विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1806 2689296 2679896 2026-06-15T05:45:26Z ~2026-24679-89 182431 /* मार्मिक (साप्ताहिक) */ 2689296 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = हिंदूहृदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख वंदनीय श्रीमान बाळासाहेब ठाकरे | चित्र = Bal Thackeray at 70th Master Dinanath Mangeshkar Awards (1) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्र_शीर्षक = मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार सोहळ्याच्या प्रसंगी बाळ ठाकरे (इ.स. २०१२) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[पुणे|पूना]], [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे]], [[ब्रिटिश राज]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|11|17|1926|01|23}} | मृत्यू_स्थान = मातोश्री, कलानगर, [[मुंबई]]. | मृत्यू_कारण = हृदयविकाराचा झटका | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = [[शिवाजी पार्क]], [[दादर]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र. | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = मातोश्री, कलानगर, [[वांद्रे]]. | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | टोपणनावे = बाळासाहेब, हिंदुहृदय सम्राट | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], राजकारणी | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५०]]-[[इ.स. २०१२]] | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[शिवसेना]] पक्षाची स्थापना | मूळ नाव = बाळ केशव ठाकरे | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[शिवसेना]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | जोडीदार = [[मीना ठाकरे]] | अपत्ये = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव]], बिंदूमाधव, जयदेव | वडील = [[केशव सीताराम ठाकरे]] | आई = रमाबाई केशव ठाकरे | नातेवाईक = [[राज ठाकरे]] (पुतण्या) | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = [http://www.shivsena.org/photobiography/index.aspx#view shivsena.org] | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाळ केशव ठाकरे''' ऊर्फ '''बाळासाहेब ठाकरे''' ([[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]; [[पुणे]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. २०१२|२०१२]]; [[मुंबई]]) हे महाराष्ट्रातील [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संस्थापक]], राजकारणी व व्यंगचित्रकार होते. ते [[हिंदुत्व|हिंदुत्ववादी]], [[दक्षिणपंथी राजकारण|दक्षिणपंथी]] नेता, व [[मराठी लोक|मराठी लोकांचे]] समर्थक होते. '[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]' या मराठी दैनिकाचे हे संस्थापक, तसेच प्रमुख संपादकही होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/bal-thackeray/photo/shiv-sena-leader-bal-thackeray-controversial-remarks-368670-2012-11-15/3|title=Bal Thackeray and his controversial legacy|date=2012-11-15|website=India Today|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> == व्यंगचित्रकार == ठाकरेंनी सर्वप्रथम एक व्यंगचित्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९५०]] मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’ मध्ये [[व्यंगचित्रकार]] म्हणून रुजू झाले. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार [[आर.के. लक्ष्मण]] यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच ठाकरे विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे, [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रे]], [[जाहिरात|जाहिरातीचे]] डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत असत. त्यांच्या व्यंगचित्रात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] व्यक्तिरेखा आवडती होती.<ref name="bbc._बालठ">{{Cite websantosh | title = बाल ठाकरे की पसंदीदा कार्टून कैरेक्टर थी इंदिरा गांधी | अनुवादित title = | लेखक = | काम = BBC News हिंदी | दिनांक = | ॲक्सेसदिनांक = 16-03-2018 | दुवा = https://www.bbc.com/hindi/india-42023015 | भाषा = hi | अवतरण = काँग्रेस के ख़िलाफ राजनीति करने वाले बाल ठाकरे ने अपनी कूची से इंदिरा गांधी पर कई बार निशाना साधा. लेकिन उसी बाल ठाकरे ने उनकी हत्या पर उन्हें श्रद्धांजलि भी कार्टून बनाकर दी. }}</ref> == [[मार्मिक (साप्ताहिक)]] == बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वतःचे [[साप्ताहिक]] (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट, इ.स. १९६० मध्ये ‘[[मार्मिक (साप्ताहिक)|मार्मिक]]’ हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’ नाव बाळासाहेबांना वडील प्रबोधनकारांनी सुचविले होते. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास [[अनंत काणेकर|प्रा. अनंत काणेकरही]] उपस्थित होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र]] स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने [[मुंबई]]त [[मराठी]] माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणाऱ्यांना ठाकरेंनी व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून टीका केली. [[इ.स. १९६०]] पासून ते राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’ अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ठाकरे लहान मुलांसाठीच्या "श्‍याम" या पाक्षिकाचे सुद्धा संपादक होते.{{संदर्भ}} == शिवसेना पक्ष == {{मुख्य|शिवसेना}} ठाकरेंनी [[जून १९]], [[इ.स. १९६६]] रोजी शिवसेनेची स्थापना केली. ठाकरेंच्या मते, 'समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा असलेला महाराष्ट्र पुरोगामी आहे, पण मराठी माणूस मागेच राहिला आहे. महाराष्ट्रात सुविधा आहेत, पण मराठी माणूस दुविधेत आहे. महाराष्ट्रात उद्योग आहेत, पण मराठी तरुण बेरोजगार; तर महाराष्ट्रात पैसा आहे पण मराठी माणूस गरीब आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] [[भारत|भारतात]] मान आहे पण मराठी माणूस महाराष्ट्रातच (प्रामुख्याने मुंबईत) अपमानित होतो आहे.' शिवसेनेचा पहिला [[मेळावा]] [[ऑक्टोबर ३०]], [[इ.स. १९६६]] रोजी [[शिवाजी पार्क|शिवतीर्थ]] मैदानावर संपन्न झाला. ज्यात सुमारे ५ लाख लोकांचा सहभाग होता.{{संदर्भ}} या मेळाव्यापासूनच बाळ ठाकरे आणि शिवतीर्थावरील ([[शिवाजी पार्क]]वरील) मराठी माणसांची गर्दी यांच्यामध्ये नातेसंबंध प्रस्थापित होण्यास सुरुवात झाली. == सामना वृत्तपत्र == वक्तृत्वाबरोबरच ठाकरे भेदक लेखन देखील करत. [[प्रबोधनकार ठाकरे]] व [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये होती. ‘[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]’ हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र आहे, ज्यात [[संपादक]] म्हणून बाळ ठाकरे यांचे [[अग्रलेख]] असे.{{संदर्भ}} == राजकीय कार्य == [[झुणका]] [[भाकरी|भाकर]] केंद्रांची योजना, [[वृद्धाश्रम|वृद्धाश्रमांची]] साखळी, वृद्धांना सवलती, [[झोपडपट्टी]]वासीयांना [[घर|घरे]], [[मुंबई–पुणे द्रुतगतीमार्ग|मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग]], मुंबईतील [[उड्डाणपूल]], बाँबेचे मुंबई नामकरण अशा अनेक योजना-प्रकल्पांची मूळ संकल्पना ही ठाकरेंची होती.{{संदर्भ}} [[व्हॅलेन्टाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डे]] सारख्या पाश्चिमात्य उत्सवांना विरोध, परप्रांतीयांच्या तसेच बांगलादेशींच्या विरोधातील आंदोलने यांमागचा विचारही त्यांचा होता.{{संदर्भ}} === हिंदुत्ववाद === ठाकरे [[हिंदुत्व]]वादी होते. बाँबस्फोट, देशविघातक कृत्ये घडवणाऱ्या धर्मांधांना या देशात राहण्याचा अधिकार नाही. [[मतपेटी|मतपेटीचे]] राजकारण करत अशा मुस्लिमांचे लांगुलचालन कोणी करू नये. [[भारत|भारताला]] आपला देश मानणाऱ्या राष्ट्रवादी मुस्लिम लोकांना आपला कोणत्याही प्रकारचा विरोध नाही - असे विचार त्यांनी मांडले. हिंदुत्ववादी भूमिकेमुळे त्यांना शिवसैनिकांनी "हिंदुहृदयसम्राट" म्हणले. 'गर्व से कहो हम हिंदू है' ही घोषणाही ठाकरेंच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग होती.{{संदर्भ}} == निधन == १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[मुंबई]]त मातोश्री या निवासस्थानी बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन झाले.<ref name = "आयबीएन लोकमत २०१२१११७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | title = बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन | प्रकाशक = [[आयबीएन लोकमत]] | दिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130310191644/http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | url-status = dead }}</ref>. == ठाकरेंवरील प्रकाशित साहित्य == * 'जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे'' (लेखक: प्रकाश अकोलकर) * ''पहिला हिंदुहृदयसम्राट'' (लेखक: [[अनंत ओगले]]) * ''बाळासाहेब : एक अंगार'' (लेखक: नागेश शेवाळकर) * ''बाळासाहेब ठाकरे'' (लेखक: यशराज पारखी) * ''हृदयसम्राटाची जीवनगाथा'' (भारत भांड यांनी लिहिलेला पोवाडा आणि गीतांची सीडी) * नेते घडविणारा महानेता(लेखक : मनोज आवाळे) * == चित्रपट == बाळासाहेब ठाकरे यांच्या जीवनावर आधारित ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' नावाचा चित्रपट हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत २५ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. याची निर्मिती [[संजय राऊत]] यांनी केली होती, तर [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी]] हे ठाकरेंची भूमिकेत होते. ==संस्था== * हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे वैद्यकीय (कूपर) वैद्यकीय महाविद्यालय (विले पार्ले){{संदर्भ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Bal Thackeray|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे, बाळ केशव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] 8nlbguoccjqtmw3oivrykafccny7e9i 2689298 2689296 2026-06-15T05:47:16Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689298 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = हिंदूहृदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख वंदनीय श्रीमान बाळासाहेब ठाकरे | चित्र = Bal Thackeray at 70th Master Dinanath Mangeshkar Awards (1) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्र_शीर्षक = मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार सोहळ्याच्या प्रसंगी बाळ ठाकरे (इ.स. २०१२) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[पुणे|पूना]], [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे]], [[ब्रिटिश राज]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|11|17|1926|01|23}} | मृत्यू_स्थान = मातोश्री, कलानगर, [[मुंबई]]. | मृत्यू_कारण = हृदयविकाराचा झटका | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = [[शिवाजी पार्क]], [[दादर]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र. | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = मातोश्री, कलानगर, [[वांद्रे]]. | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | टोपणनावे = बाळासाहेब, हिंदुहृदय सम्राट | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], राजकारणी | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५०]]-[[इ.स. २०१२]] | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[शिवसेना]] पक्षाची स्थापना | मूळ नाव = बाळ केशव ठाकरे | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[शिवसेना]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | जोडीदार = [[मीना ठाकरे]] | अपत्ये = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव]], बिंदूमाधव, जयदेव | वडील = [[केशव सीताराम ठाकरे]] | आई = रमाबाई केशव ठाकरे | नातेवाईक = [[राज ठाकरे]] (पुतण्या) | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = [http://www.shivsena.org/photobiography/index.aspx#view shivsena.org] | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाळ केशव ठाकरे''' ऊर्फ '''बाळासाहेब ठाकरे''' ([[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]; [[पुणे]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. २०१२|२०१२]]; [[मुंबई]]) हे महाराष्ट्रातील [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संस्थापक]], राजकारणी व व्यंगचित्रकार होते. ते [[हिंदुत्व|हिंदुत्ववादी]], [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या विचारसरणीचे]] नेता व [[मराठी लोक|मराठी लोकांचे]] समर्थक होते. '[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]' या मराठी दैनिकाचे हे संस्थापक तसेच प्रमुख संपादकही होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/bal-thackeray/photo/shiv-sena-leader-bal-thackeray-controversial-remarks-368670-2012-11-15/3|title=Bal Thackeray and his controversial legacy|date=2012-11-15|website=India Today|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> == व्यंगचित्रकार == ठाकरेंनी सर्वप्रथम एक व्यंगचित्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९५०]] मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’ मध्ये [[व्यंगचित्रकार]] म्हणून रुजू झाले. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार [[आर.के. लक्ष्मण]] यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच ठाकरे विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे, [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रे]], [[जाहिरात|जाहिरातीचे]] डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत असत. त्यांच्या व्यंगचित्रात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] व्यक्तिरेखा आवडती होती.<ref name="bbc._बालठ">{{Cite websantosh | title = बाल ठाकरे की पसंदीदा कार्टून कैरेक्टर थी इंदिरा गांधी | अनुवादित title = | लेखक = | काम = BBC News हिंदी | दिनांक = | ॲक्सेसदिनांक = 16-03-2018 | दुवा = https://www.bbc.com/hindi/india-42023015 | भाषा = hi | अवतरण = काँग्रेस के ख़िलाफ राजनीति करने वाले बाल ठाकरे ने अपनी कूची से इंदिरा गांधी पर कई बार निशाना साधा. लेकिन उसी बाल ठाकरे ने उनकी हत्या पर उन्हें श्रद्धांजलि भी कार्टून बनाकर दी. }}</ref> == [[मार्मिक (साप्ताहिक)]] == बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वतःचे [[साप्ताहिक]] (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट, इ.स. १९६० मध्ये ‘[[मार्मिक (साप्ताहिक)|मार्मिक]]’ हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’ नाव बाळासाहेबांना वडील प्रबोधनकारांनी सुचविले होते. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास [[अनंत काणेकर|प्रा. अनंत काणेकरही]] उपस्थित होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र]] स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने [[मुंबई]]त [[मराठी]] माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणाऱ्यांना ठाकरेंनी व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून टीका केली. [[इ.स. १९६०]] पासून ते राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’ अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ठाकरे लहान मुलांसाठीच्या "श्‍याम" या पाक्षिकाचे सुद्धा संपादक होते.{{संदर्भ}} == शिवसेना पक्ष == {{मुख्य|शिवसेना}} ठाकरेंनी [[जून १९]], [[इ.स. १९६६]] रोजी शिवसेनेची स्थापना केली. ठाकरेंच्या मते, 'समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा असलेला महाराष्ट्र पुरोगामी आहे, पण मराठी माणूस मागेच राहिला आहे. महाराष्ट्रात सुविधा आहेत, पण मराठी माणूस दुविधेत आहे. महाराष्ट्रात उद्योग आहेत, पण मराठी तरुण बेरोजगार; तर महाराष्ट्रात पैसा आहे पण मराठी माणूस गरीब आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] [[भारत|भारतात]] मान आहे पण मराठी माणूस महाराष्ट्रातच (प्रामुख्याने मुंबईत) अपमानित होतो आहे.' शिवसेनेचा पहिला [[मेळावा]] [[ऑक्टोबर ३०]], [[इ.स. १९६६]] रोजी [[शिवाजी पार्क|शिवतीर्थ]] मैदानावर संपन्न झाला. ज्यात सुमारे ५ लाख लोकांचा सहभाग होता.{{संदर्भ}} या मेळाव्यापासूनच बाळ ठाकरे आणि शिवतीर्थावरील ([[शिवाजी पार्क]]वरील) मराठी माणसांची गर्दी यांच्यामध्ये नातेसंबंध प्रस्थापित होण्यास सुरुवात झाली. == सामना वृत्तपत्र == वक्तृत्वाबरोबरच ठाकरे भेदक लेखन देखील करत. [[प्रबोधनकार ठाकरे]] व [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये होती. ‘[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]’ हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र आहे, ज्यात [[संपादक]] म्हणून बाळ ठाकरे यांचे [[अग्रलेख]] असे.{{संदर्भ}} == राजकीय कार्य == [[झुणका]] [[भाकरी|भाकर]] केंद्रांची योजना, [[वृद्धाश्रम|वृद्धाश्रमांची]] साखळी, वृद्धांना सवलती, [[झोपडपट्टी]]वासीयांना [[घर|घरे]], [[मुंबई–पुणे द्रुतगतीमार्ग|मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग]], मुंबईतील [[उड्डाणपूल]], बाँबेचे मुंबई नामकरण अशा अनेक योजना-प्रकल्पांची मूळ संकल्पना ही ठाकरेंची होती.{{संदर्भ}} [[व्हॅलेन्टाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डे]] सारख्या पाश्चिमात्य उत्सवांना विरोध, परप्रांतीयांच्या तसेच बांगलादेशींच्या विरोधातील आंदोलने यांमागचा विचारही त्यांचा होता.{{संदर्भ}} === हिंदुत्ववाद === ठाकरे [[हिंदुत्व]]वादी होते. बाँबस्फोट, देशविघातक कृत्ये घडवणाऱ्या धर्मांधांना या देशात राहण्याचा अधिकार नाही. [[मतपेटी|मतपेटीचे]] राजकारण करत अशा मुस्लिमांचे लांगुलचालन कोणी करू नये. [[भारत|भारताला]] आपला देश मानणाऱ्या राष्ट्रवादी मुस्लिम लोकांना आपला कोणत्याही प्रकारचा विरोध नाही - असे विचार त्यांनी मांडले. हिंदुत्ववादी भूमिकेमुळे त्यांना शिवसैनिकांनी "हिंदुहृदयसम्राट" म्हणले. 'गर्व से कहो हम हिंदू है' ही घोषणाही ठाकरेंच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग होती.{{संदर्भ}} == निधन == १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[मुंबई]]त मातोश्री या निवासस्थानी बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन झाले.<ref name = "आयबीएन लोकमत २०१२१११७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | title = बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन | प्रकाशक = [[आयबीएन लोकमत]] | दिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130310191644/http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | url-status = dead }}</ref>. == ठाकरेंवरील प्रकाशित साहित्य == * 'जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे'' (लेखक: प्रकाश अकोलकर) * ''पहिला हिंदुहृदयसम्राट'' (लेखक: [[अनंत ओगले]]) * ''बाळासाहेब : एक अंगार'' (लेखक: नागेश शेवाळकर) * ''बाळासाहेब ठाकरे'' (लेखक: यशराज पारखी) * ''हृदयसम्राटाची जीवनगाथा'' (भारत भांड यांनी लिहिलेला पोवाडा आणि गीतांची सीडी) * नेते घडविणारा महानेता(लेखक : मनोज आवाळे) * == चित्रपट == बाळासाहेब ठाकरे यांच्या जीवनावर आधारित ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' नावाचा चित्रपट हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत २५ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. याची निर्मिती [[संजय राऊत]] यांनी केली होती, तर [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी]] हे ठाकरेंची भूमिकेत होते. ==संस्था== * हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे वैद्यकीय (कूपर) वैद्यकीय महाविद्यालय (विले पार्ले){{संदर्भ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Bal Thackeray|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे, बाळ केशव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] q84glwxabrbgunpoffgfxpxu4cmbaum 2689299 2689298 2026-06-15T05:47:54Z ~2026-24679-89 182431 /* स्मृती संस्था */ 2689299 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = हिंदूहृदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख वंदनीय श्रीमान बाळासाहेब ठाकरे | चित्र = Bal Thackeray at 70th Master Dinanath Mangeshkar Awards (1) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्र_शीर्षक = मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार सोहळ्याच्या प्रसंगी बाळ ठाकरे (इ.स. २०१२) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[पुणे|पूना]], [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे]], [[ब्रिटिश राज]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|11|17|1926|01|23}} | मृत्यू_स्थान = मातोश्री, कलानगर, [[मुंबई]]. | मृत्यू_कारण = हृदयविकाराचा झटका | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = [[शिवाजी पार्क]], [[दादर]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र. | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = मातोश्री, कलानगर, [[वांद्रे]]. | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | टोपणनावे = बाळासाहेब, हिंदुहृदय सम्राट | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], राजकारणी | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५०]]-[[इ.स. २०१२]] | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[शिवसेना]] पक्षाची स्थापना | मूळ नाव = बाळ केशव ठाकरे | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[शिवसेना]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | जोडीदार = [[मीना ठाकरे]] | अपत्ये = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव]], बिंदूमाधव, जयदेव | वडील = [[केशव सीताराम ठाकरे]] | आई = रमाबाई केशव ठाकरे | नातेवाईक = [[राज ठाकरे]] (पुतण्या) | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = [http://www.shivsena.org/photobiography/index.aspx#view shivsena.org] | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाळ केशव ठाकरे''' ऊर्फ '''बाळासाहेब ठाकरे''' ([[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]; [[पुणे]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. २०१२|२०१२]]; [[मुंबई]]) हे महाराष्ट्रातील [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संस्थापक]], राजकारणी व व्यंगचित्रकार होते. ते [[हिंदुत्व|हिंदुत्ववादी]], [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या विचारसरणीचे]] नेता व [[मराठी लोक|मराठी लोकांचे]] समर्थक होते. '[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]' या मराठी दैनिकाचे हे संस्थापक तसेच प्रमुख संपादकही होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/bal-thackeray/photo/shiv-sena-leader-bal-thackeray-controversial-remarks-368670-2012-11-15/3|title=Bal Thackeray and his controversial legacy|date=2012-11-15|website=India Today|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> == व्यंगचित्रकार == ठाकरेंनी सर्वप्रथम एक व्यंगचित्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९५०]] मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’ मध्ये [[व्यंगचित्रकार]] म्हणून रुजू झाले. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार [[आर.के. लक्ष्मण]] यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच ठाकरे विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे, [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रे]], [[जाहिरात|जाहिरातीचे]] डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत असत. त्यांच्या व्यंगचित्रात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] व्यक्तिरेखा आवडती होती.<ref name="bbc._बालठ">{{Cite websantosh | title = बाल ठाकरे की पसंदीदा कार्टून कैरेक्टर थी इंदिरा गांधी | अनुवादित title = | लेखक = | काम = BBC News हिंदी | दिनांक = | ॲक्सेसदिनांक = 16-03-2018 | दुवा = https://www.bbc.com/hindi/india-42023015 | भाषा = hi | अवतरण = काँग्रेस के ख़िलाफ राजनीति करने वाले बाल ठाकरे ने अपनी कूची से इंदिरा गांधी पर कई बार निशाना साधा. लेकिन उसी बाल ठाकरे ने उनकी हत्या पर उन्हें श्रद्धांजलि भी कार्टून बनाकर दी. }}</ref> == [[मार्मिक (साप्ताहिक)]] == बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वतःचे [[साप्ताहिक]] (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट, इ.स. १९६० मध्ये ‘[[मार्मिक (साप्ताहिक)|मार्मिक]]’ हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’ नाव बाळासाहेबांना वडील प्रबोधनकारांनी सुचविले होते. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास [[अनंत काणेकर|प्रा. अनंत काणेकरही]] उपस्थित होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र]] स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने [[मुंबई]]त [[मराठी]] माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणाऱ्यांना ठाकरेंनी व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून टीका केली. [[इ.स. १९६०]] पासून ते राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’ अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ठाकरे लहान मुलांसाठीच्या "श्‍याम" या पाक्षिकाचे सुद्धा संपादक होते.{{संदर्भ}} == शिवसेना पक्ष == {{मुख्य|शिवसेना}} ठाकरेंनी [[जून १९]], [[इ.स. १९६६]] रोजी शिवसेनेची स्थापना केली. ठाकरेंच्या मते, 'समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा असलेला महाराष्ट्र पुरोगामी आहे, पण मराठी माणूस मागेच राहिला आहे. महाराष्ट्रात सुविधा आहेत, पण मराठी माणूस दुविधेत आहे. महाराष्ट्रात उद्योग आहेत, पण मराठी तरुण बेरोजगार; तर महाराष्ट्रात पैसा आहे पण मराठी माणूस गरीब आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] [[भारत|भारतात]] मान आहे पण मराठी माणूस महाराष्ट्रातच (प्रामुख्याने मुंबईत) अपमानित होतो आहे.' शिवसेनेचा पहिला [[मेळावा]] [[ऑक्टोबर ३०]], [[इ.स. १९६६]] रोजी [[शिवाजी पार्क|शिवतीर्थ]] मैदानावर संपन्न झाला. ज्यात सुमारे ५ लाख लोकांचा सहभाग होता.{{संदर्भ}} या मेळाव्यापासूनच बाळ ठाकरे आणि शिवतीर्थावरील ([[शिवाजी पार्क]]वरील) मराठी माणसांची गर्दी यांच्यामध्ये नातेसंबंध प्रस्थापित होण्यास सुरुवात झाली. == सामना वृत्तपत्र == वक्तृत्वाबरोबरच ठाकरे भेदक लेखन देखील करत. [[प्रबोधनकार ठाकरे]] व [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये होती. ‘[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]’ हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र आहे, ज्यात [[संपादक]] म्हणून बाळ ठाकरे यांचे [[अग्रलेख]] असे.{{संदर्भ}} == राजकीय कार्य == [[झुणका]] [[भाकरी|भाकर]] केंद्रांची योजना, [[वृद्धाश्रम|वृद्धाश्रमांची]] साखळी, वृद्धांना सवलती, [[झोपडपट्टी]]वासीयांना [[घर|घरे]], [[मुंबई–पुणे द्रुतगतीमार्ग|मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग]], मुंबईतील [[उड्डाणपूल]], बाँबेचे मुंबई नामकरण अशा अनेक योजना-प्रकल्पांची मूळ संकल्पना ही ठाकरेंची होती.{{संदर्भ}} [[व्हॅलेन्टाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डे]] सारख्या पाश्चिमात्य उत्सवांना विरोध, परप्रांतीयांच्या तसेच बांगलादेशींच्या विरोधातील आंदोलने यांमागचा विचारही त्यांचा होता.{{संदर्भ}} === हिंदुत्ववाद === ठाकरे [[हिंदुत्व]]वादी होते. बाँबस्फोट, देशविघातक कृत्ये घडवणाऱ्या धर्मांधांना या देशात राहण्याचा अधिकार नाही. [[मतपेटी|मतपेटीचे]] राजकारण करत अशा मुस्लिमांचे लांगुलचालन कोणी करू नये. [[भारत|भारताला]] आपला देश मानणाऱ्या राष्ट्रवादी मुस्लिम लोकांना आपला कोणत्याही प्रकारचा विरोध नाही - असे विचार त्यांनी मांडले. हिंदुत्ववादी भूमिकेमुळे त्यांना शिवसैनिकांनी "हिंदुहृदयसम्राट" म्हणले. 'गर्व से कहो हम हिंदू है' ही घोषणाही ठाकरेंच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग होती.{{संदर्भ}} == निधन == १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[मुंबई]]त मातोश्री या निवासस्थानी बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन झाले.<ref name = "आयबीएन लोकमत २०१२१११७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | title = बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन | प्रकाशक = [[आयबीएन लोकमत]] | दिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130310191644/http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | url-status = dead }}</ref>. == ठाकरेंवरील प्रकाशित साहित्य == * 'जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे'' (लेखक: प्रकाश अकोलकर) * ''पहिला हिंदुहृदयसम्राट'' (लेखक: [[अनंत ओगले]]) * ''बाळासाहेब : एक अंगार'' (लेखक: नागेश शेवाळकर) * ''बाळासाहेब ठाकरे'' (लेखक: यशराज पारखी) * ''हृदयसम्राटाची जीवनगाथा'' (भारत भांड यांनी लिहिलेला पोवाडा आणि गीतांची सीडी) * नेते घडविणारा महानेता(लेखक : मनोज आवाळे) * == चित्रपट == बाळासाहेब ठाकरे यांच्या जीवनावर आधारित ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' नावाचा चित्रपट हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत २५ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. याची निर्मिती [[संजय राऊत]] यांनी केली होती, तर [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी]] हे ठाकरेंची भूमिकेत होते. == स्मृती संस्था == * हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे वैद्यकीय (कूपर) वैद्यकीय महाविद्यालय (विले पार्ले){{संदर्भ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Bal Thackeray|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे, बाळ केशव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] 8rismfd9wnmtw0lrnn666ns2mawlxj9 2689301 2689299 2026-06-15T05:49:03Z ~2026-24679-89 182431 /* सामना वृत्तपत्र */ 2689301 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = हिंदूहृदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख वंदनीय श्रीमान बाळासाहेब ठाकरे | चित्र = Bal Thackeray at 70th Master Dinanath Mangeshkar Awards (1) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्र_शीर्षक = मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार सोहळ्याच्या प्रसंगी बाळ ठाकरे (इ.स. २०१२) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[पुणे|पूना]], [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे]], [[ब्रिटिश राज]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|11|17|1926|01|23}} | मृत्यू_स्थान = मातोश्री, कलानगर, [[मुंबई]]. | मृत्यू_कारण = हृदयविकाराचा झटका | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = [[शिवाजी पार्क]], [[दादर]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र. | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = मातोश्री, कलानगर, [[वांद्रे]]. | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | टोपणनावे = बाळासाहेब, हिंदुहृदय सम्राट | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], राजकारणी | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५०]]-[[इ.स. २०१२]] | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[शिवसेना]] पक्षाची स्थापना | मूळ नाव = बाळ केशव ठाकरे | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[शिवसेना]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | जोडीदार = [[मीना ठाकरे]] | अपत्ये = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव]], बिंदूमाधव, जयदेव | वडील = [[केशव सीताराम ठाकरे]] | आई = रमाबाई केशव ठाकरे | नातेवाईक = [[राज ठाकरे]] (पुतण्या) | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = [http://www.shivsena.org/photobiography/index.aspx#view shivsena.org] | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाळ केशव ठाकरे''' ऊर्फ '''बाळासाहेब ठाकरे''' ([[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]; [[पुणे]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. २०१२|२०१२]]; [[मुंबई]]) हे महाराष्ट्रातील [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संस्थापक]], राजकारणी व व्यंगचित्रकार होते. ते [[हिंदुत्व|हिंदुत्ववादी]], [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या विचारसरणीचे]] नेता व [[मराठी लोक|मराठी लोकांचे]] समर्थक होते. '[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]' या मराठी दैनिकाचे हे संस्थापक तसेच प्रमुख संपादकही होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/bal-thackeray/photo/shiv-sena-leader-bal-thackeray-controversial-remarks-368670-2012-11-15/3|title=Bal Thackeray and his controversial legacy|date=2012-11-15|website=India Today|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> == व्यंगचित्रकार == ठाकरेंनी सर्वप्रथम एक व्यंगचित्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९५०]] मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’ मध्ये [[व्यंगचित्रकार]] म्हणून रुजू झाले. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार [[आर.के. लक्ष्मण]] यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच ठाकरे विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे, [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रे]], [[जाहिरात|जाहिरातीचे]] डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत असत. त्यांच्या व्यंगचित्रात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] व्यक्तिरेखा आवडती होती.<ref name="bbc._बालठ">{{Cite websantosh | title = बाल ठाकरे की पसंदीदा कार्टून कैरेक्टर थी इंदिरा गांधी | अनुवादित title = | लेखक = | काम = BBC News हिंदी | दिनांक = | ॲक्सेसदिनांक = 16-03-2018 | दुवा = https://www.bbc.com/hindi/india-42023015 | भाषा = hi | अवतरण = काँग्रेस के ख़िलाफ राजनीति करने वाले बाल ठाकरे ने अपनी कूची से इंदिरा गांधी पर कई बार निशाना साधा. लेकिन उसी बाल ठाकरे ने उनकी हत्या पर उन्हें श्रद्धांजलि भी कार्टून बनाकर दी. }}</ref> == [[मार्मिक (साप्ताहिक)]] == बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वतःचे [[साप्ताहिक]] (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट, इ.स. १९६० मध्ये ‘[[मार्मिक (साप्ताहिक)|मार्मिक]]’ हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’ नाव बाळासाहेबांना वडील प्रबोधनकारांनी सुचविले होते. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास [[अनंत काणेकर|प्रा. अनंत काणेकरही]] उपस्थित होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र]] स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने [[मुंबई]]त [[मराठी]] माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणाऱ्यांना ठाकरेंनी व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून टीका केली. [[इ.स. १९६०]] पासून ते राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’ अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ठाकरे लहान मुलांसाठीच्या "श्‍याम" या पाक्षिकाचे सुद्धा संपादक होते.{{संदर्भ}} == शिवसेना पक्ष == {{मुख्य|शिवसेना}} ठाकरेंनी [[जून १९]], [[इ.स. १९६६]] रोजी शिवसेनेची स्थापना केली. ठाकरेंच्या मते, 'समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा असलेला महाराष्ट्र पुरोगामी आहे, पण मराठी माणूस मागेच राहिला आहे. महाराष्ट्रात सुविधा आहेत, पण मराठी माणूस दुविधेत आहे. महाराष्ट्रात उद्योग आहेत, पण मराठी तरुण बेरोजगार; तर महाराष्ट्रात पैसा आहे पण मराठी माणूस गरीब आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] [[भारत|भारतात]] मान आहे पण मराठी माणूस महाराष्ट्रातच (प्रामुख्याने मुंबईत) अपमानित होतो आहे.' शिवसेनेचा पहिला [[मेळावा]] [[ऑक्टोबर ३०]], [[इ.स. १९६६]] रोजी [[शिवाजी पार्क|शिवतीर्थ]] मैदानावर संपन्न झाला. ज्यात सुमारे ५ लाख लोकांचा सहभाग होता.{{संदर्भ}} या मेळाव्यापासूनच बाळ ठाकरे आणि शिवतीर्थावरील ([[शिवाजी पार्क]]वरील) मराठी माणसांची गर्दी यांच्यामध्ये नातेसंबंध प्रस्थापित होण्यास सुरुवात झाली. == [[सामना]] वृत्तपत्र == वक्तृत्वाबरोबरच ठाकरे भेदक लेखन देखील करत. [[प्रबोधनकार ठाकरे]] व [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये होती. ‘[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]’ हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र आहे, ज्यात [[संपादक]] म्हणून बाळ ठाकरे यांचे [[अग्रलेख]] असे.{{संदर्भ}} == राजकीय कार्य == [[झुणका]] [[भाकरी|भाकर]] केंद्रांची योजना, [[वृद्धाश्रम|वृद्धाश्रमांची]] साखळी, वृद्धांना सवलती, [[झोपडपट्टी]]वासीयांना [[घर|घरे]], [[मुंबई–पुणे द्रुतगतीमार्ग|मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग]], मुंबईतील [[उड्डाणपूल]], बाँबेचे मुंबई नामकरण अशा अनेक योजना-प्रकल्पांची मूळ संकल्पना ही ठाकरेंची होती.{{संदर्भ}} [[व्हॅलेन्टाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डे]] सारख्या पाश्चिमात्य उत्सवांना विरोध, परप्रांतीयांच्या तसेच बांगलादेशींच्या विरोधातील आंदोलने यांमागचा विचारही त्यांचा होता.{{संदर्भ}} === हिंदुत्ववाद === ठाकरे [[हिंदुत्व]]वादी होते. बाँबस्फोट, देशविघातक कृत्ये घडवणाऱ्या धर्मांधांना या देशात राहण्याचा अधिकार नाही. [[मतपेटी|मतपेटीचे]] राजकारण करत अशा मुस्लिमांचे लांगुलचालन कोणी करू नये. [[भारत|भारताला]] आपला देश मानणाऱ्या राष्ट्रवादी मुस्लिम लोकांना आपला कोणत्याही प्रकारचा विरोध नाही - असे विचार त्यांनी मांडले. हिंदुत्ववादी भूमिकेमुळे त्यांना शिवसैनिकांनी "हिंदुहृदयसम्राट" म्हणले. 'गर्व से कहो हम हिंदू है' ही घोषणाही ठाकरेंच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग होती.{{संदर्भ}} == निधन == १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[मुंबई]]त मातोश्री या निवासस्थानी बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन झाले.<ref name = "आयबीएन लोकमत २०१२१११७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | title = बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन | प्रकाशक = [[आयबीएन लोकमत]] | दिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130310191644/http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | url-status = dead }}</ref>. == ठाकरेंवरील प्रकाशित साहित्य == * 'जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे'' (लेखक: प्रकाश अकोलकर) * ''पहिला हिंदुहृदयसम्राट'' (लेखक: [[अनंत ओगले]]) * ''बाळासाहेब : एक अंगार'' (लेखक: नागेश शेवाळकर) * ''बाळासाहेब ठाकरे'' (लेखक: यशराज पारखी) * ''हृदयसम्राटाची जीवनगाथा'' (भारत भांड यांनी लिहिलेला पोवाडा आणि गीतांची सीडी) * नेते घडविणारा महानेता(लेखक : मनोज आवाळे) * == चित्रपट == बाळासाहेब ठाकरे यांच्या जीवनावर आधारित ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' नावाचा चित्रपट हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत २५ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. याची निर्मिती [[संजय राऊत]] यांनी केली होती, तर [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी]] हे ठाकरेंची भूमिकेत होते. == स्मृती संस्था == * हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे वैद्यकीय (कूपर) वैद्यकीय महाविद्यालय (विले पार्ले){{संदर्भ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Bal Thackeray|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे, बाळ केशव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] s9iotslzwy8t74y45dkgh6xmon45cng 2689302 2689301 2026-06-15T05:49:44Z ~2026-24679-89 182431 /* सामना (वृत्तपत्र) */ 2689302 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = हिंदूहृदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख वंदनीय श्रीमान बाळासाहेब ठाकरे | चित्र = Bal Thackeray at 70th Master Dinanath Mangeshkar Awards (1) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्र_शीर्षक = मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार सोहळ्याच्या प्रसंगी बाळ ठाकरे (इ.स. २०१२) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[पुणे|पूना]], [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे]], [[ब्रिटिश राज]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|11|17|1926|01|23}} | मृत्यू_स्थान = मातोश्री, कलानगर, [[मुंबई]]. | मृत्यू_कारण = हृदयविकाराचा झटका | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = [[शिवाजी पार्क]], [[दादर]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र. | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = मातोश्री, कलानगर, [[वांद्रे]]. | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | टोपणनावे = बाळासाहेब, हिंदुहृदय सम्राट | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], राजकारणी | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५०]]-[[इ.स. २०१२]] | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[शिवसेना]] पक्षाची स्थापना | मूळ नाव = बाळ केशव ठाकरे | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[शिवसेना]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | जोडीदार = [[मीना ठाकरे]] | अपत्ये = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव]], बिंदूमाधव, जयदेव | वडील = [[केशव सीताराम ठाकरे]] | आई = रमाबाई केशव ठाकरे | नातेवाईक = [[राज ठाकरे]] (पुतण्या) | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = [http://www.shivsena.org/photobiography/index.aspx#view shivsena.org] | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाळ केशव ठाकरे''' ऊर्फ '''बाळासाहेब ठाकरे''' ([[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]; [[पुणे]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. २०१२|२०१२]]; [[मुंबई]]) हे महाराष्ट्रातील [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संस्थापक]], राजकारणी व व्यंगचित्रकार होते. ते [[हिंदुत्व|हिंदुत्ववादी]], [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या विचारसरणीचे]] नेता व [[मराठी लोक|मराठी लोकांचे]] समर्थक होते. '[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]' या मराठी दैनिकाचे हे संस्थापक तसेच प्रमुख संपादकही होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/bal-thackeray/photo/shiv-sena-leader-bal-thackeray-controversial-remarks-368670-2012-11-15/3|title=Bal Thackeray and his controversial legacy|date=2012-11-15|website=India Today|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> == व्यंगचित्रकार == ठाकरेंनी सर्वप्रथम एक व्यंगचित्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९५०]] मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’ मध्ये [[व्यंगचित्रकार]] म्हणून रुजू झाले. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार [[आर.के. लक्ष्मण]] यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच ठाकरे विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे, [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रे]], [[जाहिरात|जाहिरातीचे]] डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत असत. त्यांच्या व्यंगचित्रात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] व्यक्तिरेखा आवडती होती.<ref name="bbc._बालठ">{{Cite websantosh | title = बाल ठाकरे की पसंदीदा कार्टून कैरेक्टर थी इंदिरा गांधी | अनुवादित title = | लेखक = | काम = BBC News हिंदी | दिनांक = | ॲक्सेसदिनांक = 16-03-2018 | दुवा = https://www.bbc.com/hindi/india-42023015 | भाषा = hi | अवतरण = काँग्रेस के ख़िलाफ राजनीति करने वाले बाल ठाकरे ने अपनी कूची से इंदिरा गांधी पर कई बार निशाना साधा. लेकिन उसी बाल ठाकरे ने उनकी हत्या पर उन्हें श्रद्धांजलि भी कार्टून बनाकर दी. }}</ref> == [[मार्मिक (साप्ताहिक)]] == बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वतःचे [[साप्ताहिक]] (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट, इ.स. १९६० मध्ये ‘[[मार्मिक (साप्ताहिक)|मार्मिक]]’ हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’ नाव बाळासाहेबांना वडील प्रबोधनकारांनी सुचविले होते. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास [[अनंत काणेकर|प्रा. अनंत काणेकरही]] उपस्थित होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र]] स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने [[मुंबई]]त [[मराठी]] माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणाऱ्यांना ठाकरेंनी व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून टीका केली. [[इ.स. १९६०]] पासून ते राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’ अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ठाकरे लहान मुलांसाठीच्या "श्‍याम" या पाक्षिकाचे सुद्धा संपादक होते.{{संदर्भ}} == शिवसेना पक्ष == {{मुख्य|शिवसेना}} ठाकरेंनी [[जून १९]], [[इ.स. १९६६]] रोजी शिवसेनेची स्थापना केली. ठाकरेंच्या मते, 'समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा असलेला महाराष्ट्र पुरोगामी आहे, पण मराठी माणूस मागेच राहिला आहे. महाराष्ट्रात सुविधा आहेत, पण मराठी माणूस दुविधेत आहे. महाराष्ट्रात उद्योग आहेत, पण मराठी तरुण बेरोजगार; तर महाराष्ट्रात पैसा आहे पण मराठी माणूस गरीब आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] [[भारत|भारतात]] मान आहे पण मराठी माणूस महाराष्ट्रातच (प्रामुख्याने मुंबईत) अपमानित होतो आहे.' शिवसेनेचा पहिला [[मेळावा]] [[ऑक्टोबर ३०]], [[इ.स. १९६६]] रोजी [[शिवाजी पार्क|शिवतीर्थ]] मैदानावर संपन्न झाला. ज्यात सुमारे ५ लाख लोकांचा सहभाग होता.{{संदर्भ}} या मेळाव्यापासूनच बाळ ठाकरे आणि शिवतीर्थावरील ([[शिवाजी पार्क]]वरील) मराठी माणसांची गर्दी यांच्यामध्ये नातेसंबंध प्रस्थापित होण्यास सुरुवात झाली. == [[सामना (वृत्तपत्र)]] == वक्तृत्वाबरोबरच ठाकरे भेदक लेखन देखील करत. [[प्रबोधनकार ठाकरे]] व [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये होती. ‘[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]’ हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र आहे, ज्यात [[संपादक]] म्हणून बाळ ठाकरे यांचे [[अग्रलेख]] असे.{{संदर्भ}} == राजकीय कार्य == [[झुणका]] [[भाकरी|भाकर]] केंद्रांची योजना, [[वृद्धाश्रम|वृद्धाश्रमांची]] साखळी, वृद्धांना सवलती, [[झोपडपट्टी]]वासीयांना [[घर|घरे]], [[मुंबई–पुणे द्रुतगतीमार्ग|मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग]], मुंबईतील [[उड्डाणपूल]], बाँबेचे मुंबई नामकरण अशा अनेक योजना-प्रकल्पांची मूळ संकल्पना ही ठाकरेंची होती.{{संदर्भ}} [[व्हॅलेन्टाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डे]] सारख्या पाश्चिमात्य उत्सवांना विरोध, परप्रांतीयांच्या तसेच बांगलादेशींच्या विरोधातील आंदोलने यांमागचा विचारही त्यांचा होता.{{संदर्भ}} === हिंदुत्ववाद === ठाकरे [[हिंदुत्व]]वादी होते. बाँबस्फोट, देशविघातक कृत्ये घडवणाऱ्या धर्मांधांना या देशात राहण्याचा अधिकार नाही. [[मतपेटी|मतपेटीचे]] राजकारण करत अशा मुस्लिमांचे लांगुलचालन कोणी करू नये. [[भारत|भारताला]] आपला देश मानणाऱ्या राष्ट्रवादी मुस्लिम लोकांना आपला कोणत्याही प्रकारचा विरोध नाही - असे विचार त्यांनी मांडले. हिंदुत्ववादी भूमिकेमुळे त्यांना शिवसैनिकांनी "हिंदुहृदयसम्राट" म्हणले. 'गर्व से कहो हम हिंदू है' ही घोषणाही ठाकरेंच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग होती.{{संदर्भ}} == निधन == १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[मुंबई]]त मातोश्री या निवासस्थानी बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन झाले.<ref name = "आयबीएन लोकमत २०१२१११७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | title = बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन | प्रकाशक = [[आयबीएन लोकमत]] | दिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130310191644/http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | url-status = dead }}</ref>. == ठाकरेंवरील प्रकाशित साहित्य == * 'जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे'' (लेखक: प्रकाश अकोलकर) * ''पहिला हिंदुहृदयसम्राट'' (लेखक: [[अनंत ओगले]]) * ''बाळासाहेब : एक अंगार'' (लेखक: नागेश शेवाळकर) * ''बाळासाहेब ठाकरे'' (लेखक: यशराज पारखी) * ''हृदयसम्राटाची जीवनगाथा'' (भारत भांड यांनी लिहिलेला पोवाडा आणि गीतांची सीडी) * नेते घडविणारा महानेता(लेखक : मनोज आवाळे) * == चित्रपट == बाळासाहेब ठाकरे यांच्या जीवनावर आधारित ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' नावाचा चित्रपट हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत २५ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. याची निर्मिती [[संजय राऊत]] यांनी केली होती, तर [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी]] हे ठाकरेंची भूमिकेत होते. == स्मृती संस्था == * हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे वैद्यकीय (कूपर) वैद्यकीय महाविद्यालय (विले पार्ले){{संदर्भ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Bal Thackeray|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे, बाळ केशव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] 42qw4cc33nn5mrtsgzfwzev3phn12q4 2689303 2689302 2026-06-15T05:50:17Z ~2026-24679-89 182431 /* शिवसेना पक्ष */ 2689303 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = हिंदूहृदयसम्राट शिवसेनाप्रमुख वंदनीय श्रीमान बाळासाहेब ठाकरे | चित्र = Bal Thackeray at 70th Master Dinanath Mangeshkar Awards (1) (cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्र_शीर्षक = मास्टर दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार सोहळ्याच्या प्रसंगी बाळ ठाकरे (इ.स. २०१२) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६]] | जन्म_स्थान = [[पुणे|पूना]], [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे]], [[ब्रिटिश राज]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2012|11|17|1926|01|23}} | मृत्यू_स्थान = मातोश्री, कलानगर, [[मुंबई]]. | मृत्यू_कारण = हृदयविकाराचा झटका | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = [[शिवाजी पार्क]], [[दादर]], [[मुंबई]], महाराष्ट्र. | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = मातोश्री, कलानगर, [[वांद्रे]]. | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | टोपणनावे = बाळासाहेब, हिंदुहृदय सम्राट | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], राजकारणी | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५०]]-[[इ.स. २०१२]] | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = [[शिवसेना]] पक्षाची स्थापना | मूळ नाव = बाळ केशव ठाकरे | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[शिवसेना]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | जोडीदार = [[मीना ठाकरे]] | अपत्ये = [[उद्धव ठाकरे|उद्धव]], बिंदूमाधव, जयदेव | वडील = [[केशव सीताराम ठाकरे]] | आई = रमाबाई केशव ठाकरे | नातेवाईक = [[राज ठाकरे]] (पुतण्या) | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = [http://www.shivsena.org/photobiography/index.aspx#view shivsena.org] | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाळ केशव ठाकरे''' ऊर्फ '''बाळासाहेब ठाकरे''' ([[जानेवारी २३]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]; [[पुणे]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. २०१२|२०१२]]; [[मुंबई]]) हे महाराष्ट्रातील [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संस्थापक]], राजकारणी व व्यंगचित्रकार होते. ते [[हिंदुत्व|हिंदुत्ववादी]], [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या विचारसरणीचे]] नेता व [[मराठी लोक|मराठी लोकांचे]] समर्थक होते. '[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]' या मराठी दैनिकाचे हे संस्थापक तसेच प्रमुख संपादकही होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/bal-thackeray/photo/shiv-sena-leader-bal-thackeray-controversial-remarks-368670-2012-11-15/3|title=Bal Thackeray and his controversial legacy|date=2012-11-15|website=India Today|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> == व्यंगचित्रकार == ठाकरेंनी सर्वप्रथम एक व्यंगचित्रकार म्हणून सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९५०]] मध्ये ते 'फ्री प्रेस जर्नल’ मध्ये [[व्यंगचित्रकार]] म्हणून रुजू झाले. पुढील काळात त्यांनी ज्येष्ठ व्यंगचित्रकार [[आर.के. लक्ष्मण]] यांच्यासमवेतही काही काळ काम केले. फ्री प्रेस जर्नलमध्ये काम करीत असतानाच ठाकरे विविध संस्थांसाठी, कंपन्यांसाठी व नियतकालिकांसाठी चित्रे, [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रे]], [[जाहिरात|जाहिरातीचे]] डिझाइन या क्षेत्रांतही काम करीत असत. त्यांच्या व्यंगचित्रात [[इंदिरा गांधी|इंदिरा गांधींची]] व्यक्तिरेखा आवडती होती.<ref name="bbc._बालठ">{{Cite websantosh | title = बाल ठाकरे की पसंदीदा कार्टून कैरेक्टर थी इंदिरा गांधी | अनुवादित title = | लेखक = | काम = BBC News हिंदी | दिनांक = | ॲक्सेसदिनांक = 16-03-2018 | दुवा = https://www.bbc.com/hindi/india-42023015 | भाषा = hi | अवतरण = काँग्रेस के ख़िलाफ राजनीति करने वाले बाल ठाकरे ने अपनी कूची से इंदिरा गांधी पर कई बार निशाना साधा. लेकिन उसी बाल ठाकरे ने उनकी हत्या पर उन्हें श्रद्धांजलि भी कार्टून बनाकर दी. }}</ref> == [[मार्मिक (साप्ताहिक)]] == बाळासाहेबांनी नोकरी सोडून स्वतःचे [[साप्ताहिक]] (व्यंगचित्रात्मक) काढण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार त्यांनी ऑगस्ट, इ.स. १९६० मध्ये ‘[[मार्मिक (साप्ताहिक)|मार्मिक]]’ हे साप्ताहिक सुरू केले. साप्ताहिकासाठीचे हे ‘मार्मिक’ नाव बाळासाहेबांना वडील प्रबोधनकारांनी सुचविले होते. मराठीतील हे पहिले व्यंगचित्र साप्ताहिक ठरले. ‘मार्मिक’च्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन तत्कालीन मुख्यमंत्री [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या हस्ते झाले. या समारंभास [[अनंत काणेकर|प्रा. अनंत काणेकरही]] उपस्थित होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र]] स्थापन झालेला होता, पण प्रामुख्याने [[मुंबई]]त [[मराठी]] माणसावर अन्याय होतच होता. या प्रश्नाला मार्मिकने वाचा फोडली. महाराष्ट्रात येऊन मराठी माणसाबद्दल अनादर बाळगणाऱ्यांना ठाकरेंनी व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून टीका केली. [[इ.स. १९६०]] पासून ते राष्ट्रीय व महाराष्ट्र राज्य स्तरावरील प्रत्येक महत्त्वाच्या घडामोडीत, तसेच इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मराठी जनांना मार्गदर्शन करत ‘मार्मिक’ अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. ठाकरे लहान मुलांसाठीच्या "श्‍याम" या पाक्षिकाचे सुद्धा संपादक होते.{{संदर्भ}} == [[शिवसेना]] पक्ष == {{मुख्य|शिवसेना}} ठाकरेंनी [[जून १९]], [[इ.स. १९६६]] रोजी शिवसेनेची स्थापना केली. ठाकरेंच्या मते, 'समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा असलेला महाराष्ट्र पुरोगामी आहे, पण मराठी माणूस मागेच राहिला आहे. महाराष्ट्रात सुविधा आहेत, पण मराठी माणूस दुविधेत आहे. महाराष्ट्रात उद्योग आहेत, पण मराठी तरुण बेरोजगार; तर महाराष्ट्रात पैसा आहे पण मराठी माणूस गरीब आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राला]] [[भारत|भारतात]] मान आहे पण मराठी माणूस महाराष्ट्रातच (प्रामुख्याने मुंबईत) अपमानित होतो आहे.' शिवसेनेचा पहिला [[मेळावा]] [[ऑक्टोबर ३०]], [[इ.स. १९६६]] रोजी [[शिवाजी पार्क|शिवतीर्थ]] मैदानावर संपन्न झाला. ज्यात सुमारे ५ लाख लोकांचा सहभाग होता.{{संदर्भ}} या मेळाव्यापासूनच बाळ ठाकरे आणि शिवतीर्थावरील ([[शिवाजी पार्क]]वरील) मराठी माणसांची गर्दी यांच्यामध्ये नातेसंबंध प्रस्थापित होण्यास सुरुवात झाली. == [[सामना (वृत्तपत्र)]] == वक्तृत्वाबरोबरच ठाकरे भेदक लेखन देखील करत. [[प्रबोधनकार ठाकरे]] व [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] यांचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात जाणवतो. शिवाय व्यंगचित्रकाराची वेधक - वेचक निरीक्षणदृष्टीही त्यांच्यामध्ये होती. ‘[[सामना (वृत्तपत्र)|सामना]]’ हे केवळ शिवसेनेचे मुखपत्र आहे, ज्यात [[संपादक]] म्हणून बाळ ठाकरे यांचे [[अग्रलेख]] असे.{{संदर्भ}} == राजकीय कार्य == [[झुणका]] [[भाकरी|भाकर]] केंद्रांची योजना, [[वृद्धाश्रम|वृद्धाश्रमांची]] साखळी, वृद्धांना सवलती, [[झोपडपट्टी]]वासीयांना [[घर|घरे]], [[मुंबई–पुणे द्रुतगतीमार्ग|मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग]], मुंबईतील [[उड्डाणपूल]], बाँबेचे मुंबई नामकरण अशा अनेक योजना-प्रकल्पांची मूळ संकल्पना ही ठाकरेंची होती.{{संदर्भ}} [[व्हॅलेन्टाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डे]] सारख्या पाश्चिमात्य उत्सवांना विरोध, परप्रांतीयांच्या तसेच बांगलादेशींच्या विरोधातील आंदोलने यांमागचा विचारही त्यांचा होता.{{संदर्भ}} === हिंदुत्ववाद === ठाकरे [[हिंदुत्व]]वादी होते. बाँबस्फोट, देशविघातक कृत्ये घडवणाऱ्या धर्मांधांना या देशात राहण्याचा अधिकार नाही. [[मतपेटी|मतपेटीचे]] राजकारण करत अशा मुस्लिमांचे लांगुलचालन कोणी करू नये. [[भारत|भारताला]] आपला देश मानणाऱ्या राष्ट्रवादी मुस्लिम लोकांना आपला कोणत्याही प्रकारचा विरोध नाही - असे विचार त्यांनी मांडले. हिंदुत्ववादी भूमिकेमुळे त्यांना शिवसैनिकांनी "हिंदुहृदयसम्राट" म्हणले. 'गर्व से कहो हम हिंदू है' ही घोषणाही ठाकरेंच्या राजकारणाचा महत्त्वाचा भाग होती.{{संदर्भ}} == निधन == १७ नोव्हेंबर २०१२ रोजी [[मुंबई]]त मातोश्री या निवासस्थानी बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन झाले.<ref name = "आयबीएन लोकमत २०१२१११७">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | title = बाळासाहेब ठाकरे यांचे निधन | प्रकाशक = [[आयबीएन लोकमत]] | दिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | ॲक्सेसदिनांक = १७ नोव्हेंबर २०१२ | भाषा = मराठी | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130310191644/http://www.ibnlokmat.tv/showstory.php?id=265512 | url-status = dead }}</ref>. == ठाकरेंवरील प्रकाशित साहित्य == * 'जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे'' (लेखक: प्रकाश अकोलकर) * ''पहिला हिंदुहृदयसम्राट'' (लेखक: [[अनंत ओगले]]) * ''बाळासाहेब : एक अंगार'' (लेखक: नागेश शेवाळकर) * ''बाळासाहेब ठाकरे'' (लेखक: यशराज पारखी) * ''हृदयसम्राटाची जीवनगाथा'' (भारत भांड यांनी लिहिलेला पोवाडा आणि गीतांची सीडी) * नेते घडविणारा महानेता(लेखक : मनोज आवाळे) * == चित्रपट == बाळासाहेब ठाकरे यांच्या जीवनावर आधारित ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' नावाचा चित्रपट हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत २५ जानेवारी २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला. याची निर्मिती [[संजय राऊत]] यांनी केली होती, तर [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी]] हे ठाकरेंची भूमिकेत होते. == स्मृती संस्था == * हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे वैद्यकीय (कूपर) वैद्यकीय महाविद्यालय (विले पार्ले){{संदर्भ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Bal Thackeray|{{लेखनाव}}}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे, बाळ केशव}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] o2y7byrmulomokly76rr909u50gmslx 0 17579 2689241 2638399 2026-06-15T04:26:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689241 wikitext text/x-wiki {{किल्ला|नाव=कर्नाळा |चित्र = Karnala Fort.jpg |चित्रशीर्षक = कर्नाळा किल्ला चा सुळका |चित्ररुंदी = 200px |उंची= |प्रकार= गिरिदुर्ग |श्रेणी= सोपा |ठिकाण=पनवेल तालुका[[रायगड जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग=[[सह्याद्री]] |अवस्था= बऱ्यापैकी |गाव=[[शिरढोण]] }} '''कर्नाळा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक किल्ला आहे. ह्या किल्ल्यालगतचा परिसर [[कर्नाळा अभयारण्य]] म्हणून ओळखला जातो [[रायगड जिल्हा|रायगड जिल्ह्यातील]] [[पनवेल तालुका|पनवेल तालुक्या]]तील हा [[दुर्ग|किल्ला]] आहे. कर्नाळा किल्ला पनवेलपासून सुमारे १२ कि. मी. अंतरावर आहे. ==इतिहास== देवगिरी यादव (1248–1318) आणि तुघलक शासक (1318–1347) यांच्याअंतर्गत किल्ला 1400 पूर्वी बांधला गेला असण्याची शक्यता आहे, कर्नाळा त्यांच्या संबंधित साम्राज्यांच्या उत्तर कोकण जिल्ह्यांची राजधानी होती. [2]  हे नंतर गुजरात सल्तनतच्या अधिपत्याखाली आले परंतु 1540 मध्ये अहमदनगरच्या निजाम शाहने त्याचा ताबा घेतला.  गुजरातच्या सुलतानांनी नंतर ते जिंकण्यासाठी बासिएन (आधुनिक वसई) येथील पोर्तुगीजांच्या कमांडिंग ऑफिसर डॉम फ्रान्सिस्को डी मेनेन्सेसच्या मदतीची विनंती केली.  त्याने आपल्या 500 सैनिकांना कर्नाळा किल्ल्याची ऑर्डर दिली आणि ते ते पकडण्यात यशस्वी झाले.  किल्ला गुजरात सल्तनतचा प्रभारी राहिला होता पण पोर्तुगीज सैन्याने. [3] गुजरातचे सुलतान किल्ले पोर्तुगीजांच्या स्वाधीन करून वसईला पळून गेले.  कर्नाळाच्या पराभवामुळे निजाम शाह संतापले, ज्यांनी किल्ला आणि आसपासच्या ग्रामीण भागावर पुन्हा दावा करण्यासाठी 5,000 माणसे पाठवली. [3]  प्रयत्न अयशस्वी झाला आणि पोर्तुगीजांनी किल्ला ताब्यात घेतला.  सांगली आणि कर्नाळा या किल्ल्यांचे सामरिक मूल्य फार कमी आहे हे ठरवून मात्र पोर्तुगीज व्हाईसरायने त्यांना निजाम शाहला वार्षिक रु.  17,500 (किंवा 5,000 सोने परडोस).{{संदर्भ}} शिवाजी महाराजांनी 1670 मध्ये मोगलांकडून ब्रेस्टवर्क बांधून जिंकले. [2]  1680 मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर ते औरंगजेबाने ताब्यात घेतले.  यानंतर काही काळ मोगलांनी त्यावर कब्जा केला त्यानंतर 1740 मध्ये पुण्याच्या पेशव्यांच्या उदयाने ते त्यांच्याकडे गेले.  कर्नल प्रोथरने किल्ला जिंकून 1818 मध्ये तेथे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे राज्य स्थापन करेपर्यंत हे किल्लेदार (गॅरीसन कमांडर) अनंतराव [5]च्या अधिपत्याखाली राहिले. स्वातंत्र्यसैनिक [[वासुदेव बळवंत फडके]] यांचे आजोबा या किल्ल्याचे किल्लेदार होते. पूर्वी [[बोरघाट]]द्वारे होणाऱ्या वाहतुकीवर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर होत असे. {{संदर्भ}} ==गडावरील ठिकाणे== कर्नाळा किल्ला हा कर्नाळा पक्षी अभयारण्यात येतो. कर्नाळा किल्ल्याचा [[सुळका]] विशेष लक्षवेधी आहे, हा सुळका अंगठ्यासारखा दिसतो. किल्ल्याची [[तटबंदी]] ढासळलेल्या अवस्थेत आहे. किल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर एक मोठा [[वाडा]] लागतो. परंतु सध्या तो सुस्थितीत नाही. कर्नाळा किल्ल्यावर करणाई देवीचे मंदिर, तटबंदी, जुने बांधकाम व थंड पाण्याच्या टाक्या आहेत. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== [[पनवेल]]वरून [[पेण]], [[अलिबाग]], [[रोहा]], [[साई (पनवेल)|साई]], [[केलवणे]] कडे जाणारी कोणतीही एस.टी. बस कर्नाळ्याला जाते. पनवेल-[[पळस्पे]]-[[शिरढोण]]-[[चिंचवण]] नंतर पुढील थांबा कर्नाळा अभयारण्य आहे. एस.टी. बस कर्नाळा अभयारण्याच्या प्रवेशद्वाराजवळच थांबते. प्रवेशद्वारापासून किल्ल्यावर जाण्यास जवळपास दोन तास लागतात. ==छायाचित्रे== <gallery mode = " packed " > File:Karnala Fort.jpg File:Karnala fort bastion.jpg File:Misty Karnala Fort.jpg File:Karnala fort walls.jpg File:Karnala 006.jpg File:Karnala fort 2.jpg File:Yash.jpg File:P1030685.JPG </gallery> == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील किल्ले]] ==संदर्भ== * [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो * [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]] * [[दुर्गदर्शन]] - [[गो. नी. दांडेकर]] * [[दुर्ग|किल्ले]] - [[गो. नी. दांडेकर]] * [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो. नी. दांडेकर]] * [[ट्रेक द सह्याद्रीज]] * [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स. आ. जोगळेकर]] * [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[इतिहास दुर्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]] ==बाह्य दुवे== * [http://raanvata.com/forts/karnala/index.html रानवाटा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128094356/http://raanvata.com/forts/karnala/index.html |date=2020-01-28 }} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{साचा:विस्तार-किल्ला}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] 13sm1iaom09647bhfeh3t1xtv677gtm 0 18461 2689215 2676233 2026-06-15T03:12:18Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689215 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भूतपूर्व देश | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिक भाषेमध्ये = '''सेऊण'''(यादव)'''साम्राज्य''' | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = यादव साम्राज्य | वंश = सोमवंशी यादव | सुरुवात_वर्ष = इ.स. ८३० | शेवट_वर्ष = १३१७ | मागील१ = पश्चिमी [[चालुक्य]] साम्राज्य | पुढील१ = [[खिलजी घराणे]] | राष्ट्र_ध्वज = गरुडध्वज | राष्ट्र_चिन्ह = व्याल | जागतिक_स्थान_नकाशा = Asia_1200ad.jpg | ब्रीद_वाक्य = हर हर महादेव | राजधानी_शहर = [[देवगिरी]] | सर्वात_मोठे_शहर = | शासन_प्रकार = राजतंत्र | राष्ट्रप्रमुख_नाव = दृढप्रहारी | पंतप्रधान_नाव = [[हेमाद्रि पंडित]] | राष्ट्रीय_भाषा = [[मराठी]], [[संस्कृत]] | इतर_प्रमुख_भाषा = देवनागरी [[कन्नड]] | राष्ट्रीय_चलन = | क्षेत्रफळ_चौरस_किमी = | लोकसंख्या_संख्या = | लोकसंख्या_घनता = }} '''देवगिरीचे यादव राजघराणे''' ([[इ.स. ८५०]] - [[इ.स. १३१७]]), यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते. ते स्वतःला [[सोमवंशी]] म्हणवत.{{संदर्भ हवा}} यादवांचे साम्राज्य [[नर्मदा नदी]]पासून [[तुंगभद्रा नदी]]पर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे [[महाभारत]] कालीन [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णांचे]] वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य [[महाराष्ट्र]], उत्तर[[कर्नाटक]] आणि [[मध्यप्रदेश|मध्यप्रदेशच्या]] काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. * चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी [[वारंगळ]] व [[हळेबीडु|हाळेबीड]] येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. * त्यांचाच वंशज असणाऱ्या [[भिल्लम]] याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. [[हेमाडपंथी]] पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/91593293e/93994792e93e92192a902924940-93593e93894d924941936948932940|title=हेमाडपंती वास्तुशैली|accessdate=१८ एप्रिल २०२१}}</ref> यादवकाळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन [[रामदेव यादव|सम्राट रामदेवराव यादव]] यांच्या दरबारी असणारा [[हेमाद्रि पंडित|हेमाड पंडिताने]] स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.<ref>{{cite book|title=Kāḷācyā paḍadyāāḍa , Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=Q_wvAAAAMAAJ|page=373|publisher=Marāṭhī Sāhitya Parishada|year=1992|quote= देवगिरी येथे रामचंद्रराव राजा राज्य करीत असता दमरदारीच्या कामावर '''हेमाद्री ऊर्फ हेमाडपंत''' हा देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण काम करीत होता.}}</ref><ref>{{cite book |title=Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=NTnJBQAAQBAJ&pg=PT194&dq=Hemadpant+is+brahmin#q=Hemadpant%20is%20brahmin|publisher=Routledge|year=2014|isbn = 9781317982876}}</ref> * [[सिंघणदेव (द्वितीय)]] आणि [[राजा महादेव यादव]] यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. * सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. * '''१ले मराठी साम्राज्य''' हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील [[शिंगणापूर]] हे गाव हे अजरामर झाले. ** [[शिखर शिंगणापूर]] चे [[महादेव]] मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, म्हणूनच सिंघणवरून '''शिंगणापूर''' झाले. * यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल '''[[रामदेव यादव|रामचंद्राच्या]]''' यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव [[अल्लाउद्दिन खिलजी]] व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. *[[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांच्या मातोश्री [[जिजाबाई]] हरपालदेवांच्याच कुळातील आहेत. ** त्यांचे माहेरचे कूळ [[जाधवराव]] हे यादवांचे थेट कुळी. महाराष्ट्रातील कित्येक मंदिरे, [[बारव]] स्थापत्यादी अनेक वास्तू ह्या देवगिरीच्या यादवसम्राटांशी संबंधीत असल्याचे मानले जाते. आजही अनेक ठिकाणी त्याचे अवशेष पहावयास मिळतात. [https://archive.org/details/HistoricalGeneologies/page/n65/mode/1up?q=+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5] ==पुस्तक== * देवगिरीचे यादव: इतिहास संशोधक महामहोपाध्याय डॉ.[[ब्रह्मानंद देशपांडे]] यांनी महाराष्ट्रातील पराक्रमी अशा यादव राजवंशावर लिहिलेला हा एक ऐतिहासिक ग्रंथ आहे. मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासामध्ये आपल्या अजोड पराक्रमाने ४५० वर्षे महाराष्ट्राचे नाव झळकत ठेवणाऱ्या कर्तबगार यादव राजांची सविस्तर ऐतिहासिक माहिती या ग्रंथात मिळते. # भिल्लम, # [[सेउणचंद्र]], # भिल्लम (पाचवा), # जैतुगी (द्वितीय), # सिंघणदेव (द्वितीय), # [[कृष्णदेव]], # [[रामदेव यादव|सम्राट रामचंद्र]] अशा अनेक पराक्रमी यादवराजांची यशोगाथा या पुस्तकात वर्णिली आहे. == पहा == ** [[होयसळेश्वर मंदिर]] ** [[काकतीय]] * [[यादव]] * [[जैत्रपाल]], मराठी कवी मुकुंदराजकडून लिहीला. * [[रामदेव यादव]], शेवटचा राजा * [[हेमाद्री]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{साचा:भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारतीय राजवंश]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] 72v399sy6xzb0g6oo3srxah8egn1ckd 0 18802 2689196 2669052 2026-06-15T02:09:32Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689196 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भूतपूर्व देश | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = राष्ट्रकूट साम्राज्य | सुरुवात_वर्ष = [[इ.स. ७५३]] | शेवट_वर्ष = [[इ.स. ९८२]] | राष्ट्र_ध्वज = | राष्ट्र_चिन्ह = | राष्ट्र_ध्वज_नाव = | राष्ट्र_चिन्ह_नाव = | जागतिक_स्थान_नकाशा = Map of the Rashtrakuta Empire.png | ब्रीद_वाक्य = | राजधानी_शहर = [[मान्यखेट]] | सर्वात_मोठे_शहर = | शासन_प्रकार = राजतंत्र | राष्ट्रप्रमुख_नाव = | पंतप्रधान_नाव = | राष्ट्रीय_भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | इतर_प्रमुख_भाषा = | राष्ट्रीय_चलन = | क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १७ लक्ष | लोकसंख्या_संख्या = | लोकसंख्या_घनता = }} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} '''राष्ट्रकूट''' हे [[इ.स. ७५३]] - [[इ.स. ९८२]] या कालखंडादरम्यान [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडाच्या]] [[दक्षिण]], [[मध्य]] व काही अंशी उत्तरेकडील भूभागावर पसरलेल्या साम्राज्यावर राज्य करणारे क्षत्रिय मराठा राजघराणे होते. या कालखंडात राष्ट्रकुटांनी आंतरसंबंधित, परंतु स्वतंत्र असणाऱ्या विविध कुळशाखांमधून राज्य केले. राष्ट्रकूट राजघराणे याच्या भरभराटीच्या काळात राष्ट्रकुटांची सत्ता ही विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला [[कन्याकुमारी]]पर्यंत पसरलेली होती. [[दंतिदुर्ग]] हा या घराण्यातील प्रथम सत्ताधीश, त्याची सत्ता महाराष्ट्रामध्ये होती. [[पहिला कृष्ण राष्ट्रकूट|कृष्णराजा पहिला]] याने [[वेरुळ]]चे सुप्रसिद्ध [[कैलास मंदिर]] खोदले. राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्षाच्या काळात [[जैन]] धर्माचा प्रसार झाला. [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] येथील लेणी राष्ट्र कुटांच्या काळात कोरण्यात आली. गोविंद राष्ट्रकुट १ला हा राष्ट्रकूट साम्राज्याचा प्रभावी राजा होऊन गेला त्याने साम्राज्य विस्तारासाठी मोठे प्रयत्न केले. राष्ट्रकुटांच्या कालखंड हा महाराष्ट्राच्या संदर्भामध्ये वैभव संपन्न असा कालखंड होता, या काळामध्ये सांस्कृतिक दृष्ट्याही महाराष्ट्राचे मोठी प्रगती घडून आली. राष्ट्रकूट घराण्यातील दंतिदुर्ग हा पहिला पराक्रमी शासक होता राष्ट्रकूट घराण्याची सत्ता विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला कन्याकुमारी पर्यंत पसरलेली होती. दंतिदुर्गनंतर त्याचा चुलता कृष्ण पहिला हा गादीवर आला, त्याने चालुक्यांची सत्ता समुळ नष्ट केली. कृष्ण पहिला या राजाने वेरुळचे प्रसिद्ध कैलास मंदिर खोदले, त्यानंतर आलेल्या राष्ट्रकूट राजांनी उत्तर भारतात आपला प्रभाव निर्माण केला. अमोघवर्ष हा राष्ट्रकूट घराण्यातील कर्तबगार राजा होता. त्यांनी रत्नमालिका व कवी राजमार्ग या दोन ग्रंथांची रचना केली. त्याने सोलापूरजवळ मानखेड किंवा [[मालखेड]] हे नवे नगर वसवले. परमार आणि [[कल्याणी|कल्याणीचे चालुक्य]] यांनी केलेल्या आक्रमणाने राष्ट्रकूट घराण्याचा ऱ्हास झाला. == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]] *[[मौर्य साम्राज्य]] *[[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य राजवंश]] {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारतीय राजवंश]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:कर्नाटकचा इतिहास]] 868m4tyd8vzsm607h4cf6ixy1ys949k 2689201 2689196 2026-06-15T02:15:48Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689201 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भूतपूर्व देश | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ | राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = राष्ट्रकूट साम्राज्य | सुरुवात_वर्ष = [[इ.स. ७५३]] | शेवट_वर्ष = [[इ.स. ९८२]] | राष्ट्र_ध्वज = | राष्ट्र_चिन्ह = | राष्ट्र_ध्वज_नाव = | राष्ट्र_चिन्ह_नाव = | जागतिक_स्थान_नकाशा = Map of the Rashtrakuta Empire.png | ब्रीद_वाक्य = | राजधानी_शहर = [[मान्यखेट]] | सर्वात_मोठे_शहर = | शासन_प्रकार = राजतंत्र | राष्ट्रप्रमुख_नाव = | पंतप्रधान_नाव = | राष्ट्रीय_भाषा = [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | इतर_प्रमुख_भाषा = | राष्ट्रीय_चलन = | क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १७ लक्ष | लोकसंख्या_संख्या = | लोकसंख्या_घनता = }} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} '''राष्ट्रकूट''' हे [[इ.स. ७५३]] - [[इ.स. ९८२]] या कालखंडादरम्यान [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडाच्या]] [[दक्षिण]], [[मध्य]] व काही अंशी उत्तरेकडील भूभागावर पसरलेल्या साम्राज्यावर राज्य करणारे क्षत्रिय मराठा राजघराणे होते. या कालखंडात राष्ट्रकुटांनी आंतरसंबंधित, परंतु स्वतंत्र असणाऱ्या विविध कुळशाखांमधून राज्य केले. राष्ट्रकूट राजघराणे याच्या भरभराटीच्या काळात राष्ट्रकुटांची सत्ता ही विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला [[कन्याकुमारी]]पर्यंत पसरलेली होती. [[दंतिदुर्ग]] हा या घराण्यातील प्रथम सत्ताधीश, त्याची सत्ता महाराष्ट्रामध्ये होती. [[पहिला कृष्ण राष्ट्रकूट|कृष्णराजा पहिला]] याने [[वेरुळ]]चे सुप्रसिद्ध [[कैलास मंदिर]] खोदले. राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्षाच्या काळात [[जैन]] धर्माचा प्रसार झाला. [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] येथील लेणी राष्ट्र कुटांच्या काळात कोरण्यात आली. गोविंद राष्ट्रकुट १ला हा राष्ट्रकूट साम्राज्याचा प्रभावी राजा होऊन गेला त्याने साम्राज्य विस्तारासाठी मोठे प्रयत्न केले. राष्ट्रकुटांच्या कालखंड हा महाराष्ट्राच्या संदर्भामध्ये वैभव संपन्न असा कालखंड होता, या काळामध्ये सांस्कृतिक दृष्ट्याही महाराष्ट्राचे मोठी प्रगती घडून आली. राष्ट्रकूट घराण्यातील दंतिदुर्ग हा पहिला पराक्रमी शासक होता राष्ट्रकूट घराण्याची सत्ता विंध्य पर्वतापासून ते दक्षिणेला कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेली होती. दंतिदुर्गनंतर त्याचा चुलता कृष्ण पहिला हा गादीवर आला, त्याने चालुक्यांची सत्ता समुळ नष्ट केली. कृष्ण पहिला या राजाने वेरुळचे प्रसिद्ध कैलास मंदिर खोदले, त्यानंतर आलेल्या राष्ट्रकूट राजांनी उत्तर भारतात आपला प्रभाव निर्माण केला. अमोघवर्ष हा राष्ट्रकूट घराण्यातील कर्तबगार राजा होता. त्यांनी रत्नमालिका व कवी राजमार्ग या दोन ग्रंथांची रचना केली. त्याने सोलापूरजवळ मानखेड किंवा [[मालखेड]] हे नवे नगर वसवले. परमार आणि [[कल्याणी|कल्याणीचे चालुक्य]] यांनी केलेल्या आक्रमणाने राष्ट्रकूट घराण्याचा ऱ्हास झाला. == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांची यादी]] *[[मौर्य साम्राज्य]] *[[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य राजवंश]] {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारतीय राजवंश]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:कर्नाटकचा इतिहास]] hw5v9guxyhl571e433l8wyvwz8f0k1q 0 18852 2689213 2628012 2026-06-15T03:07:37Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689213 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''सिन्नर''' हे [[भारत]]ाच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[सिन्नर तालुका|सिन्नर तालुक्याचे]] गाव आहे. येथे मोठ्या प्रमाणात [[औद्योगिक वसाहत]] निर्माण करण्यात आली आहे. हे [[नाशिक]] शहराचे एक उपनगर म्हणून उदयास येईल अशी चिन्हे आहेत, मात्र गावात पाण्याचा प्रश्न उग्र आहे. सिन्नर येथे नगरपालिका असून हे गाव चहूबाजूंनी भिंती बांधून सीमित केले होते. *हे शहर यदुवंशी क्षत्रिय राजा [[सेऊनचंद्र]] प्रथम याने 9 व्या शतकात वसविले आहे, याच राजाच्या नावावरून या प्रदेशाला [[सेऊनदेश]] देखील म्हणले जायचे. येथील गोंदेश्वर व ऐश्वर्येश्वर ही मंदिरे प्राचीन आहेत. * यदुवंशी क्षत्रिय मराठा राजा राजगोविंद यादवाने इथे [[गोंदेश्वर]] महादेव मंदिर बांधले. जवळच देवपुर गावात प्रसिद्ध राणेखान वाडा आहे आणि संत बाबा भागवत महाराज संजीवन समाधी आहे. या मंदिराची व्यवस्था ह.भ.प रामायणाचार्य प्रसाद महाराज भागवत आणि ह.भ.प.धर्माचार्य दिगंबर महाराज भागवत हे पाहतात. (इ.स. २०१६ साली) * सिन्नर येथे प्रसिद्ध विडी कारखाना आहे. तसेच सिन्नर येथून 25 किलोमीटर पश्चिमेस असलेले औंढेवाडी येथे शिवकालीन औंढा किल्ला प्रसिद्ध आहे. [[वर्ग:सिन्नर तालुका]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे]] 2vgu7moiu0f3p3ujvq6l7kkbzqpkwp9 0 20584 2689187 2688792 2026-06-15T00:42:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689187 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १८ मार्च |वर्ष = २०२६ }} {{Infobox cricket tournament main | name = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक | image = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp | imagesize = | caption = '''टी२० विश्वचषक''' | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]] | first = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | last = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] | participants = २०<ref>{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}</ref> | champions = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद) | most successful = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे) | most runs = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)<ref name="stats3000.cricinfo.com">[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो</ref> | most wickets = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)<ref name="stats5000000.cricinfo.com"> [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो</ref> }} {{Season sidebar | image = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]] | caption = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी | title = स्पर्धा | list = * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] * [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] * [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] * [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] * [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] * [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] }} '''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)<ref>{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]] | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}</ref> ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे. सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.<ref>{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}</ref> मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.<ref name="2018SA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.<ref>{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> २०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते. ==इतिहास== ===पार्श्वभूमी=== २००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;देशांतर्गत स्पर्धा [[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]] १३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}} वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस म्हणून मिळविली.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}</ref> एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० {{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}} १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत). ===उद्घाटन स्पर्धा=== [[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]] दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}</ref> [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती. ===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.<ref>{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.<ref name=ICC>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले. ;कोविड-१९ जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.<ref>{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}</ref> <ref name=sixsports.in /> २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.<ref>{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.<ref name=sixsports.in>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref> संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.<ref>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}</ref> त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील. २०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.<ref>{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}</ref> ==स्वरूप== ===यजमान=== आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}</ref> २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती. डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.<ref name="ndtv-t20usa2">{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}</ref> २०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,<ref>{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.<ref>{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}</ref> नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०) ! scope="col" | क्षेत्र ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | नियामक मंडळ ! scope="col" | यजमान |- ! scope="row" | आफ्रिका | [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | अमेरिका | [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज |- | [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] [[यूएसए क्रिकेट]] || वेस्ट इंडीज अमेरिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="5" | आशिया | [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका |- | [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश |- | [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan="2" | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत |- | [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती ओमान |- | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] [[श्रीलंका क्रिकेट]] || भारत श्रीलंका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | पूर्व आशिया-पॅसिफिक | [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया |- | [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] [[न्यूझीलंड क्रिकेट]] || ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंड |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | युरोप | [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड |- | [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] [[क्रिकेट आयर्लंड]] [[क्रिकेट स्कॉटलंड]] || इंग्लंड वेल्स आयर्लंड स्कॉटलंड |} ===पात्रता=== {{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}} [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे. ===अंतिम स्पर्धा=== प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०</ref> # सर्वाधिक गुणसंख्या # समान असल्यास, सर्वाधिक विजय # तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]] # तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी स्ट्राईक रेट]] # तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल. बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०</ref> ==स्पर्धेचे निकाल== {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan=2 width=5%|वर्ष !rowspan=2 width=15%|यजमान देश !rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान !colspan=3|अंतिम सामना !rowspan=2 width=6%|संघ |- !width=18%|विजेता !width=18%|निकाल !width=18%|उपविजेता |- |२००७<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]'' |{{flagicon|RSA}}<br>दक्षिण आफ्रिका |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]<br>दक्षिण आफ्रिका |{{cr|India}}<br /><small>१५७/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ५ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक] |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१५२ सर्वबाद (१९.३ षटके)</small> |१२ |- |२००९<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}<br>इंग्लंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१३९/२ (१८.४ षटके)</small> |'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक] |{{cr|Sri Lanka}}<br /><small>१३८/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१०<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|England}}<br /><small>१४८/३ (१७ षटके)</small> |'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक] |{{cr|Australia}}<br /><small>१४७/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१२<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]'' |{{flagicon|SRI}}<br>श्रीलंका |[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]<br>श्रीलंका |{{cr|WIN}}<br /><small>१३७/६ (२० षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक] |{{cr|SRI}}<br /><small>१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)</small> |१२ |- |२०१४<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]'' |{{flagicon|BAN}}<br>बांगलादेश |[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]<br>बांगलादेश |{{cr|SRI}}<br /><small>१३४/४ (१७.५ षटके)</small> |'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक] |{{cr|IND}}<br /><small>१३०/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०१६<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}<br>भारत |[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]<br>भारत |{{cr|WIN}}<br /><small>१६१/६ (१९.४ षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक] |{{cr|ENG}}<br /><small>१५५/९ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२१<br>''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}<br />[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]] |[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]<br />संयुक्त अरब अमिराती |{{cr|AUS}}<br /><small>१७३/२ (१८.५ षटके)</small> |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१७२/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२२<br>''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}<br>ऑस्ट्रेलिया |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |{{cr|ENG}}<br /><small>१३८/५ (१९ षटके)</small> |'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक] |{{cr|PAK}}<br /><small>१३७/८ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२४<br>''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}<br />बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|India}}<br /><small>१७६/७ (२० षटके)</small> |'''भारत ७ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक] |{{cr|SA}}<br /><small>१६९/८ (२० षटके)</small> |२० |- |२०२६<br>''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}<br>भारत, श्रीलंका |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]<br>भारत |{{cr|India}}<br /><small>२५५/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१५९ (१९ षटके)</small> |२० |- |२०२८<br>''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}<br>ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |TBD |TBD |TBD |२० |- |२०३०<br>''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}<br>इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |TBD |TBD |TBD |२० |} ==संघाची कामगिरी== [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'': {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" style="width:150px;"|संघ !colspan=3|सहभाग !rowspan="2" style="width:300px;"|सर्वोत्कृष्ट निकाल !colspan="6"|आकडेवारी<ref name="resultsummary">{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- !width=75|एकूण !width=75|पहिला !width=75|शेवटचा !width=30|सामने !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|अनिर्णित !width=30|विजय% |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Afghanistan|२०१३}} | ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style="background:#cc9966;" |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Bangladesh}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Netherlands}} | ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} | ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} | ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Namibia|2021}} | ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Oman}} | ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Nepal}} | ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Hong Kong}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|United Arab Emirates}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Papua New Guinea}} | २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.०० |- |style="text-align:left;" |{{Cr|CAN}} |२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८ |- |style="text-align:left;" |{{Cr|UGA}} |१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} | १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.०० |- |{{Cr|Italy}} |१ |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) |४ |१ |३ |० |० |२५.०० |- ! colspan="11" |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}<br/> स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंदी:'' * कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते. ==स्पर्धेनुसार संघ निकाल== ;सूची * {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते * {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते * {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी * {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२) * फे१ — १ली फेरी (गट फेरी) * पा — पात्र * × — पात्र परंतु माघार घेतली * ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित) {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !संघ !{{flagicon|RSA}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|BAN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|UAE}}<br/>{{flagicon|OMA}}<br/>[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>{{flagicon|USA}}<br/>[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>{{flagicon|NZ}}<br/>[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>{{flagicon|Ireland|cricket}}<br/>{{flagicon|SCO}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]<br/> <small>(२०)</small> !सहभाग |- | id=AFG"" align=left| {{cr|AFG|२०१३}} |—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| फे१ || || ! ८ |- | id=AUS"" align=left| {{cr|AUS}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red"| पा || ! १० |- | align=left| {{cr|Italy}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || ! १ |- | align=left| {{cr|BAN}} | फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || × || || ! ९ |- | align=left| {{cr|CAN}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|ENG}} | style="background:#BBF3BB" | फे२ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || style="border: 3px solid red"| पा ! १० |- | align=left| {{cr|HK}} |—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|IND}} |bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style="border: 3px solid red; background:#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:gold" | '''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:gold" | '''वि''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|IRE}} |—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"| पा ! ९ |- | align=left| {{cr|KEN}} | फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|NAM}} |—||—||—||—||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|NEP}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|NED}} |—|| फे१ ||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || ! ७ |- | align=left| {{cr|NZ}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style="border: 3px solid red" | पा || ! १० |- | align=left| {{cr|OMA}} |—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|PAK}} |bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|PNG}} |—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|SCO}} | फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"|पा ! ७ |- | align=left| {{cr|SA}} | style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB" |फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:silver" | '''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|SL}} | bgcolor="#cc9966"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|UAE}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|UGA}} |—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१ || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|USA}} |—||—||—||—||—||—|| — || — || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|WIN}} | फे१ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|ZIM}} | फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style="background:#BBF3BB"| फे२ || — || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! ७ |} ==संघांचे पदार्पण== पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार. {| class="wikitable" width=55% sortable" style="text-align:" |- ! वर्ष ! पदार्पण करणारा संघ ! एकूण |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}} | style="text-align:center;" |१२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] | {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] | कोणताही नाही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] | {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] | {{cr|OMA}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] | {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] | कोणताही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] | {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] | {{cr|ITA}} | style="text-align:center;" | १ |- | [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- | [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- ! एकूण ! ! २५ |} ==स्पर्धा विक्रम== {{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | टी२० विश्वचषक विक्रम |- ! colspan="4" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा | rowspan="2" |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] |१,२९२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- |[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] <small>(किमान २० डाव)</small> |५८.७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सामन्यात सर्वाधिक धावा | {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}} |१२३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट <small>(किमान ५०० चेंडू)</small> |{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]] |१४४.१६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref name="espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वाधिक ५०+ धावा |{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]] |१५ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-fifties-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वाधिक शतके |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |२ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] |२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |- |सर्वाधिक षटकार |६३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-sixes-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]<br> वि {{cr|SRI}} |१७६ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक धावा |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |३८३ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] |५० <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] |१२.६० <small>([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]] |११.७२ <small>([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]] |५.६६ <small>([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी |{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}} |६/८ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]] |१७ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक गडी बाद <small>([[यष्टीरक्षक]])</small> |{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]] |३९ <small>([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक झेल <small>([[क्षेत्ररक्षण]])</small> |{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]] |२५ <small>([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | संघ |- |सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |२६०/६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वात कमी धावसंख्या |{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}}) |३९ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }}) |३९ <small>([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |- |सर्वाधिक विजय % <small>(किमान १० सामने)</small> |{{cr|IND }} |७३.३३% <small>(सामने ६१, विजय ४३)</small> <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वात मोठा विजय <small>(धावांनुसार)</small> |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |१७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा |{{cr|IND}} v {{cr|ENG}} |४९९/१४ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा |{{cr|NED}} v {{cr|SRI}} |७९-११ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}} |८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये | |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} *[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] *[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} *[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website] {{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{fb start}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}} {{fb end}} [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] gur9fnignrexlu73wkevf2oodi7hafy 0 23332 2689225 2682111 2026-06-15T03:37:12Z ~2026-24679-89 182431 /* व्यक्तीगत जीवन */ 2689225 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|6|1}} | जन्म_स्थान = फलटण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = बी.ए. | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक कार्य | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = {{*}} [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]],<br>{{*}} [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = बापू माने | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = शशी माने | अपत्ये = भाईशैलेंद्र (मुलगा) व समता (मुलगी) | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''लक्ष्मण बापू माने''' (जन्मः [[१ जून]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, [[मराठी]] भाषेतील लेखक आहेत. त्यांच्या [[उपरा]] नावाच्या साहित्यकृतीमुळे 'उपराकार' लेखक लक्ष्मण माने असेही ओळखले जातात. त्यांच्या ’'''उपरा'''’चे हिंदी रूपांतर ’'''पराया'''’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. हे आत्मचरित्र हिंदी शिवाय इंग्रजी, गुजराती, तमिळ, फ्रेंच, मल्याळम आदी भाषांतूनही अनुवादित झाले आहे.{{संदर्भ हवा}} माने हे भारतातील मागासवर्गीय, भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यांच्यासाठी कार्य करतात. 'समाजातील उपेक्षित' या विषयावरील परिवर्तनवादी व पुरोगामी विचार ते लेखनातून व्यक्त करतात. * हे महाराष्ट्र राज्याच्या विधानपरिषदेचे १९९० ते १९९६ या काळात सदस्य होते.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तीगत जीवन == लक्ष्मण माने यांचा जन्म १ जून, १९४९ रोजी सोमंथळी (फलटण, महाराष्ट्र) या एका लहान गावातील [[कैकाडी]] समाजात झाला. त्यांना भाईशैलेंद्र आणि समता असे अनुक्रमे पुत्र आणि कन्या आहेत. माने [[इ.स. २००६]]च्या ऑक्टोबरमध्ये [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार करणार होते. त्यानिमित्ताने मराठी लेखक डॉ. [[यशवंत मनोहर]] यांनी लक्ष्मण मानेंना वेळोवेळी पत्रे लिहिली. ही वीस पत्रे ’धम्मपत्रे : लक्ष्मण माने यांना’ या पुस्तकात संग्रहित करून प्रकाशित करण्यात आली आहेत. मुंबईत लक्ष्मण माने यांनी त्यांच्या ४२ पोटजातींच्या १ लाख भटक्या विमुक्त प्रवर्गातील समर्थकांसह २७ मे २००७ रोजी बौद्ध धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230528/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=One lakh people convert to Buddhism | website=The Hindu | date=2007-05-27 | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/One-lakh-people-convert-to-Buddhism/article14769767.ece | access-date=2025-11-12}}</ref> ==कारकीर्द== ==उपक्रम== १. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आश्रमशाळा, करंजे, सातारा (१९८८) २. यशवंतराव चव्हाण प्राथमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (१९८९) ३. साथी एस्. एम्. जोशी माध्यमिक आश्रमशाळा, उकळी, सातारा (२००४) ४. यशवंतराव चव्हाण माध्यमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (२००४) ५. राजर्षी छत्रपती शाहू प्राथमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (१९९०) ६. राजर्षी छत्रपती शाहू माध्यमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (२००४) ७. शारदाबाई पवार प्राथमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९१) ८. शारदाबाई पवार माध्यमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९४) ९. शारदाबाई पवार ज्युनिअर कॉलेज,जकातवाडी, सातारा (२००८) १०. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रशाळा, सोलापूर (१९९१) ११. यशवंतराव चव्हाण इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, जकातवाडी, सातारा <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-800092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==अन्य सामाजिक कार्य== संस्थापक, एकता शिक्षण प्रसारक संस्था (१९७५ पासून) संस्थापक, भीमाबाई आंबेडकर प्रतिष्ठान सचिव, महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान संस्थापक, सामाजिक कृतज्ञता निधी अध्यक्ष, भटक्या-विमुक्त जमाती संघटना (१९९३ पासून) संस्थापक आणि अध्यक्ष, इंडियन् इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑफ नोमॅडिक अँड डि-नोटिफाइड ट्राईब्ज (१९८३) सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (१९८४ ते १९९४) अध्यक्ष, फुले - आंबेडकर साहित्य पंचायत (१९९० - १९९३) संस्थापक - संपादक आणि विश्वस्त, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई सदस्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्रसाधने व प्रकाशन समिती (१९९०) सदस्य, संस्कृती साहित्य मंडळ, महाराष्ट्र (२०००) अविरोध सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (२०००) अध्यक्ष, लक्ष्मण माने एज्युकेशनल ट्रस्ट (२००३) <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-80092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==मानसन्मान== * संमेलनाध्यक्ष : अस्मितादर्श साहित्य संमेलन (१९८७) * संमेलनाध्यक्ष : आदिवासी साहित्य संमेलन (१९८९) * संमेलनाध्यक्ष : आंबेडकरवादी दलित साहित्य संमेलन (२००१) * संमेलनाध्यक्ष : दुसरे राज्यव्यापी समतावादी साहित्य संमेलन, कऱ्हाड, २०/२१ डिसेंबर २०१० == आरोप व खंडन== सातारा जिल्ह्यातील जकातवाडी येथील माने यांच्या संस्थेतील चतुर्थश्रेणी वर्गात काम करणाऱ्या सहा महिलांनी, माने यांनी अत्याचार केल्याची तक्रार सातारा तालुका पोलीस ठाण्यात २०१३ साली दाखल केली होती. आश्रमशाळेतील स्वयंपाकी महिलेवर २००३ ते २०१० दरम्यान माने यांनी वारंवार बलात्कार केल्याचा गुन्हा पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आला होता.<ref name="BusinessStandard-20130326">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/noted-marathi-author-laxman-mane-booked-for-rape-113032600195_1.html|title=Noted Marathi author Laxman Mane booked for rape|date=2013-03-26|work=Business Standard|access-date=13 April 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |title="उपरा'कार मानेंची पद्मश्री परत घ्या |access-date=2013-03-31 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042910/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/after-a-week-also-laxman-mane-is-missing-90365/ आठवडय़ानंतरही लक्ष्मण माने बेपत्ता]</ref> या प्रकरणात १९ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सातारा जिल्हा सत्र न्यायालयाने निकाल देत माने यांना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/satara/marathi-author-laxman-mane-acquits-all-charges-in-rape-case/articleshow/54942417.cms |title=उपरा'कार लक्ष्मण माने निर्दोष |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==पुस्तके== * उद्ध्वस्त * उपरा (आत्मकथन) * क्रांतिपथ (कवितासंग्रह) * खेळ साडेतीन टक्क्यांचा (लेखसंग्रह) * पालावरचं जग (लेखसंग्रह) * प्रकाशपुत्र (नाटक) * बंद दरवाजा (लेखसंग्रह) * भटक्याचं भारुड (विधानपरिषदेतील कामाचा लेखाजोखा) * विमुक्तायन (महाराष्ट्रातील विमुक्त जमाती: एक चिकित्सक अभ्यास) ==पुरस्कार== * आंबेडकर व्याख्याता पुरस्कार (२००५) * न.चिं. केळकर पुरस्कार (१९८२) * बंडो गोपाल मुकादम पुरस्कार (१९८२) * [[पद्मश्री]] [[इ.स. २००८]] * [[फोर्ड फाउंडेशन]]ची [[शिष्यवृती]] (१९८१) * भारती विद्यापीठ पुरस्कार (१९८२) * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार (१९९०) * लेखकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरस्कार (१९९८) * समाजसेवकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरसकार (२००६) * [[यशवंतराव चव्हाण]] शिष्यवृत्ती (१९८८) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (१९८१) * सर [[होमी भाभा]] फेलोशिप (१९८५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माने, लक्ष्मण}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी लेखक|माने, लक्ष्मण]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारिप बहुजन महासंघातील राजकारणी]] 44y8509v1z6mi5vr8iq18acy7qhoo51 2689226 2689225 2026-06-15T03:37:32Z ~2026-24679-89 182431 2689226 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|6|1}} | जन्म_स्थान = फलटण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = बी.ए. | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक कार्य | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = {{*}} [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]],<br>{{*}} [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = बापू माने | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = शशी माने | अपत्ये = भाईशैलेंद्र (मुलगा) व समता (मुलगी) | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''लक्ष्मण बापू माने''' (जन्मः [[१ जून]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, [[मराठी]] भाषेतील लेखक आहेत. त्यांच्या [[उपरा]] नावाच्या साहित्यकृतीमुळे 'उपराकार' लेखक लक्ष्मण माने असेही ओळखले जातात. त्यांच्या ’'''उपरा'''’चे हिंदी रूपांतर ’'''पराया'''’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. हे आत्मचरित्र हिंदी शिवाय इंग्रजी, गुजराती, तमिळ, फ्रेंच, मल्याळम आदी भाषांतूनही अनुवादित झाले आहे.{{संदर्भ हवा}} माने हे भारतातील मागासवर्गीय, भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यांच्यासाठी कार्य करतात. 'समाजातील उपेक्षित' या विषयावरील परिवर्तनवादी व पुरोगामी विचार ते लेखनातून व्यक्त करतात. * हे महाराष्ट्र राज्याच्या विधानपरिषदेचे १९९० ते १९९६ या काळात सदस्य होते.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तीगत जीवन == लक्ष्मण माने यांचा जन्म १ जून, १९४९ रोजी सोमंथळी (फलटण, महाराष्ट्र) या एका लहान गावातील [[कैकाडी]] समाजात झाला. त्यांना भाईशैलेंद्र आणि समता असे अनुक्रमे पुत्र आणि कन्या आहेत. माने [[इ.स. २००६]]च्या ऑक्टोबरमध्ये [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार करणार होते. त्यानिमित्ताने मराठी लेखक डॉ. [[यशवंत मनोहर]] यांनी लक्ष्मण मानेंना वेळोवेळी पत्रे लिहिली. ही वीस पत्रे ’धम्मपत्रे : लक्ष्मण माने यांना’ या पुस्तकात संग्रहित करून प्रकाशित करण्यात आली आहेत. मुंबईत लक्ष्मण माने यांनी त्यांच्या ४२ पोटजातींच्या १ लाख भटक्या विमुक्त प्रवर्गातील समर्थकांसह २७ मे २००७ रोजी बौद्ध धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230528/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=One lakh people convert to Buddhism | website=The Hindu | date=2007-05-27 | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/One-lakh-people-convert-to-Buddhism/article14769767.ece | access-date=2025-11-12}}</ref> ==उपक्रम== १. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आश्रमशाळा, करंजे, सातारा (१९८८) २. यशवंतराव चव्हाण प्राथमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (१९८९) ३. साथी एस्. एम्. जोशी माध्यमिक आश्रमशाळा, उकळी, सातारा (२००४) ४. यशवंतराव चव्हाण माध्यमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (२००४) ५. राजर्षी छत्रपती शाहू प्राथमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (१९९०) ६. राजर्षी छत्रपती शाहू माध्यमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (२००४) ७. शारदाबाई पवार प्राथमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९१) ८. शारदाबाई पवार माध्यमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९४) ९. शारदाबाई पवार ज्युनिअर कॉलेज,जकातवाडी, सातारा (२००८) १०. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रशाळा, सोलापूर (१९९१) ११. यशवंतराव चव्हाण इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, जकातवाडी, सातारा <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-800092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==अन्य सामाजिक कार्य== संस्थापक, एकता शिक्षण प्रसारक संस्था (१९७५ पासून) संस्थापक, भीमाबाई आंबेडकर प्रतिष्ठान सचिव, महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान संस्थापक, सामाजिक कृतज्ञता निधी अध्यक्ष, भटक्या-विमुक्त जमाती संघटना (१९९३ पासून) संस्थापक आणि अध्यक्ष, इंडियन् इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑफ नोमॅडिक अँड डि-नोटिफाइड ट्राईब्ज (१९८३) सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (१९८४ ते १९९४) अध्यक्ष, फुले - आंबेडकर साहित्य पंचायत (१९९० - १९९३) संस्थापक - संपादक आणि विश्वस्त, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई सदस्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्रसाधने व प्रकाशन समिती (१९९०) सदस्य, संस्कृती साहित्य मंडळ, महाराष्ट्र (२०००) अविरोध सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (२०००) अध्यक्ष, लक्ष्मण माने एज्युकेशनल ट्रस्ट (२००३) <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-80092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==मानसन्मान== * संमेलनाध्यक्ष : अस्मितादर्श साहित्य संमेलन (१९८७) * संमेलनाध्यक्ष : आदिवासी साहित्य संमेलन (१९८९) * संमेलनाध्यक्ष : आंबेडकरवादी दलित साहित्य संमेलन (२००१) * संमेलनाध्यक्ष : दुसरे राज्यव्यापी समतावादी साहित्य संमेलन, कऱ्हाड, २०/२१ डिसेंबर २०१० == आरोप व खंडन== सातारा जिल्ह्यातील जकातवाडी येथील माने यांच्या संस्थेतील चतुर्थश्रेणी वर्गात काम करणाऱ्या सहा महिलांनी, माने यांनी अत्याचार केल्याची तक्रार सातारा तालुका पोलीस ठाण्यात २०१३ साली दाखल केली होती. आश्रमशाळेतील स्वयंपाकी महिलेवर २००३ ते २०१० दरम्यान माने यांनी वारंवार बलात्कार केल्याचा गुन्हा पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आला होता.<ref name="BusinessStandard-20130326">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/noted-marathi-author-laxman-mane-booked-for-rape-113032600195_1.html|title=Noted Marathi author Laxman Mane booked for rape|date=2013-03-26|work=Business Standard|access-date=13 April 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |title="उपरा'कार मानेंची पद्मश्री परत घ्या |access-date=2013-03-31 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042910/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/after-a-week-also-laxman-mane-is-missing-90365/ आठवडय़ानंतरही लक्ष्मण माने बेपत्ता]</ref> या प्रकरणात १९ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सातारा जिल्हा सत्र न्यायालयाने निकाल देत माने यांना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/satara/marathi-author-laxman-mane-acquits-all-charges-in-rape-case/articleshow/54942417.cms |title=उपरा'कार लक्ष्मण माने निर्दोष |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==पुस्तके== * उद्ध्वस्त * उपरा (आत्मकथन) * क्रांतिपथ (कवितासंग्रह) * खेळ साडेतीन टक्क्यांचा (लेखसंग्रह) * पालावरचं जग (लेखसंग्रह) * प्रकाशपुत्र (नाटक) * बंद दरवाजा (लेखसंग्रह) * भटक्याचं भारुड (विधानपरिषदेतील कामाचा लेखाजोखा) * विमुक्तायन (महाराष्ट्रातील विमुक्त जमाती: एक चिकित्सक अभ्यास) ==पुरस्कार== * आंबेडकर व्याख्याता पुरस्कार (२००५) * न.चिं. केळकर पुरस्कार (१९८२) * बंडो गोपाल मुकादम पुरस्कार (१९८२) * [[पद्मश्री]] [[इ.स. २००८]] * [[फोर्ड फाउंडेशन]]ची [[शिष्यवृती]] (१९८१) * भारती विद्यापीठ पुरस्कार (१९८२) * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार (१९९०) * लेखकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरस्कार (१९९८) * समाजसेवकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरसकार (२००६) * [[यशवंतराव चव्हाण]] शिष्यवृत्ती (१९८८) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (१९८१) * सर [[होमी भाभा]] फेलोशिप (१९८५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माने, लक्ष्मण}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी लेखक|माने, लक्ष्मण]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारिप बहुजन महासंघातील राजकारणी]] oj7k19uz6z7lnj4r2u5xym0vu9zhleb 2689229 2689226 2026-06-15T03:39:52Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689229 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = पद्मश्री लक्ष्मणराव माने | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = लक्ष्मण बापू माने | टोपण_नाव = उपराकार | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|6|1}} | जन्म_स्थान = फलटण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = बी.ए. | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक कार्य | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = {{*}} [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]],<br>{{*}} [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = बापू माने | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = सौ. शशी | अपत्ये = भाई शैलेंद्र (मुलगा) व समता (मुलगी) | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = पद्मश्री }} '''लक्ष्मण बापू माने''' (जन्मः [[१ जून]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, [[मराठी]] भाषेतील लेखक आहेत. त्यांच्या [[उपरा]] नावाच्या साहित्यकृतीमुळे 'उपराकार' लेखक लक्ष्मण माने असेही ओळखले जातात. त्यांच्या ’'''उपरा'''’चे हिंदी रूपांतर ’'''पराया'''’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. हे आत्मचरित्र हिंदी शिवाय इंग्रजी, गुजराती, तमिळ, फ्रेंच, मल्याळम आदी भाषांतूनही अनुवादित झाले आहे.{{संदर्भ हवा}} माने हे भारतातील मागासवर्गीय, भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यांच्यासाठी कार्य करतात. 'समाजातील उपेक्षित' या विषयावरील परिवर्तनवादी व पुरोगामी विचार ते लेखनातून व्यक्त करतात. * हे महाराष्ट्र राज्याच्या विधानपरिषदेचे १९९० ते १९९६ या काळात सदस्य होते.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तीगत जीवन == लक्ष्मण माने यांचा जन्म १ जून, १९४९ रोजी सोमंथळी (फलटण, महाराष्ट्र) या एका लहान गावातील [[कैकाडी]] समाजात झाला. त्यांना भाईशैलेंद्र आणि समता असे अनुक्रमे पुत्र आणि कन्या आहेत. माने [[इ.स. २००६]]च्या ऑक्टोबरमध्ये [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार करणार होते. त्यानिमित्ताने मराठी लेखक डॉ. [[यशवंत मनोहर]] यांनी लक्ष्मण मानेंना वेळोवेळी पत्रे लिहिली. ही वीस पत्रे ’धम्मपत्रे : लक्ष्मण माने यांना’ या पुस्तकात संग्रहित करून प्रकाशित करण्यात आली आहेत. मुंबईत लक्ष्मण माने यांनी त्यांच्या ४२ पोटजातींच्या १ लाख भटक्या विमुक्त प्रवर्गातील समर्थकांसह २७ मे २००७ रोजी बौद्ध धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230528/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=One lakh people convert to Buddhism | website=The Hindu | date=2007-05-27 | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/One-lakh-people-convert-to-Buddhism/article14769767.ece | access-date=2025-11-12}}</ref> ==उपक्रम== १. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आश्रमशाळा, करंजे, सातारा (१९८८) २. यशवंतराव चव्हाण प्राथमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (१९८९) ३. साथी एस्. एम्. जोशी माध्यमिक आश्रमशाळा, उकळी, सातारा (२००४) ४. यशवंतराव चव्हाण माध्यमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (२००४) ५. राजर्षी छत्रपती शाहू प्राथमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (१९९०) ६. राजर्षी छत्रपती शाहू माध्यमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (२००४) ७. शारदाबाई पवार प्राथमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९१) ८. शारदाबाई पवार माध्यमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९४) ९. शारदाबाई पवार ज्युनिअर कॉलेज,जकातवाडी, सातारा (२००८) १०. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रशाळा, सोलापूर (१९९१) ११. यशवंतराव चव्हाण इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, जकातवाडी, सातारा <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-800092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==अन्य सामाजिक कार्य== संस्थापक, एकता शिक्षण प्रसारक संस्था (१९७५ पासून) संस्थापक, भीमाबाई आंबेडकर प्रतिष्ठान सचिव, महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान संस्थापक, सामाजिक कृतज्ञता निधी अध्यक्ष, भटक्या-विमुक्त जमाती संघटना (१९९३ पासून) संस्थापक आणि अध्यक्ष, इंडियन् इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑफ नोमॅडिक अँड डि-नोटिफाइड ट्राईब्ज (१९८३) सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (१९८४ ते १९९४) अध्यक्ष, फुले - आंबेडकर साहित्य पंचायत (१९९० - १९९३) संस्थापक - संपादक आणि विश्वस्त, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई सदस्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्रसाधने व प्रकाशन समिती (१९९०) सदस्य, संस्कृती साहित्य मंडळ, महाराष्ट्र (२०००) अविरोध सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (२०००) अध्यक्ष, लक्ष्मण माने एज्युकेशनल ट्रस्ट (२००३) <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-80092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==मानसन्मान== * संमेलनाध्यक्ष : अस्मितादर्श साहित्य संमेलन (१९८७) * संमेलनाध्यक्ष : आदिवासी साहित्य संमेलन (१९८९) * संमेलनाध्यक्ष : आंबेडकरवादी दलित साहित्य संमेलन (२००१) * संमेलनाध्यक्ष : दुसरे राज्यव्यापी समतावादी साहित्य संमेलन, कऱ्हाड, २०/२१ डिसेंबर २०१० == आरोप व खंडन== सातारा जिल्ह्यातील जकातवाडी येथील माने यांच्या संस्थेतील चतुर्थश्रेणी वर्गात काम करणाऱ्या सहा महिलांनी, माने यांनी अत्याचार केल्याची तक्रार सातारा तालुका पोलीस ठाण्यात २०१३ साली दाखल केली होती. आश्रमशाळेतील स्वयंपाकी महिलेवर २००३ ते २०१० दरम्यान माने यांनी वारंवार बलात्कार केल्याचा गुन्हा पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आला होता.<ref name="BusinessStandard-20130326">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/noted-marathi-author-laxman-mane-booked-for-rape-113032600195_1.html|title=Noted Marathi author Laxman Mane booked for rape|date=2013-03-26|work=Business Standard|access-date=13 April 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |title="उपरा'कार मानेंची पद्मश्री परत घ्या |access-date=2013-03-31 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042910/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/after-a-week-also-laxman-mane-is-missing-90365/ आठवडय़ानंतरही लक्ष्मण माने बेपत्ता]</ref> या प्रकरणात १९ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सातारा जिल्हा सत्र न्यायालयाने निकाल देत माने यांना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/satara/marathi-author-laxman-mane-acquits-all-charges-in-rape-case/articleshow/54942417.cms |title=उपरा'कार लक्ष्मण माने निर्दोष |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==पुस्तके== * उद्ध्वस्त * उपरा (आत्मकथन) * क्रांतिपथ (कवितासंग्रह) * खेळ साडेतीन टक्क्यांचा (लेखसंग्रह) * पालावरचं जग (लेखसंग्रह) * प्रकाशपुत्र (नाटक) * बंद दरवाजा (लेखसंग्रह) * भटक्याचं भारुड (विधानपरिषदेतील कामाचा लेखाजोखा) * विमुक्तायन (महाराष्ट्रातील विमुक्त जमाती: एक चिकित्सक अभ्यास) ==पुरस्कार== * आंबेडकर व्याख्याता पुरस्कार (२००५) * न.चिं. केळकर पुरस्कार (१९८२) * बंडो गोपाल मुकादम पुरस्कार (१९८२) * [[पद्मश्री]] [[इ.स. २००८]] * [[फोर्ड फाउंडेशन]]ची [[शिष्यवृती]] (१९८१) * भारती विद्यापीठ पुरस्कार (१९८२) * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार (१९९०) * लेखकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरस्कार (१९९८) * समाजसेवकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरसकार (२००६) * [[यशवंतराव चव्हाण]] शिष्यवृत्ती (१९८८) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (१९८१) * सर [[होमी भाभा]] फेलोशिप (१९८५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माने, लक्ष्मण}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी लेखक|माने, लक्ष्मण]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारिप बहुजन महासंघातील राजकारणी]] id1v2ycpah5x7edyfqnuyp3uxgmt39p 2689230 2689229 2026-06-15T03:40:14Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689230 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = पद्मश्री लक्ष्मणराव माने | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = लक्ष्मण बापू माने | टोपण_नाव = उपराकार | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|6|1}} | जन्म_स्थान = फलटण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = बी.ए. | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक कार्य | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = {{*}} [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]],<br>{{*}} [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = बापू माने | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = सौ. शशी | अपत्ये = भाई शैलेंद्र (मुलगा) व समता (मुलगी) | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = पद्मश्री }} '''लक्ष्मण बापूराव माने''' (जन्मः [[१ जून]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, [[मराठी]] भाषेतील लेखक आहेत. त्यांच्या [[उपरा]] नावाच्या साहित्यकृतीमुळे 'उपराकार' लेखक लक्ष्मण माने असेही ओळखले जातात. त्यांच्या ’'''उपरा'''’चे हिंदी रूपांतर ’'''पराया'''’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. हे आत्मचरित्र हिंदी शिवाय इंग्रजी, गुजराती, तमिळ, फ्रेंच, मल्याळम आदी भाषांतूनही अनुवादित झाले आहे.{{संदर्भ हवा}} माने हे भारतातील मागासवर्गीय, भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यांच्यासाठी कार्य करतात. 'समाजातील उपेक्षित' या विषयावरील परिवर्तनवादी व पुरोगामी विचार ते लेखनातून व्यक्त करतात. * हे महाराष्ट्र राज्याच्या विधानपरिषदेचे १९९० ते १९९६ या काळात सदस्य होते.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तीगत जीवन == लक्ष्मण माने यांचा जन्म १ जून, १९४९ रोजी सोमंथळी (फलटण, महाराष्ट्र) या एका लहान गावातील [[कैकाडी]] समाजात झाला. त्यांना भाईशैलेंद्र आणि समता असे अनुक्रमे पुत्र आणि कन्या आहेत. माने [[इ.स. २००६]]च्या ऑक्टोबरमध्ये [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार करणार होते. त्यानिमित्ताने मराठी लेखक डॉ. [[यशवंत मनोहर]] यांनी लक्ष्मण मानेंना वेळोवेळी पत्रे लिहिली. ही वीस पत्रे ’धम्मपत्रे : लक्ष्मण माने यांना’ या पुस्तकात संग्रहित करून प्रकाशित करण्यात आली आहेत. मुंबईत लक्ष्मण माने यांनी त्यांच्या ४२ पोटजातींच्या १ लाख भटक्या विमुक्त प्रवर्गातील समर्थकांसह २७ मे २००७ रोजी बौद्ध धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230528/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=One lakh people convert to Buddhism | website=The Hindu | date=2007-05-27 | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/One-lakh-people-convert-to-Buddhism/article14769767.ece | access-date=2025-11-12}}</ref> ==उपक्रम== १. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आश्रमशाळा, करंजे, सातारा (१९८८) २. यशवंतराव चव्हाण प्राथमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (१९८९) ३. साथी एस्. एम्. जोशी माध्यमिक आश्रमशाळा, उकळी, सातारा (२००४) ४. यशवंतराव चव्हाण माध्यमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (२००४) ५. राजर्षी छत्रपती शाहू प्राथमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (१९९०) ६. राजर्षी छत्रपती शाहू माध्यमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (२००४) ७. शारदाबाई पवार प्राथमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९१) ८. शारदाबाई पवार माध्यमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९४) ९. शारदाबाई पवार ज्युनिअर कॉलेज,जकातवाडी, सातारा (२००८) १०. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रशाळा, सोलापूर (१९९१) ११. यशवंतराव चव्हाण इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, जकातवाडी, सातारा <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-800092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==अन्य सामाजिक कार्य== संस्थापक, एकता शिक्षण प्रसारक संस्था (१९७५ पासून) संस्थापक, भीमाबाई आंबेडकर प्रतिष्ठान सचिव, महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान संस्थापक, सामाजिक कृतज्ञता निधी अध्यक्ष, भटक्या-विमुक्त जमाती संघटना (१९९३ पासून) संस्थापक आणि अध्यक्ष, इंडियन् इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑफ नोमॅडिक अँड डि-नोटिफाइड ट्राईब्ज (१९८३) सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (१९८४ ते १९९४) अध्यक्ष, फुले - आंबेडकर साहित्य पंचायत (१९९० - १९९३) संस्थापक - संपादक आणि विश्वस्त, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई सदस्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्रसाधने व प्रकाशन समिती (१९९०) सदस्य, संस्कृती साहित्य मंडळ, महाराष्ट्र (२०००) अविरोध सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (२०००) अध्यक्ष, लक्ष्मण माने एज्युकेशनल ट्रस्ट (२००३) <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-80092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==मानसन्मान== * संमेलनाध्यक्ष : अस्मितादर्श साहित्य संमेलन (१९८७) * संमेलनाध्यक्ष : आदिवासी साहित्य संमेलन (१९८९) * संमेलनाध्यक्ष : आंबेडकरवादी दलित साहित्य संमेलन (२००१) * संमेलनाध्यक्ष : दुसरे राज्यव्यापी समतावादी साहित्य संमेलन, कऱ्हाड, २०/२१ डिसेंबर २०१० == आरोप व खंडन== सातारा जिल्ह्यातील जकातवाडी येथील माने यांच्या संस्थेतील चतुर्थश्रेणी वर्गात काम करणाऱ्या सहा महिलांनी, माने यांनी अत्याचार केल्याची तक्रार सातारा तालुका पोलीस ठाण्यात २०१३ साली दाखल केली होती. आश्रमशाळेतील स्वयंपाकी महिलेवर २००३ ते २०१० दरम्यान माने यांनी वारंवार बलात्कार केल्याचा गुन्हा पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आला होता.<ref name="BusinessStandard-20130326">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/noted-marathi-author-laxman-mane-booked-for-rape-113032600195_1.html|title=Noted Marathi author Laxman Mane booked for rape|date=2013-03-26|work=Business Standard|access-date=13 April 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |title="उपरा'कार मानेंची पद्मश्री परत घ्या |access-date=2013-03-31 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042910/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/after-a-week-also-laxman-mane-is-missing-90365/ आठवडय़ानंतरही लक्ष्मण माने बेपत्ता]</ref> या प्रकरणात १९ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सातारा जिल्हा सत्र न्यायालयाने निकाल देत माने यांना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/satara/marathi-author-laxman-mane-acquits-all-charges-in-rape-case/articleshow/54942417.cms |title=उपरा'कार लक्ष्मण माने निर्दोष |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==पुस्तके== * उद्ध्वस्त * उपरा (आत्मकथन) * क्रांतिपथ (कवितासंग्रह) * खेळ साडेतीन टक्क्यांचा (लेखसंग्रह) * पालावरचं जग (लेखसंग्रह) * प्रकाशपुत्र (नाटक) * बंद दरवाजा (लेखसंग्रह) * भटक्याचं भारुड (विधानपरिषदेतील कामाचा लेखाजोखा) * विमुक्तायन (महाराष्ट्रातील विमुक्त जमाती: एक चिकित्सक अभ्यास) ==पुरस्कार== * आंबेडकर व्याख्याता पुरस्कार (२००५) * न.चिं. केळकर पुरस्कार (१९८२) * बंडो गोपाल मुकादम पुरस्कार (१९८२) * [[पद्मश्री]] [[इ.स. २००८]] * [[फोर्ड फाउंडेशन]]ची [[शिष्यवृती]] (१९८१) * भारती विद्यापीठ पुरस्कार (१९८२) * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार (१९९०) * लेखकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरस्कार (१९९८) * समाजसेवकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरसकार (२००६) * [[यशवंतराव चव्हाण]] शिष्यवृत्ती (१९८८) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (१९८१) * सर [[होमी भाभा]] फेलोशिप (१९८५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माने, लक्ष्मण}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी लेखक|माने, लक्ष्मण]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारिप बहुजन महासंघातील राजकारणी]] mqzhh1ppr63g5tgi5nhlkxovtimuxy8 2689231 2689230 2026-06-15T03:40:55Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689231 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = पद्मश्री लक्ष्मणराव माने | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = लक्ष्मण बापू माने | टोपण_नाव = उपराकार | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|6|1}} | जन्म_स्थान = फलटण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = बी.ए. | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक कार्य | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = {{*}} [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]],<br>{{*}} [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = बापू माने | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = सौ. शशी | अपत्ये = भाई शैलेंद्र (मुलगा) व समता (मुलगी) | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = राज्यपालनियुक्त आमदार }} '''लक्ष्मण बापूराव माने''' (जन्मः [[१ जून]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, [[मराठी]] भाषेतील लेखक आहेत. त्यांच्या [[उपरा]] नावाच्या साहित्यकृतीमुळे 'उपराकार' लेखक लक्ष्मण माने असेही ओळखले जातात. त्यांच्या ’'''उपरा'''’चे हिंदी रूपांतर ’'''पराया'''’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. हे आत्मचरित्र हिंदी शिवाय इंग्रजी, गुजराती, तमिळ, फ्रेंच, मल्याळम आदी भाषांतूनही अनुवादित झाले आहे.{{संदर्भ हवा}} माने हे भारतातील मागासवर्गीय, भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यांच्यासाठी कार्य करतात. 'समाजातील उपेक्षित' या विषयावरील परिवर्तनवादी व पुरोगामी विचार ते लेखनातून व्यक्त करतात. * हे महाराष्ट्र राज्याच्या विधानपरिषदेचे १९९० ते १९९६ या काळात सदस्य होते.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तीगत जीवन == लक्ष्मण माने यांचा जन्म १ जून, १९४९ रोजी सोमंथळी (फलटण, महाराष्ट्र) या एका लहान गावातील [[कैकाडी]] समाजात झाला. त्यांना भाईशैलेंद्र आणि समता असे अनुक्रमे पुत्र आणि कन्या आहेत. माने [[इ.स. २००६]]च्या ऑक्टोबरमध्ये [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार करणार होते. त्यानिमित्ताने मराठी लेखक डॉ. [[यशवंत मनोहर]] यांनी लक्ष्मण मानेंना वेळोवेळी पत्रे लिहिली. ही वीस पत्रे ’धम्मपत्रे : लक्ष्मण माने यांना’ या पुस्तकात संग्रहित करून प्रकाशित करण्यात आली आहेत. मुंबईत लक्ष्मण माने यांनी त्यांच्या ४२ पोटजातींच्या १ लाख भटक्या विमुक्त प्रवर्गातील समर्थकांसह २७ मे २००७ रोजी बौद्ध धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230528/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=One lakh people convert to Buddhism | website=The Hindu | date=2007-05-27 | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/One-lakh-people-convert-to-Buddhism/article14769767.ece | access-date=2025-11-12}}</ref> ==उपक्रम== १. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आश्रमशाळा, करंजे, सातारा (१९८८) २. यशवंतराव चव्हाण प्राथमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (१९८९) ३. साथी एस्. एम्. जोशी माध्यमिक आश्रमशाळा, उकळी, सातारा (२००४) ४. यशवंतराव चव्हाण माध्यमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (२००४) ५. राजर्षी छत्रपती शाहू प्राथमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (१९९०) ६. राजर्षी छत्रपती शाहू माध्यमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (२००४) ७. शारदाबाई पवार प्राथमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९१) ८. शारदाबाई पवार माध्यमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९४) ९. शारदाबाई पवार ज्युनिअर कॉलेज,जकातवाडी, सातारा (२००८) १०. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रशाळा, सोलापूर (१९९१) ११. यशवंतराव चव्हाण इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, जकातवाडी, सातारा <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-800092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==अन्य सामाजिक कार्य== संस्थापक, एकता शिक्षण प्रसारक संस्था (१९७५ पासून) संस्थापक, भीमाबाई आंबेडकर प्रतिष्ठान सचिव, महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान संस्थापक, सामाजिक कृतज्ञता निधी अध्यक्ष, भटक्या-विमुक्त जमाती संघटना (१९९३ पासून) संस्थापक आणि अध्यक्ष, इंडियन् इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑफ नोमॅडिक अँड डि-नोटिफाइड ट्राईब्ज (१९८३) सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (१९८४ ते १९९४) अध्यक्ष, फुले - आंबेडकर साहित्य पंचायत (१९९० - १९९३) संस्थापक - संपादक आणि विश्वस्त, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई सदस्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्रसाधने व प्रकाशन समिती (१९९०) सदस्य, संस्कृती साहित्य मंडळ, महाराष्ट्र (२०००) अविरोध सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (२०००) अध्यक्ष, लक्ष्मण माने एज्युकेशनल ट्रस्ट (२००३) <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-80092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==मानसन्मान== * संमेलनाध्यक्ष : अस्मितादर्श साहित्य संमेलन (१९८७) * संमेलनाध्यक्ष : आदिवासी साहित्य संमेलन (१९८९) * संमेलनाध्यक्ष : आंबेडकरवादी दलित साहित्य संमेलन (२००१) * संमेलनाध्यक्ष : दुसरे राज्यव्यापी समतावादी साहित्य संमेलन, कऱ्हाड, २०/२१ डिसेंबर २०१० == आरोप व खंडन== सातारा जिल्ह्यातील जकातवाडी येथील माने यांच्या संस्थेतील चतुर्थश्रेणी वर्गात काम करणाऱ्या सहा महिलांनी, माने यांनी अत्याचार केल्याची तक्रार सातारा तालुका पोलीस ठाण्यात २०१३ साली दाखल केली होती. आश्रमशाळेतील स्वयंपाकी महिलेवर २००३ ते २०१० दरम्यान माने यांनी वारंवार बलात्कार केल्याचा गुन्हा पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आला होता.<ref name="BusinessStandard-20130326">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/noted-marathi-author-laxman-mane-booked-for-rape-113032600195_1.html|title=Noted Marathi author Laxman Mane booked for rape|date=2013-03-26|work=Business Standard|access-date=13 April 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |title="उपरा'कार मानेंची पद्मश्री परत घ्या |access-date=2013-03-31 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042910/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/after-a-week-also-laxman-mane-is-missing-90365/ आठवडय़ानंतरही लक्ष्मण माने बेपत्ता]</ref> या प्रकरणात १९ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सातारा जिल्हा सत्र न्यायालयाने निकाल देत माने यांना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/satara/marathi-author-laxman-mane-acquits-all-charges-in-rape-case/articleshow/54942417.cms |title=उपरा'कार लक्ष्मण माने निर्दोष |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==पुस्तके== * उद्ध्वस्त * उपरा (आत्मकथन) * क्रांतिपथ (कवितासंग्रह) * खेळ साडेतीन टक्क्यांचा (लेखसंग्रह) * पालावरचं जग (लेखसंग्रह) * प्रकाशपुत्र (नाटक) * बंद दरवाजा (लेखसंग्रह) * भटक्याचं भारुड (विधानपरिषदेतील कामाचा लेखाजोखा) * विमुक्तायन (महाराष्ट्रातील विमुक्त जमाती: एक चिकित्सक अभ्यास) ==पुरस्कार== * आंबेडकर व्याख्याता पुरस्कार (२००५) * न.चिं. केळकर पुरस्कार (१९८२) * बंडो गोपाल मुकादम पुरस्कार (१९८२) * [[पद्मश्री]] [[इ.स. २००८]] * [[फोर्ड फाउंडेशन]]ची [[शिष्यवृती]] (१९८१) * भारती विद्यापीठ पुरस्कार (१९८२) * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार (१९९०) * लेखकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरस्कार (१९९८) * समाजसेवकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरसकार (२००६) * [[यशवंतराव चव्हाण]] शिष्यवृत्ती (१९८८) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (१९८१) * सर [[होमी भाभा]] फेलोशिप (१९८५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माने, लक्ष्मण}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी लेखक|माने, लक्ष्मण]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारिप बहुजन महासंघातील राजकारणी]] id2y2x0a6w5n7ussb63ly8jiwg43nnu 2689242 2689231 2026-06-15T04:31:54Z संतोष गोरे 135680 /* */ पद्मश्री ही नावापुढे लावायची उपाधी नाही. तसेच आमदार होते; आता नाहीत 2689242 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = लक्ष्मणराव माने | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = लक्ष्मण बापू माने | टोपण_नाव = उपराकार | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1949|6|1}} | जन्म_स्थान = फलटण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = बी.ए. | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक कार्य | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | भाषा = मराठी | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = {{*}} [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]],<br>{{*}} [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = बापू माने | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = सौ. शशी | अपत्ये = भाई शैलेंद्र (मुलगा) व समता (मुलगी) | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''लक्ष्मण बापूराव माने''' (जन्मः [[१ जून]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]) हे भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते, [[मराठी]] भाषेतील लेखक आहेत. त्यांच्या [[उपरा]] नावाच्या साहित्यकृतीमुळे 'उपराकार' लेखक लक्ष्मण माने असेही ओळखले जातात. त्यांच्या ’'''उपरा'''’चे हिंदी रूपांतर ’'''पराया'''’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे. हे आत्मचरित्र हिंदी शिवाय इंग्रजी, गुजराती, तमिळ, फ्रेंच, मल्याळम आदी भाषांतूनही अनुवादित झाले आहे.{{संदर्भ हवा}} माने हे भारतातील मागासवर्गीय, भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यांच्यासाठी कार्य करतात. 'समाजातील उपेक्षित' या विषयावरील परिवर्तनवादी व पुरोगामी विचार ते लेखनातून व्यक्त करतात. हे महाराष्ट्र राज्याच्या विधानपरिषदेचे १९९० ते १९९६ या काळात सदस्य होते.{{संदर्भ हवा}} == व्यक्तीगत जीवन == लक्ष्मण माने यांचा जन्म १ जून, १९४९ रोजी सोमंथळी (फलटण, महाराष्ट्र) या एका लहान गावातील [[कैकाडी]] समाजात झाला. त्यांना भाईशैलेंद्र आणि समता असे अनुक्रमे पुत्र आणि कन्या आहेत. माने [[इ.स. २००६]]च्या ऑक्टोबरमध्ये [[नवयान]] [[बौद्ध धर्म]]ाचा स्वीकार करणार होते. त्यानिमित्ताने मराठी लेखक डॉ. [[यशवंत मनोहर]] यांनी लक्ष्मण मानेंना वेळोवेळी पत्रे लिहिली. ही वीस पत्रे ’धम्मपत्रे : लक्ष्मण माने यांना’ या पुस्तकात संग्रहित करून प्रकाशित करण्यात आली आहेत. मुंबईत लक्ष्मण माने यांनी त्यांच्या ४२ पोटजातींच्या १ लाख भटक्या विमुक्त प्रवर्गातील समर्थकांसह २७ मे २००७ रोजी बौद्ध धर्म स्वीकारला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-06-29 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230528/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-laxman-mane-writes-article-in-rashik-about-cast-of-president-5652122-NOR.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=One lakh people convert to Buddhism | website=The Hindu | date=2007-05-27 | url=https://www.thehindu.com/todays-paper/One-lakh-people-convert-to-Buddhism/article14769767.ece | access-date=2025-11-12}}</ref> ==उपक्रम== १. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आश्रमशाळा, करंजे, सातारा (१९८८) २. यशवंतराव चव्हाण प्राथमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (१९८९) ३. साथी एस्. एम्. जोशी माध्यमिक आश्रमशाळा, उकळी, सातारा (२००४) ४. यशवंतराव चव्हाण माध्यमिक आश्रमशाळा, भोसरी, पुणे (२००४) ५. राजर्षी छत्रपती शाहू प्राथमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (१९९०) ६. राजर्षी छत्रपती शाहू माध्यमिक आश्रमशाळा,कोल्हापूर (२००४) ७. शारदाबाई पवार प्राथमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९१) ८. शारदाबाई पवार माध्यमिक आश्रमशाळा,जकातवाडी, सातारा (१९९४) ९. शारदाबाई पवार ज्युनिअर कॉलेज,जकातवाडी, सातारा (२००८) १०. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रशाळा, सोलापूर (१९९१) ११. यशवंतराव चव्हाण इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, जकातवाडी, सातारा <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-800092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==अन्य सामाजिक कार्य== संस्थापक, एकता शिक्षण प्रसारक संस्था (१९७५ पासून) संस्थापक, भीमाबाई आंबेडकर प्रतिष्ठान सचिव, महात्मा फुले समता प्रतिष्ठान संस्थापक, सामाजिक कृतज्ञता निधी अध्यक्ष, भटक्या-विमुक्त जमाती संघटना (१९९३ पासून) संस्थापक आणि अध्यक्ष, इंडियन् इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑफ नोमॅडिक अँड डि-नोटिफाइड ट्राईब्ज (१९८३) सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (१९८४ ते १९९४) अध्यक्ष, फुले - आंबेडकर साहित्य पंचायत (१९९० - १९९३) संस्थापक - संपादक आणि विश्वस्त, यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई सदस्य, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्रसाधने व प्रकाशन समिती (१९९०) सदस्य, संस्कृती साहित्य मंडळ, महाराष्ट्र (२०००) अविरोध सेनेटर, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर (२०००) अध्यक्ष, लक्ष्मण माने एज्युकेशनल ट्रस्ट (२००३) <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=उपरा|last=माने|first=लक्ष्मण|publisher=ग्रंथाली|year=१९८०|isbn=978-93-80092-05-8|location=मुंबई|pages=१५६}}</ref> ==मानसन्मान== * संमेलनाध्यक्ष : अस्मितादर्श साहित्य संमेलन (१९८७) * संमेलनाध्यक्ष : आदिवासी साहित्य संमेलन (१९८९) * संमेलनाध्यक्ष : आंबेडकरवादी दलित साहित्य संमेलन (२००१) * संमेलनाध्यक्ष : दुसरे राज्यव्यापी समतावादी साहित्य संमेलन, कऱ्हाड, २०/२१ डिसेंबर २०१० == आरोप व खंडन== सातारा जिल्ह्यातील जकातवाडी येथील माने यांच्या संस्थेतील चतुर्थश्रेणी वर्गात काम करणाऱ्या सहा महिलांनी, माने यांनी अत्याचार केल्याची तक्रार सातारा तालुका पोलीस ठाण्यात २०१३ साली दाखल केली होती. आश्रमशाळेतील स्वयंपाकी महिलेवर २००३ ते २०१० दरम्यान माने यांनी वारंवार बलात्कार केल्याचा गुन्हा पोलीस ठाण्यात दाखल करण्यात आला होता.<ref name="BusinessStandard-20130326">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/noted-marathi-author-laxman-mane-booked-for-rape-113032600195_1.html|title=Noted Marathi author Laxman Mane booked for rape|date=2013-03-26|work=Business Standard|access-date=13 April 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |title="उपरा'कार मानेंची पद्मश्री परत घ्या |access-date=2013-03-31 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042910/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4947489057659366339&SectionId=12&SectionName=%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0&NewsDate=20130331&NewsTitle= |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/after-a-week-also-laxman-mane-is-missing-90365/ आठवडय़ानंतरही लक्ष्मण माने बेपत्ता]</ref> या प्रकरणात १९ ऑक्टोबर २०१६ रोजी सातारा जिल्हा सत्र न्यायालयाने निकाल देत माने यांना या आरोपांतून निर्दोष मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/satara/marathi-author-laxman-mane-acquits-all-charges-in-rape-case/articleshow/54942417.cms |title=उपरा'कार लक्ष्मण माने निर्दोष |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> ==पुस्तके== * उद्ध्वस्त * उपरा (आत्मकथन) * क्रांतिपथ (कवितासंग्रह) * खेळ साडेतीन टक्क्यांचा (लेखसंग्रह) * पालावरचं जग (लेखसंग्रह) * प्रकाशपुत्र (नाटक) * बंद दरवाजा (लेखसंग्रह) * भटक्याचं भारुड (विधानपरिषदेतील कामाचा लेखाजोखा) * विमुक्तायन (महाराष्ट्रातील विमुक्त जमाती: एक चिकित्सक अभ्यास) ==पुरस्कार== * आंबेडकर व्याख्याता पुरस्कार (२००५) * न.चिं. केळकर पुरस्कार (१९८२) * बंडो गोपाल मुकादम पुरस्कार (१९८२) * [[पद्मश्री]] [[इ.स. २००८]] * [[फोर्ड फाउंडेशन]]ची [[शिष्यवृती]] (१९८१) * भारती विद्यापीठ पुरस्कार (१९८२) * महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार (१९९०) * लेखकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरस्कार (१९९८) * समाजसेवकासाठीचा महाराष्ट्र फाऊंडेशन पुरसकार (२००६) * [[यशवंतराव चव्हाण]] शिष्यवृत्ती (१९८८) * [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (१९८१) * सर [[होमी भाभा]] फेलोशिप (१९८५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:माने, लक्ष्मण}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी लेखक|माने, लक्ष्मण]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:भारिप बहुजन महासंघातील राजकारणी]] 2zjsyyezvk579364q64nu0pcckq9kcq 0 23345 2689216 2628009 2026-06-15T03:19:20Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689216 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{वर्ग}} [[यदु]] राजाचे वंशज. * '''यादव''' / राजे जाधवराव या मराठा क्षत्रिय घराण्याचा वंशविस्तार. प्रस्तुत वंशावळीची मांडणी आपणास ३ टप्प्यात करावी लागेल. #[[श्रीमन्नारायण]] ते [[श्रीकृष्ण|भगवान श्रीकृष्णा]]पर्यंत # [[श्रीकृष्ण| श्रीकृष्णा]]पासून ते देवगिरीचे यादव # [[देवगिरीचे यादव]] ते सिंदखेडकर राजे जाधवराव यांचे पर्यंत.. *पहिल्या २ टप्प्यातील वंशविस्तार हा [[हेमाद्री]]कृत वृतखंडातील राजप्रशस्तीत दिलेले आहेत. तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या टप्प्यातील वंशविस्तार हा किनगाव(राजा) येथील राजे जाधवरावांजवळील [[ई.स. १७२०]] च्या सुरत-मजलीसच्या न्यायनिवाड्यावेळची शिक्यांसह उपलब्ध वंशावळीत आणि गो.दा.दळवीकृत "जाधव घराण्याची कैफियत" या पुस्तकात दिलेला आहे. !! वंशावळी !! श्रीमन्नारायण - [[ब्रह्मा]]-अञि - [[समुद्र]] -[[सोम]]/[[चंद्र]] - [[ब्रुहष्पती]]-[[बुध]] - [[पुरुरवा]] - आयु-नहुष{सोमवंश येथुन सुरू झाला} - ययाति -यदु{याच्या वंशजाना यदुवंशी/यादव म्हणतात}-क्रुस्थ/क्रोष्ट{याच्या वंशजांचे haihaya kingdom} - व्रुजिॅंस्व -स्वाप/स्वाहित-उर्भॅंग/न्रुशंकु-चिञरथ -प्रुथुश्रवा - सुयद्न्य-उशना-स्थितेयु/तितेकी-मुरित - विक्रम-कबंलबर्हि - वरिश्व-रुक्माव - रुक्मेव-प्रुथुक्म - हविष्मन-पराजित - जामुग-सव्यपी-जामाघ - विदर्भ{vidarbh kingdom}-रुक्मीन- क्रंथ -कुंति - व्रुष्णि -केशुक - निव्रुत्ति - लोमपाद /व्योमाच्छ - ध्रुति-जीमुत - ऋषभ-भीमरथ - नवरथ-दशरथ/दिध्रुत -शकुंत - करंभि - कर-देवरात - देवक्षेञ - माधि/मधु-कुरुबल - दुर्वसु-पुरुहोम - गुणी-पादुप-आयु-यंतु-सात्वत{सात्वत किॅंगडम}-भिमा-अंधक{अंधक किॅंगडम}-टांक- भुजमान-विदुरथ-शुरा -सेनी-स्वयंभोज-ह्यदिक-ईढुष-देवमीढ{याचे वंशज मार्तिकावर्तीचे भोज} -शुरा-वसुदेव-भगवान श्रीक्रुष्ण{भगवतगितेचे कर्ता}-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध{काठेवाडात गिरनार/जुनागड येते राज्य स्थापले}-यक्ष-वज्र{याने सुरतपर्यंत राज्य पसरवले}-प्रतिबाहु{गुजरात व खानदेशपर्येंत राज्य वाढवले}-सुबाहु{याने आपले राज्य4 पुत्रात वाटणी केली}-द्रुढप्रहार{सर्वप्रथम दक्षिणेत राज्य स्थापिले व राजधानी चंद्रादित्यपुर/चांदोर (जि.नाशिक) बनवली. काळ इस 860 ते 880}-सेऊनचंद्र 1ला{याने राजधानी सिॅंदिनेर/श्रीनगर-हल्लीचे [[सिन्नर]] येथे हालवली. याच्याच नावाने या भागास [[सेऊनदेश]] म्हणले गेले. (काळ इस 880 ते 900}-धाडियप्पा प्रथम-भिल्लम प्रथम-श्रीराज/राजगी-वडिॅंग/वद्दिॅंग प्रथम{इस 950ते 970}-धाडियप्पा द्वितिय-भिल्लम द्वितिय{ इस 975 ते 1005}-वेसुगि प्रथम-अर्जुन-भिल्लम त्रुतिय{इस 1020ते1045}-वडिॅंग 2रे-वेसुगी द्वितिय-भिल्लम 4था- सेऊनचंद्र द्वितिय{इस 1050 ते 1080}-सिॅंघणदेव प्रथम{इस 1105 ते 1120}-मलुगी-भिल्लम पाचवा{याने [[देवगिरी]] येथे सार्वभौम राज्याची स्थापना केली. (इस 1185 ते 1193) जैत्रपाळ प्रथम-सिॅंघणदेव द्वितिय{इस 1200 ते 1246याने शिखर सिॅंघणापुरचे महादेवाचे मंदिर बांधले. जैत्रपाळ 2रा-क्रुष्णदेव-महादेव-रामदेवराय (खिलजी कडुन पराभव) -शंकरदेव-गोविॅंददेव {याच्यापासून जाधव हे आडनाव सुरू झाले} ठाकुरजी-भुकणदेव/भुतजी-अचलकर्ण/अचलोजी-विठ्ठलदेव-राजेलखुजीराव. (इस 1550 ते 1629) घराण्यास उर्जितावस्था मिळवुन दिली. राजे लखुजीराव यांना 4 पुत्र व एक कन्या. # राजेदत्ताजीराव- यांचे वंशज जवळखेडा , ऊमरद{देशमुख}, करवंड व भुईंज येथील जाधवराव आहेत. # राजे अचलोजी- यांचे वंशज मेहुणाराजा, आडगावराजा, माळेगाव बुद्रुक, उब्रंज व मांडवे येथील जाधवराव आहेत. # राजेबहादुरजी- यांचे वंशज देऊळगावराजा, सिॅंदखेडराजा व महेगाव देशमुख येथील जाधवराव आहेत. # राजेराघोजी यांचा पुत्र राजेबहादुरजी यानी दत्तक घेतला होता तीच पुढे देऊळगावराजा शाखा होय. # राजमाता जिजाऊ आऊसाहेब या भावंडात सर्वात कनिष्ठ होत्या. यांचा विवाह [[शहाजी राजे भोसले]] यांच्यासोबत झाला. राजेलखुजीराव यांचे कनिष्ठ बंधु राजेभुतजी उर्फ जगदेवराव होत त्यांची वंशज शाखा किनगाव राजा , पाटेवडी व दिल्ली येथे आहेत. तसेच, देऊळगावराजा, किनगावराजा, जवळखेडा, ऊमरद देशमुख, मेहुणाराजा, आडगावराजा व सिंदखेडराजा येथील जाधवरावांचे विवाह देऊळगावराजा येथील श्री. बालाजी मंदिराच्या गाभाऱ्यात लावण्याचा मान इस 1693 पासून आजपर्यंत चालु आहे. तसेच जरासंधाच्या पराक्रमामुळे यादव-जाधव क्षञियाना आपली राजधानी मथुरा येथुन [[द्वारका]] येथे स्थलांतरीत करावी लागली आणि पुढे यादव क्षञीयांची द्वारकासह आणखी 11 राज्य निर्माण झाली ती पुढिलप्रमाणे= [[द्वारका]], [[चेदी]], [[शूरसेनी]], दशरन, करुशा, कुंती, अवंती, माळवा, गुर्जरा, हैयय, सौराष्ट्र आणि [[विदर्भ]]. ¶तसेच यादव-जाधव मराठा क्षञियांची 12 कुळे आहेत असे वर्णन आढळते आणी ती 12 कुळे म्हणजे शिर्केॅंचे 6 कुळे,तोॅंवर-तौर यांचे 5 कुळे व यादव-जाधव यांचे 1 कूळ होत. तसेच महाराष्ट्रातील जी देवगिरी यादव-जाधव मराठा व्यतिरिक्त जी यादव-जाधव यांची जी मराठा कुळे आहेत ती यादव क्षत्रियांच्या 11 राज्यातुन आले असले पाहिजेत कारण या 12 राज्यातील यादवांना/ क्षञिय यांना महारथ-महारठ्ठ-MAHARATHA असेच संबोधले जात असे. संदर्भ= 1] हेमाद्रीक्रुत व्रतखॅंडातील राजप्रशस्ती 2] सिॅंदखेडकर राजे जाधवरावांची मोडी बखर 3] किनगावराजा येथिल राजे जाधवरावांजवळील सुरतमजलीसवेळची वंशावळी 4] गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत 5] देवगिरीचे यादव - ब्रह्मानंद देशपांडे 6] जाधवरावांकडील उपलब्ध वंशावळी [[वर्ग:रिकामी पाने]] [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] 9icfk243rak5dgwiwk4jhla5rjfehix 0 23497 2689368 2688684 2026-06-15T11:27:51Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689368 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : ऑगस्ट २५, इ.स. १९४१) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> {{विस्तार}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार|पत्की, अशोक]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] == बाह्य दुवे == rxq6vzowejoehljorzqjm1hl9t4hu4s 2689370 2689368 2026-06-15T11:28:27Z संतोष गोरे 135680 2689370 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : ऑगस्ट २५, इ.स. १९४१) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> {{विस्तार}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार|पत्की, अशोक]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == 2hn962639b8ub7n9kmifhvuc5t4hgdk 2689372 2689370 2026-06-15T11:29:29Z संतोष गोरे 135680 2689372 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : ऑगस्ट २५, इ.स. १९४१) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] hxc7kqzoacrpdgpi2lz67bqwtcjt3jm 2689373 2689372 2026-06-15T11:30:05Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689373 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] d0q0mm2dn2o23wwxnxvt519ngbbu4gj 2689374 2689373 2026-06-15T11:30:51Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2689374 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] cb0zeekjjfajcel5cbesqo1rjborfbe 2689375 2689374 2026-06-15T11:31:12Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2689375 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] exi0zeni3d0xc7o93kat5wnfkup2rpr 2689376 2689375 2026-06-15T11:32:05Z संतोष गोरे 135680 /* बाह्य दुवे */ 2689376 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे गीतकार आणि संगीत दिग्दर्शक आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. आठ हजारांहून जास्त जिंगल्स, चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते त्यांच्या नावावर आहेत. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. अशोक पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. 'यमुनाजळी' या गाण्याला दुसरी लोकप्रिय होऊ शकेल अशी चाल लावण्याचे धारि़ष्ट्य फक्त अशोक पत्कींचेच. मूळ चाल दादा चांदेकरांची. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|2154834}} {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] j9twx45jsz0sgcu7ivuzrta6inq8o2n 2689378 2689376 2026-06-15T11:39:33Z संतोष गोरे 135680 /* */ इंग्लिश विकिपीडियावरून भाषांतरित 2689378 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे एक भारतीय संगीत दिग्दर्शक आणि संगीतकार आहेत. त्यांनी अनेक मराठी-हिंदी चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. ते "मिले सूर मेरा तुम्हारा", "पूरब से सूर्य उगा" यांसारख्या त्यांच्या अत्यंत लोकप्रिय रचनांसाठी ओळखले जातात. पत्की यांनी आठ हजार पेक्षा जास्त जिंगल्स (जाहिरातींचे संगीत), चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते तयार केले आहेत. आणि २००६ मध्ये ५४ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'अंतरनाद' या कोकणी चित्रपटासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला आहे. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|2154834}} {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] e9k0jyj2p7b0ru9iaf2lg5cheqivfdu 2689379 2689378 2026-06-15T11:43:06Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689379 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे एक भारतीय संगीत दिग्दर्शक आणि संगीतकार आहेत. त्यांनी अनेक [[मराठी चलचित्रपट|मराठी]] व [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. ते "[[मिले सुर मेरा तुम्हारा]]", "पूरब से सूर्य उगा" यांसारख्या त्यांच्या अत्यंत लोकप्रिय रचनांसाठी ओळखले जातात. पत्की यांनी आठ हजार पेक्षा जास्त जिंगल्स (जाहिरातींचे संगीत), चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते तयार केले आहेत. आणि २००६ मध्ये ५४ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'अंतरनाद' या कोकणी चित्रपटासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला आहे. ‘मम्मो’, ‘सरदारी बेगम’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|2154834}} {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] s2tejxawdi16z5ius68cnncfsqvkrio 2689381 2689379 2026-06-15T11:43:54Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689381 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे एक भारतीय संगीत दिग्दर्शक आणि संगीतकार आहेत. त्यांनी अनेक [[मराठी चलचित्रपट|मराठी]] व [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. ते "[[मिले सुर मेरा तुम्हारा]]", "पूरब से सूर्य उगा" यांसारख्या त्यांच्या अत्यंत लोकप्रिय रचनांसाठी ओळखले जातात. पत्की यांनी आठ हजार पेक्षा जास्त जिंगल्स (जाहिरातींचे संगीत), चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते तयार केले आहेत. आणि २००६ मध्ये ५४ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'अंतरनाद' या कोकणी चित्रपटासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला आहे. ‘मम्मो’, ‘[[सरदारी बेगम]]’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन ==अशोक पत्की यांना मिळालेले पुरस्कार== * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|2154834}} {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9ue9l2t70mutg6b2jjzeaobh516w44b 2689382 2689381 2026-06-15T11:48:48Z संतोष गोरे 135680 2689382 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे एक भारतीय संगीत दिग्दर्शक आणि संगीतकार आहेत. त्यांनी अनेक [[मराठी चलचित्रपट|मराठी]] व [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. ते "[[मिले सुर मेरा तुम्हारा]]", "पूरब से सूर्य उगा" यांसारख्या त्यांच्या अत्यंत लोकप्रिय रचनांसाठी ओळखले जातात. पत्की यांनी आठ हजार पेक्षा जास्त जिंगल्स (जाहिरातींचे संगीत), चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते तयार केले आहेत. आणि २००६ मध्ये ५४ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'अंतरनाद' या कोकणी चित्रपटासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला आहे. ‘मम्मो’, ‘[[सरदारी बेगम]]’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन == पुरस्कार == ;नाटके * नाट्यदर्पण पुरस्कार ** १९९६ – ''प्रियतमा'' ** २००७ – ''चार दिवस प्रेमाचे'' * रंगदर्पण पुरस्कार ** १९९९ – ''एका लग्नाची गोष्ट'' ;चित्रपट * [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार]] ** १९८५ – ''अर्धांगी'' ** १९८८ – ''आपली माणसं'' ** २००७ – ''सावली'' * [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] ** [[५४ वे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार|५४ वे राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] – ''अंतरनाद'' * मिक्टा - मराठी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट आणि नाट्य पुरस्कार ** २०११ – ''[[मी सिंधुताई सपकाळ]]'' * सुरसिंगार पुरस्कार ** १९८४ – ''गोष्ट धमाल नाम्याची'' * व्ही. शांताराम पुरस्कार ** २००७ – ''सावली'' ;इतर पुरस्कार<ref>{{cite web |url=https://divyamarathi.bhaskar.com/article/MAH-PUN-ashok-patki-got-vasundhara-pandit-award-2287040.html |title=अशोक पत्की यांना 'वसुंधरा पंडित' पुरस्कार |trans-title=Ashok Patki is awarded with 'Vasundhara Pandit' Award |publisher=[[Divya Bhaskar]] |date=23 July 2011 |access-date=26 October 2013 |language=Marathi}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kemmannu.com/index.php?action=highlights&type=7256 |title=Veteran Musician Hon. Shri Ashok Patki received " Gan-Samradnyi Lata Mangeshar Award |publisher=kemmannu.com |date=29 September 2013 |access-date=26 October 2013}}</ref> * दीनानाथ मंगेशकर स्मृती पुरस्कार (अखिल भारतीय नाट्य आणि कलासंकुल) * गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर पुरस्कार * जनकवी पी. सावळाराम स्मृती पुरस्कार * लोकशाहीर विठ्ठल उमप स्मृती पुरस्कार * महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक पुरस्कार (संगीत क्षेत्रातील 'कळदान') * नवरत्न पुरस्कार (सह्याद्री - दूरदर्शन) * राम कदम पुरस्कार * शरद रत्न गौरव पुरस्कार * वसुंधरा पंडित स्मृती पुरस्कार (भारत गायन समाज) * झी पुरस्कार (विविध चित्रपट, नाटके आणि मालिका) * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|2154834}} {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 3qqh6ijwmg9dofa02y2yx9wypwhxmsm 2689383 2689382 2026-06-15T11:50:50Z संतोष गोरे 135680 2689383 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अशोक पत्की''' (जन्म : [[ऑगस्ट २५]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]) हे एक भारतीय संगीत दिग्दर्शक आणि संगीतकार आहेत. त्यांनी अनेक [[मराठी चलचित्रपट|मराठी]] व [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपटांना, जाहिरातींना व दूरदर्शन मालिकांना संगीत दिले आहे. ते "[[मिले सुर मेरा तुम्हारा]]", "पूरब से सूर्य उगा" यांसारख्या त्यांच्या अत्यंत लोकप्रिय रचनांसाठी ओळखले जातात. पत्की यांनी आठ हजार पेक्षा जास्त जिंगल्स (जाहिरातींचे संगीत), चारशे नाटकांचे संगीत, सव्वाशे चित्रपटांना संगीत, ५०० मालिकांची शीर्षकगीते तयार केले आहेत. आणि २००६ मध्ये ५४ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'अंतरनाद' या कोकणी चित्रपटासाठी त्यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला आहे. ‘मम्मो’, ‘[[सरदारी बेगम]]’ या हिंदी चित्रपटांची गाणी त्यांनी केली. पण, ती त्यांच्या नावावर नाहीत. पत्की मुंबईतल्या कांदेवाडीत रहात, सध्या त्यांचे निवासस्थान माहीम येथे आहे. त्यांच्या धाकट्या भगिनी मीना पत्की याही गायिका आहेत. ‘नाविका रे वारा वाहे रे’ हे [[सुमन कल्याणपूर]] यांनी गायलेले गाणे हे अशोक पत्की यांनी अगदी पहिल्यांदा संगीतबद्ध केलेले गाणे होय. ==अशोक पत्की यांनी लिहिलेल्या व गीतबद्ध झालेल्या कविता== * तू सप्‍तसूर माझे : तू सप्‍तसूर माझे तू श्वास अंतरीचा । गाण्यास लाभला हा तव स्पर्श अमृताचा * राधा ही बावरी हरीची : रंगात रंग तो श्यामरंग पाहण्या नजर भिरभिरते... राधा ही बावरी हरीची ==शीर्षकगीते== दूरचित्रवाणीवर एखादा कार्यक्रम सुरू होण्यापूर्वी एखादा संगीताचा तुकडा किंवा गीत वाजवले जाते. चित्रवाणी मालिकांसाठी रचलेल्या अशा अनेक गीतांना अशोक पत्कींनी संगीत दिले आहे. अशा काही मालिकांची नावे आणि त्यातल्या शीर्षकगीताची पहिली ओळ : - * अधांतर : नियती ऐसा खेळ रंगवी, सुन्‍न घराच्या उंबऱ्यावरी.....मार्ग शोधता प्रत्येकाचे पाऊल पडते, अधांतर * अनुपमा : दिवस कसे हे उगवून येती, आयुष्याला कवेत घेती * अभिलाषा : आयुष्याचे हे चक्र चालते साद घालते आशा । स्वप्‍नांमागून सत्य धावते ही दैवाची रेषा * अस्मिता : सावलीही अशात हसते, ठावठिकाणा माझा पुसते । मीच मला मग शोधत बसत... अस्मिता * [[अवघाचि संसार]] : मन माझे मोरपिशी स्वप्‍न जणू । ... अवघाचि हा संसार * [[आभाळमाया]] : जडतो तो जीव, लागते ती आस । ... आभाळमाया * [[गोट्या (दूरचित्रवाणी मालिका)|गोट्या]] : बीज अंकुरे, अंकुरे, ओल्या मातीच्या कुशीत । कसे रुजावे बियाणे माळरानी खडकात? * [[जिवलगा (मालिका)|जिवलगा]] : खुणावते आडुनिया एक मोरपिशी स्वप्‍न-सय... कधी येशील येशील जिवलगा जिवलगा * तुझ्याविना हे चांदणे हर्ष घेऊन आले । कवडसे हवेसे उधळीत आले * बंधन : नात्यांना ठाउक असते हे चालत जाणे रस्ते । वळणावर येता थांबून मग हळूच वळणे नुसते * मानसी : कशी वेल्हाळ वेल्हाळ त्यांना हवीशी हवीशी । साऱ्यासख्या सजणींचे मन मानसी... मानसी * मोगरा फुलला : दवबिंदूचा आभाळाशी जणू दुवा जुळला । आज अशी मी मला गवसले - मोगरा फुलला * या सुखांनो या : तांबडं फुटलं आभाळ भरलं । मायेचं सुखही त्यातच दडलं । ... या सुखांनो या * सोनियाचा उंबरा : सोनियाच्या उंबऱ्यात प्रकाशाची उधळण | तुम्हांसाठी घेऊन आलो काळजाचं निरूपण । * [[वादळवाट]] : थोडी सागर निळाई थोडे शंख नि शंपले । ... कधी धूसर धूसर एक वादळाची वाट * [[आम्ही सारे खवय्ये]] : आम्ही म्हणजे, तुम्ही म्हणजे, तुम्ही-आम्ही सारे । ... आम्ही सारे खवय्ये * [[तुला पाहते रे]] : हाक देता तुला, साद जाते मला । ... तूच माझा आरसा, तुला पाहते रे * [[अग्गंबाई सासूबाई]] : चांदण्या रातीला प्रीतीचा सागर फेसाळ उधाळला । ... करवली सूनबाई, अग्गंबाई सासूबाई * [[माझा होशील ना]] : नको चंद्र तारे, फुलांचे पसारे । ... मला साथ देशील ना, माझा होशील ना * [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] : लगबग लगबग सासूबाई बघ बघ । ... ठेऊ कशी तशी मी रांधायला, येऊ कशी तशी मी नांदायला * [[अग्गंबाई सूनबाई]] : उंबरठा हा सासरचा ओलांडून आलीस तू । ... मीच तुझी आई, अग्गंबाई सूनबाई == अशोक पत्की यांनी संगीत दिलेले चित्रपट == {| class="wikitable" |'''चित्रपट''' |'''वर्ष''' |- |पैजेचा विडा | align="right" |१९७९ |- |नणंद भावजय | align="right" |१९८१ |- |राणीने डाव जिंकला | align="right" |१९८३ |- |गोष्ट धमाल नाम्याची | align="right" |१९८४ |- |हेच माझं माहेर | align="right" |१९८४ |- |अर्धांगी | align="right" |१९८५ |- |प्रेम करूया खुल्लम खुल्ला | align="right" |१९८७ |- |आई पाहिजे | align="right" |१९८८ |- |एक गाडी बाकी अनाडी | align="right" |१९८८ |- |मामला पोरींचा | align="right" |१९८८ |- |रंगत संगत | align="right" |१९८८ |- |मधुचंद्राची रात्र | align="right" |१९८९ |- |राजाने वाजवला बाजा | align="right" |१९८९ |- |धमाल बाबल्या गणप्याची | align="right" |१९९० |- |गोडी गुलाबी | align="right" |१९९० |- |हल्लागुल्ला | align="right" |१९९० |- |शुभमंगल सावधान | align="right" |१९९२ |- |आपली माणसं | align="right" |१९९३ |- |गरम मसाला | align="right" |१९९३ |- |जमलं हो जमलं | align="right" |१९९५ |- |कथा दोन गणपतरावांची | align="right" |१९९६ |- |सत्वपरीक्षा | align="right" |१९९८ |- |नवसाचं पोर | align="right" |१९९८ |- |बिनधास्त | align="right" |१९९९ |- |गोष्ट तिघांची | align="right" |२००१ |- |भेट | align="right" |२००२ |- |मानिनी | align="right" |२००४ |- |आम्ही असू लाडके | align="right" |२००५ |- |खबरदार | align="right" |२००५ |- |आईशप्पथ | align="right" |२००६ |- |आनंदाचं झाड | align="right" |२००६ |- |ही पोरगी कुणाची | align="right" |२००६ |- |विश्वास | align="right" |२००६ |- |सावली | align="right" |२००७ |- |एक डाव संसाराचा | align="right" |२००७ |- |सखी | align="right" |२००७ |- |श्री सिद्धिविनायक महिमा | align="right" |२००७ |- |फॉरेनची पाटलीन | align="right" |२००८ |- |फूल थ्री धमाल | align="right" |२००८ |- |सावरीया डॉट कॉम | align="right" |२००८ |- |तिन्हीसांजा | align="right" |२००९ |- |सुखांत | align="right" |२००९ |- |मी सिंधुताई सपकाळ | align="right" |२०१० |- |आव्हान | align="right" |२०१० |- |मला आई व्हायचंय | align="right" |२०११ |- |वन रूम किचन | align="right" |२०११ |- |कुणासाठी कुणीतरी | align="right" |२०११ |- |पारंबी | align="right" |२०११ |- |चिनू | align="right" |२०१२ |- |तुकाराम | align="right" |२०१२ |- |मला एक चानस हवा | align="right" |२०१२ |- |आजचा दिवस माझा | align="right" |२०१३ |- |अ रेनी डे | align="right" |२०१४ |- |दुसरी गोष्ट | align="right" |२०१४ |- |अ डॉट कॉम मॉम | align="right" |२०१६ |- |घर होतं मेणाचं | align="right" |२०१९ |- |काही क्षण प्रेमाचे | align="right" |२०१९ |} ==अशोक पत्की यांचे अन्य लेखन== * ’सप्तसूर माझे‘ (आत्मचरित्र) प्रकाशक: मनोविकास प्रकाशन == पुरस्कार == ;नाटके * नाट्यदर्पण पुरस्कार ** १९९६ – ''प्रियतमा'' ** २००७ – ''चार दिवस प्रेमाचे'' * रंगदर्पण पुरस्कार ** १९९९ – ''एका लग्नाची गोष्ट'' ;चित्रपट * [[महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार]] ** १९८५ – ''अर्धांगी'' ** १९८८ – ''आपली माणसं'' ** २००७ – ''सावली'' * [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] ** २००६ – ''अंतरनाद'' * मिक्टा - मराठी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट आणि नाट्य पुरस्कार ** २०११ – ''[[मी सिंधुताई सपकाळ]]'' * सुरसिंगार पुरस्कार ** १९८४ – ''गोष्ट धमाल नाम्याची'' * व्ही. शांताराम पुरस्कार ** २००७ – ''सावली'' ;इतर पुरस्कार<ref>{{cite web |url=https://divyamarathi.bhaskar.com/article/MAH-PUN-ashok-patki-got-vasundhara-pandit-award-2287040.html |title=अशोक पत्की यांना 'वसुंधरा पंडित' पुरस्कार |trans-title=Ashok Patki is awarded with 'Vasundhara Pandit' Award |publisher=[[Divya Bhaskar]] |date=23 July 2011 |access-date=26 October 2013 |language=Marathi}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kemmannu.com/index.php?action=highlights&type=7256 |title=Veteran Musician Hon. Shri Ashok Patki received " Gan-Samradnyi Lata Mangeshar Award |publisher=kemmannu.com |date=29 September 2013 |access-date=26 October 2013}}</ref> * दीनानाथ मंगेशकर स्मृती पुरस्कार (अखिल भारतीय नाट्य आणि कलासंकुल) * गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर पुरस्कार * जनकवी पी. सावळाराम स्मृती पुरस्कार * लोकशाहीर विठ्ठल उमप स्मृती पुरस्कार * महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक पुरस्कार (संगीत क्षेत्रातील 'कळदान') * नवरत्न पुरस्कार (सह्याद्री - दूरदर्शन) * राम कदम पुरस्कार * शरद रत्न गौरव पुरस्कार * वसुंधरा पंडित स्मृती पुरस्कार (भारत गायन समाज) * झी पुरस्कार (विविध चित्रपट, नाटके आणि मालिका) * वि.वि.द. (विष्णु दिगंबर पलुसकर, विनायकराव पटवर्धन आणि द.वि. पलुसकर) संगीत समारोहात पं विनायकराव पटवर्धन संगीत जीवनगौरव पुरस्कार (१९-१२-२०१७) * ब्राह्मण जागॄती सेवा संघातर्फे समाजभूषण पुरस्कार (ऑक्टोबर २०१७) * नाशिकच्या त्रिवेणी महोत्सवात संस्कृती वैभव पुरस्कार (डिसेंबर २०१८) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/sangeet-natak-akademi-awards-announced-ashok-patki-arun-nalawade-anand-bhate-subhash-nakashe-honored/|title=संगीत नाटक अकादमीचे पुरस्कार जाहीर; अशोक पत्की, अरुण नलावडे, आनंद भाटे, सुभाष नकाशे यांचा सन्मान|last=ऑनलाईन|first=सामना|date=2026-06-11|language=en-US|access-date=2026-06-11}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|2154834}} {{DEFAULTSORT: पत्की, अशोक}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] a6y5q6ngdnybqgjz018mc2a6ix8jd1j 0 31008 2689288 2612727 2026-06-15T05:34:03Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689288 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | स्थानिक_नाव = अचलपूर | प्रकार = शहर| अक्षांश = 21.26 | रेखांश = 77.51| शोधक_स्थान = right | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | जिल्हा = [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] | उंची = 369| लोकसंख्या_वर्ष = २००१| लोकसंख्या_एकूण = 107,304| स्वयंवर्गीत = नाही }} '''अचलपूर''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यात]] असलेले शहर आहे. यास पूर्वी ''एलिचपूर'' म्हणुन ओळखले जात होते. अचलपूर अमरावतीपासून अंदाजे ५० कि.मी. लांब आहे. हे शहर सपन नदी आणि बिचन नदी या [[चंद्रभागा नदी]]च्या दोन उपनद्यांच्या काठी वसलेले असून याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ३६९ मीटर (१,२१० फूट) इतकी आहे. हे शहर [[अचलपूर तालुका| अचलपूर याच नावाच्या तालुक्याचे]] प्रशासकीय केन्द्र आहे. {{विस्तार}} अचलपूर हे अमरावती जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे आणि अतिशय प्राचीन शहर आहे. या शहराला २,००० वर्षांपूर्वीचा इतिहास असून अनेक पुरातन वास्तू याची साक्ष देतात. अचलपूरमध्ये एकूण ५२ पुरे (माेहल्ले) आहेत. अब्बासपुरा, सुलतानपुरा अशी तत्कालीन मुस्लिम शासकांची नावे या माेहल्ल्यांना आहेत. * शहराच्या चारही बाजूंनी तटबंदी आहे; तिच्यात माेठाली प्रवेशद्वारे आहेत. * या शहरातील जुने कोरीव काम काैतुकास्पद आहे. * शहरावर मोगल, मराठे, निजामांनी राज्य केले आहे. * येथील अष्टमहा‍सिद्धी हे [[महानुभाव पंथ]] पंथीयांचे तीर्थस्थान आहे. * जिल्ह्यातील २रे, तर विदर्भातील ७वे सर्वाधिक लोकसंख्येचे शहर असा लौकिक असलेल्या या शहराचा कारभार नगरपालिकेमार्फत चालवला जातो. * समुद्रसपाटीपासून ३६९ मीटर उंचीवर हे शहर वसलेले असून सपन आणि [[बिचन]] नावाच्या दोन नद्या या शहराबाहेरून वाहतात, मध्यप्रदेशच्या सीमेवर हे शहर वसलेले आहे. * ३०० वर्षांपूर्वी बांधण्यात आलेले दुल्हागेट आजही शहराचे वैभव आहे. हे गेट इस्माईल खान या सरदाराने बांधले आहे. दुल्हा रहेमान यांच्या दर्ग्याकडे रस्ता जात असल्याने गेटचे नाव असे पडले. * Finley मिलमुळे गावात लोकांना राेजगार उपलब्ध झाला आहे. [[वर्ग:महानुभावपंथीय चरणांकित तीर्थस्थाने]] 46e2n53tgnyfb71utsgptmtnhwtfe25 0 40224 2689248 2668160 2026-06-15T04:55:32Z अभय नातू 206 /* तालुक्यातील गावे */ 2689248 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |स्थानिक_नाव = [[सिन्नर]] |इतर_नाव = |टोपणनाव = |आकाशदेखावा = |आकाशदेखावा_शीर्षक = |iucn_category = <!-- फक्त संरक्षित जागांसाठी --> |अक्षांश = 19|अक्षांशमिनिटे = 51|अक्षांशसेकंद = 00 |रेखांश= 74|रेखांशमिनिटे=00|रेखांशसेकंद= 00 |शोधक_स्थान = right |नकाशा_शीर्षक = सिन्नर तालुका |क्षेत्रफळ_एकूण = <!-- English Nos Only --> 1352 |क्षेत्रफळ_आकारमान= |क्षेत्रफळ_क्रमांक= |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ= |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |स्थान_१= |दिशा_१= |अंतर_१= |मार्ग_१= |स्थान_२= |दिशा_२= |अंतर_२= |मार्ग_२= |स्थान_३= |दिशा_३= |अंतर_३= |मार्ग_३= |राजधानी = मुबंई |मुख्यालय= |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो= |जवळचे_शहर= नाशिक |प्रांत= |विभाग= नाशिक |जिल्हा= [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |जिल्हे = |तालुका_नावे= सिन्नर |लोकसंख्या_एकूण = <!-- English Nos Only --> 292,075 |लोकसंख्या_क्रमांक= |लोकसंख्या_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = <!-- English Nos Only --> 216 |लोकसंख्या_घनता_संदर्भ = |लोकसंख्या_मेट्रो= |लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक = |लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष= |लोकसंख्या_मेट्रो_संदर्भ= |लिंग_गुणोत्तर= <!-- English Nos Only --> 930 |साक्षरता = <!-- English Nos Only --> 73 |साक्षरता_पुरुष= |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा= |नेता_पद_१= |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२= |नेता_नाव_२ = |नेता_पद_३= |नेता_नाव_३ = |स्थापित_शीर्षक= |स्थापित_दिनांक= |विधानसभा_प्रकार = |विधानसभा_संख्या = १ |संसदीय_मतदारसंघ = १ |विधानसभा_मतदारसं= सिन्नर |योजना_संघटना = |शासकीय_संघटना = |मनपा_विभाग = |मनपा_वार्ड = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = |न्यायक्षेत्र_नाव_१= |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१= |कोरे_शीर्षक_२= |कोरे_उत्तर_२ = |संक्षिप्त_नाव = |एसटीडी_कोड = ०२५५१ |पिन_कोड =४२२१०३ |unlocode= |आरटीओ_कोड= एम एच-१५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव= |दालन= |तळटिपा = |चिन्ह= |चिन्ह_आकारमान= |चिन्ह_शीर्षक= |गुणक_शीर्षक = नाही |स्वयंवर्गीत = नाही }} '''सिन्नर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. सिन्नर चे पूर्वीचे नाव [[श्रीनगर]] होते. ही मराठा यादव साम्राज्याची जुनी राजधानी होती. यदुवंशी क्षत्रिय मराठा राजा [[सेऊनचंद्र]] प्नेरथम सिन्नरला आपली राजधानी बनवले होते त्यामुळे या प्रदेशाला [[सेऊनदेश]] देखील म्हणले जायचे. ==तालुक्यातील गावे== {{div col|colwidth=22em}} * [[आडवाडी]] * [[आगसखिंड]] * [[आशापूर]] * [[अटकवडे]] * [[औंधेवाडी]] * [[बारागावपिंपरी]] * [[बेलु]] * [[भारतपूर]] * [[भातवाडी (सिन्नर)|भातवाडी]] * [[भोजपूर]] * [[भोकणी]] * [[बोरखिंड]] * [[ब्राम्हणवाडे (सिन्नर)|ब्राम्हणवाडे]] * [[चंद्रपूर (सिन्नर)|चंद्रपूर]] * [[चापडगाव (सिन्नर)|चापडगाव]] * [[चास (सिन्नर)|चास]] * [[चिंचोळी (सिन्नर)|चिंचोळी]] * [[चोंढी (सिन्नर)|चोंढी]] * [[दहिवडी (सिन्नर)|दहिवडी]] * [[दापुर (सिन्नर)|दापुर]] * [[दातळी]] * [[दत्तनगर (सिन्नर)|दत्तनगर]] * [[देवपूर (सिन्नर)|देवपूर]] * [[देशवंदी]] * [[धारणगाव]] * [[धोंडबार]] * [[धोंडवीरनगर]] * [[धुळवड (सिन्नर)|धुळवड]] * [[दोडी बुद्रुक]] * [[दोडी खुर्द]] * [[दुबेरे]] * [[दुसंगवाडी]] * [[एकलाहरे (सिन्नर)|एकलाहरे]] * [[फरदापूर]] * [[फत्तेपूर (सिन्नर)फfत्तेपूर]] * [[फुलेनगर (सिन्नर)|फुलेनगर]] * [[घोरवड]] * [[घोटेवाडी]] * [[गोंदे (सिन्नर)|गोंदे]] * [[गुळापूर]] * [[गुळवंच]] * [[गुरेवाडी]] * [[हरसुळे]] * [[हिवरे (सिन्नर)|हिवरे]] * [[हिवरगाव (सिन्नर)|हिवरगाव]] * [[जामगाव (सिन्नर)|जामगाव]] * [[जायगाव]] * [[जयप्रकाशनगर]] * [[जोगळटेंभी]] * [[काहंडळवाडी]] * [[कांकोरी]] * [[कारवाडी]] * [[कासारवाडी (सिन्नर)|कासारवाडी]] * [[केदारपूर]] * [[केरूपाटीलनगर]] * [[खडांगळी]] * [[खंबाळे (सिन्नर)|खंबाळे]] * [[खापराळे]] * [[खोपडी बुद्रुक (सिन्नर)|खोपडी बुद्रुक]] * [[खोपडी खुर्द (सिन्नर)|खोपडी खुर्द]] * [[कीर्तनगली]] * [[कोळगावमाळ]] * [[कोमलवाडी]] * [[कोणांबे]] * [[कृष्णानगर (सिन्नर)|कृष्णानगर]] * [[कुंदेवाडी]] * [[लक्ष्मणपूर]] * [[महाजनपूर (सिन्नर)|महाजनपूर]] * [[माळढोण]] * [[मालेगाव (सिन्नर)|मालेगाव]] * [[माणेगाव (सिन्नर)|माणेगाव]] * [[मनोरी (सिन्नर)|मनोरी]] * [[मापारवाडी]] * [[माऱ्हळ बुद्रुक]] * [[माऱ्हळ खुर्द]] * [[मेंधी (सिन्नर)|मेंधी]] * [[मिरगाव (सिन्नर)|मिरगाव]] * [[मिठसागरे]] * [[मोहदारी (सिन्नर)|मोहदारी]] * [[मोहू]] * [[मुसळगाव]] * [[नायगाव (सिन्नर)|नायगाव]] * [[नळवाडी (सिन्नर)|नळवाडी]] * [[नांदुरशिंगोटे]] * [[निमगावदेवपूर]] * [[निमगावसिन्नर]] * [[निऱ्हाळे]] * [[पाडळी (सिन्नर)|पाडळी]] * [[पांचाळे]] * [[पांढुर्ली]] * [[पांगरी बुद्रुक (सिन्नर)|पांगरी बुद्रुक]] * [[पांगरी खुर्द (सिन्नर)|पांगरी खुर्द]] * [[पास्ते]] * [[पाठारे बुद्रुक]] * [[पाठारे खुर्द]] * [[पाटोळे]] * [[पाटपिंपरी]] * [[पिंपळे (सिन्नर)|पिंपळे]] * [[पिंपळगाव (सिन्नर)|पिंपळगाव]] * [[पिंपरवाडी (सिन्नर)|पिंपरवाडी]] * [[रामनगर (सिन्नर)|रामनगर]] * [[रामपूर (सिन्नर)|रामपूर]] * [[सांगवी (सिन्नर)|सांगवी]] * [[सरडवाडी]] * [[सावतामाळीनगर]] * [[सायळे]] * [[शाहा (सिन्नर)|शाहा]] * [[शहापूर (सिन्नर)|शहापूर]] * [[शास्त्रीनगर (सिन्नर)|शास्त्रीनगर]] * [[शिंदेवाडी (सिन्नर)|शिंदेवाडी]] * [[शिवडे]] * [[शिवाजीनगर (सिन्नर)|शिवाजीनगर]] * [[श्रीरामपूर (सिन्नर)|श्रीरामपूर]] * [[सोमठाणे]] * [[सोनांबे]] * [[सोनारी (सिन्नर)|सोनारी]] * [[सोनेवाडी (सिन्नर)|सोनेवाडी]] * [[सोनगिरी (सिन्नर)|सोनगिरी]] * [[सुंदरपूर (सिन्नर)|सुंदरपूर]] * [[सुरेगाव]] * [[ठाणगाव (सिन्नर)|ठाणगाव]] * [[उज्जनी]] * [[वाडांगळी]] * [[वडगावपिंगळा]] * [[विंचुरदळवी]] * [[वडगावसिन्नर]] * [[वडझिरे]] * [[वारेगाव (सिन्नर)|वारेगाव]] * [[वावी (सिन्नर)|वावी]] {{div col end}} ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान उष्ण असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[File:Shri_Gondeshwar_Temple_05.JPG|220x124px|thumb|right|alt=पुरातन गोंडेश्वर मंदिर|गोंदेश्वर मंदिर]] सिन्नरमध्ये प्राचीन हेमाडपंथी महादेवाचे भव्य असे मंदिर आहे. संपूर्णपणे त्याचे बांधकाम दगडात केलेले आहे. * वडांगळी येथे बंजारा समाजाचे कुलदैवत सतिमाता व सामतदादा हे देवस्थान आहे. लाखो भाविक येथे दरवर्षी येतात. याच गावात श्रीशैल्य पिठाचे अर्धपीठ आहे. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== *विंचुरी दळवी *वडगाव *शीवडे *घोरवड *मापरवाडी Pandhurli ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{विस्तार}} {{नाशिक जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:सिन्नर तालुका]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] m0y985dzkeos7rhf9i23hizizgrx1ws 2689249 2689248 2026-06-15T04:55:55Z अभय नातू 206 /* तालुक्यातील गावे */ 2689249 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |स्थानिक_नाव = [[सिन्नर]] |इतर_नाव = |टोपणनाव = |आकाशदेखावा = |आकाशदेखावा_शीर्षक = |iucn_category = <!-- फक्त संरक्षित जागांसाठी --> |अक्षांश = 19|अक्षांशमिनिटे = 51|अक्षांशसेकंद = 00 |रेखांश= 74|रेखांशमिनिटे=00|रेखांशसेकंद= 00 |शोधक_स्थान = right |नकाशा_शीर्षक = सिन्नर तालुका |क्षेत्रफळ_एकूण = <!-- English Nos Only --> 1352 |क्षेत्रफळ_आकारमान= |क्षेत्रफळ_क्रमांक= |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ= |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |स्थान_१= |दिशा_१= |अंतर_१= |मार्ग_१= |स्थान_२= |दिशा_२= |अंतर_२= |मार्ग_२= |स्थान_३= |दिशा_३= |अंतर_३= |मार्ग_३= |राजधानी = मुबंई |मुख्यालय= |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो= |जवळचे_शहर= नाशिक |प्रांत= |विभाग= नाशिक |जिल्हा= [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |जिल्हे = |तालुका_नावे= सिन्नर |लोकसंख्या_एकूण = <!-- English Nos Only --> 292,075 |लोकसंख्या_क्रमांक= |लोकसंख्या_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = <!-- English Nos Only --> 216 |लोकसंख्या_घनता_संदर्भ = |लोकसंख्या_मेट्रो= |लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक = |लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष= |लोकसंख्या_मेट्रो_संदर्भ= |लिंग_गुणोत्तर= <!-- English Nos Only --> 930 |साक्षरता = <!-- English Nos Only --> 73 |साक्षरता_पुरुष= |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा= |नेता_पद_१= |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२= |नेता_नाव_२ = |नेता_पद_३= |नेता_नाव_३ = |स्थापित_शीर्षक= |स्थापित_दिनांक= |विधानसभा_प्रकार = |विधानसभा_संख्या = १ |संसदीय_मतदारसंघ = १ |विधानसभा_मतदारसं= सिन्नर |योजना_संघटना = |शासकीय_संघटना = |मनपा_विभाग = |मनपा_वार्ड = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = |न्यायक्षेत्र_नाव_१= |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१= |कोरे_शीर्षक_२= |कोरे_उत्तर_२ = |संक्षिप्त_नाव = |एसटीडी_कोड = ०२५५१ |पिन_कोड =४२२१०३ |unlocode= |आरटीओ_कोड= एम एच-१५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव= |दालन= |तळटिपा = |चिन्ह= |चिन्ह_आकारमान= |चिन्ह_शीर्षक= |गुणक_शीर्षक = नाही |स्वयंवर्गीत = नाही }} '''सिन्नर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. सिन्नर चे पूर्वीचे नाव [[श्रीनगर]] होते. ही मराठा यादव साम्राज्याची जुनी राजधानी होती. यदुवंशी क्षत्रिय मराठा राजा [[सेऊनचंद्र]] प्नेरथम सिन्नरला आपली राजधानी बनवले होते त्यामुळे या प्रदेशाला [[सेऊनदेश]] देखील म्हणले जायचे. ==तालुक्यातील गावे== {{div col|colwidth=22em}} * [[आडवाडी]] * [[आगसखिंड]] * [[आशापूर]] * [[अटकवडे]] * [[औंधेवाडी]] * [[बारागावपिंपरी]] * [[बेलु]] * [[भारतपूर]] * [[भातवाडी (सिन्नर)|भातवाडी]] * [[भोजपूर]] * [[भोकणी]] * [[बोरखिंड]] * [[ब्राम्हणवाडे (सिन्नर)|ब्राम्हणवाडे]] * [[चंद्रपूर (सिन्नर)|चंद्रपूर]] * [[चापडगाव (सिन्नर)|चापडगाव]] * [[चास (सिन्नर)|चास]] * [[चिंचोळी (सिन्नर)|चिंचोळी]] * [[चोंढी (सिन्नर)|चोंढी]] * [[दहिवडी (सिन्नर)|दहिवडी]] * [[दापुर (सिन्नर)|दापुर]] * [[दातळी]] * [[दत्तनगर (सिन्नर)|दत्तनगर]] * [[देवपूर (सिन्नर)|देवपूर]] * [[देशवंदी]] * [[धारणगाव]] * [[धोंडबार]] * [[धोंडवीरनगर]] * [[धुळवड (सिन्नर)|धुळवड]] * [[दोडी बुद्रुक]] * [[दोडी खुर्द]] * [[दुबेरे]] * [[दुसंगवाडी]] * [[एकलाहरे (सिन्नर)|एकलाहरे]] * [[फरदापूर]] * [[फत्तेपूर (सिन्नर)फत्तेपूर]] * [[फुलेनगर (सिन्नर)|फुलेनगर]] * [[घोरवड]] * [[घोटेवाडी]] * [[गोंदे (सिन्नर)|गोंदे]] * [[गुळापूर]] * [[गुळवंच]] * [[गुरेवाडी]] * [[हरसुळे]] * [[हिवरे (सिन्नर)|हिवरे]] * [[हिवरगाव (सिन्नर)|हिवरगाव]] * [[जामगाव (सिन्नर)|जामगाव]] * [[जायगाव]] * [[जयप्रकाशनगर]] * [[जोगळटेंभी]] * [[काहंडळवाडी]] * [[कांकोरी]] * [[कारवाडी]] * [[कासारवाडी (सिन्नर)|कासारवाडी]] * [[केदारपूर]] * [[केरूपाटीलनगर]] * [[खडांगळी]] * [[खंबाळे (सिन्नर)|खंबाळे]] * [[खापराळे]] * [[खोपडी बुद्रुक (सिन्नर)|खोपडी बुद्रुक]] * [[खोपडी खुर्द (सिन्नर)|खोपडी खुर्द]] * [[कीर्तनगली]] * [[कोळगावमाळ]] * [[कोमलवाडी]] * [[कोणांबे]] * [[कृष्णानगर (सिन्नर)|कृष्णानगर]] * [[कुंदेवाडी]] * [[लक्ष्मणपूर]] * [[महाजनपूर (सिन्नर)|महाजनपूर]] * [[माळढोण]] * [[मालेगाव (सिन्नर)|मालेगाव]] * [[माणेगाव (सिन्नर)|माणेगाव]] * [[मनोरी (सिन्नर)|मनोरी]] * [[मापारवाडी]] * [[माऱ्हळ बुद्रुक]] * [[माऱ्हळ खुर्द]] * [[मेंधी (सिन्नर)|मेंधी]] * [[मिरगाव (सिन्नर)|मिरगाव]] * [[मिठसागरे]] * [[मोहदारी (सिन्नर)|मोहदारी]] * [[मोहू]] * [[मुसळगाव]] * [[नायगाव (सिन्नर)|नायगाव]] * [[नळवाडी (सिन्नर)|नळवाडी]] * [[नांदुरशिंगोटे]] * [[निमगावदेवपूर]] * [[निमगावसिन्नर]] * [[निऱ्हाळे]] * [[पाडळी (सिन्नर)|पाडळी]] * [[पांचाळे]] * [[पांढुर्ली]] * [[पांगरी बुद्रुक (सिन्नर)|पांगरी बुद्रुक]] * [[पांगरी खुर्द (सिन्नर)|पांगरी खुर्द]] * [[पास्ते]] * [[पाठारे बुद्रुक]] * [[पाठारे खुर्द]] * [[पाटोळे]] * [[पाटपिंपरी]] * [[पिंपळे (सिन्नर)|पिंपळे]] * [[पिंपळगाव (सिन्नर)|पिंपळगाव]] * [[पिंपरवाडी (सिन्नर)|पिंपरवाडी]] * [[रामनगर (सिन्नर)|रामनगर]] * [[रामपूर (सिन्नर)|रामपूर]] * [[सांगवी (सिन्नर)|सांगवी]] * [[सरडवाडी]] * [[सावतामाळीनगर]] * [[सायळे]] * [[शाहा (सिन्नर)|शाहा]] * [[शहापूर (सिन्नर)|शहापूर]] * [[शास्त्रीनगर (सिन्नर)|शास्त्रीनगर]] * [[शिंदेवाडी (सिन्नर)|शिंदेवाडी]] * [[शिवडे]] * [[शिवाजीनगर (सिन्नर)|शिवाजीनगर]] * [[श्रीरामपूर (सिन्नर)|श्रीरामपूर]] * [[सोमठाणे]] * [[सोनांबे]] * [[सोनारी (सिन्नर)|सोनारी]] * [[सोनेवाडी (सिन्नर)|सोनेवाडी]] * [[सोनगिरी (सिन्नर)|सोनगिरी]] * [[सुंदरपूर (सिन्नर)|सुंदरपूर]] * [[सुरेगाव]] * [[ठाणगाव (सिन्नर)|ठाणगाव]] * [[उज्जनी]] * [[वाडांगळी]] * [[वडगावपिंगळा]] * [[विंचुरदळवी]] * [[वडगावसिन्नर]] * [[वडझिरे]] * [[वारेगाव (सिन्नर)|वारेगाव]] * [[वावी (सिन्नर)|वावी]] {{div col end}} ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान उष्ण असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[File:Shri_Gondeshwar_Temple_05.JPG|220x124px|thumb|right|alt=पुरातन गोंडेश्वर मंदिर|गोंदेश्वर मंदिर]] सिन्नरमध्ये प्राचीन हेमाडपंथी महादेवाचे भव्य असे मंदिर आहे. संपूर्णपणे त्याचे बांधकाम दगडात केलेले आहे. * वडांगळी येथे बंजारा समाजाचे कुलदैवत सतिमाता व सामतदादा हे देवस्थान आहे. लाखो भाविक येथे दरवर्षी येतात. याच गावात श्रीशैल्य पिठाचे अर्धपीठ आहे. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== *विंचुरी दळवी *वडगाव *शीवडे *घोरवड *मापरवाडी Pandhurli ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{विस्तार}} {{नाशिक जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:सिन्नर तालुका]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] eml17xzrf3fmgj93hi5130d1ju3c4uz 2689250 2689249 2026-06-15T04:56:37Z अभय नातू 206 /* तालुक्यातील गावे */ 2689250 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |स्थानिक_नाव = [[सिन्नर]] |इतर_नाव = |टोपणनाव = |आकाशदेखावा = |आकाशदेखावा_शीर्षक = |iucn_category = <!-- फक्त संरक्षित जागांसाठी --> |अक्षांश = 19|अक्षांशमिनिटे = 51|अक्षांशसेकंद = 00 |रेखांश= 74|रेखांशमिनिटे=00|रेखांशसेकंद= 00 |शोधक_स्थान = right |नकाशा_शीर्षक = सिन्नर तालुका |क्षेत्रफळ_एकूण = <!-- English Nos Only --> 1352 |क्षेत्रफळ_आकारमान= |क्षेत्रफळ_क्रमांक= |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ= |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |स्थान_१= |दिशा_१= |अंतर_१= |मार्ग_१= |स्थान_२= |दिशा_२= |अंतर_२= |मार्ग_२= |स्थान_३= |दिशा_३= |अंतर_३= |मार्ग_३= |राजधानी = मुबंई |मुख्यालय= |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो= |जवळचे_शहर= नाशिक |प्रांत= |विभाग= नाशिक |जिल्हा= [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |जिल्हे = |तालुका_नावे= सिन्नर |लोकसंख्या_एकूण = <!-- English Nos Only --> 292,075 |लोकसंख्या_क्रमांक= |लोकसंख्या_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = <!-- English Nos Only --> 216 |लोकसंख्या_घनता_संदर्भ = |लोकसंख्या_मेट्रो= |लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक = |लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष= |लोकसंख्या_मेट्रो_संदर्भ= |लिंग_गुणोत्तर= <!-- English Nos Only --> 930 |साक्षरता = <!-- English Nos Only --> 73 |साक्षरता_पुरुष= |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा= |नेता_पद_१= |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२= |नेता_नाव_२ = |नेता_पद_३= |नेता_नाव_३ = |स्थापित_शीर्षक= |स्थापित_दिनांक= |विधानसभा_प्रकार = |विधानसभा_संख्या = १ |संसदीय_मतदारसंघ = १ |विधानसभा_मतदारसं= सिन्नर |योजना_संघटना = |शासकीय_संघटना = |मनपा_विभाग = |मनपा_वार्ड = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = |न्यायक्षेत्र_नाव_१= |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१= |कोरे_शीर्षक_२= |कोरे_उत्तर_२ = |संक्षिप्त_नाव = |एसटीडी_कोड = ०२५५१ |पिन_कोड =४२२१०३ |unlocode= |आरटीओ_कोड= एम एच-१५ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव= |दालन= |तळटिपा = |चिन्ह= |चिन्ह_आकारमान= |चिन्ह_शीर्षक= |गुणक_शीर्षक = नाही |स्वयंवर्गीत = नाही }} '''सिन्नर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. सिन्नर चे पूर्वीचे नाव [[श्रीनगर]] होते. ही मराठा यादव साम्राज्याची जुनी राजधानी होती. यदुवंशी क्षत्रिय मराठा राजा [[सेऊनचंद्र]] प्नेरथम सिन्नरला आपली राजधानी बनवले होते त्यामुळे या प्रदेशाला [[सेऊनदेश]] देखील म्हणले जायचे. ==तालुक्यातील गावे== {{div col|colwidth=22em}} * [[आडवाडी]] * [[आगसखिंड]] * [[आशापूर]] * [[अटकवडे]] * [[औंधेवाडी]] * [[बारागावपिंपरी]] * [[बेलु]] * [[भारतपूर]] * [[भातवाडी (सिन्नर)|भातवाडी]] * [[भोजपूर]] * [[भोकणी]] * [[बोरखिंड]] * [[ब्राम्हणवाडे (सिन्नर)|ब्राम्हणवाडे]] * [[चंद्रपूर (सिन्नर)|चंद्रपूर]] * [[चापडगाव (सिन्नर)|चापडगाव]] * [[चास (सिन्नर)|चास]] * [[चिंचोळी (सिन्नर)|चिंचोळी]] * [[चोंढी (सिन्नर)|चोंढी]] * [[दहिवडी (सिन्नर)|दहिवडी]] * [[दापुर (सिन्नर)|दापुर]] * [[दातळी]] * [[दत्तनगर (सिन्नर)|दत्तनगर]] * [[देवपूर (सिन्नर)|देवपूर]] * [[देशवंदी]] * [[धारणगाव]] * [[धोंडबार]] * [[धोंडवीरनगर]] * [[धुळवड (सिन्नर)|धुळवड]] * [[दोडी बुद्रुक]] * [[दोडी खुर्द]] * [[दुबेरे]] * [[दुसंगवाडी]] * [[एकलाहरे (सिन्नर)|एकलाहरे]] * [[फरदापूर]] * [[फत्तेपूर (सिन्नर)|फत्तेपूर]] * [[फुलेनगर (सिन्नर)|फुलेनगर]] * [[घोरवड]] * [[घोटेवाडी]] * [[गोंदे (सिन्नर)|गोंदे]] * [[गुळापूर]] * [[गुळवंच]] * [[गुरेवाडी]] * [[हरसुळे]] * [[हिवरे (सिन्नर)|हिवरे]] * [[हिवरगाव (सिन्नर)|हिवरगाव]] * [[जामगाव (सिन्नर)|जामगाव]] * [[जायगाव]] * [[जयप्रकाशनगर]] * [[जोगळटेंभी]] * [[काहंडळवाडी]] * [[कांकोरी]] * [[कारवाडी]] * [[कासारवाडी (सिन्नर)|कासारवाडी]] * [[केदारपूर]] * [[केरूपाटीलनगर]] * [[खडांगळी]] * [[खंबाळे (सिन्नर)|खंबाळे]] * [[खापराळे]] * [[खोपडी बुद्रुक (सिन्नर)|खोपडी बुद्रुक]] * [[खोपडी खुर्द (सिन्नर)|खोपडी खुर्द]] * [[कीर्तनगली]] * [[कोळगावमाळ]] * [[कोमलवाडी]] * [[कोणांबे]] * [[कृष्णानगर (सिन्नर)|कृष्णानगर]] * [[कुंदेवाडी]] * [[लक्ष्मणपूर]] * [[महाजनपूर (सिन्नर)|महाजनपूर]] * [[माळढोण]] * [[मालेगाव (सिन्नर)|मालेगाव]] * [[माणेगाव (सिन्नर)|माणेगाव]] * [[मनोरी (सिन्नर)|मनोरी]] * [[मापारवाडी]] * [[माऱ्हळ बुद्रुक]] * [[माऱ्हळ खुर्द]] * [[मेंधी (सिन्नर)|मेंधी]] * [[मिरगाव (सिन्नर)|मिरगाव]] * [[मिठसागरे]] * [[मोहदारी (सिन्नर)|मोहदारी]] * [[मोहू]] * [[मुसळगाव]] * [[नायगाव (सिन्नर)|नायगाव]] * [[नळवाडी (सिन्नर)|नळवाडी]] * [[नांदुरशिंगोटे]] * [[निमगावदेवपूर]] * [[निमगावसिन्नर]] * [[निऱ्हाळे]] * [[पाडळी (सिन्नर)|पाडळी]] * [[पांचाळे]] * [[पांढुर्ली]] * [[पांगरी बुद्रुक (सिन्नर)|पांगरी बुद्रुक]] * [[पांगरी खुर्द (सिन्नर)|पांगरी खुर्द]] * [[पास्ते]] * [[पाठारे बुद्रुक]] * [[पाठारे खुर्द]] * [[पाटोळे]] * [[पाटपिंपरी]] * [[पिंपळे (सिन्नर)|पिंपळे]] * [[पिंपळगाव (सिन्नर)|पिंपळगाव]] * [[पिंपरवाडी (सिन्नर)|पिंपरवाडी]] * [[रामनगर (सिन्नर)|रामनगर]] * [[रामपूर (सिन्नर)|रामपूर]] * [[सांगवी (सिन्नर)|सांगवी]] * [[सरडवाडी]] * [[सावतामाळीनगर]] * [[सायळे]] * [[शाहा (सिन्नर)|शाहा]] * [[शहापूर (सिन्नर)|शहापूर]] * [[शास्त्रीनगर (सिन्नर)|शास्त्रीनगर]] * [[शिंदेवाडी (सिन्नर)|शिंदेवाडी]] * [[शिवडे]] * [[शिवाजीनगर (सिन्नर)|शिवाजीनगर]] * [[श्रीरामपूर (सिन्नर)|श्रीरामपूर]] * [[सोमठाणे]] * [[सोनांबे]] * [[सोनारी (सिन्नर)|सोनारी]] * [[सोनेवाडी (सिन्नर)|सोनेवाडी]] * [[सोनगिरी (सिन्नर)|सोनगिरी]] * [[सुंदरपूर (सिन्नर)|सुंदरपूर]] * [[सुरेगाव]] * [[ठाणगाव (सिन्नर)|ठाणगाव]] * [[उज्जनी]] * [[वाडांगळी]] * [[वडगावपिंगळा]] * [[विंचुरदळवी]] * [[वडगावसिन्नर]] * [[वडझिरे]] * [[वारेगाव (सिन्नर)|वारेगाव]] * [[वावी (सिन्नर)|वावी]] {{div col end}} ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील हवामान उष्ण असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[File:Shri_Gondeshwar_Temple_05.JPG|220x124px|thumb|right|alt=पुरातन गोंडेश्वर मंदिर|गोंदेश्वर मंदिर]] सिन्नरमध्ये प्राचीन हेमाडपंथी महादेवाचे भव्य असे मंदिर आहे. संपूर्णपणे त्याचे बांधकाम दगडात केलेले आहे. * वडांगळी येथे बंजारा समाजाचे कुलदैवत सतिमाता व सामतदादा हे देवस्थान आहे. लाखो भाविक येथे दरवर्षी येतात. याच गावात श्रीशैल्य पिठाचे अर्धपीठ आहे. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== *विंचुरी दळवी *वडगाव *शीवडे *घोरवड *मापरवाडी Pandhurli ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{विस्तार}} {{नाशिक जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:सिन्नर तालुका]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] kdqrelezf0njuie6pr2fdhgaywgcvpx 0 41830 2689206 2687153 2026-06-15T02:51:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689206 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मुख्यमंत्री | नाव = एन. रंगास्वामी | चित्र = N Rangaswamy.jpg | चित्र आकारमान = | क्रम = | पद = [[पुडुचेरीचे मुख्यमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ = 7 मे २०२१ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[व्ही. नारायणसामी]] | पुढील = | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २०११ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ६ जून २०१६ | मागील1 = | पुढील1 = [[व्ही. नारायणसामी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = 1 October 2006 | कार्यकाळ_समाप्ती3 = ४ सप्टेंबर २००८ | पद3 = पाँडिचेरीचे मुख्यमंत्री | कार्यकाळ_आरंभ3 = २७ ऑक्टोबर २००१ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = 1 October 2006 | मागील3 = पी. षण्मुगम | पुढील3 = ''पद रद्द'' | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1950|08|04}} | जन्मस्थान = [[पुडुचेरी शहर]], [[पुडुचेरी]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] }} '''नटेसन कृष्णसामी रंगासामी''' (जन्म ४ ऑगस्ट १९५०) हे एक भारतीय राजकारणी आहेत जे मे २०२१ पासून [[पुडुचेरीचे मुख्यमंत्री|पुडुचेरी केंद्रशासित प्रदेशाचे मुख्यमंत्री]] आहेत. त्यांनी यापूर्वी २००१ ते २००८ आणि २०११ ते २०१६ या काळात भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य मुख्यमंत्री पद सांभाळले. नंतर त्यांनी स्वतःचा [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] पक्ष स्थापन केला.<ref name="Jagran">{{cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/n-rangasamy-biography-1620384879-1|title=N Rangaswamy|work=[[Jagranjosh]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://py.erss.in/|title=Emergency Response Support System|work=[[Government of Puducherry]]|access-date=1 June 2025}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांनी टॅगोर आर्ट्स कॉलेजमधून वाणिज्य शाखेची पदवी आणि १९७७ मध्ये पुदुच्चेरी येथील डॉ. आंबेडकर शासकीय विधी महाविद्यालयातून विधी शाखेची पदवी प्राप्त केली.<ref name="Jagran"/><ref>{{cite web|url=https://www.myneta.info/Puducherry2021/candidate.php?candidate_id=317|title= N Rangasamy|work=My Neta|access-date=11 March 2025}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[https://www.py.gov.in/government/chiefminister.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211211137/http://py.gov.in/government/chiefminister.html |date=2015-12-11 }} {{विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री}} {{DEFAULTSORT:रंगास्वामी, एन.}} [[वर्ग:पुडुचेरीचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] moc1v0nk2qs50vbfcycnfu1l16t4ejk 0 51298 2689265 2413375 2026-06-15T05:14:41Z Abhijitsathe 4193 2689265 wikitext text/x-wiki '''सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[सुलतानपूर]] शहरात स्थित असून येथील सर्व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर जिल्ह्यात]] आहेत. अलाहाबाद हा भारतामधील सर्वात प्रतिष्ठित लोकसभा मतदारसंघांपैकी एक समजला जातो. [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे माजी पंतप्रधान]] [[लाल बहादूर शास्त्री]] व [[व्ही.पी. सिंग]] तसेच सिनेअभिनेता [[अमिताभ बच्चन]], भाजपचे वरिष्ठ नेते [[मुरलीमनोहर जोशी]] हे येथूनच निवडून आले होते. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ सुलतानपूरमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | इसौली | rowspan=5 | [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] |- |२ | सुलतानपूर |- |३ | सदर |- |४ | लम्भुआ |- |५ | कडीपूर |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] |[[पहिली लोकसभा|पहिली]] | [[बी.व्ही. केसकर]] | rowspan=5 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=5 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] |[[दुसरी लोकसभा|दुसरी]] | गोविंद मालवीय |- |[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |[[तिसरी लोकसभा|तिसरी]] | कुंवर कृष्ण वर्मा |- |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] |[[चौथी लोकसभा|चौथी]] | गनपत सहाय |- |[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] |[[पाचवी लोकसभा|पाचवी]] | केदारनाथ सिंह |- |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |[[सहावी लोकसभा|सहावी]] | झुल्फिकारुल्ला | bgcolor=#0066CC| | [[जनता पक्ष]] |- |[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] |[[सातवी लोकसभा|सातवी]] | गिरीराज सिंह | rowspan=2 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]] |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] |[[आठवी लोकसभा|आठवी]] | रामकरण सिंह |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |[[नववी लोकसभा|नववी]] | राम सिंह | bgcolor=#008000| | [[जनता दल]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |[[दहावी लोकसभा|दहावी]] | विश्वनाथदास शास्त्री | rowspan=3 bgcolor=#F4C430| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] |[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] | rowspan=2 | देवेंद्र बहादूर रॉय |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |[[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | जयभद्र सिंह | rowspan=2 bgcolor=#0033CC| | rowspan=2 | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | मोहम्मद ताहिर खान |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | संजय सिंह | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | [[वरुण गांधी]] | rowspan=2 bgcolor=#F4C430| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] |[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] | [[मनेका गांधी]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[रामभुआल निषाद]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सुलतानपूर जिल्हा]] o6ft88ydom72g5vnads3c2v6x1tsbws 2689267 2689265 2026-06-15T05:15:04Z Abhijitsathe 4193 2689267 wikitext text/x-wiki '''सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[सुलतानपूर]] शहरात स्थित असून येथील सर्व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ सुलतानपूरमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | इसौली | rowspan=5 | [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]] |- |२ | सुलतानपूर |- |३ | सदर |- |४ | लम्भुआ |- |५ | कडीपूर |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] |[[पहिली लोकसभा|पहिली]] | [[बी.व्ही. केसकर]] | rowspan=5 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=5 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] |[[दुसरी लोकसभा|दुसरी]] | गोविंद मालवीय |- |[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |[[तिसरी लोकसभा|तिसरी]] | कुंवर कृष्ण वर्मा |- |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] |[[चौथी लोकसभा|चौथी]] | गनपत सहाय |- |[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] |[[पाचवी लोकसभा|पाचवी]] | केदारनाथ सिंह |- |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |[[सहावी लोकसभा|सहावी]] | झुल्फिकारुल्ला | bgcolor=#0066CC| | [[जनता पक्ष]] |- |[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] |[[सातवी लोकसभा|सातवी]] | गिरीराज सिंह | rowspan=2 bgcolor=#87CEEB| | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]] |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] |[[आठवी लोकसभा|आठवी]] | रामकरण सिंह |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |[[नववी लोकसभा|नववी]] | राम सिंह | bgcolor=#008000| | [[जनता दल]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |[[दहावी लोकसभा|दहावी]] | विश्वनाथदास शास्त्री | rowspan=3 bgcolor=#F4C430| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] |[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] | rowspan=2 | देवेंद्र बहादूर रॉय |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |[[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | जयभद्र सिंह | rowspan=2 bgcolor=#0033CC| | rowspan=2 | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | मोहम्मद ताहिर खान |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | संजय सिंह | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | [[वरुण गांधी]] | rowspan=2 bgcolor=#F4C430| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] |[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] | [[मनेका गांधी]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[रामभुआल निषाद]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सुलतानपूर जिल्हा]] fhsbzdj4qv5bpnyh9s03fieuevwh0vb 0 51349 2689342 2623360 2026-06-15T07:25:13Z Abhijitsathe 4193 2689342 wikitext text/x-wiki '''अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील [[अलीगढ]] शहरात स्थित असून येथील सर्व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ अलीगढमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | खैर | rowspan=5 | [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]] |- |२ | बरौली |- |३ | अतरौली |- |४ | कोइल |- |५ | अलीगढ |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] |[[नववी लोकसभा|नववी]] | [[सत्यपाल मलिक]] | bgcolor=#008000| | [[जनता दल]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |[[दहावी लोकसभा|दहावी]] | rowspan=4 | [[शीला गौतम]] | rowspan=4 bgcolor=#F4C430| | rowspan=4 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] |[[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |[[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |[[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |[[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | [[बिजेंद्र सिंह]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[राजकुमारी चौहान]] | bgcolor=#0033CC| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=3 | [[सतीश कुमार गौतम]] | rowspan=3 bgcolor=#F4C430| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] |[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अलीगढ जिल्हा]] i3i5kk3fqmlw81o0khy2nigifjxkhus 10 53841 2689183 1195412 2026-06-14T21:39:17Z Ukulelevillain 184308 2689183 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{esoteric}}</noinclude> {| cellpadding="3" cellspacing="0" align="right" style="font-size: 90%; margin-left:1em; border:1px solid #999;" |colspan="4" style="background:#CCC; text-align:center;"| <big>'''{{{seriesname}}}'''</big> |- |colspan="4" style="background:#DDD; text-align:center; border-bottom: 1px solid #000;"| {{#if:{{{previous|}}}|<div style="float: left">&nbsp;[[{{{previous}}}|◄]]</div>}}{{#if:{{{next|}}}|<div style="float: right">[[{{{next}}}|►]]&nbsp;</div>}}'''{{{series}}}''' |- |{{ #if:{{{image|}}} |colspan="4" style="font-size:0.9em; background:{{{imagebg}}}; margin:2px;" {{!}} [[{{{image}}}|center|150px]] |colspan="4" style="background:#CCC;"{{!}} |}} |- {{#if:{{{hm1|}}}| {{!}}- {{!}}style="background:#DDD; border-bottom: 1px solid #000;"{{!}}'''नाव''' {{!}}style="background:#DDD; border-bottom: 1px solid #000;"{{!}}'''प्रवेश''' {{!}}style="background:#DDD; border-bottom: 1px solid #000;"{{!}}'''बाहेर''' {{!}}style="background:#DDD; border-bottom: 1px solid #000;"{{!}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;|}} |- {{#if: {{{hm1|}}} |{{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm1-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}}{{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm1}}}{{!}}{{{hm1|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm1-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}}{{!}} {{{hm1-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm1-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}}{{!}} {{{hm1-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm1-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}}{{!}} {{{hm1-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm2|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm2-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm2}}}{{!}}{{{hm2|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm2-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm2-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm2-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm2-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm2-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm2-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm3|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm3-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm3}}}{{!}}{{{hm3|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm3-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm3-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm3-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm3-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm3-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm3-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm4|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm4-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm4}}}{{!}}{{{hm4}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm4-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm4-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm4-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm4-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm4-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm4-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm5|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm5-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm5}}}{{!}}{{{hm5|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm5-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm5-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm5-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm5-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm5-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm5-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm6|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm6-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm6}}}{{!}}{{{hm6|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm6-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm6-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm6-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm6-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm6-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm6-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm7|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm7-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm7}}}{{!}}{{{hm7|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm7-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm7-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm7-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm7-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm7-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm7-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm8|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm8-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm8}}}{{!}}{{{hm8|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm8-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm8-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm8-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm8-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm8-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|six="#FFFF00"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm8-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm9|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm9-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm9}}}{{!}}{{{hm9|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm9-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm9-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm9-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm9-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm9-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm9-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm10|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm10-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm10}}}{{!}}{{{hm10|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm10-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm10-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm10-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm10-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm10-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm10-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm11|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm11-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm11}}}{{!}}{{{hm11|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm11-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm11-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm11-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm11-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm11-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm11-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm12|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm12-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm12}}}{{!}}{{{hm12|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm12-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm12-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm12-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm12-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm12-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm12-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm13|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm13-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm13}}}{{!}}{{{hm13|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm13-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm13-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm13-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm13-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm13-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm13-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm14|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm14-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm14}}}{{!}}{{{hm14|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm14-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm14-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm14-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm14-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm14-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm14-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm15|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm15-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm15}}}{{!}}{{{hm15|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm15-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm15-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm15-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm15-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm15-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm15-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm16|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm16-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm16}}}{{!}}{{{hm16|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm16-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm16-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm16-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm16-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm16-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm16-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm17|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm17-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm17}}}{{!}}{{{hm17|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm17-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm17-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm17-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm17-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm17-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm17-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm18|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm18-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm18}}}{{!}}{{{hm18|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm18-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm18-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm18-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm18-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm18-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm18-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm19|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm19-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm19}}}{{!}}{{{hm19|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm19-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm19-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm19-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm19-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm19-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm19-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm20|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm20-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm20}}}{{!}}{{{hm20|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm20-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm20-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm20-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm20-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm20-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm20-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm21|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm21-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm21}}}{{!}}{{{hm21|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm21-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm21-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm21-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm21-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm21-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm21-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm22|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm22-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm22}}}{{!}}{{{hm22|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm22-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm22-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm22-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm22-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm22-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm22-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm23|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm23-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm23}}}{{!}}{{{hm23|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm23-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm23-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm23-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm23-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm23-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm23-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm24|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm24-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm24}}}{{!}}{{{hm24|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm24-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm24-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm24-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm24-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm24-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm24-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm25|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm25-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm25}}}{{!}}{{{hm25|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm25-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm25-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm25-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm25-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm25-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm25-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm26|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm26-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm26}}}{{!}}{{{hm26|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm26-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm26-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm26-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm26-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm26-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm26-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm27|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm27-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm27}}}{{!}}{{{hm27|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm27-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm27-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm27-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm27-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm27-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm27-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm28|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm28-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm28}}}{{!}}{{{hm28|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm28-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm28-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm28-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm28-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm28-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm28-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm29|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm29-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm29}}}{{!}}{{{hm29|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm29-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm29-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm29-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm29-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm29-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm29-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm30|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm30-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm30}}}{{!}}{{{hm30|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm30-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm30-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm30-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm30-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm30-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm30-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm31|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm31-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm31}}}{{!}}{{{hm31|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm31-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm31-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm31-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm31-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm31-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm31-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm32|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm32-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm32}}}{{!}}{{{hm32|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm32-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm32-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm32-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm32-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm32-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm32-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm33|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm33-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm33}}}{{!}}{{{hm33|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm33-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm33-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm33-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm33-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm33-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm33-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm34|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm34-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm34}}}{{!}}{{{hm34|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm34-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm34-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm34-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm34-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm34-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm34-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm35|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm35-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm35}}}{{!}}{{{hm35|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm35-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm35-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm35-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm35-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm35-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm35-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm36|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm36-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm36}}}{{!}}{{{hm36|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm36-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm36-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm36-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm36-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm36-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm36-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm37|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm37-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm37}}}{{!}}{{{hm37|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm37-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm37-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm37-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm37-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm37-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm37-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm38|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm38-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm38}}}{{!}}{{{hm38|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm38-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm38-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm38-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm38-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm38-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm38-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm39|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm39-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm39}}}{{!}}{{{hm39|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm39-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm39-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm39-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm39-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm39-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm39-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm40|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm40-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm40}}}{{!}}{{{hm40|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm40-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm40-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm40-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm40-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm40-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm40-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm41|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm41-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm41}}}{{!}}{{{hm41|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm41-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm41-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm41-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm41-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm41-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm41-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm42|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm42-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm42}}}{{!}}{{{hm42|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm42-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm42-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm42-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm42-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm42-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm42-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm43|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm43-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm43}}}{{!}}{{{hm43|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm43-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm43-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm43-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm43-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm43-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm43-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm44|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm44-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm44}}}{{!}}{{{hm44|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm44-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm44-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm44-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm44-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm44-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm44-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm45|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm45-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm45}}}{{!}}{{{hm45|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm45-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm45-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm45-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm45-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm45-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm45-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm46|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm46-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm46}}}{{!}}{{{hm46|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm46-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm46-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm46-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm46-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm46-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm46-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm47|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm47-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm47}}}{{!}}{{{hm47|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm47-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm47-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm47-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm47-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm47-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm47-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{#if: {{{hm48|}}} | {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm48-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} [[{{{hmpage|}}}#{{{hm48}}}{{!}}{{{hm48|}}}]] {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm48-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm48-enter}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm48-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm48-exit}}}&nbsp; {{!}}bgcolor={{#switch:{{{hm48-stat|none}}}|none="#f5f5f5"|nom="#D1E8EF"|evic="#FFC0CB"|three="#f8fb9e"|walk="#FFCCFF"|five="#CCCCFF"|eject="#FFE08B"|hoh="#CCFFCC"}} style="border-top: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{hm48-veto| }}}&nbsp;| }} |- {{!}}colspan="4" style="background:#DDD; border-top: 1px #000 solid; text-align: center"{{!}}'''माहिती''' {{!}}- {{!}}colspan="4" style="background:#D1E8EF; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legendnom|Up for eviction}}} {{!}}- {{!}}colspan="4" style="background:#FFC0CB; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legendevic|Not in house}}} {{!}}- {{#if: {{{legendwalk|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#FFCCFF; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legendwalk|Walked}}} }} {{!}}- {{#if: {{{legendeject|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#FFE08B; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legendeject|Ejected}}} }} {{!}}- {{#if: {{{legendhoh|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#CCFFCC; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legendhoh|Head of Household}}} {{!}}- }} {{#if: {{{legend3|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#f8fb9e; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legend3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{legend5|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#CCCCFF; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legend5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{legend6|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#FFFF00; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legend6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{legendblank|}}}| {{!}}colspan="4" style="background:#f5f5f5; text-align: center; border-top: 1px solid #aaa;"{{!}} {{{legendblank}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <br clear=right> ---- {| | <pre> {{Big Brother housemates | hmpage = | seriesname = | series = | previous = | next = | image = | imagebg = | hm1 = | hm1-enter = | hm1-exit = | hm1-veto = | hm1-stat = | hm2 = | hm2-enter = | hm2-exit = | hm2-veto = | hm2-stat = | hm3 = | hm3-enter = | hm3-exit = | hm3-veto = | hm3-stat = | hm4 = | hm4-enter = | hm4-exit = | hm4-veto = | hm4-stat = | hm5 = | hm5-enter = | hm5-exit = | hm5-veto = | hm5-stat = | hm6 = | hm6-enter = | hm6-exit = | hm6-veto = | hm6-stat = | hm7 = | hm7-enter = | hm7-exit = | hm7-veto = | hm7-stat = | hm8 = | hm8-enter = | hm8-exit = | hm8-veto = | hm8-stat = | hm9 = | hm9-enter = | hm9-exit = | hm9-veto = | hm9-stat = | hm10 = | hm10-enter = | hm10-exit = | hm10-veto = | hm10-stat = | hm11 = | hm11-enter = | hm11-exit = | hm11-veto = | hm11-stat = | hm12 = | hm12-enter = | hm12-exit = | hm12-veto = | hm12-stat = | hm13 = | hm13-enter = | hm13-exit = | hm13-veto = | hm13-stat = | hm14 = | hm14-enter = | hm14-exit = | hm14-veto = | hm14-stat = | hm15 = | hm15-enter = | hm15-exit = | hm15-veto = | hm15-stat = | hm16 = | hm16-enter = | hm16-exit = | hm16-veto = | hm16-stat = | hm17 = | hm17-enter = | hm17-exit = | hm17-veto = | hm17-stat = | hm18 = | hm18-enter = | hm18-exit = | hm18-veto = | hm18-stat = | hm19 = | hm19-enter = | hm19-exit = | hm19-veto = | hm19-stat = | hm20 = | hm20-enter = | hm20-exit = | hm20-veto = | hm20-stat = | hm21 = | hm21-enter = | hm21-exit = | hm21-veto = | hm21-stat = | hm22 = | hm22-enter = | hm22-exit = | hm22-veto = | hm22-stat = | hm23 = | hm23-enter = | hm23-exit = | hm23-veto = | hm23-stat = | hm24 = | hm24-enter = | hm24-exit = | hm24-veto = | hm24-stat = | legendnom = | legendevic = | legendwalk = | legendeject = | legendhoh = | legend3 = | legend5 = | legendblank = }} </pre> | style=text-align:left valign=top | The code to the left of this text should be copied and pasted to an article where it is needed. This template is designed for current seasons of [[Big Brother (TV series)|''Big Brother'']]. For seasons that have finished, please use {{tl|Big Brother endgame}}. What is written after each "=" affects what is displayed on an article when it is viewed. ;hmpage:By default, housemates' names automatically link to a section in the article that the template is used in. This can be changed by typing the name of another article here, without square brackets. ;seriesname:The name of the Big Brother series should be typed here and linked to the relevant article, i.e. <code><nowiki>[[Big Brother (Australia)|Big Brother Australia]]</nowiki></code>. ;series:The number of the season should be put here, i.e. <code>2001</code>, or <code>Series 1 (2001)</code>. ;previous:The title of the Wikipedia article of the preceding series. ;next:The title of the Wikipedia article of the following series. ;image:The season's logo should go here. The image name should be typed here, with <code>Image:</code>, but without square brackets or other image modifications, i.e. <code>Image:BB06.JPG</code>. Images are automatically sized to 137px. ;imagebg:A background colour for the image can be defined here, but should only be used if the image has a solid background colour. ---- ;hmxx:This is where a housemate's name should be written. It is by default automatically linked to a section in the article that this template is used in, but this can be changed with '''hmpage'''. ;hmxx-enter:The day that a housemate entered the Big Brother House should be here, written as <code>Day x</code>. If the housemate previously left and re-entered the House, it should be written as <code>Day x&lt;br /&gt;Day z</code> or <code>Days x/z</code>. ;hmxx-exit:The day that a housemate left the House should be written here as <code>Day x</code>. If the housemate previously left and re-entered the House, it should be written as <code>Day x&lt;br /&gt;Day z</code> or <code>Days x/z</code>. ;hmxx-veto:Power of Veto is a special competition used in Big Brother USA articles. To show that a housemate has acquired Power of Veto, <code><nowiki>[[Image:No_sign.svg|16px]]</nowiki></code> should be placed here. The image can be replaced with anything else, including text, but the size of the image is optimised for the column widths. ;hmxx-stat:The current status of a housemate goes here. *'''nom''' - Up for eviction *'''evic''' - Evicted *'''walk''' - Voluntary Exit from the House before the season ended *'''eject''' - Involuntary left the House before the season ended, most likely due to being removed by Big Brother. *'''hoh''' - Head of Household (Should be used for the [[Big Brother (US)|American]], [[Pinoy Big Brother|Philippines]], [[Big Brother Africa|African]], and [[Big Brother (UK)|UK]] versions only.) *'''three''' - The third colour, described below *'''five''' - The fifth colour, described below *'''none''' - The housemate is not affected by anything. It is imperative that something is in the -stat field, otherwise the box will appear as white. ---- ;legendnom:By default, this appears as "Up for Eviction" on an article. It is thought that this can be used for all seasons of Big Brother, but if it needs to be changed it can be by writing something here. ;legendevic:By default, this appears as "Not in House". ;legendwalk:This is for housemates that voluntary walked out of the House before the season ended. ;legendeject:This is for housemates that involuntary left the House, most likely due to being removed by Big Brother. ;legendhoh:Head of Household (Big Brother US and Pinoy Big Brother Only) ;legend3:Can be used to specify a status not covered by any of the other statuses. ;legend5:Can be used to specify a status not covered by any of the other statuses. ;legendblank: This is a blank legend with no specific color. Used by the [[Big Brother (US)|American]] version to identify the image used for the Power of Veto ([[Image:Big Brother PoV sign.svg|16 px]]). |} [[Category:Big Brother templates|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tcp252h4asi1fukn6turxchkfd3zee4 0 59380 2689380 2477255 2026-06-15T11:43:49Z CommonsDelinker 685 Bratislava-bratislava-flag.svg या चित्राऐवजी Flag_of_Bratislava.svg चित्र वापरले. 2689380 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = ब्रातिस्लाव्हा | स्थानिक = Bratislava | प्रकार = राजधानी | चित्र = Hlavné Namestie (35096533142).jpg | ध्वज = Flag of Bratislava.svg | चिन्ह = Coat of Arms of Bratislava.svg | नकाशा१ = स्लोव्हाकिया | देश = स्लोव्हाकिया | प्रदेश = [[ब्रातिस्लाव्हा प्रदेश|ब्रातिस्लाव्हा]] | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = ३६७.६ | उंची = ४४० | लोकसंख्या_वर्ष = १ जानेवारी २०११ | लोकसंख्या = ४,५७,४५६ | घनता = १,१७३ | महानगर_लोकसंख्या =७,०२,००० | वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] | वेब = [http://www.bratislava.sk/en bratislava.sk] |latd=48 |latm=08 |lats=38 |latNS=N |longd=17 |longm=06 |longs=35 |longEW=E }} '''ब्रातिस्लाव्हा''' ([[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]: {{ध्वनी-मदतीविना|Sk-Bratislava.ogg|Bratislava}}; {{lang-de|Pressburg}} पूर्वी ''Preßburg'', {{lang-hu|Pozsony}}) ही [[मध्य युरोप]]ातील [[स्लोव्हाकिया]] देशाची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. ब्रातिस्लाव्हा शहर स्लोव्हाकियाच्या पश्चिम भागात [[ऑस्ट्रिया]] व [[हंगेरी]] देशांच्या सीमेजवळ [[डॅन्युब नदी]]च्या काठांवर वसले आहे. इतर दोन देशांच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांजवळ असलेले ब्रातिस्लाव्हा हे जगातील एकमेव राष्ट्रीय राजधनीचे शहर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Finance New Europe |दुवा=http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |title=Bratislava Blast |author=Dominic Swire |year=2006 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 8, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210141244/http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |archivedate=2006-12-10 |url-status=dead }}</ref> एकमेकांपासून केवळ {{convert|60|km|mi|0}} अंतरावर स्थित असणारी [[व्हियेना]] व ब्रातिस्लाव्हा ह्या [[युरोप]]ातील भौगोलिक दृष्ट्या सर्वात जवळील राजधान्या आहेत. ऐतिहासिक काळापासून ''प्रेसबर्ग'' ह्या जर्मन नावाने ओळखले गेलेले हे शहर हंहेरीच्या राजतंत्रातील व हाब्जबर्ग साम्राज्यामधील एक प्रमुख शहर होते. १९९३ साली [[चेकोस्लोव्हाकिया]]ची फाळणी झाल्यावर ब्रातिस्लाव्हा नवीन स्लोव्हाकिया देशाची राजधानी बनली. सध्या ४.५७ लाख शहरी व ७ लाख महानगरी लोकवस्ती असलेले ब्रातिस्लाव्हा हे स्लोव्हाकियाचे आर्थिक, राजकीय व सांस्कृतिक केंद्र आहे. ==नावाची व्युत्पत्ती== दहाव्या शतकापासून ''प्रेसबर्ग (Preßburg)'' ह्या नावाने ओळखल्या जात आलेल्या शहराचे ब्रातिस्लाव्हा हे नाव ६ मार्च १९१९ रोजी ठेवण्यात आले. इतर भाषांमधील नावे [[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]: Ιστρόπολις ''इस्त्रोपोलिस'', {{lang-cs|Prešpurk}}, {{lang-fr|Presbourg}}, {{lang-it|Presburgo}}, {{lang-la|Posonium}}, {{lang-hr|Požun}}, {{lang-ro|Pojon}} ही होती. १९१९ सालापर्यंत [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]मध्ये देखिइल प्रेसबर्ग (Pressburg) हेच नाव वापरात होते. ==इतिहास== [[File:HenryIII cisar.jpg|thumb|left|ब्रातिस्लाव्हा किल्याचे १४व्या शतकामधील रेखाटन]] येथील पहिली मनुष्यवस्ती [[नवपाषाण युग]]ात सुमारे इ.स. पूर्व ५००० सालामध्ये वसलेली गेली असावी असा अंदाज बांधला जातो. पहिल्या शतकात हे शहर [[रोमन साम्राज्य|रोमनांच्या]] तर पाचव्या शतकात [[स्लाव्ह लोक]]ांच्या अधिपत्याखाली आले. दहव्या शतकादरम्यान प्रेसबर्ग प्रदेश हंगेरीच्या राजतंत्रात विलिन झाला व राज्याचे महत्त्वाचे आर्थिक व प्रशासकीय केंद्र बनले. त्या काळात येथे मोठी प्रगती झाली व शहराचे महत्त्व वाढले. [[इ.स. १२९१]] मध्ये प्रेसबर्गला शहराचा दर्जा देण्यात आला. इ.स. १४०५ साली [[सिगिस्मंड, पवित्र रोमन सम्राट|सिगिस्मंडने]] प्रेसबर्गला स्वतंत्र शहर नियुक्त केले व स्वतंत्र चिन्ह बाळगण्याची परवानगी दिली. १६व्या शतकातील [[ओस्मानी साम्राज्य|ओस्मानांच्या]] हंगेरीवरील आक्रमणामुळे १५३६ साली हंगेरीची राजधानी प्रेसबर्ग येथे हलवण्यात आली व हे [[हाब्जबर्ग राजतंत्र]]ामधील प्रमुख शहर बनले. येथे अनेक राजे व प्रमुख चर्चाधिकाऱ्यांचा राज्याभिषेक होउ लागला. १८व्या शतकात [[मारिया थेरेसा]]च्या कार्यकाळात प्रेसबर्ग हे हंगेरीमधील सर्वात मोठे शहर होते. ह्या दरम्यान येथे अनेक नवे प्रासाद, राजवाडे, चर्च, नवे रस्ते व इतर उल्लेखनीय वास्तू बांधल्या गेल्या. १८०५ साली [[ऑस्ट्रिया]] व [[फ्रान्स]]मधील तहाचे स्थान असलेले प्रेसबर्ग १८४८ साली ऑस्ट्रियामध्ये जोडले गेले. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धानंतर]] २८ ऑक्टोबर १९१८ रोजी [[चेकोस्लोव्हाकिया]] देशाची निर्मिती झाली व ब्रातिस्लाव्हा ह्या नवीन देशाचा भाग बनला. त्यानंतरच्या काळात येथील जर्मन व हंगेरीयन भाषा दडपण्याचे अनेक प्रयत्न झाले व पुष्कळसे हंगेरियन लोक येथून पळाले वा हाकलून लावले गेले. १९३८ साली [[नाझी जर्मनी]]ने ऑस्ट्रियाला आपल्या भूभागात जोडले व १९३९ साली नव्या स्वतंत्र स्लोव्हाक प्रजासत्ताकावर कब्जा केला. येथील १५,००० [[ज्यू लोक|ज्यू]] छळछावण्यांमध्ये धाडले गेले. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांनी]] ब्रातिस्लाव्हावर बॉंब हल्ला केला व अखेर ४ एप्रिल १९४५ रोजी [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] लाल सैन्याने येथे प्रवेश केला. [[चित्र:Slavin memorial, Bratislava.jpg|thumb|left|दुसऱ्या महायुद्धामध्ये स्लोव्हाकियासाठी गतप्राण झालेल्या सोव्हिएत सैनिकांचे स्मारक]] साम्यवादी पक्षाने १९४८ साली [[चेकोस्लोव्हाकिया]]च्या सत्तेवर आल्यानंतर येथे मोठ्या प्रमाणावर पायाभुत सुविधा बांधल्या. १९६८ साली स्वातंत्र्याच्या अयशस्वी प्रयत्नानंतर [[वॉर्सो करार]]ाच्या सैन्याने ब्रातिस्लाव्हामध्ये तळ ठोकला. १९८० च्या शतकामधील कम्युनिस्टविरोधी चळवळीचे ब्रातिस्लाव्हा मोठे केंद्र होते. नोव्हेंबर १९८९ मध्ये घडलेल्या अहिंसक चळवळीमुळे [[अलेक्झांडर दुब्चेक]]च्या नेतृत्वाखालील चेकोस्लोव्हाकियाची कम्युनिस्ट राजवट पडली व लोकशाही स्थापन झाली. १ जानेवारी १९९३ रोजी चेकोस्लोव्हाकियाची फाळणी होऊन स्लोव्हाकिया व [[चेक प्रजासत्ताक]] हे दोन स्वतंत्र देश निर्माण झाले. त्यानंतर राजधानीचे शहर म्हणून ब्रातिस्लाव्हाचा झपाट्याने विकास झाला आहे. ==भूगोल== ब्रातिस्लाव्हा शहर स्लोव्हाकियाच्या नैऋत्य भागात [[ऑस्ट्रिया]] व [[हंगेरी]] देशांच्या सीमेजवळ स्थित आहे. इतर दोन देशांच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांजवळ असलेले ब्रातिस्लाव्हा हे जगातील एकमेव राष्ट्रीय राजधनीचे शहर आहे. तसेच [[चेक प्रजासत्ताक]]ाची सीमा येथून केवळ {{convert|62|km|mi|1}} तर [[ऑस्ट्रिया]]ची राजधानी [[व्हियेना]] केवळ {{convert|60|km|mi|1}} अंतरावर आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Vojenský kartografický ústav a.s. |title=Autoatlas – Slovenská republika |दुवा=http://www.vku.sk/index.php?newlang=english | edition = 6th |year=2006 |isbn=80-8042-378-4 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-22}}</ref> [[डॅन्युब नदी]]च्या दोन्ही काठांवर {{convert|367.58|km2|sqmi|1}} इतक्या क्षेत्रफळ जमिनीवर वसलेल्या ब्रातिस्लाव्हामधील सरासरी [[समुद्रसपाटी]]पासूनची उंची {{convert|140|m}} इतकी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=City of Bratislava |दुवा=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011414 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927201123/http://www.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011414 |archivedate=2007-09-27 |title=Basic Information – Position |date=February 14, 2005 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 1, 2007 |url-status=dead }}</ref> ===हवामान=== ब्रातिस्लाव्हाचे [[हवामान]] खंडीय स्वरूपाचे असून येथील हिवाळे थंड तर उन्हाळे रूक्ष व कडक असतात. {{माहितीचौकट हवामान |location = ब्रातिस्लाव्हा |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 2.4 |Feb high C = 5.0 |Mar high C = 10.6 |Apr high C = 16.0 |May high C = 21.6 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 26.9 |Aug high C = 26.7 |Sep high C = 21.7 |Oct high C = 15.4 |Nov high C = 7.6 |Dec high C = 3.6 |year high C = |Jan low C = -3.5 |Feb low C = -2.2 |Mar low C = 1.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.6 |Jun low C = 12.9 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.6 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -1.5 |year low C = |Jan precipitation mm = 42 |Feb precipitation mm = 37 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 38 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 61 |Jul precipitation mm = 52 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 37 |Nov precipitation mm = 50 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = |source 1 = [http://worldweather.wmo.int/011/c00041.htm जागतिक हवामान संस्था] |date=July 2011}} ==शहर रचना== ब्रातिस्लाव्हा शहरामध्ये अनेक जुने मनोरे, तसेच आधुनिक इमारती आहेत. {{चित्र दालन |title= |width= 200 |align= center |File:Hlavné námestie-The napoleonic soldier, Old Town Hall and Roland Fountain-Bratislava.JPG|[[इ.स. १३७०]]मध्ये बांधले गेलेले जुने नगर भवन |File:Bridge Nový most - Bratislava.jpg|डॅन्युब नदीवरील एक प्रसिद्ध पूल |File:Bratislava, Hrad, Slovensko.jpg|ब्रातिस्लाव्हा किल्ला |File:BratislavaSND2.jpg|आधुनिक स्लोव्हाक नॅशनल थेटर }} ==अर्थव्यवस्था== [[चित्र:Bratislava Panorama R01.jpg|right|thumb]] [[चित्र:Bratislava - 52119321317.jpg|right|thumb]] [[चित्र:Bratislava Central Bank3.jpg|right|thumb|नॅशनल बँक ऑफ स्लोव्हाकिया ही येथील सर्वात उंच इमारत आहे.]] [[ब्रातिस्लाव्हा प्रदेश]] स्लोव्हाकियामधील सर्वात श्रीमंत व समृद्ध प्रदेश असून येथील अर्थव्यवस्था देशातील २६ टक्के जीडीपीसाठी कारणीभुत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Eurostat |दुवा=http://forum.europa.eu.int/irc/dsis/regportraits/info/data/en/sk01_eco.htm |title=Bratislavsky Kraj (Bratislava Region) – Economy |month=February |year=2004 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=April 25, 2007 |archive-date=2006-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060424134927/http://forum.europa.eu.int/irc/dsis/regportraits/info/data/en/sk01_eco.htm |url-status=dead }}</ref> २००८ साली येथील [[वार्षिक दरडोई उत्पन्न]] ४१,८०० [[युरो|€]] इतके होते जे [[युरोपियन संघ]]ातील सरासरीच्या १६७ टक्के व युरोपियन संघात नवव्या क्रमांकावर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Eurostat |दुवा=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-24022011-AP/EN/1-24022011-AP-EN.PDF|title=Regional GDP per inhabitant in the EU27 |date=February 24, 2011 |format=PDF |अ‍ॅक्सेसदिनांक=February 24, 2011}}</ref> येथील ७५ टक्के उद्योग आय.टी., बँकिंग, टेलिकॉम, पर्यटन इत्यादी सेवा क्षेत्रांत एकवटले असून पुष्कळशा सरकारी संस्थांची मुख्यालये देखील येथे आहेत. स्लोव्हाकिया देशात होणारी ६० टक्क्याहून अधिक विदेशी गुंतवणूक ब्रातिस्लाव्हा प्रदेशामध्ये होते. ==जनसांख्यिकी== २०११ साली ४,५७,४५६ इतकी लोकसंख्या असलेल्या ब्रतिस्लाव्हा शहराच्या निर्मितीपासून १९व्या शतकापर्यंत येथे जर्मनांचे बहुमत राहिले होते.<ref name="Czechreview">{{जर्नल स्रोत |author=Peter Salner |title=Ethnic polarisation in an ethnically homogeneous town |journal=Czech Sociological Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–246 |year=2001 |दुवा=http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082043/http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archivedate=2008-02-27 |format=PDF |accessdate=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धानंतर]] येथील रहिवाशांपैकी ४० टक्के लोक हंगेरियन, ४२ टक्के जर्मन तर १५ टक्के स्लोव्हाक भाषिक होते. चेकोस्लोव्हाकियाचा भाग झाल्यानंतर येथील जर्मन व हंगेरियन लोकांची संख्या घटू लागली व १९३८ साली येथील ५९ टक्के लोक स्लोव्हाक व [[चेक भाषा|चेक]] भाषिक होते. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]] येथील उर्वरित सर्व जर्मन व हंगेरियन लोकांना हाकलून लावले गेले व ब्रातिस्लाव्हाचा चेहरा पूर्णपणे स्लोव्हाक बनला. सध्या येथील ९० टक्के लोक [[स्लाव्ह लोक|स्लाव्हिक]] वंशाचे आहेत. ===ऐतिहासिक लोकसंख्या=== <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:1024 height:384 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:500000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1400 text:1400 bar:1500 text:1500 bar:1525 text:1525 bar:1700 text:1700 bar:1720 text:1720 bar:1782 text:1782 bar:1786 text:1786 bar:1850 text:1850 bar:1869 text:1869 bar:1881 text:1881 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1921 text:1921 bar:1930 text:1930 bar:1938 text:1938 bar:1940 text:1940 bar:1945 text:1945 bar:1946 text:1946 bar:1954 text:1954 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1972 text:1972 bar:1980 text:1980 bar:1996 text:1996 bar:2001 text:2001 bar:2005 text:2005 bar:2008 text:2008 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1400 from:0 till: 7500 bar:1500 from:0 till: 8000 bar:1525 from:0 till: 8400 bar:1700 from:0 till: 11000 bar:1720 from:0 till: 9000 bar:1782 from:0 till: 29223 bar:1786 from:0 till: 35873 bar:1850 from:0 till: 42238 bar:1869 from:0 till: 46540 bar:1881 from:0 till: 48006 bar:1890 from:0 till: 52011 bar:1900 from:0 till: 65867 bar:1910 from:0 till: 78223 bar:1921 from:0 till: 93189 bar:1930 from:0 till: 123966 bar:1938 from:0 till: 123788 bar:1940 from:0 till: 175362 bar:1945 from:0 till: 143227 bar:1946 from:0 till: 154226 bar:1954 from:0 till: 238118 bar:1961 from:0 till: 246845 bar:1971 from:0 till: 285581 bar:1972 from:0 till: 306065 bar:1980 from:0 till: 381186 bar:1996 from:0 till: 452288 bar:2001 from:0 till: 428000 bar:2005 from:0 till: 425459 bar:2008 from:0 till: 428791 bar:2010 from:0 till: 455761 bar:2011 from:0 till: 457426 PlotData= bar:1400 at: 7500 fontsize:S text: 7500 shift:(-10,5) bar:1500 at: 8000 fontsize:S text: 8000 shift:(-10,5) bar:1525 at: 8400 fontsize:S text: 8400 shift:(-10,5) bar:1700 at: 11000 fontsize:S text: 11000 shift:(-10,5) bar:1720 at: 9000 fontsize:S text: 9000 shift:(-10,5) bar:1782 at: 29223 fontsize:S text: 29223 shift:(-10,5) bar:1786 at: 35837 fontsize:S text: 35837 shift:(-10,5) bar:1850 at: 42238 fontsize:S text: 42238 shift:(-10,5) bar:1869 at: 46540 fontsize:S text: 46540 shift:(-10,5) bar:1881 at: 48006 fontsize:S text: 48006 shift:(-10,5) bar:1890 at: 52001 fontsize:S text: 52001 shift:(-10,5) bar:1900 at: 65867 fontsize:S text: 65867 shift:(-10,5) bar:1910 at: 78223 fontsize:S text: 78223 shift:(-10,5) bar:1921 at: 93189 fontsize:S text: 93189 shift:(-10,5) bar:1930 at: 123966 fontsize:S text: 123966 shift:(-10,5) bar:1938 at: 123788 fontsize:S text: 123788 shift:(-10,5) bar:1940 at: 175362 fontsize:S text: 175362 shift:(-10,5) bar:1945 at: 143227 fontsize:S text: 143227 shift:(-10,5) bar:1946 at: 154226 fontsize:S text: 154226 shift:(-10,5) bar:1954 at: 238118 fontsize:S text: 238118 shift:(-10,5) bar:1961 at: 246845 fontsize:S text: 246845 shift:(-10,5) bar:1971 at: 285581 fontsize:S text: 285581 shift:(-10,5) bar:1972 at: 306065 fontsize:S text: 306065 shift:(-10,5) bar:1980 at: 381186 fontsize:S text: 381186 shift:(-10,5) bar:1996 at: 452288 fontsize:S text: 452288 shift:(-10,5) bar:2001 at: 428000 fontsize:S text: 428000 shift:(-10,5) bar:2005 at: 425459 fontsize:S text: 425459 shift:(-10,5) bar:2008 at: 428791 fontsize:S text: 428791 shift:(-10,5) bar:2010 at: 455761 fontsize:S text: 455761 shift:(-10,5) bar:2011 at: 457426 fontsize:S text: 457426 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) </timeline> ==वाहतूक== [[चित्र:DUOBUS Bratislava.JPG|left|thumb|ब्रातिस्लाव्हामधील एक [[ट्रॉलीबस]]]] [[युरोप]]ाच्या मध्यभागात असल्यामुळे ब्रातिस्लाव्हा ऐतिहासिक काळापासून एक मोठे वाहतूक केंद्र राहिले आहे. अनेक महामार्ग व [[रेल्वे]]मार्ग ब्रातिस्लाव्हालामध्ये मिळतात. पूर्व-पश्चिम धावणारा डी-१ महामार्ग ब्रातिस्लाव्हाला स्लोव्हाकियातील [[कोशित्सा]] व इतर शहरांसोबत जोडतो तर उत्तर-दक्षिण डी-२ महामार्ग [[प्राग]], [[ब्रनो]] व [[बुडापेस्ट]] शहरांना जोडतो. ब्रातिस्लाव्हा शहरामधील नागरी वाहतूकीसाठी बस, [[ट्राम]] व [[ट्रॉलीबस]] वापरल्या जातात. नदीकाठावर असल्यामुळे येथे बोटींचा वापर देखील सुलभ आहे. ==खेळ== [[फुटबॉल]] हा ब्रातिस्लाव्हामधील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. [[एस.के. स्लोव्हान ब्रातिस्लाव्हा]], [[एफ.के. इंटर ब्रातिस्लाव्हा]] व [[एफ.सी. पेत्रझाल्का १८९८]] हे येथील प्रमुख फुटबॉल क्लब आहेत. तसेच [[आइस हॉकी]], [[बास्केटबॉल]], [[टेनिस]] इत्यादी खेळ देखील येथे लोकप्रिय आहेत. २०११ सालची आंतरराष्ट्रीय आइस हॉकी स्पर्धा येथेच खेळवली गेली. ==शिक्षण== ==आंतरराष्ट्रीय संबंध== ब्रातिस्लाव्हाचे जगातील खालील शहरांसोबत सांस्कृतिक व व्यापारी संबंध आहेत.<ref name="Twin">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City – Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003–2008 Bratislava-City.sk|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-26}}</ref> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Armenia}} [[येरेव्हान]]<ref name="Yerevan Sister Cities">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194|title=Yerevan Municipality – Sister Cities|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20111004184333/http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194|विदा दिनांक=2011-10-04|publisher=© 2005–2009 [http://yerevan.am/?lang=3 www.yerevan.am]|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-06-22|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Austria}} [[व्हियेना]] * {{Flagicon|Bulgaria}} [[सोफिया]] * {{Flagicon|Bulgaria}} [[रूस, बल्गेरिया|रूस]] * {{Flagicon|Cyprus}} [[लार्नाका]] * {{Flagicon|Czech Republic}} [[प्राग]]<ref name="Prague Partner Cities">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta|title=Prague Partner Cities|publisher=[[copyright|©]] 2009 [http://magistrat.praha-mesto.cz/ Magistrát hl. m. Prahy] |language=Czech|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-02}}</ref> * {{Flagicon|Egypt}} [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] || * {{Flagicon|Finland}} [[तुर्कू]] * {{Flagicon|Germany}} [[उल्म]] * {{Flagicon|Germany}} [[ब्रेमेन]] * {{Flagicon|Greece}} [[थेसालोनिकी]]<ref name=Thessaloniki>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |title=Twinning Cities |work=City of Thessaloniki |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-07 |archive-date=2009-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331054219/http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Hungary}} [[सीकेश्पहेरवार]] * {{Flagicon|Italy}} [[पेरुजिया]] * {{Flagicon|Italy}} [[पार्मा]] || * {{Flagicon|Netherlands}} [[रॉटरडॅम]] * {{flagicon|Russia}} [[मॉस्को]] * {{Flagicon|Russia}} [[सारातोव]] * {{Flagicon|Slovenia}} [[युबयाना]] * {{Flagicon|Turkey}} [[इझ्मिर]] * {{Flagicon|Ukraine}} [[क्यीव]] * {{Flagicon|United States}} [[क्लीव्हलंड]] |} ==हे सुद्धा पहा== ==संदर्भ== {{अनुवादसंदर्भ|en}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.bratislava.sk/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://visit.bratislava.sk/en/ पर्यटन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722004912/http://visit.bratislava.sk/en/ |date=2010-07-22 }} * {{wikivoyage|Bratislava|ब्रातिस्लाव्हा}} {{कॉमन्स|Bratislava|ब्रातिस्लाव्हा}} {{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}} [[वर्ग:स्लोव्हाकियामधील शहरे]] [[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]] 5nile61r9jxv24exad7nmei2hged708 0 63280 2689195 2510553 2026-06-15T02:05:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689195 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''ईस्ट लंडन''' [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेतील]] महत्त्वाचे शहर आहे. [[ईस्टर्न केप]] प्रांतातील या शहराचे स्थानिक नाव '''इमॉंटी''' आहे. अलीकडच्या अंदाजानुसार येथील लोकसंख्या २,६७,००० तर महानगराची लोकसंख्या ७,५५,००० इतकी होती. {{विस्तार}} [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेमधील शहरे]] [[वर्ग:ईस्टर्न केप]] बफेलो सिटी मेट्रोपॉलिटन म्युनिसिपालिटी मध्ये, पूर्व केप दक्षिण आफ्रिकेतील प्रांत|प्रांत.हे शहर हिंद महासागर किनाऱ्यावर आहे, मोठ्या प्रमाणात दरम्यान [[बफेलो नदी (दक्षिण आफ्रिका)|बफेलो नदी]] [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|(पूर्व केप)बफेलो]] नदी आणि नाहून नदी, आणि देशातील एकमेव नदी बंदर होस्ट करते पूर्व लंडनची लोकसंख्या 267,000 पेक्षा जास्त असून आसपासच्या महानगर क्षेत्रात 755,000 पेक्षा जास्त लोकसंख्या होती.<ref>[http://census2011.adrianfrith.com/place/260 Census 2011 — Metropolitan Municipality “Buffalo City”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018061835/http://census2011.adrianfrith.com/place/260 |date=18 October 2013 }}. Census2011.adrianfrith.com. Retrieved on 18 October 2015.</ref> == इतिहास == ===सुरुवातीचा इतिहास=== 1820 च्या स्थायिकांपैकी एक असलेल्या जॉन बेलीने बफेलो नदीचे (पूर्व केप) मुखाचे सर्वेक्षण केले आणि 1836 मध्ये शहराची स्थापना केली. सिग्नल हिलवर या घटनेची आठवण म्हणून एक स्मारक आहे.<ref>''The Story of the British Settlers of 1820 in South Africa'' – H. E. Hockly (Juta & Co., 1948)</ref> हे शहर दक्षिण आफ्रिकेतील एकमेव नदी बंदराच्या आसपास निर्माण झाले आणि मूळतः पोर्ट रेक्स म्हणून ओळखले जात असे. नंतर युनायटेड किंगडमच्या राजधानीच्या सन्मानार्थ त्याचे नाव लंडन ठेवण्यात आले, त्यामुळे पूर्व लंडन हे नाव पडले. पश्चिम किनाऱ्यावरील ही वसाहत पूर्व लंडन शहराचे केंद्रक होते, ज्याला 1914 मध्ये शहराचा दर्जा देण्यात आला. {{citation needed|date=January 2022}} ब्रिटिश स्थायिक आणि स्थानिक रहिवासी यांच्यात 19व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या ते मध्यभागी सीमा युद्धे पूर्व लंडन हे लष्करी मुख्यालयाला सेवा पुरवण्यासाठी पुरवठा बंदर म्हणून काम करत होते.{{citation needed|date=February 2022}} जवळपास किंग विल्यम्स टाऊन , बद्दल ((50 किलोमीटर)) लांब. 1847 मध्ये वेस्ट बँकवर एक ब्रिटिश, फोर्ट ग्लॅमॉर्गन बांधला गेला, आणि त्याच वर्षी केप कॉलनीला जोडले गेले. हा किल्ला ब्रिटिशांनी बांधलेल्या किल्ल्यांच्या मालिकेपैकी एक आहे, ज्यात फोर्ट मरेचा समावेश आहे. बंदराच्या नंतरच्या विकासासह कायमस्वरूपी रहिवाशांची वस्ती झाली, जर्मन स्थायिकांसह, त्यापैकी बहुतेक पदवीधर होते. हे स्थायिक पूर्व लंडनच्या आसपासच्या काही शहरांच्या जर्मन नावांसाठी जबाबदार होते जसे स्टुटरहेम, पूर्व केप आणि बर्लिन, [[ईस्टर्न केप]] . आज, जर्मन आडनावे जसे की गेहरिंग, साल्झवेडेल आणि पेनके अजूनही पूर्व लंडनमध्ये सामान्य आहेत, पण स्थायिकांचे वंशज झपाट्याने इंग्लिश झाले.{{Citation needed|date=December 2018}} [[हिंदी महासागर|हिंदी महासागराला]] लागून असलेल्या बफेलो नदीच्या तोंडावर असलेले विद्यमान बंदर १८७० मध्ये कार्यरत झाले.<ref>{{Cite book |url=https://www.transnetportterminals.net/Media/Publications%20Paper%20and%20Presentation/Transnet%20Port%20Heritage%20Eastern%20Cape%20Terminals.pdf |title=Eastern Cape Heritage Mirrored in its Port Terminals |publisher=Transnet |year=n.d.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Port of East London |url=https://ports.co.za/east-london.php |access-date=2023-06-04 |website=ports.co.za |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604095423/https://ports.co.za/east-london.php |url-status=dead }}</ref> 1872 मध्ये, केप कॉलनीने, त्याचे पहिले पंतप्रधान जॉन चार्ल्स मोल्टेनो यांच्या नेतृत्वाखाली, ब्रिटनपासून काही अंशी स्वातंत्र्य मिळवले. नवीन सरकारने १८७३ मध्ये ईस्ट लंडन, ईस्ट लंडन ईस्ट आणि पॅनम्युअर या तीन शेजारील वसाहतींना एकत्र केले, ज्यामुळे सध्याच्या नगरपालिकेचा गाभा तयार झाला, आणि १८७६ मध्ये त्या प्रदेशातील रेल्वे लाईन्सचे बांधकाम सुरू केले, जे नदीच्या पूर्व किनाऱ्यापासून सुरू झाले.त्याच वेळी, त्यांनी पूर्व लंडन बंदराचे बांधकाम सुरू केले. या नवीन पायाभूत सुविधांनी त्या परिसराच्या विकासाला वेगाने गती दिली आणि आजचा भरभराटीचा पूर्व लंडन शहर उभा केला.<ref>Burman, Jose (1984). ''Early Railways at the Cape''. Cape Town. Human & Rousseau, p.81. {{ISBN|0-7981-1760-5}}</ref><ref>Bond J.: ''They were South Africans''. London: Oxford University Press. 1956. Chapter 19, ''The Makers of Railways: John Molteno''. p.170.</ref> [[File:City Hall Oxford Street.jpg|thumb|ऑक्सफर्ड स्ट्रीटवरील [[ईस्ट लंडन]] सिटी हॉल]] itfh6x77d3o87ih4wc6jwe6iilk4c24 0 63715 2689217 2617191 2026-06-15T03:23:02Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689217 wikitext text/x-wiki रामोशी हा समाज ऋषी वाल्मिकी यांचे वंशज आहेत. या समाजाला श्री राम यांनी आशिर्वाद दिला होता. ऋषी वाल्मिकी यांनी रामायण लिहिली. या समाजाला रामवंशी असे संबोधले जायचे. नंतरच्या काऴात रामवंशी या शब्दाचा रामोशी हा शब्द झाला रामोशी हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कमी लोक संख्या असलेला समाज आहे. त्यांची वस्ती मुख्यतः पुणे, सोलापूर, सांगली, सातारा, [[कोल्हापूर]], अहमदनगर आणि औरंगाबाद या जिल्ह्यांत आढळते. कर्नाटक राज्यातही त्यांची तुरळक वस्ती आहे. तेथे त्यांना ‘बेडर’ या नावाने ओळखतात. * महाराष्ट्र शासनाच्या विमुक्त जाती/भटक्या जमाती (VJNT)या विभागात 'बेरड' १ नंबरला व 'रामोशी' १४ नंबरला दाखविलेला आहे. ब्रिटिश राजवटीत ही जमात गुन्हेगार जमात म्हणून ओळखली जात असे. पुढे स्वातंत्र्योत्तर काळात ती मागासवर्गीय विमुक्त जमात म्हणून मान्यता पावली. या समाजाची महाराष्ट्रातील एकूण लोकसंख्या २,०९,८७५ (१९८१) होती. रामोशी स्वतःला रामवंशी असे म्हणतात रानावनात भटकंती असल्याने 'रानवाशी' या शब्दाचा मूळ नावाचा अपभ्रंश होऊन रामोशी हे ज्ञातिमान बनले असावे. (त्याविषयीच्या काही दंतकथा प्रचलित आहेत). मराठा अंमलात गावगाड्याच्या ग्रामव्यवस्थेत त्यांना बलुतेदार म्हणून मान्यता दिलेली होती. बारा बलुतेदाराप्रमाणे त्यांना पारंपरिक खास व्यवसाय नसला, तरी त्याकाळी गावाच्या रक्षणाची जबाबदारी रामोशांवर असे, हा त्यांचा व्यवसाय मानला गेला. त्याचा मोबदला गावचे शेतकरी, पाटील व ग्रामस्थ त्यांना देत असत. त्याला बलुते असे म्हणले जाई. काही गावांमध्ये त्यांना इनाम म्हणूनही जमिनी दिल्या गेल्या. * रामोशी हिंदू असून मराठी भाषिक आहेत. त्यांच्या बोलीभाषेत काही तेलुगू व कन्नड शब्द आढळतात. त्यांची एक सांकेतिक भाषा आहे. रामोशी पुरुष धोतर, सदरा, डोईला पागोटे असा पेहराव करतो. गळ्यात काळ्या दोऱ्यात ओवलेले ताईत, मनगटावर काळा दोरा, कानात सोन्याच्या बाळ्या व एका हातात चांदीचे कडे यांमुळे पाहताक्षणी रामोशी ओळखता येतो. स्त्रिया नऊवारी काठपदरी इरखलवजा हातमागाचे लुगडे आणि चोळी घालतात. * या समाजात मलमे, बुधावले, आडके, जाधव, नाईक, मंडले, शिरतोडे, मदने, चव्हाण,गुडगुडे, यलमार, घळगे, शितोळे, गुजले, भंडलकर, माकर, खोमणे अशी आडनावे आढळतात. यांच्यात आते व मामे बहिणीशी लग्न-संबंध होतो. एकाच आडनावाच्या कुळात व समान कुलदैवते असणाऱ्या कुटुंबात विवाह होत नाही. * रामोशी-बेरड पूर्वी विवाह होत नव्हते, आता मात्र कालौघात दोन्ही उपजातीत रोटी-बेटी व्यवहार होऊ लागलेत. या समाजात जातिवंत रामोशी आणि 'कडू'असे दोन प्रकार आजही प्रचलित आहेत. ज्याने समाज सोडून इतर समाजात रोटी बेटी व्यवहार केलेला नाही, त्यांना 'जातिवंत'म्हणतात व ज्यांचे इतर समाजाशी रोटी-बेटी व्यवहार झालेत त्यांना 'कडू' समजतात. * जातिवंत समाज बांधव कडूशी रोटी बेटी व्यवहार करीत नाहीत. "काही लोक अद्याप जातिवंत म्हणून टिकवून ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करताना दिसतात. खायला अन्न नसू दे पण, जात आणि खानदान सोडायचं नाही. हा विचार कृतीतून जपताना ते दिसतात. जंगम अथवा ब्राह्मण लग्न, विधवा-विवाह आणि घटस्फोटास मान्यता आहे. गोमांस सोडून इतर सर्व प्रकारचे मांस ते खातात. खंडोबा हे रामोश्यांचे कुलदैवत आहे. याशिवाय राम, कृष्ण, शंकर, वेताळ, बहिरोबा, म्हसोबा, जनाई, तुकाई, काळोबाई या देवदेवतांना ते भजतात. * शुभकार्याला ‘जयमल्हार’ या उद्घोषाने प्रारंभ करतात. खंडोबाच्या जत्रेत देवाची पालखी उचलण्याचा पहिला मान रामोश्यांना दिला जातो. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जमाती]] jrgking47zokszcep0hdab6aym9swm7 2689218 2689217 2026-06-15T03:25:16Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689218 wikitext text/x-wiki रामोशी हा समाज ऋषी वाल्मिकी यांचे वंशज आहेत. या समाजाला श्री राम यांनी आशिर्वाद दिला होता. ऋषी वाल्मिकी यांनी रामायण लिहिली. या समाजाला रामवंशी असे संबोधले जायचे. नंतरच्या काऴात रामवंशी या शब्दाचा रामोशी हा शब्द झाला रामोशी हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कमी लोक संख्या असलेला समाज आहे. त्यांची वस्ती मुख्यतः पुणे, सोलापूर, सांगली, सातारा, [[कोल्हापूर]], अहमदनगर आणि औरंगाबाद या जिल्ह्यांत आढळते. कर्नाटक राज्यातही त्यांची तुरळक वस्ती आहे. तेथे त्यांना ‘बेडर’ या नावाने ओळखतात. * महाराष्ट्र शासनाच्या विमुक्त जाती/भटक्या जमाती (VJNT)या विभागात 'बेरड' १ नंबरला व 'रामोशी' १४ नंबरला दाखविलेला आहे. ब्रिटिश राजवटीत ही जमात गुन्हेगार जमात म्हणून ओळखली जात असे. पुढे स्वातंत्र्योत्तर काळात ती मागासवर्गीय विमुक्त जमात म्हणून मान्यता पावली. या समाजाची महाराष्ट्रातील एकूण लोकसंख्या २,०९,८७५ (१९८१) होती. रामोशी स्वतःला रामवंशी असे म्हणतात रानावनात भटकंती असल्याने 'रानवाशी' या शब्दाचा मूळ नावाचा अपभ्रंश होऊन रामोशी हे ज्ञातिमान बनले असावे. (त्याविषयीच्या काही दंतकथा प्रचलित आहेत). * मराठा अंमलात गावगाड्याच्या ग्रामव्यवस्थेत त्यांना बलुतेदार म्हणून मान्यता दिलेली होती. बारा बलुतेदाराप्रमाणे त्यांना पारंपरिक खास व्यवसाय नसला, तरी त्याकाळी गावाच्या रक्षणाची जबाबदारी रामोशांवर असे, हा त्यांचा व्यवसाय मानला गेला. त्याचा मोबदला गावचे शेतकरी, पाटील व ग्रामस्थ त्यांना देत असत. त्याला बलुते असे म्हणले जाई. काही गावांमध्ये त्यांना इनाम म्हणूनही जमिनी दिल्या गेल्या. रामोशी हिंदू असून मराठी भाषिक आहेत. त्यांच्या बोलीभाषेत काही तेलुगू व कन्नड शब्द आढळतात. त्यांची एक सांकेतिक भाषा आहे. रामोशी पुरुष धोतर, सदरा, डोईला पागोटे असा पेहराव करतो. गळ्यात काळ्या दोऱ्यात ओवलेले ताईत, मनगटावर काळा दोरा, कानात सोन्याच्या बाळ्या व एका हातात चांदीचे कडे यांमुळे पाहताक्षणी रामोशी ओळखता येतो. स्त्रिया नऊवारी काठपदरी इरखलवजा हातमागाचे लुगडे आणि चोळी घालतात. * या समाजात मलमे, बुधावले, आडके, जाधव, नाईक, मंडले, शिरतोडे, मदने, चव्हाण,गुडगुडे, यलमार, घळगे, शितोळे, गुजले, भंडलकर, माकर, खोमणे अशी आडनावे आढळतात. यांच्यात आते व मामे बहिणीशी लग्न-संबंध होतो. एकाच आडनावाच्या कुळात व समान कुलदैवते असणाऱ्या कुटुंबात विवाह होत नाही. रामोशी-बेरड पूर्वी विवाह होत नव्हते, आता मात्र कालौघात दोन्ही उपजातीत रोटी-बेटी व्यवहार होऊ लागलेत. या समाजात जातिवंत रामोशी आणि 'कडू'असे दोन प्रकार आजही प्रचलित आहेत. ज्याने समाज सोडून इतर समाजात रोटी बेटी व्यवहार केलेला नाही, त्यांना 'जातिवंत'म्हणतात व ज्यांचे इतर समाजाशी रोटी-बेटी व्यवहार झालेत त्यांना 'कडू' समजतात. * जातिवंत समाज बांधव कडूशी रोटी बेटी व्यवहार करीत नाहीत. "काही लोक अद्याप जातिवंत म्हणून टिकवून ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करताना दिसतात. खायला अन्न नसू दे पण, जात आणि खानदान सोडायचं नाही. हा विचार कृतीतून जपताना ते दिसतात. जंगम अथवा ब्राह्मण लग्न, विधवा-विवाह आणि घटस्फोटास मान्यता आहे. गोमांस सोडून इतर सर्व प्रकारचे मांस ते खातात. खंडोबा हे रामोश्यांचे कुलदैवत आहे. याशिवाय राम, कृष्ण, शंकर, वेताळ, बहिरोबा, म्हसोबा, जनाई, तुकाई, काळोबाई या देवदेवतांना ते भजतात. * शुभकार्याला ‘जयमल्हार’ या उद्घोषाने प्रारंभ करतात. खंडोबाच्या जत्रेत देवाची पालखी उचलण्याचा पहिला मान रामोश्यांना दिला जातो. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जमाती]] a5o7lzbwe91viz2meswa4axuyqx1v3m 2689219 2689218 2026-06-15T03:26:49Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689219 wikitext text/x-wiki रामोशी हा समाज ऋषी वाल्मिकी यांचे वंशज आहेत. या समाजाला श्री राम यांनी आशिर्वाद दिला होता. ऋषी वाल्मिकी यांनी रामायण लिहिली. या समाजाला रामवंशी असे संबोधले जायचे. नंतरच्या काऴात रामवंशी या शब्दाचा रामोशी हा शब्द झाला रामोशी हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कमी लोक संख्या असलेला समाज आहे. त्यांची वस्ती मुख्यतः पुणे, सोलापूर, सांगली, सातारा, [[कोल्हापूर]], अहमदनगर आणि औरंगाबाद या जिल्ह्यांत आढळते. कर्नाटक राज्यातही त्यांची तुरळक वस्ती आहे. तेथे त्यांना ‘बेडर’ या नावाने ओळखतात. * महाराष्ट्र शासनाच्या विमुक्त जाती/भटक्या जमाती (VJNT)या विभागात 'बेरड' १ नंबरला व 'रामोशी' १४ नंबरला दाखविलेला आहे. ब्रिटिश राजवटीत ही जमात गुन्हेगार जमात म्हणून ओळखली जात असे. पुढे स्वातंत्र्योत्तर काळात ती मागासवर्गीय विमुक्त जमात म्हणून मान्यता पावली. या समाजाची महाराष्ट्रातील एकूण लोकसंख्या २,०९,८७५ (१९८१) होती. रामोशी स्वतःला रामवंशी असे म्हणतात रानावनात भटकंती असल्याने 'रानवाशी' या शब्दाचा मूळ नावाचा अपभ्रंश होऊन रामोशी हे ज्ञातिमान बनले असावे. (त्याविषयीच्या काही दंतकथा प्रचलित आहेत). * मराठा अंमलात गावगाड्याच्या ग्रामव्यवस्थेत त्यांना बलुतेदार म्हणून मान्यता दिलेली होती. बारा बलुतेदाराप्रमाणे त्यांना पारंपरिक खास व्यवसाय नसला, तरी त्याकाळी गावाच्या रक्षणाची जबाबदारी रामोशांवर असे, हा त्यांचा व्यवसाय मानला गेला. त्याचा मोबदला गावचे शेतकरी, पाटील व ग्रामस्थ त्यांना देत असत. त्याला बलुते असे म्हणले जाई. काही गावांमध्ये त्यांना इनाम म्हणूनही जमिनी दिल्या गेल्या. रामोशी हिंदू असून मराठी भाषिक आहेत. त्यांच्या बोलीभाषेत काही तेलुगू व कन्नड शब्द आढळतात. त्यांची एक सांकेतिक भाषा आहे. रामोशी पुरुष धोतर, सदरा, डोईला पागोटे असा पेहराव करतो. गळ्यात काळ्या दोऱ्यात ओवलेले ताईत, मनगटावर काळा दोरा, कानात सोन्याच्या बाळ्या व एका हातात चांदीचे कडे यांमुळे पाहताक्षणी रामोशी ओळखता येतो. स्त्रिया नऊवारी काठपदरी इरखलवजा हातमागाचे लुगडे आणि चोळी घालतात. * या समाजात मलमे, बुधावले, आडके, जाधव, नाईक, मंडले, शिरतोडे, मदने, चव्हाण,गुडगुडे, यलमार, घळगे, शितोळे, गुजले, भंडलकर, माकर, खोमणे अशी आडनावे आढळतात. यांच्यात आते व मामे बहिणीशी लग्न-संबंध होतो. एकाच आडनावाच्या कुळात व समान कुलदैवते असणाऱ्या कुटुंबात विवाह होत नाही. रामोशी-बेरड पूर्वी विवाह होत नव्हते, आता मात्र कालौघात दोन्ही उपजातीत रोटी-बेटी व्यवहार होऊ लागलेत. या समाजात जातिवंत रामोशी आणि 'कडू'असे दोन प्रकार आजही प्रचलित आहेत. ज्याने समाज सोडून इतर समाजात रोटी बेटी व्यवहार केलेला नाही, त्यांना 'जातिवंत'म्हणतात व ज्यांचे इतर समाजाशी रोटी-बेटी व्यवहार झालेत त्यांना 'कडू' समजतात. * जातिवंत समाज बांधव कडूशी रोटी बेटी व्यवहार करीत नाहीत. "काही लोक अद्याप जातिवंत म्हणून टिकवून ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करताना दिसतात. खायला अन्न नसू दे पण, जात आणि खानदान सोडायचं नाही. हा विचार कृतीतून जपताना ते दिसतात. जंगम अथवा ब्राह्मण लग्न, विधवा-विवाह आणि घटस्फोटास मान्यता आहे. गोमांस सोडून इतर सर्व प्रकारचे मांस ते खातात. खंडोबा हे रामोश्यांचे कुलदैवत आहे. याशिवाय राम, कृष्ण, शंकर, वेताळ, बहिरोबा, म्हसोबा, जनाई, तुकाई, काळोबाई या देवदेवतांना ते भजतात. * शुभकार्याला ‘जयमल्हार’ या उद्घोषाने प्रारंभ करतात. खंडोबाच्या जत्रेत देवाची पालखी उचलण्याचा पहिला मान रामोश्यांना दिला जातो. # [[भीमराव गस्ती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जमाती]] gl4oq6ios3iquwrqis6fvwj2a6onpex 2689232 2689219 2026-06-15T03:42:53Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689232 wikitext text/x-wiki रामोशी हा समाज ऋषी वाल्मिकी यांचे वंशज आहेत. या समाजाला श्री राम यांनी आशिर्वाद दिला होता. ऋषी वाल्मिकी यांनी रामायण लिहिली. या समाजाला रामवंशी असे संबोधले जायचे. नंतरच्या काऴात रामवंशी या शब्दाचा रामोशी हा शब्द झाला रामोशी हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] कमी लोक संख्या असलेला समाज आहे. त्यांची वस्ती मुख्यतः पुणे, सोलापूर, सांगली, सातारा, [[कोल्हापूर]], अहमदनगर आणि औरंगाबाद या जिल्ह्यांत आढळते. कर्नाटक राज्यातही त्यांची तुरळक वस्ती आहे. तेथे त्यांना ‘बेडर’ या नावाने ओळखतात. * महाराष्ट्र शासनाच्या विमुक्त जाती/भटक्या जमाती (VJNT)या विभागात 'बेरड' १ नंबरला व 'रामोशी' १४ नंबरला दाखविलेला आहे. ब्रिटिश राजवटीत ही जमात गुन्हेगार जमात म्हणून ओळखली जात असे. पुढे स्वातंत्र्योत्तर काळात ती मागासवर्गीय विमुक्त जमात म्हणून मान्यता पावली. या समाजाची महाराष्ट्रातील एकूण लोकसंख्या २,०९,८७५ (१९८१) होती. रामोशी स्वतःला रामवंशी असे म्हणतात रानावनात भटकंती असल्याने 'रानवाशी' या शब्दाचा मूळ नावाचा अपभ्रंश होऊन रामोशी हे ज्ञातिमान बनले असावे. (त्याविषयीच्या काही दंतकथा प्रचलित आहेत). * मराठा अंमलात गावगाड्याच्या ग्रामव्यवस्थेत त्यांना बलुतेदार म्हणून मान्यता दिलेली होती. बारा बलुतेदाराप्रमाणे त्यांना पारंपरिक खास व्यवसाय नसला, तरी त्याकाळी गावाच्या रक्षणाची जबाबदारी रामोशांवर असे, हा त्यांचा व्यवसाय मानला गेला. त्याचा मोबदला गावचे शेतकरी, पाटील व ग्रामस्थ त्यांना देत असत. त्याला बलुते असे म्हणले जाई. काही गावांमध्ये त्यांना इनाम म्हणूनही जमिनी दिल्या गेल्या. रामोशी हिंदू असून मराठी भाषिक आहेत. त्यांच्या बोलीभाषेत काही तेलुगू व कन्नड शब्द आढळतात. त्यांची एक सांकेतिक भाषा आहे. रामोशी पुरुष धोतर, सदरा, डोईला पागोटे असा पेहराव करतो. गळ्यात काळ्या दोऱ्यात ओवलेले ताईत, मनगटावर काळा दोरा, कानात सोन्याच्या बाळ्या व एका हातात चांदीचे कडे यांमुळे पाहताक्षणी रामोशी ओळखता येतो. स्त्रिया नऊवारी काठपदरी इरखलवजा हातमागाचे लुगडे आणि चोळी घालतात. * या समाजात मलमे, बुधावले, आडके, जाधव, नाईक, मंडले, शिरतोडे, मदने, चव्हाण,गुडगुडे, यलमार, घळगे, शितोळे, गुजले, भंडलकर, माकर, खोमणे अशी आडनावे आढळतात. यांच्यात आते व मामे बहिणीशी लग्न-संबंध होतो. एकाच आडनावाच्या कुळात व समान कुलदैवते असणाऱ्या कुटुंबात विवाह होत नाही. रामोशी-बेरड पूर्वी विवाह होत नव्हते, आता मात्र कालौघात दोन्ही उपजातीत रोटी-बेटी व्यवहार होऊ लागलेत. या समाजात जातिवंत रामोशी आणि 'कडू'असे दोन प्रकार आजही प्रचलित आहेत. ज्याने समाज सोडून इतर समाजात रोटी बेटी व्यवहार केलेला नाही, त्यांना 'जातिवंत'म्हणतात व ज्यांचे इतर समाजाशी रोटी-बेटी व्यवहार झालेत त्यांना 'कडू' समजतात. * जातिवंत समाज बांधव कडूशी रोटी बेटी व्यवहार करीत नाहीत. "काही लोक अद्याप जातिवंत म्हणून टिकवून ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करताना दिसतात. खायला अन्न नसू दे पण, जात आणि खानदान सोडायचं नाही. हा विचार कृतीतून जपताना ते दिसतात. जंगम अथवा ब्राह्मण लग्न, विधवा-विवाह आणि घटस्फोटास मान्यता आहे. गोमांस सोडून इतर सर्व प्रकारचे मांस ते खातात. खंडोबा हे रामोश्यांचे कुलदैवत आहे. याशिवाय राम, कृष्ण, शंकर, वेताळ, बहिरोबा, म्हसोबा, जनाई, तुकाई, काळोबाई या देवदेवतांना ते भजतात. * शुभकार्याला ‘जयमल्हार’ या उद्घोषाने प्रारंभ करतात. खंडोबाच्या जत्रेत देवाची पालखी उचलण्याचा पहिला मान रामोश्यांना दिला जातो. === समाजातील नामवंत/प्रतिष्ठित === # [[उमाजी नाईक]] # [[भीमराव गस्ती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जमाती]] bud8nq1froosspfsb5oj410qi0el7gs 0 64013 2689359 2646206 2026-06-15T10:31:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689359 wikitext text/x-wiki [[चित्र:World Map (political).svg|इवलेसे]] ही '''जगातील देशांची यादी''' आहे. ह्या यादीमध्ये जगातील सर्व सार्वभौम व स्वतंत्र [[देश]] दिले आहेत. ज्यांच्या स्वतंत्रतेबद्दल एकमत नाही असेही काही देश ह्या यादीमध्ये असू शकतील. हे २०५ सूचीबद्ध देश तीन श्रेणींमध्ये विभागली जाऊ शकतात ज्यांची विभागणी संयुक्त राष्ट्रांच्या प्रणालीतील सदस्यत्वाच्या आधारावर केली आहे * १९३ संयुक्त राष्ट्र सदस्य देश आहे * २ संयुक्त राष्ट्र सदस्य नसलेले पण निरीक्षक देश आहे * १० इतर देश आहे. == आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वमान्य देश == {| class="wikitable sortable" |- ! मराठीमधे नाव !! राष्ट्रीय भाषांमध्ये नाव<ref>The names of the items in the list are given in English and include both an English version of the short official names (e.g. [[Afghanistan]]) and an English version of the (longer) official names (e.g. Islamic Republic of Afghanistan), as well as the same names in the (de jure or de facto) official languages on national level of the entity. Main source for the names in the official languages are the [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Infoservice/Terminologie/StaatennamenLandessprache.pdf German Ministry of Foreign Affairs] and the [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html CIA World Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |date=2018-12-14 }} (both retrieved 14 August 2007). If needed, they have been [[transliteration|transliterated]] into [[Romanization|Romanized characters]], but original scripts (such as [[Cyrillic alphabet|Cyrillic]] or [[Chinese character]]s) are included. When possible, the romanization preferred by the country has been used.The sources for both flag and names, official languages and romanizations are the main articles on these entities. When other sources are used, these sources are mentioned. See for a gallery of flags [[Gallery of sovereign-state flags]].</ref> !! [[संयुक्त राष्ट्रे सदस्य देश]] !! आंतरराष्ट्रीय मान्यता व सार्वभौमत्वाबद्दल माहिती<ref>Information is included on * the extent of recognition and membership of the United Nations (Source'': the website of the UN). * the reason a non-[[de jure]] state is listed. More information can be found at the [[list of states with limited recognition]]. * the [[List of dependent territories#Summary by country|overseas dependencies]]. Some sovereign states have overseas dependencies, generally not part of the territory of the state. More information can be found at the [[List of dependent territories#Summary by country|List of dependent countries]]. * the [[Federation#Modern 'federations'|federal structures]] if applicable. Some sovereign states have more or less [[federation|federal]] structures. More information can be found at a [[Federation#Modern 'federations'|List of federations]]. * the [[List of autonomous areas by country|autonomous areas]] inside the territory of the sovereign state. Some sovereign states have one or more autonomous areas as part of the their territory; see [[List of autonomous areas by country]]. * [[List of territorial disputes]] * [[सरकार in exile|separatist सरकारs in exile]].</ref> |- ! {{देशध्वज|Angola}} – अंगोलाचे प्रजासत्ताक | ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Angola – República de Angola || {{Yes}} || येथील एका फुटीरवादी चळवळीने स्वतंत्र [[कबिंडा]] देशाची घोषणा केली आहे.<ref name=Sep>More information on separatism can be found at the [[List of active autonomist and secessionist movements]] and the main articles.</ref> |- ! {{देशध्वज|Antigua and Barbuda}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Antigua and Barbuda || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm>The [[Commonwealth realm]]s are members of the [[Commonwealth of Nations]] in which the head of state is [[Elizabeth II of the United Kingdom|Queen Elizabeth II]]. The realms are sovereign states, see [[Commonwealth realm#Sovereignty of the Realms|Sovereignty of the Realms]].</ref> |- ! {{देशध्वज|Azerbaijan}} – अझरबैजानचे प्रजासत्ताक | ''[[अझरबैजानी भाषा|अझरबैजानी]]'': Azərbaycan – Azərbaycan Respublikası || {{Yes}} || [[नागोर्नो-काराबाख]] हा अझरबैजानचा स्वायत्त प्रांत आहे.<ref name=autonomous/> |- ! {{देशध्वज|Afghanistan}} – अफगाणिस्तानचे इस्लामिक प्रजासत्ताक | * ''[[पश्तो भाषा|पश्तो]]'': د افغانستان اسلامي جمهوریت <br>* ''[[दारी]]/[[फारसी भाषा|फारसी]]'': افغانستان – جمهوری اسلامی افغانستان | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|United States}} – अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': United States – United States of America | {{Yes}} || खालील प्रदेश अमेरिकेच्या अखत्यारीत येतात: * {{देशध्वज|Puerto Rico}} * {{देशध्वज|U.S. Virgin Islands}} * {{देशध्वज|Guam}} * {{देशध्वज|American Samoa}} * {{देशध्वज|Northern Mariana Islands}} |- ! {{देशध्वज|Algeria}} – अल्जिरियाचे जनतेचे लोकशाही प्रजासत्ताक | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': الجزائر – الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Andorra}} – आंदोराचे राज्य | ''[[कातालान भाषा|कातालन]]'': Andorra – Principat d’Andorra || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Iceland}} – आईसलॅंडचे प्रजासत्ताक | ''[[इस्लेन्स्का भाषा|आईसलॅंडिक]]'': Ísland – Lýðveldið Ísland || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Ireland}} - आयर्लंडचे प्रजासत्ताक<ref>[[आयर्लंडचे प्रजासत्ताक]] is often referred to as the ''Republic of Ireland'' (its official ''description'' but not its ''name''). Sometimes this is done to distinguish Ireland from [[Ireland|island of Ireland]] as a whole. However, sometimes it is done for [[Names of the Irish state|political reasons and is contentious]].</ref> | * ''[[आयरिश भाषा|आयरिश]]'': Éire. * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Ireland | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Argentina}} – आर्जेन्टाईन प्रजासत्ताक<ref>[[Argentina]] is also named Argentine Nation for purposes of legislation.</ref> | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Argentina – República Argentina || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Armenia}} – आर्मेनियाचे प्रजासत्ताक | ''[[आर्मेनियन भाषा|आर्मेनियन]]'': Հայաստան – Հայաստանի Հանրապետություն || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Albania}} – आल्बेनियाचे प्रजासत्ताक | ''[[आल्बेनियन भाषा|आल्बेनियन]]'': Shqipëria – Republika e Shqipërise || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Indonesia}} – इंडोनेशियाचे प्रजासत्ताक | ''[[बहासा इंडोनेशिया|इंडोनेशियन]]'': Indonesia – Republik Indonesia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Equatorial Guinea}} – इक्वेटोरियल गिनीचे प्रजासत्ताक | * ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Guinea Ecuatorial – República de Guinea Ecuatorial * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Guinée Équatoriale – République de Guinée Équatoriale * ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Guiné Equatorial – República da Guiné Equatorial | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Ecuador}} – इक्वेडोरचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Ecuador – República del Ecuador || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Egypt}} – इजिप्तचे अरब प्रजासत्ताक | * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': مصر – جمهوريّة مصرالعربيّة * ''[[हिंदी भाषा|हिंदी]]'': [[मिस्र]] | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Italy}} – इटालियन प्रजासत्ताक | ''[[इटालियन भाषा|इटालियन]]'': Italia – Repubblica Italiana || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Ethiopia}} – इथियोपियाचे संघीय लोकशाही प्रजासत्ताक | ''[[अम्हारिक भाषा|अम्हारिक]]'': ኢትዮጵያ – የኢትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Iraq}} – इराकचे प्रजासत्ताक | * ''[[अरबी भाषा|अरबी]] '': العراق – جمهورية العراق * ''[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]'': عێراق – كۆماری عێراق | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Iran}} – इराणचे इस्लामिक प्रजासत्ताक | * ''[[फारसी भाषा|फारसी]]'': ایران – جمهوری اسلامی ایران * ''[[हिंदी भाषा|हिंदी]]'':[[ईरान]] | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Eritrea}} – इरिट्रियाचे राज्य | ''[[तिग्रिन्या भाषा|तिग्रिन्या]]'': ኤርትራ – ሃግሬ ኤርትራ | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Israel}} – इस्रायलचे राज्य | * ''[[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]'': ישראל – מדינת ישראל * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': اسرائيل – دولة اسرائيل | {{Yes}} || [[पूर्व जेरुसलेम]], [[गोलान टेकड्या]]ंवर व [[वेस्ट बँक]]ेतील अनेक भूभागांवर इस्रायलचा ताबा आहे.<ref>Israel is currently non-recognized by 11 countries.</ref> |- ! {{देशध्वज|Uzbekistan}} – उझबेकिस्तानचे प्रजासत्ताक | ''[[उझबेक भाषा|उझबेक]]'': Ўзбекистон – Ўзбекистон Республикаси {{rom|O'zbekiston – O‘zbekiston Respublikasi}} | {{Yes}} | {{देशध्वज|Karakalpakstan}} हे स्वायत्त राज्य समाविष्ट आहे. |- ! {{देशध्वज|Uruguay}} – उरुग्वेचे पूर्वेकडील प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Uruguay – República Oriental del Uruguay || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|El Salvador}} – एल साल्व्हाडोरचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': El Salvador – República de El Salvador || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Estonia}} – एस्टोनियाचे प्रजासत्ताक | ''[[एस्टोनियन भाषा|एस्टोनियन]]'': Eesti – Eesti Vabariik || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Australia}} – ऑस्ट्रेलियाचे राष्ट्रकुल | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Australia – Commonwealth of Australia || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> खालील प्रांत ऑस्ट्रेलियाच्या अखत्यारीत आहेत: * {{देशध्वज|Christmas Island}} * {{देशध्वज|Cocos (Keeling) Islands}} * {{देशध्वज|Norfolk Island}} * [[ॲशमोर आणि कार्टियर द्वीपे|ऍशमोर आणि कार्टियर द्वीपे]] * [[कोरल सागरी द्वीपसमूह]] * [[हर्ड द्वीप व मॅकडॉनल्ड द्वीपसमूह]] |- ! {{देशध्वज|Austria}} – ऑस्ट्रियाचे प्रजासत्ताक | ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Österreich – Republik Österreich || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU>The member countries of the [[European Union]] transferred part of their sovereignty in the form of legislative, executive, and judicial powers to the institutions of the EU.</ref> |- ! {{देशध्वज|Oman}} – ओमानची सुलतानशाही | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': عُمان – سلطنة عُمان || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Cambodia}} – कंबोडियाचे राजतंत्र | ''[[ख्मेर भाषा|ख्मेर]]'': <big>កម្ពុជា - ព្រះរាជាណាចក្រ កម្ពុជា</big> || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Kazakhstan}} – कझाकस्तानचे प्रजासत्ताक | * ''[[कझाक भाषा|कझाक]]'': Қазақстан Республикасы * ''[[रशियन भाषा|रशियन]]: Республика Казахстан * ''[[युक्रेनियन भाषा|युक्रेनियन]]'': Казахстан - Республіка Казахстан * ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Kasachstan - Republik Kasachstan | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Qatar}} | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': قطر – دولة قطر || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}} <ref>Abbreviated as DRC, and also known as Congo-Kinshasa; also formerly referred to as [[Zaire]], its official name from 1971 to 1997.</ref> | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Congo – République Démocratique du Congo || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Congo, Republic of the|name=Congo, Republic of the}} | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Congo – République du Congo || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Cameroon}} – कामेरूनचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Cameroun – République du Cameroun * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Cameroon – Republic of Cameroon | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Kiribati}} – किरिबाटीचे प्रजासत्ताक | * ''[[गिल्बर्टीज भाषा|गिल्बर्टीज]]'': Kiribati – Ribaberikin Kiribati * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Kiribati – Republic of Kiribati | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Kyrgyzstan}} – किर्गीझ प्रजासत्ताक | * ''[[किर्गिझ भाषा|किर्गीझ]]'': Кыргызстан – Кыргыз Республикасы * ''[[रशियन भाषा|रशियन]]'': Кыргызстан – Кыргызская республика | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Kuwait}} | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': الكويت – دولة الكويت || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Canada}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'' and ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Canada || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> |- ! {{देशध्वज|Kenya}} – केन्याचे प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Kenya – Republic of Kenya * ''[[स्वाहिली भाषा|स्वहिली]]'': Kenya – Jamhuri ya Kenya | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Cape Verde}} – केप व्हर्देचे प्रजासत्ताक | ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Cabo Verde – República de Cabo Verde || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Côte d'Ivoire}} – कोत द'ईवोआरचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Côte d'Ivoire – République de Côte d'Ivoire || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Comoros}} | * ''[[कोमोरिअन भाषा|कोमोरिअन]]'': Komori – Udzima wa Komori * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Comores – Union des Comores * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': القمر – اتحاد القمر | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|North Korea|name=Korea, North}} – कोरियाचे लोकशाही जनतेचे प्रजासत्ताक | ''[[कोरियन भाषा|कोरियन]]'': 조선 – 조선민주주의인민공화국 || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|South Korea|name=Korea, South}} – कोरियाचे प्रजासत्ताक | ''[[कोरियन भाषा|कोरियन]]'': 한국 – 대한민국 || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Colombia}} – कोलंबियाचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Colombia – República de Colombia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Costa Rica}} – कोस्टा रिकाचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Costa Rica – República de Costa Rica || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Cuba}} – क्युबाचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Cuba – República de Cuba || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Croatia}} – क्रोएशियाचे प्रजासत्ताक | ''[[क्रोएशियन भाषा|क्रोएशियन]]'': Hrvatska – Republika Hrvatska || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Guyana}} – गयानाचे सहकारी प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Guyana – Co-operative Republic of Guyana || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|The Gambia}} – गांबियाचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': The Gambia – Republic of The Gambia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Guinea}} – गिनीचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Guinée – République de Guinée || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Guinea-Bissau}} – गिनी-बिसाउचे प्रजासत्ताक | ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Guiné-Bissau – República da Guiné-Bissau || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Gabon}} – गॅबनचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Gabon – République Gabonaise || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Greece}} – हेलेनिक प्रजासत्ताक | * ''[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]'': Ελλάδα – Ελληνική Δημοκρατία * ''[[हिंदी भाषा|हिंदी]]'': यूनान | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Grenada}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Grenada || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> |- ! {{देशध्वज|Guatemala}} – ग्वातेमालाचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Guatemala – República de Guatemala || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Ghana}} – घानाचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Ghana – Republic of Ghana || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Chad}} – चाडचे प्रजासत्ताक | * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Tchad – République du Tchad * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': تشاد – جمهوريّة تشاد {{rom|Tašād – Jumhūriyyat Tašād}} | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Chile}} – चिलीचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Chile – República de Chile || {{Yes}} || [[ईस्टर द्वीप]] हा चिलीचा विशेष भूभाग आहे. |- ! {{देशध्वज|China}} – चीनचे जनतेचे प्रजासत्ताक<ref name="ChinaTaiwan" >The [[People's Republic of China]] (PRC) is commonly referred to as [[China]], while the [[Republic of China]] (ROC) is commonly referred to as [[Taiwan]]. The ROC is also occasionally known [[Foreign relations of the Republic of China|diplomatically]] as [[Chinese Taipei]], along with [[Chinese Taipei#Other references to the Republic of China|other names]].</ref> | ''[[चीनी भाषा|चीनी]]'': 中国 – 中华人民共和国{{rom|Zhōngguó – Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}} | {{Yes}} | खालील विशेष शासकीय प्रदेश चीनच्या अखत्यारीखाली आहेत:<ref>The People's Republic of China is currently not recognized by 23 UN member states and the Holy See, which recognize the Republic of China. See: [[Dates of establishment of diplomatic relations with the People's Republic of China]] and [[Foreign relations of the People's Republic of China|Foreign relations of the PRC]].</ref> * {{देशध्वज|Hong Kong}} <ref>[http://www.gov.hk सरकार of Hong Kong]</ref> * {{देशध्वज|Macao}}<ref>[http://www.gov.mo सरकार of Macau]</ref> |- ! {{देशध्वज|Czech Republic}}<ref>A simpler official short-form name has been encouraged by the Czech सरकार: the English variant '''Czechia''' remains uncommon, but variants in Czech (''Česko'') and some other languages are more popular. See [[Name of the Czech Republic]]</ref> | ''[[चेक भाषा|चेक]]'': Česko – Česká republika || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Japan}} | * ''[[जपानी भाषा|जपानी]]'': 日本 – 日本国 (निप्पॉन) * ''[[हिंदी भाषा|हिंदी]]'': जापान | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Jamaica}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Jamaica || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> |- ! {{देशध्वज|Germany}} – जर्मन संघराज्याचे प्रजासत्ताक | ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Deutschland – Bundesrepublik Deutschland || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Djibouti}} – जिबूतीचे प्रजासत्ताक | * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Djibouti – République de Djibouti * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': جيبوتي – جمهورية جيبوتي | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Georgia}} | ''[[जॉर्जियन भाषा|जॉर्जियन]]'': საქართველო''' || {{Yes}} | जॉर्जियाचे स्वायत्त प्रांत:<ref name=autonomous/> * {{देशध्वज|Adjara}} * {{देशध्वज|Abkhazia}} [[#इतर देश|अबखाझिया]] व [[#इतर देश|दक्षिण ओसेशिया]] ह्यांनी जॉर्जियापासुन स्वातंत्र्याची घोषणा केली आहे. |- ! {{देशध्वज|Jordan}} – जॉर्डनचे हाशेमाइट राजतंत्र | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': الاردن – المملكة الأردنّيّة الهاشميّة || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Zambia}} – झाम्बियाचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Zambia – Republic of Zambia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Zimbabwe}} – झिम्बाब्वेचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Zimbabwe – Republic of Zimbabwe || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Tanzania}} – टाझांनियाचे संयुक्त प्रजासत्ताक | * ''[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]'': Tanzania – Jamhuri ya Muungano wa Tanzania * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Tanzania – United Republic of Tanzania | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Tonga}} – टोंगाचे राजतंत्र | * ''[[टोंगन भाषा|टोंगन]]'': Tonga – Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Tonga – Kingdom of Tonga | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Togo}} – टोगोचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Togo – République Togolaise || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Tunisia}} – ट्युनिसियाचे प्रजासत्ताक | * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': تونس – الجمهورية التونسية * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Tunisie - République du Tunisie | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Denmark}} – डेन्मार्कचे राजतंत्र | ''[[डॅनिश भाषा|डॅनिश]]'': Danmark – Kongeriget Danmark || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> खालील स्वायत्त प्रदेश डेन्मार्कच्या अखत्यारीखाली येतात: * {{देशध्वज|Faroe Islands}} ''(Føroyar/Færøerne)'' * {{देशध्वज|Greenland}} ''(Kalaallit Nunaat/Grønland)'' |- ! {{देशध्वज|Dominican Republic}} | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': República Dominicana || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Dominica}}''' – डॉमिनिकाचे राष्ट्रकुल | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Dominica – Commonwealth of Dominica || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Tajikistan}} – ताजिकिस्तानचे प्रजासत्ताक | ''[[ताजिक भाषा|ताजिक]]'': Тоҷикистон – Ҷумҳурии Тоҷикистон || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Turkmenistan}} | ''[[तुर्कमेन भाषा|तुर्कमेन]]'': Türkmenistan || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Turkey}} – तुर्कस्तानचे प्रजासत्ताक | ''[[तुर्की भाषा|तुर्की]]'': Türkiye – Türkiye Cumhuriyeti || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Tuvalu}} | ''[[तुवालूअन भाषा|तुवालूअन]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Tuvalu || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> |- ! {{देशध्वज|Trinidad and Tobago}} – त्रिनिदाद व टोबॅगोचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Trinidad and Tobago – Republic of Trinidad and Tobago || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Thailand}} – थायलंडचे राजतंत्र | ''[[थाई भाषा|थाई]]'': ประเทศไทย – ราชอาณาจักรไทย || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|South Africa}} – दक्षिण आफ्रिकेचे प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': South Africa – Republic of South Africa * ''[[आफ्रिकान्स भाषा|आफ्रिकान्स]]'': Suid-Afrika – Republiek van Suid-Afrika * ''[[Xhosa language|Xhosa]]'': Mzantsi Afrika – IRiphabliki yaseMzantsi Afrika * ''[[Zulu language|Zulu]]'': Ningizimu Afrika – IRiphabliki yaseNingizimu Afrika * ''[[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]'': Sewula Afrika – IRiphabliki yeSewula Afrika * ''[[Northern Sotho language|Northern Sotho]]'': Afrika-Borwa – Rephaboliki ya Afrika-Borwa * ''[[Sotho language|Sotho]]'': Afrika Borwa – Rephaboliki ya Afrika Borwa * ''[[Tswana language|Tswana]]'': Aforika Borwa – Rephaboliki ya Aforika Borwa * ''[[Swati language|Swati]]'': Ningizimu Afrika – IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika * ''[[Venda language|Venda]]'': Afurika Tshipembe – Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe * ''[[Tsonga language|Tsonga]]'': Afrika Dzonga – Riphabliki ra Afrika Dzonga | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|South Sudan}} – दक्षिण सुदानचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': South Sudan – Republic of South Sudan || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Namibia}} – नामिबियाचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Namibia – Republic of Namibia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Niger}} – नायजरचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Niger – République du Niger || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Nigeria}} – नायजेरियाचे संघीय प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Nigeria – Federal Republic of Nigeria * ''[[Hausa language|Hausa]]'': Najeriya - Kasar Najeriya * ''[[Yoruba language|Yorùbá]]'': Naìjírìà - Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ Ilẹ̀ Naìjírìà * ''[[Igbo language|Igbo]]'': Naigeria - Repubic ndi Naigeria | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Nicaragua}} – निकाराग्वाचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Nicaragua – República de Nicaragua || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}} – नेदरलँड्सचे राजतंत्र | * ''[[डच भाषा|डच]]'': Nederland – Koninkrijk der Nederlanden * ''[[पापियामेंतो]]'': Hulanda (or Ulanda) - Reino di Hulanda * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'' Netherlands - Kingdom of the Netherlands | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> नेदरलँड्सच्या राजतंत्रामधील खालील घटक देशांचा समावेश होतो: * {{देशध्वज|Netherlands}} * {{देशध्वज|Aruba}} * {{देशध्वज|Curaçao}} * {{देशध्वज|Sint Maarten}}<br />ऑक्टोबर २०१० मध्ये [[नेदरलँड्स ॲंटिल्स]] ह्या देशाचे विघटन करून [[कुरसावो]] व [[सिंट मार्टेन]] हे देश तर [[बॉनेअर]], [[साबा]] व [[सिंट युस्टेटियस]] ह्या विशेष नगरपालिका निर्माण करण्यात आल्या. |- ! {{देशध्वज|Nepal}} – नेपाळचे संघीय लोकशाही प्रजासत्ताक | ''[[Nepali language|Nepali]]'': नेपाल – संघिय लोकतन्त्रिक गणतन्त्र नेपाल || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Norway}} – नॉर्वेचे राजतंत्र | ''[[Norwegian language|Norwegian]]'': Norge – Kongeriket Norge || {{Yes}} || [[स्वालबार्ड]] व [[यान मायेन]] हे नॉर्वेचे भाग आहेत. |- ! {{देशध्वज|Nauru}} – नौरूचे प्रजासत्ताक | * ''[[Nauruan language|Nauruan]]'': Naoero – Ripublik Naoero * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Nauru – Republic of Nauru | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|New Zealand}} | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': New Zealand * ''[[Māori language|Māori]]'': Aotearoa | {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> खालील दोन देशांचे न्यू झीलंडसोबत खुले संबंध आहेत: * {{देशध्वज|Cook Islands}}. * {{देशध्वज|Niue}}. न्यू झीलंडचा विशेष प्रांत: * {{देशध्वज|Tokelau}}<ref>Tokelau remains a dependent territory after referendums. Source: [http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10472094 New Zealand Herald], retrieved 8 August 2008</ref> |- ! {{देशध्वज|Panama}} – पनामाचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Panamá – República de Panamá || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Palau}} – पलाउचे प्रजासत्ताक | * ''[[पलाउन भाषा|पलाउन]]'': Belau – Beluu er a Belau * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Palau – Republic of Palau | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Pakistan}} – पाकिस्तानचे इस्लामिक प्रजासत्ताक | * ''[[उर्दू भाषा|उर्दू]]'': پاکستان – اسلامی جمہوریۂ پاکستان * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Pakistan – Islamic Republic of Pakistan | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Papua New Guinea}} | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Papua New Guinea – Independent State of Papua New Guinea * ''[[तोक पिसिन]]'': Papua Niugini – Independen Stet bilong Papua Niugini | {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=autonomous/> |- ! {{देशध्वज|East Timor}} – तिमोर-लेस्तेचे स्वतंत्र प्रजासत्ताक<ref>The सरकार of East Timor uses Timor-Leste as the English translation.</ref> | * ''[[तेतुम भाषा|तेतुम]]'': Timor Lorosa'e – Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e * ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Timor-Leste – República Democrática de Timor-Leste | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Paraguay}} – पेराग्वेचे प्रजासत्ताक | * ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Paraguay – República del Paraguay * ''[[ग्वारानी भाषा|ग्वारानीi]]'': Paraguái – Tetã Paraguái | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Peru}} – पेरूचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Perú – República del Perú || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Portugal}} – पोर्तुगीज प्रजासत्ताक | * ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Portugal – República Portuguesa * ''[[मिरांदेस भाषा|मिरांदेस]]'': Pertual – República Pertuesa | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> खालील स्वायत्त प्रांत पोर्तुगालच्या अखत्यारीखाली आहेत: * {{देशध्वज|Azores}} * {{देशध्वज|Madeira}} |- ! {{देशध्वज|Poland}} – पोलंडचे प्रजासत्ताक | ''[[पोलिश भाषा|पोलिश]]'': Polska – Rzeczpospolita Polska || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य..<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Fiji}} – फिजी द्वीपसमूहाचे प्रजासत्ताक | * ''[[फिजीयन भाषा|फिजीयन]]'': Viti – Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Fiji – Republic of the Fiji Islands * ''[[फिजी हिंदी भाषा|फिजी हिंदी]]'':<ref>Hindustani uses both the [[Hindi]] and [[उर्दू भाषा]] script</ref> फ़िजी / فِجی – फ़िजी गणराज्य / فِجی رپبلک | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Finland}} – फिनलंडचे प्रजासत्ताक | * ''[[फिनिश भाषा|फिनिश]]'': Suomi – Suomen tasavalta * ''[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]'': Finland – Republiken Finland | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> {{देशध्वज|Åland}} हा फिनलंडचा स्वायत्त प्रांत आहे.<ref name=autonomous/><ref>[[Åland Islands|Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the [[European Union]] in 1995.</ref> |- ! {{देशध्वज|Philippines}} – फिलिपाईन्सचे प्रजासत्ताक | * ''[[फिलिपिनो भाषा|फिलिपिनो]]'': Pilipinas – Republika ng Pilipinas * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Philippines – Republic of the Philippines * ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Filipinas - República de Filipinas | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|France}} – फ्रेंच प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': France – République française || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> [[फ्रेंच गयाना]], [[ग्वादेलोप]], [[मार्टिनिक]] व [[रेयूनियों]]) हे फ्रान्सचे परकीय प्रांत आहेत. तसेच खालील प्रदेश हे फ्रान्सचे भूभाग आहेत: * {{देशध्वज|French Polynesia}} ''(Polynésie française)'' * {{देशध्वज|Mayotte|local}} ''(Mayotte)'' * {{देशध्वज|New Caledonia}} ''(Nouvelle-Calédonie)'' * {{देशध्वज|Saint-Barthélemy|local}} * {{देशध्वज|Saint Martin}} ''(Saint-Martin)'' * {{देशध्वज|Saint Pierre and Miquelon|local}} ''(Saint-Pierre-et-Miquelon)'' * {{देशध्वज|वालिस व फुतुना|local}} ''(Wallis-et-Futuna)'' * {{देशध्वज|French Southern and Antarctic Lands}} ''(Terres australes et antarctiques françaises'') |- ! {{देशध्वज|Burkina Faso}}<ref>Also known as Burkina; formerly referred to as Upper Volta, its official name until 1984.</ref> | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Burkina Faso || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Burma}} – म्यानमारचा संघ | ''[[बर्मी भाषा|बर्मी]]'': <font face=Myanmar1>ဴမြန်မာပြည် — ျပည္ေတာင္စုၿမန္မာႏိုင္ငံေတာ္ || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Bulgaria}} – बल्गेरियाचे प्रजासत्ताक | ''[[बल्गेरियन भाषा|बल्गेरियन]]'': България – Република България{{rom|Bulgaria – Republika Bulgaria}} | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Bahrain}} – बहरैनचे राजतंत्र | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': البحرين – مملكة البحرين || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Bahamas}} – बहामासचे राष्ट्रकुल | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': The Bahamas – Commonwealth of The Bahamas || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> |- ! {{देशध्वज|Bangladesh}}''' – बांगलादेशचे जनतेचे प्रजासत्ताक | ''[[बंगाली भाषा|बंगाली]]'': বাংলাদেশ – গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Barbados}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Barbados || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य.<ref name=realm /> |- ! {{देशध्वज|Burundi}} – बुरुंडीचे प्रजासत्ताक | * ''[[किरूंडी]]'': Uburundi – Republika y'Uburundi * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Burundi – République du Burundi | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Benin}} – बेनिनचे प्रजासत्ताक<ref>Formerly referred to as [[Dahomey]], its official name until 1975.</ref> | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Bénin – République du Bénin | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Belarus}} – बेलारुसचे प्रजासत्ताक | * ''[[Belarusian language|Belarusian]]'': Беларусь – Рэспубліка Беларусь * ''[[रशियन भाषा|रशियन]]'': Беларусь – Республика Беларусь | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Belize}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Belize || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य. |- ! {{देशध्वज|Belgium}} – बेल्जियमचे राजतंत्र | * ''[[डच भाषा|डच]]'': België – Koninkrijk België * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Belgique – Royaume de Belgique * ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Belgien – Königreich Belgien | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Bosnia and Herzegovina}} | * ''[[Bosnian language|Bosnian]] and [[Croatian language|Croatian]]'': Bosna i Hercegovina * ''[[Serbian language|Serbian]]'': Босна и Херцеговина | {{Yes}} || ह्या देशाची खालील दोन गणराज्ये आहेत:<ref>For more information about the division of Bosnia and Herzegovina, see [[Dayton Agreement]] and the text of [http://www.ohr.int/dpa/default.asp?content_id=380 The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604163946/http://www.ohr.int/dpa/default.asp?content_id=380 |date=2015-06-04 }}.</ref> * {{देशध्वज|Federation of Bosnia and Herzegovina}} * {{देशध्वज|Republika Srpska}} |- ! {{देशध्वज|Botswana}} – बोत्स्वानाचे प्रजासत्ताक | * ''[[Tswana language|Tswana]]'': Botswana – Lefatshe la Botswana * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Botswana – Republic of Botswana | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Bolivia}} – बॉलिव्हियाचे प्रजासत्ताक | * ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Bolivia – Estado Plurinacional de Bolivia * ''[[Quechua]]'': Bulibiya – Bulibiya Mama Llaqta * ''[[Aymara language|Aymara]]'': Wuliwya – Wuliwya Suyu | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Brazil}} – ब्राझिलचे संघराज्यीय प्रजासत्ताक | ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Brasil – República Federativa do Brasil || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Brunei}} – ब्रुनेईचे राज्य | ''[[Malayo-Polynesian languages|Malay]]'': Brunei – Negara Brunei Darussalam || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|India}} – भारतीय प्रजासत्ताक | * ''[[हिंदी]]'': भारत – भारत गणराज्य * ''[[इंग्लिश]]'': India – Republic of India * ''[[आसामी]]'': ভাৰত - ভাৰত গণৰাজ্য * ''[[बंगाली]]'': ভারত - ভারতীয় প্রজাতন্ত্র * ''[[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]]'': भारत - भारत गणराज्य * ''[[गुजराती]]'': ભારત - ભારતીય પ્રજાસત્તાક * ''[[कन्नड]]'' : ಭಾರತ - ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ * ''[[काश्मिरी]]'': ہِندوستان * ''[[कोकणी]]'': भारत - भारत गणराज्य * ''[[मल्याळम]]'': ഭാരതം - ഭാരത ഗണരാജ്യം * ''[[मराठी]]'': भारत - भारतीय प्रजासत्ताक * ''[[नेपाळी]]'': भारत - भारत गणराज्य * ''[[ओरिया]]'': ଭାରତ - ଭାରତ ଗଣରାଜ୍ଯ * ''[[पंजाबी]]'': ਭਾਰਤ - ਭਾਰਤ ਗਣਤੰਤਰ * ''[[संस्कृत]]'': भारतम् - भारत गणराज्यम् * ''[[सिंधी]]'': भारत गणराज्य, ڀارت، - هندستانڀارت، भारत ڀارت، * ''[[तमिळ]]'': இந்தியா - இந்தியக் குடியரசு * ''[[तेलुगू]]'': భారత్ - భారత గణతంత్ర రాజ్యము | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Bhutan}} – भूतानचे राजतंत्र | ''[[जोंगखा भाषा|जोंगखा]]'': <big>འབྲུག་ཡུལ་ - འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་ </big> || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Mongolia}} | ''[[मंगोलियन भाषा|मंगोलियन]]'': Монгол Улс || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Central African Republic}} | * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': République Centrafricaine * ''[[सांगो भाषा|सांगो]]'': Ködörösêse tî Bêafrîka | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Malawi}} – मलावीचे प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Malawi – Republic of Malawi * ''[[चेवा भाषा|चेवा]]'': Malaŵi – Mfuko la Malaŵi | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Malaysia}} | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Malaysia - Federation of Malaysia * ''[[मलाय भाषा|मलाय]]'': Malaysia - Persekutuan Malaysia * ''[[चिनी भाषा|चिनी]]'': 马来西亚 - Mă Lái Xī Yà * ''[[तामिळ भाषा|तामिळ]]'': மலேசியா | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Montenegro}} | ''[[मॉंटेनिग्रिन भाषा|मॉंटेनिग्रिन]]'': Црна Гора || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Madagascar}} – मादागास्करचे प्रजासत्ताक | * ''[[मालागासी भाषा|मालागासी]]'': Madagasikara – Repoblikan'i Madagasikara * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Madagascar – Republique de Madagascar | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Micronesia}} – मायक्रोनेशियाची संघीय राज्ये | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Micronesia – Federated States of Micronesia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Marshall Islands}} – मार्शल द्वीपसमूहाचे प्रजासत्ताक | * ''[[मार्शली भाषा|मार्शली]]'': Aorōkin M̧ajeļ – Aolepān Aorōkin M̧ajeļ * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Marshall Islands – Republic of the Marshall Islands | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Maldives}}''' – मालदीवचे प्रजासत्ताक | ''[[दिवॅही (महल)|दिवॅही]]'': ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Mali}}''' – मालीचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Mali – République du Mali || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Malta}} – माल्टाचे प्रजासत्ताक | * ''[[माल्टी भाषा|माल्टी]]'': Malta – Repubblika ta' Malta * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Malta – Republic of Malta | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Macedonia}}<ref>Though the sovereignty of the [[Republic of Macedonia]] is not disputed, [[Greece]] disputes its name. Therefore, the republic is referred to by the UN and a number of countries and international organizations as "[[Macedonia naming dispute|the former Yugoslav Republic of Macedonia]]".</ref> – मॅसिडोनियाचे प्रजासत्ताक | ''[[मॅसिडोनियन भाषा|मॅसिडोनियन]]'':<ref>Some argue that Albanian is the second official language, others argue that Albanian is not used as a second official language. हे सुद्धा पहा [[Macedonian language naming dispute]].</ref> Северна Македонија – Република Северна Македонија || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Mexico}} – मेक्सिकोची संयुक्त संस्थाने | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': México – Estados Unidos Mexicanos || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Mauritania}} – मॉरिटानियाचे इस्लामिक प्रजासत्ताक | * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': موريتانيا – الجمهورية الإسلامية الموريتانية * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Mauritanie – République Islamique de la Mauritanie | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Mauritius}} – मॉरिशसचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Mauritius – Republic of Mauritius || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Mozambique}} – मोझांबिकचे प्रजासत्ताक | ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': Moçambique – República de Moçambique || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Monaco}} – मोनॅकोचे संस्थान | * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Monaco – Principauté de Monaco * ''[[इटालियन भाषा|इटालियन]]'': Monaco - Principato di Monaco | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Morocco}} – मोरोक्कोचे राजतंत्र | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': المغرب – المملكة المغربية || {{Yes}} || [[पश्चिम सहारा]]वर आपला हक्क आहे अशी मोरोक्कोची भूमिका आहे, ज्यावर [[#इतर देश|सहरावी अरब लोकशाही प्रजासत्ताक]]ने देखील आपला हक्क सांगितला आहे.<ref>[https://documents.un.org/doc/resolution/gen/nr0/376/64/pdf/nr037664.pdf Question of Western Sahara]{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} A/RES/34/37 (1979)</ref><ref>[https://documents.un.org/doc/resolution/gen/nr0/390/38/pdf/nr039038.pdf Question of Western Sahara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415143254/https://documents.un.org/doc/resolution/gen/nr0/390/38/pdf/nr039038.pdf |date=2025-04-15 }} A/RES/35/19 (1980)</ref> |- ! {{देशध्वज|Moldova}} – मोल्दोव्हाचे प्रजासत्ताक | ''[[रोमेनियन भाषा|रोमेनियन]]<ref>[[मोल्दोव्हन भाषा]] ही बरेचदा रोमेनियन समान मानली जाते.</ref>'': Moldova – Republica Moldova | {{Yes}} || [[#ट|ट्रान्सनिस्ट्रिया]] ह्या मोल्दोव्हातील प्रांताने स्वातंत्र्याची घोषणा केली आहे. |- ! {{देशध्वज|Yemen}} – यमनचे प्रजासत्ताक | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': اليمن – الجمهوريّة اليمنية || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Ukraine}} | ''[[युक्रेनियन भाषा|युक्रेनियन]]'': Україна || {{Yes}} || युक्रेनचा एक स्वायत्त प्रदेश आहे<ref name=autonomous/> {{देशध्वज|Crimea}} |- ! {{देशध्वज|Uganda}} – युगांडाचे प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Uganda – Republic of Uganda * ''[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]'': Uganda – Jamhuri ya Uganda | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|United Kingdom}} – ग्रेट ब्रिटन व उत्तर आयर्लंडचे संयुक्त राजतंत्र | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': United Kingdom – United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland * ''[[वेल्श भाषा|वेल्श]]'': Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon * ''[[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]]'': An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Èirinn a Tuath * ''[[आयरिश भाषा|आयरिश]]'': Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann * ''[[स्कॉट्स भाषा|स्कॉट्स]]'': Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland * ''[[कॉर्निश भाषा|कॉर्निश]]'': Ruwvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh | {{Yes}} || {{देशध्वज|इंग्लंड}}, {{देशध्वज|वेल्स}}, {{देशध्वज|स्कॉटलंड}} व [[उत्तर आयर्लंड]] हे युनायटेड किंग्डमचे चार घटक देश आहेत. [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ाचा, [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा व [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=realm /><ref name=EU /> खालील परकीय प्रांत युनायटेड किंग्डमच्या अधिपत्याखाली आहेत:. * {{देशध्वज|United Kingdom}} [[आक्रोतिरी आणि ढेकेलिया]] * {{देशध्वज|Anguilla}} * {{देशध्वज|Bermuda}} * {{देशध्वज|British Indian Ocean Territory}} * {{देशध्वज|British Virgin Islands}} * {{देशध्वज|Cayman Islands}} * {{देशध्वज|Falkland Islands}} * {{देशध्वज|Gibraltar}} * {{देशध्वज|Montserrat}} * {{देशध्वज|Pitcairn Islands}} * {{देशध्वज|Saint Helena}} * {{देशध्वज|South Georgia and the South Sandwich Islands}} * {{देशध्वज|Turks and Caicos Islands}} * {{देशध्वज|British Antarctic Territory}} खालील ग्रेट ब्रिटन राजेशाहीची तीन विशेष अधीन राज्ये आहेत: * {{देशध्वज|Guernsey}} * {{देशध्वज|Isle of Man}} * {{देशध्वज|Jersey}} |- ! {{देशध्वज|Russia}} – रशियन संघ | ''[[रशियन भाषा|रशियन]]'': Россия – Российская Федерация || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Romania}} | * ''[[रोमेनियन भाषा|रोमेनियन]]'': România * ''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]'': Románia | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Rwanda}} – रवांडाचे प्रजासत्ताक | * ''[[किन्यार्‍वांडा]]'': Rwanda – Repubulika y'u Rwanda * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Rwanda – République du Rwanda * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Rwanda – Republic of Rwanda | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Luxembourg}} - लक्झेंबर्गची भव्य डुची | * ''[[लक्झेंबर्गिश भाषा|लक्झेंबर्गिश]]'': Lëtzebuerg – Groussherzogdem Lëtzebuerg * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Luxembourg – Grand-Duché du Luxembourg * ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Luxemburg – Großherzogtum Luxemburg | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Laos}} – लाओ जनतेचे लोकशाही प्रजासत्ताक | ''[[लाओ भाषा|लाओ]]'': ນລາວ – ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Latvia}} – लात्व्हियाचे प्रजासत्ताक | ''[[लात्व्हियन भाषा|लात्व्हियन]]'': Latvija – Latvijas Republika || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Liberia}} – लायबेरियाचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Liberia – Republic of Liberia || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Lithuania}} – लिथुएनियाचे प्रजासत्ताक | ''[[लिथुएनियन भाषा|लिथुएनियन]]'': Lietuva – Lietuvos Respublika || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Libya}} | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': ليبيا – الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Liechtenstein}} | ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Liechtenstein – Fürstentum Liechtenstein || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Lebanon}} – लेबेनॉनचे प्रजासत्ताक | * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': لبنان – الجمهوريّة اللبنانيّة {{rom|Lubnān – Al-Jumhūriyyah al-Lubnāniyyah}} * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': République libanaise | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Lesotho}} – लेसोथोचे राजतंत्र | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Lesotho – Kingdom of Lesotho * ''[[सोथो भाषा|सोथो]]'': Lesotho – Mmuso wa Lesotho | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Vanuatu}} – व्हानुआतुचे प्रजासत्ताक | * ''[[बिस्लामा भाषा|बिस्लामा]]'': Vanuatu – Ripablik blong Vanuatu * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Vanuatu – Republic of Vanuatu * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Vanuatu – République du Vanuatu | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Vietnam}} – व्हियेतनामचे समाजवादी प्रजासत्ताक | ''[[व्हियेतनामी भाषा|व्हियेतनामी]]'': Việt Nam – Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Vatican City}} | * ''[[लॅटिन]]'': Civitas Vaticana – Status Civitatis Vaticanæ * ''[[इटालियन भाषा|इटालियन]]'': Città del Vaticano – Stato della Città del Vaticano | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Venezuela}} – व्हेनेझुएलाचे बोलिव्हारियन प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Venezuela – República Bolivariana de Venezuela || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Sri Lanka}} – श्रीलंकेचे समाजवादी लोकशाही प्रजासत्ताक | * ''[[सिंहला भाषा|सिंहला]]'': ශ්‍රී ලංකා – ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය * ''[[तमिळ भाषा|तमिळ]]'': இலங்கை – இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|United Arab Emirates}} | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': دولة الإمارات العربيّة المتّحدة || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Serbia}} – सर्बियाचे प्रजासत्ताक | * ''[[सर्बियन भाषा|सर्बियन]]'': Србија – Република Србија * ''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]'': Szerbia – Szerb Köztársaság | {{Yes}} || खालील दोन हे आपले स्वायत्त प्रांत आहेत अशी सर्बियाची भूमिका आहे.<ref name=autonomous/> * [[कोसोव्हो]] * {{देशध्वज|Vojvodina}} |- ! {{देशध्वज|São Tomé and Príncipe}} – साओ टोमे व प्रिन्सिपचे लोकशाही प्रजासत्ताक | ''[[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीज]]'': São Tomé e Príncipe – República Democrática de São Tomé e Príncipe | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|San Marino}} – सान मारिनोचे प्रजासत्ताक | ''[[इटालियन भाषा|इटालियन]]'': San Marino – Repubblica di San Marino || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Samoa}} – सामोआचे स्वतंत्र राज्य | * ''[[सामोअन भाषा|सामोअन]]'': Sāmoa – Mālo Tuto'atasi o Sāmoa * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Samoa – Independent State of Samoa | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Cyprus}} – सायप्रसचे प्रजासत्ताक | * ''[[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]'': Κύπρος – Κυπριακή Δημοκρατία * ''[[तुर्की भाषा|तुर्की]]'': Kıbrıs – Kıbrıs Cumhuriyeti | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> [[#इतर देश|उत्तर सायप्रस]]ने सायप्रस देशापासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली आहे. |- ! {{देशध्वज|Singapore}} – सिंगापूरचे प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Singapore – Republic of Singapore * ''[[मलाय भाषा|मलाय]]'': Singapura – Republik Singapura * ''[[चीनी भाषा|चीनी]]'': 新加坡 – 新加坡共和国 * ''[[तामिळ भाषा|तमिळ]]'': சிங்கப்பூர் – சிங்கப்பூர் குடியரசு | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Sierra Leone}} – सियेरा लिओनचे प्रजासत्ताक | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Sierra Leone – Republic of Sierra Leone || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Syria}} – सिरीयाचे अरब प्रजासत्ताक | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': سورية – الجمهوريّة العربيّة السّوريّة || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Sudan}} – सुदानचे प्रजासत्ताक | * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': السودان – جمهورية السودان * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Sudan – Republic of the Sudan | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Suriname}} – सुरिनामचे प्रजासत्ताक | ''[[डच भाषा|डच]]'': Suriname – Republiek Suriname || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Saint Kitts and Nevis}} – सेंट किट्स आणि नेव्हिसचे संघराज्य | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Saint Kitts and Nevis – Federation of Saint Christopher and Nevis || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य. |- ! {{देशध्वज|Saint Lucia}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Saint Lucia || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य. |- ! {{देशध्वज|Saint Vincent and the Grenadines}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Saint Vincent and the Grenadines || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य. |- ! {{देशध्वज|Senegal}} – सेनेगालचे प्रजासत्ताक | ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Sénégal – République du Sénégal || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Seychelles}} – सेशेल्सचे प्रजासत्ताक | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Seychelles – Republic of Seychelles * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Seychelles – République des Seychelles * ''[[सेशेलोईस क्रियोल]]'': Sesel - Repiblik Sesel | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Solomon Islands}} | ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Solomon Islands || {{Yes}} || [[राष्ट्रकुल परिषद]]ेचा सदस्य. |- ! {{देशध्वज|Somalia}} – सोमालियाचे संघीय प्रजासत्ताक | * ''[[सोमाली भाषा|सोमाली]]'': Soomaaliya – Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': الصومال – جمهورية الصومال | {{Yes}} || [[#इतर देश|सोमालीलॅंड]]ने सोमालिया देशापासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली आहे.. |- ! {{देशध्वज|Saudi Arabia}} – सौदी अरेबियाचे राजतंत्र | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': السعودية – المملكة العربيّة السّعوديّة || {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Spain}} – स्पेनचे राजतंत्र | * ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': España – Reino de España * ''[[कातालान भाषा|कातालान]]'': Espanya – Regne d'Espanya * ''[[ऑक्सितान भाषा|ऑक्सितान]]'': Espanha – Reialme d'Espanha * ''[[बास्क भाषा|बास्क]]'': Espainia – Espainiako Erresuma * ''[[गालिसियन भाषा|गालिसियन]]'': España – Reino de España | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> [[सेउता]] व [[मेलिया]] ही स्पेनची आफ्रिकेतील विशेष शहरे आहेत. |- ! {{देशध्वज|Slovakia}} – स्लोव्हाक प्रजासत्ताक | * ''[[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]'': Slovensko – Slovenská republika * ''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]'': Szlovákia - Szlovák Köztársaság | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Slovenia}} – स्लोव्हेनियाचे प्रजासत्ताक | * ''[[स्लोव्हेन भाषा|स्लोव्हेन]]'': Slovenija – Republika Slovenija * ''[[इटालियन भाषा|इटालियन]]'': Slovenia - Repubblica slovena * ''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]'': Szlovénia – a Szlovén Köztársaság | {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Swaziland}} – स्वाझीलॅंडचे राजतंत्र | * ''[[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]'': Swaziland – Kingdom of Swaziland * ''[[स्वाती भाषा|स्वाती]]'': eSwatini – Umbuso weSwatini | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Switzerland}} – स्वित्झर्लंडचे संघराज्य | * ''[[जर्मन भाषा|जर्मन]]'': Schweiz – Schweizerische Eidgenossenschaft * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Suisse – Confédération Suisse * ''[[इटालियन भाषा|इटालियन]]'': Svizzera – Confederazione Svizzera * ''[[रोमान्श भाषा|रोमान्श]]'': Svizra – Confederaziun Svizra * ''[[लॅटिन]]'': Confoederatio Helvetica | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Sweden}} – स्वीडनचे राजतंत्र | ''[[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]]'': Sverige – Konungariket Sverige || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Hungary}} – हंगेरीचे प्रजासत्ताक | ''[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]'': Magyarország – Magyar Köztársaság || {{Yes}} || [[युरोपियन संघ]]ाचा सदस्य.<ref name=EU /> |- ! {{देशध्वज|Haiti}} – हैतीचे प्रजासत्ताक | * ''[[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]]'': Haïti – République d'Haïti * ''[[हैतीयन क्रियोल]]'': Ayiti – Repiblik dAyiti | {{Yes}} || |- ! {{देशध्वज|Honduras}} – होन्डुरासचे प्रजासत्ताक | ''[[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]]'': Honduras – República de Honduras || {{Yes}} || |- |} == इतर देश == {{main|जगातील अमान्य व अंशतः मान्य देशांची यादी}} {| class="wikitable sortable" |- ! मराठीमधे नाव !! राष्ट्रीय भाषांमध्ये नाव !! [[संयुक्त राष्ट्रे सदस्य देश]] !! आंतरराष्ट्रीय मान्यता व सार्वभौमत्वाबद्दल माहिती |- ! {{देशध्वज|Abkhazia}} – अबखाझियाचे प्रजासत्ताक | * ''[[Abkhaz language|Abkhaz]]'': Аҧсны – Аҧснытәи Республика * ''[[Russian language|Russian]]'': Aбхазия – Республика Абхазия | bgcolor="lemonchiffon" | नाही || Recognised by Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, South Ossetia, and Transnistria.<ref name=ASOTREC>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live}}</ref> Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[सरकार of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]]. |- ! {{देशध्वज|Kosovo}} – कोसोव्होचे प्रजासत्ताक | * ''[[Albanian language|Albanian]]'': Kosovës – Republika e Kosovës * ''[[Serbian language|Serbian]]'': Косово – Република Косово | bgcolor="#e2efda" | संयुक्त राष्ट्रांच्या दोन विशेष एजन्सींचे सदस्य || [[#सर्बिया]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- ! {{देशध्वज|Nagorno-Karabakh}}''' – नागोर्नो-काराबाखचे प्रजासत्ताक | ''[[Armenian language|Armenian]]'': Լեռնային Ղարաբաղ – Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն || || |- ! {{देशध्वज|Northern Cyprus}} – उत्तर सायप्रसचे तुर्की प्रजासत्ताक | ''[[Turkish language|Turkish]]'': Kuzey Kıbrıs – Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti || bgcolor="lemonchiffon" | नाही || [[#सायप्रस|सायप्रस]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- ! {{देशध्वज|Palestine}}'''<ref name=Bissiop433>Bissio, 1995, p. 433.</ref><ref name=Pagep161>Page, 2004, p. 161.</ref> | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': فلسطين || bgcolor="lemonchiffon" | नाही || |- ! {{देशध्वज|SADR}}''' – सहरावी अरब लोकशाही प्रजासत्ताक | ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية || bgcolor="lemonchiffon" | नाही || [[#मोरोक्को|मोरोक्को]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- ! {{देशध्वज|Somaliland}} – सोमालीलॅंडचे प्रजासत्ताक | * ''[[Somali language|Somali]]'': Soomaaliland – Jamhuuriyadda Soomaaliland * ''[[अरबी भाषा|अरबी]]'': ارض الصومال – جمهورية ارض الصومال | bgcolor="lemonchiffon" | नाही || [[#सोमालिया|सोमालिया]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- ! {{देशध्वज|South Ossetia}} – दक्षिण ओसेशियाचे प्रजासत्ताक | * ''[[Ossetic language|Ossetian]]'': Хуссар Ирыстон – Республикæ Хуссар Ирыстон * ''[[Russian language|Russian]]'': Южная Осетия – Республика Южная Осетия | bgcolor="lemonchiffon" | नाही || [[#जॉर्जिया|जॉर्जिया]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- ! {{देशध्वज|Taiwan}}''' – चीनचे प्रजासत्ताक | ''[[Chinese language|Chinese]]'': 臺灣 / 台灣 – 中華民國 | bgcolor="lemonchiffon" | १९७१ पर्यंत संयुक्त राष्ट्रांचे सदस्य राष्ट्र, आता सदस्यत्व नाही || [[#चीन|चीन]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- ! {{देशध्वज|Transnistria}} – प्रिड्नेस्ट्रोव्हियन मोल्दोव्हियन प्रजासत्ताक | * ''[[Russian language|Russian]]'': Приднестровье'': Приднестровская Молдавская Республика * ''[[Ukrainian language|Ukrainian]]'': Придністров'я'': Придністровська Молдавська Республіка * ''[[Romanian language|Romanian]]'': Нистря'': Република Молдовеняскэ Нистрянэ | bgcolor="lemonchiffon" | नाही || [[#मोल्दोव्हा|मोल्दोव्हा]]ने या देशावर दावा केला आहे. |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)]] * [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)]] * [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्या घनतेनुसार)]] * [[जगातील अमान्य व अंशतः मान्य देशांची यादी]] * [[जगातील देशांच्या राजधानींची यादी]] * [[जगातील देशांच्या राष्ट्रप्रमुख व सरकारप्रमुखांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:भौगोलिक याद्या]] [[nds:Land#Länner]] [[sv:Världsgeografi#Lista över länder]] 2w6e6fyub8rdxadkzskgltpmy96rrev 0 65311 2689184 2477250 2026-06-14T21:40:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689184 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[File:अडूळसा.jpg|thumb|अडुळसा]] '''अडुळसा कुल Adhatoda zeylanica Medic असून शास्त्रीय नांव (Adhatoda vasaka Nees)असे आहे.''' अडुळसा ही अ‍ॅकॅंथेसी कुलातील सदाहरित झुडूप स्वरूपाची औषधी वनस्पती आहे. तिचे शास्त्रीय नाव अ‍ॅधॅटोडा व्हॅसिकाआहे. [[भारत]], [[श्रीलंका]], [[म्यानमार]] व [[मलेशिया]] या देशांत ती आढळते. ही [[वनस्पती]] महाराष्ट्रात [[कोकण]] आणि दख्खनच्या पठारावर शेताच्या कडेने लावतात. अडुळसा सु. १.२-२.४ मी. उंच वाढते. पाने साधी, मध्यम आकाराची व लांबट असतात. [[ऑगस्ट]] ते [[नोव्हेंबर]] दरम्यान फांदीच्या टोकास फुलोरा येतो. फुले पांढरट रंगाची असतात. [[फळ]] लांबट व टोकदार असते. अडुळसाची मुळे, खोडाची साल, पाने, फुले व फळे औषधांत वापरली जातात. [[कफ]], [[दमा]], [[खोकला]] आणि विविध श्वसन आजारांवर अडुळसा औषध मोठ्या प्रमाणावर वापरतात. साधारणपणे २००० वर्षांपूर्वीपासून या औषधी वनस्पतीचा उपयोग केला जात असावा, असे आयुर्वेदातील उल्लेखांवरून दिसते. अडुळशापासून आयुर्वेदीय पद्धतीने अनेक औषधे तयार केली गेली आहेत. पानांचा रस अतिसारात गुणकारी असतो. त्याचा [[रस]], [[मध]], [[सुंठ]], [[मिरी]] व पिंपळी यांचे मिश्रण कफ व कास यांवर देतात.पानांत वासिसाईन हे अल्कलोइद आणि अ‍ॅडॅथोडिक आम्ल असते. हृदयाच्या आजारांवरही या वनस्पतीचा उपयोग केला जातो. '''सामान्य नावे ''': मराठी-अडुळसा, अडुसा, वासा वसाका,गुजराती.-अडसोगे, अडुसो, अर्डुसी, हिंदी.-अडाल्सो, अरूशो, वसाका, कानडी अडसला, अडुमुत्तडा, अडुसोगे, संस्कृत. सिंहिका, वसाका, अटरूष. '''वर्णन ''' : १.२ ते २.८ मी.उंचीचे दाट झुडुप, फांद्या एकमेकांविरूद्ध, वर जाणाऱ्या. पाने: १२-२० X ४-६ सें.मी. दीर्घवर्तुळाकार, कुंतसम. वरील पाने गर्द हिरवी खाली पांडूर. '''फुले''' : कक्षस्थ कणिशात, फांद्यांच्या टोकांवर, पुष्पकोश नलिकाकृती, [[पांढरा]], [[गुलाबी]] रेषांसहीत, '''फळ''' : बोंड गदाकृती, अणकुचीदार, गोलाकार, आयताकृती, नलिकाकृती. फुल वेळ : [[ऑगस्ट]]-[[नोव्हेंबर]]. '''अधिवास''' : बहुतेक ठिकाणी उत्पादित, काही ठिकाणी पडीत जागेत वाढते. '''स्थान''' : [[महाराष्ट्र]] राज्यभर कुंपणांमध्ये, दाख्खन व कोकणात विपुल. '''प्रसार''' : [[भारत]], [[श्रीलंका]], मलाया, दक्षिण-पूर्व आशिया. '''उपयुक्त भाग''' : मूळे, पाने, फळे व फुले. ==वर्णन== अडुळसा याची पाने मोठी भाल्याच्या आकारासारखी असतात. फळांना कवच असते. प्रत्येक फळामध्ये ४ बिया असतात. फुले पांढरी किंवा [[जांभळी]] असतात. अडूळशाचे मुळ स्थान भारत आहे.यात [[पांढरा]] व [[काळा]] अशा दोनजाती आहेत.यास पांढरी फुले येतात. झाड सुमारे २.५ ते ३ मीटर उंच वाढते. ==गुणविशेष== मूळ गर्भ निष्क्रमणोपयोगी, उन्हाळे लागणे, श्वेतप्रदर यात मूळ उपयोगी आहे . झाड कडू जहाल, गारवा उत्पन्न करणारे. वातकारक, श्वासनलिकेच्या दाहात उपयोगी आहे . [[कुष्ठरोग]], रक्ताचा अशुद्धपणा, [[हृदयविकार]], [[तृषा]], [[दमा]], [[ताप]], [[वांती]], [[स्मृतीभ्रंश]], [[कोड]], [[क्षय]], [[कावीळ]], [[अर्बुद]], मुखरोग यात उपयोगी (आयुर्वेद) आहे . मुळे मूत्रवर्धक, खोकला, दमा पितप्रकोपवांती, नेत्रविकार, ताप, परमा यात उपयोगी आहे ,आर्तवजनक फुले रक्ताभिसरण सुधारून उन्हाळ्या व कावीळ कमी करण्यासाठी उपपयोगी (युनानी) आहे .अडुळसाच्या मुळा, पाने, फुले, औषधी साठी वापरतात. सर्दी, खोकला दमा, इत्यादींवर अडुळसा खूप गुणकारी आहे.आयुर्वेदानुसार [[खोकला]],[[काविळ]],[[दमा]],[[श्वास]],[[कफ]],[[क्षय]],[[त्रिदोष]],[[मुख]],[[मुत्रघात]],[[सुज]] इत्यादी रोगांवर उपयुक्त आहे. ==उपयोग== मूळे, पाने व फुले स्वदेशी औषधात [[सर्दी]], [[कफ]], श्वासनलिकेचा दाह आणि दम्यात उपयोगी आहे . पानांचा रस आले किंवा मधाबरोबर जुनाट श्वासनलिकेचा दाह व दमा यात गूणकारी आहे . वाळविलेली पाने [[सिगारेट]] बनवून दम्यात वापरतात. पानांचा रस अतिसार व आमांशात वापरतात. पानंची भुकटी दक्षिण भारतात हिवतापात वापरतात. पाने संधिवातात पोटीस म्हणून सांध्यावर तसेच सूज आणि तंत्रिकाशूलात वापरतात. क्षुद्र दर्जाच्या जीवांना पाने विषारी, पानांचा अल्कोहोलमध्ये बनविलेला अर्क [[माश्या]] , [[पिसू]], [[गोम]], [[डास]] व इतर किटकांना विषारी (वॅट). ही [[भारत|भारतात]] उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी [[वनस्पती]] आहे.आयुर्वेदात या वनस्पतीचा वापर खोकल्यावर होतो.याचे फुलांची भाजीही करतात. '''अडुळसाला भारतीय भाषांमधून या वेगवेगळ्या नावांली ओळखले जाते''' * संस्कृत-अटरुप * [[हिंदी]]-आरुखा,आडसा,वासक * [[बंगाली]]- * [[गुजराती]]-अडुरशी * [[कन्नड]]-आडसोने * [[मळ्यालम]]- * [[तामिळ]]- आडाडोई * तेलुगू-आढासारं,आंडापाकु * इंग्रजी- * लॅटीन- Justicia adhatoda, (Adhatoda Vasica) ==हे सुद्धा पहा== * [[विकिपीडिया:वनस्पती/यादी]] ==संदर्भ== <ref>वनौषधी गुणादर्श - आयुर्वेद महोपाध्याय-दाजी शंकर पदेशास्त्री</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://marathi.kaise-kare.com/adulsa-aushadhi-vanaspati-upyog/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2018-04-21 |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328055936/http://marathi.kaise-kare.com/adulsa-aushadhi-vanaspati-upyog/ |url-status=dead }}</ref> <ref>http://www.agrowon.com/agriculture-stories-marathi-adulsa-cultivation-agrowon-maharashtra-1613</ref> <ref>[http://mh9kolhapurnews.blogspot.in/2017/07/blog-post_26.html अडुळसा]</ref> [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] lkikeysz2dml5uq8xne0c903a1t7vlg 0 68396 2689304 2623471 2026-06-15T05:54:33Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689304 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही दोन तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] पक्षाचे [[राजकुमार दयाराम पटेल]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[डी.एन. पटेल]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | रामू म्हातंग पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[नारायण नानू]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[पाटल्या लंगड्या मावसकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] lngojfjmjdi7iaxfrwbxkkwd1w86lnj 2689305 2689304 2026-06-15T05:55:33Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689305 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही दोन तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] पक्षाचे [[राजकुमार दयाराम पटेल]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[डी.एन. पटेल]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | रामू म्हातंग पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[नारायण नानू]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[पाटल्या लंगड्या मावसकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] s1g7jkr70kv2ig2esz1ktjhu6ypqkkh 2689306 2689305 2026-06-15T05:56:46Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689306 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही दोन तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] पक्षाचे [[राजकुमार दयाराम पटेल]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[डी.एन. पटेल]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | रामू म्हातंग पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[नारायण नानू]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[पाटल्या लंगड्या मावसकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- |} | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] 0s7w91e8alsu2qy29w3nipg2ab8bdyp 2689307 2689306 2026-06-15T05:57:53Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689307 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही दोन तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] पक्षाचे [[राजकुमार दयाराम पटेल]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[डी.एन. पटेल]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | रामू म्हातंग पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[नारायण नानू]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[पाटल्या लंगड्या मावसकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] gtx74doyrtq8vzc93el1l1plx8c8iwp 2689309 2689307 2026-06-15T06:00:09Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689309 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही २ तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे श्री.[[केवलराम काळे]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[डी.एन. पटेल]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | रामू म्हातंग पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[नारायण नानू]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[पाटल्या लंगड्या मावसकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] 8q8vixza2c21iar27ifg1u7x6q4f1yj 2689317 2689309 2026-06-15T06:15:45Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689317 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही २ तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे श्री.[[केवलराम काळे]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | डी.एन. पटेल | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | नारायण नानू |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[पाटल्या लंगड्या मावसकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] dkgfxszthzx82smv49yyhxrjcb0knmd 2689318 2689317 2026-06-15T06:16:17Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689318 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही २ तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे श्री.[[केवलराम काळे]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | डी.एन. पटेल | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | नारायण नानू |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | पाटल्या लंगड्या मावसकर | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] ndgml15cj864k2adjz6iy2s36mby51v 2689320 2689318 2026-06-15T06:18:18Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689320 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही २ तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे श्री.[[केवलराम काळे]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | डी.एन. पटेल | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | नारायण नानू |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | पाटल्या लंगड्या मावसकर | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] 9woqm4lxuk9d27zv1iilzd3vf7p674s 2689324 2689320 2026-06-15T06:24:32Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689324 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही २ तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे श्री.[[केवलराम काळे]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | डी.एन. पटेल | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | नारायण नानू पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | पाटल्या लंगड्या मावसकर | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] ispbwuukcnrbj3ohhgqjii1pb2yjadn 2689325 2689324 2026-06-15T06:25:15Z ~2026-24679-89 182431 /* मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2689325 wikitext text/x-wiki '''मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ - ४१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेळघाट मतदारसंघात [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] धारणी आणि चिखलदरा ही २ तालुके आणि अचलपूर तालुक्यातील परतवाडा, पथ्रोट ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. मेळघाट हा विधानसभा मतदारसंघ [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जमाती - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] पक्षाचे श्री.[[केवलराम काळे]] हे मेळघाट विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेळघाट विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धारणी तालुका * चिखलदरा तालुका * अचलपूर तालुका : परतवाडा आणि पथ्रोट महसूल मंडळे == मेळघाट मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | बाळकृष्ण मुलचंद भंडारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[कोकिला जगन्नाथ गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | ममराज जगन्नाथ खंडेलवाल | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | दयाराम नानु पटेल | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९६८ ^ | rowspan="3" | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | नारायण नानू पटेल |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[रामू म्हातंग पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[तुळशीराम रुप्ना काळे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | पाटल्या लंगड्या मावसकर | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="2" |[[राजकुमार दयाराम पटेल]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रभदास बाबुलाल भिलावेकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | [[केवलराम तुळशीराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेळघाट |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[केवलराम तुळशीराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३,६१९ |- | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] |[[भाजप]] |६२,९०९ |- | डॉ. रवीकुमार रामकिसन पटेल |[[अपक्ष]] | ५,८८६ |- | हिरालाल सखाराम मावसकर |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] | ५,३४६ |- | मुन्ना बालाजी बेठेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | २,६१४ |- | पुनाजी सुभाजी मोरे |[[अपक्ष]] | १,९१९ |- | पाटल्या लंगडा मावसकर |[[अपक्ष]] | १,५१२ |- | चुन्नीलाल रिंगा धांडे |[[अपक्ष]] | १,१८७ |- | प्रभाकर बाबूलाल कसदेकर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (A)]] |६७६ |- | तुलसीराम तथा महादेव बेनीराम धुर्वे |[[अपक्ष]] |५६३ |} ==२०१४== विजयी *[[प्रभुदास भिलावेकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp119.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अमरावती लोकसभा मतदारसंघ]] at850o75z65y7od66hzo2y5p28u14gd 0 72056 2689220 2556784 2026-06-15T03:32:04Z ~2026-24679-89 182431 /* दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल */ 2689220 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{npov}} ==दलित वाङ्मयाची वाटचाल== '''दलित वाङ्मयाचा''' उदय १९६० नंतर झाला. [[चीड]] आणि [[बंड]] ही चळवळीची दोन प्रमुख वैशिष्ट्ये होती; तर वेदना विद्रोह आणि नकार ही या साहित्यातील महत्त्वाची तत्त्वे होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|url=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, विज्ञाननिष्ठा, न्याय आणि लोकशाही ही मूल्दोये दलित साहित्याचा मूलाधार आहेत.{{संदर्भ हवा}} [[हिंदू|हिंदु]] समाज व्यवस्थेमध्ये जातीची उतरंड आहे. त्अयामुळे उच्माच जात व कनिष्नुठ जात अशी विषमता असून 'दलितत्त्व' हे या विषमतेचे अपत्य आहे. दलितांवर या विषमतावादी समाजव्यवस्थेने पिढ्यांपिढ्या अन्याय केला. त्याला विरोध करण्यासाठी [[साहित्य]]कलेला दलितांनी त्यांच्याविरुद्ध लढण्याचे एक हत्यार बनविले आहे. त्यामुळे दलित लेखकांची जबाबदारी या विषमतेविरुद्लेध लेखन करून लढा देणे ही आहे, असे हा साहित्यप्रवाह मानतो. ही जबाबदारी स्पष्ट करताना [[अण्णा भाऊ साठे]] , "आम्ही दलित साहित्यिकांनी दलितांना वास्तव जगण्याच्या सर्व जुलुमातून मुक्त करणारे साहित्य निर्माण केले पाहिजे' असे यांनी सांगितले आहे.{{संदर्भ हवा}} शत्रूंवर मात करण्यासाठी आयुधापेक्षा विचार हे फार मोठे [[शस्त्र]] आहे. ही इतिहासाची साक्ष असून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देखील रक्तपातविरहित [[समाज परिव‍तन|समाज परिवर्तनासाठी]] शब्दशस्त्रांचाच वापर करून, आपल्या तत्त्वज्ञानाच्या सामर्थ्यावर भारतीय समाजात परिवर्तन घडवून आणले. अण्णा भाऊ साठे यांनी त्याच शब्दसामर्थ्याची जाणीव ठेवून समाजप्रबोधनासाठी लेखनमाध्यम उपयुक्त असल्याचे दलित साहित्यिकांना सांगितले. त्याचप्रमाणे स्वतःही लेखन केले. दलितकथा लिहून त्यांनी मोलाचे काम केले आहे. == दलित लेखनाचे प्रकार== === आत्मकथन === मराठीमध्ये दलित आत्मकथने हा प्रकार इ.स.१९६० नंतरच्या काळात मराठीत विशेष लोकप्रिय झालेला असून दलित साहित्यालाच नव्हे तर मराठी साहित्याला समृद्ध केलेले आहे. आत्मकथनांमुळे मराठी साहित्य राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचलेले आहे. [[बलुतं]]- [[दया पवार]], [[आठवणींचे पक्षी]]- [[प्र.ई. सोनकांबळे]], [[उपरा]]- [[लक्ष्मण माने]], [[मुक्काम पोष्ट देवाचे गोठणे]]- [[माधव कोंडविलकर]], [[जिणं आमुचं]]- [[बेबी कांबळे]], [[मला उद्ध्वस्त व्हायचंय]]- [[मल्लिका अमरशेख]], [[माझ्या जल्माची चित्तरकथा]]-[[शांताबाई कांबळे]], [[उचल्या]]- [[लक्ष्मण गायकवाड]], [[कोल्हाट्याचं पोर]]- [[किशोर शांताबाई काळे]], [[अक्करमाशी]]- [[शरणकुमार लिंबाळे]], [[बेरड]]- [[भिमराव गस्ती]], काट्यावरची पोटं- उत्तम बंडू तुपे, [[आमचा बाप आन् आम्ही|आमचा बाप आन आम्ही]]- [[नरेंद्र जाधव]], अंतःस्फोट- कुमुद पावडे, [[तराळ अंतराळ]] - [[शंकरराव खरात]], [[ढोर]] - [[भगवान इंगळे]], संगराच्या पायवाटा - मारोतराव गोविंदराव भवरे ही मराठीतील काही गाजलेली दलित आत्मकथने आहेत. == नाटके == ही नाटके अशी आहेत; वाटा पळवाटा (दत्ता भगत), अमली (ऋषिकेश सुलभ), अश्मक (दत्ता भगत), आगट (अशोक बुरबुरे), आग्या वेताळ (जॉनी मेश्राम), उचक्का ([[लक्ष्मण गायकवाड]]), कथा खैरलांजी (प्रा. अनिलकुमार साळवे), कॅम्पस (वामन तावड़े), काॅम्रेड जोशी (अमर रामटेके), कालचक्र (हेमचंद्रजा), काळोखाच्या गर्भात (भि.शि. शिंदे), कैफियत ([[रुस्तुम अचलखांब]]), कोर्ट मार्शल (स्वदेश दीपक), खेळीया, गांडू बगिचा (नामदेव ढसाळ यांच्या कवितासंग्रहावर आधारित एकांकिका), गावकी (आत्मचरित्र, रुस्तुम अचलखांब), चक्रांत, जय जय रघुवीर समर्थ, जाता नाही जात (सिद्धार्थ तांबे), झाडाझडती (शिल्पा मुंब्रिसकर), झुंबर विदूषक (प्रभाकर दुपारे), बाबा भांड लिखित ‘तंट्या’ कादंबरीवर आधारित ‘तंट्या’ तनमाजोरी, तृष्णापार ([[फ.मु. शिंदे]]), थांबा रामराज्य येत आहे (प्रकाश त्रिभुवन), देवनवरी, किरवंत ([[प्रेमानंद गज्वी]]), धादान्त खैरलांजी ([[प्रज्ञा पवार]]), पांढरा बुधवार, पुन्हा एकदा नव्याने (भगवान हिरे), पैदागीर, पोतराज, बळी अडगुळ (गुणशेखरन), भाई तुम्ही कुठे आहांत? (डॉ. ऋषिकेश कांबळे), महाभोज (मन्नू भंडारी), युगयात्रा (म.भि. चिटणीस), रापी (संजय जीवने), (डॉ. अरुण मिरजकर ) निब्बान, पिलर, ब्लॅक नाईटस ..... अंडरग्राऊंड व्हाया भीमनगर मोहल्ला (राजकुमार तांगडे), सुनो शेफाली (कुसुमकुमार), सुंबरान (रामदास कांबळे), स्त्री (कमल अडिकणे, १९८०), स्मारक (कुमार देशमुख), आदि. {{संदर्भ हवा}} * सन १९८२मध्ये पहिला दलित नाट्यमहोत्सव. ===दलित रंगभूमीचा उदय=== * सन १९५५मध्ये मिलिंद महाविद्यालयात स्नेहसमेलनाला डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पाहुणे म्हणून आले होते. त्यांनी तिथे विद्यार्थी व प्राध्यापकांनी सादर केलेली नाटके पाहिली. सर्वसाधारण विषयावर नाटके लिहिण्यापेक्षा 'दलित जीवनावर नाटके लिहा' असे त्यांनी सांगितले आणि तिथेच दलित रंगभूमीची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. मिलिंद महाविद्यालयाचे प्राचार्य म.भि. चिटणीस यांनी 'युगयात्रा' (१९५६) लिहून आंबेडकरांच्या समाजप्रबोधन हाकेला प्रतिसाद दिला. १९५६ मध्ये नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. आंबेडकरांच्यासमोर या नाटकाचा प्रयोग झाला. त्यानंतर काही वर्षात दलित व अन्या लेखकांनी अनेक दलित नाटके, एकांकिका लिहिल्या.{{संदर्भ हवा}} * 'दलित' ह्या शब्दाचाच अर्थ मुळी पीडलेले, नाडलेले, तुडवलेले, शोषित, वंचित, उपेक्षित, असा आहे. अशा समूहाचा दडपलेला आवाज ज्या नाटकामध्ये, ज्या जाणिवेने प्रगट होतो, ते दलित नाटक होय.{{संदर्भ हवा}} ===दलित नाटकांची वैशिष्ट्ये=== * मराठी नाटय परंपरेच्या इतिहासात दलित नाटकांचे वेगळे अस्तित्त्व आहे हे मान्य करायला हवे. आजपर्यंत लिहण्यात आलेली दलित नाटके ही सामाजिक परिवर्तनाची आणि सामाजिक बांधिलकीचे केंद्रबिंदू आहेत. म्हणजेच सामाजिकतेला व परिवर्तनाला सामोरे जाणारे विचारप्रवाह दलित नाटकाला मंजूर आहेत. * या देशातील समाजव्यवस्थेला एक जबरदस्त हादरा देणारे धारदार हत्यार म्हणून दलित नाटकाचे एक वेगळे अस्तित्त्व आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे नाट्य परंपरेतील नाटकीपणा दलित नाटकाला मान्य नाही. * प्रस्थापित वर्गाकडून दलितांवर होणाऱ्या अन्याय, अत्याचाराला वाचा फोडण्याचे कार्य दलित नाटकाने केले आहे. * आपल्या वेदना दलित नाटककारांनी नाटक व एकांकिकातून मांडल्या. * इतर दलित साहित्यप्रकाराप्रमाणे वेेदना, विद्रोह, नकार ही दलित नाटकाची वैशिष्ट्ये आहेत. * दलित नाटक सामाजिक दुःखातून जन्माला येते. दलित नाटकातून येणारा इतिहास हा केवळ एक इतिहास म्हणून येत नाही तर मानवी संस्कृतीची साक्ष म्हणून येतो. दलित नाटक हे इतिहासाचे गोडवे गात नाही, तर इतिहासाचे विश्लेषण करून भविष्याचा वेध घेते. * मानवतेविषयी, माणुसकीविषयी दलित नाटक आग्रही आहे. * दलित नाटक हे वैचारिक बांधिलकी मानणारे, अखिल मानव कल्याणासाठी सिद्ध झालेले व ह्या जगात जे सर्वोत्तम असे मूल्य 'माणूस' त्याच्या रक्षणासाठी सिद्ध झालेले आहे. ===दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल === मानवी मन निर्भय करणारे, रोखठोकपणाची भाषा बोलणारे, प्रस्थापितांविरूद्ध उघडपणे संघर्ष करणारे हे दलित नाटक, मनोरंजनापेक्षा प्रबोधनाचीच कास पत्करते. विद्रोही जाणिवांचा पेटता आविष्कार म्हणजे दलित नाटक. वेदनाचा हुंकार म्हणजे दलित नाटक. काही नव्या विरोधी आणि विद्रोही जाणिवा पोटात घेऊन दलित रंगभूमीने आपल्या प्रवासाला सुरुवात केली. ज्या अनुभवांना, जीवनाला, दलित नाटककारांनी आकार दिला, ते अनुभव विदारक रीतीने आपल्या उघड्या नागड्या स्वरूपात समोर आले. त्यामुळेच दलित विषयावरील ही नाटके लक्षवेधी ठरतात, महत्त्वाची ठरतात. तर कधी कधी प्रस्थापितांच्या जाणिवेला, चमत्कारिक, ओंगळ, प्रक्षोभक व अस्वस्थ अशा स्वरूपाची वाटतात.(उदा.'तनमाजोरी' व 'देवनवरी' ह्या नाटकांचा शेवट इ. तेव्हा ह्या दलित नाटकांत नाटककारांनी आपले विशिष्ट अनुभव मांडले आहेत, त्यांचे वेगळेपण लक्षात घेण्यासारखे आहे. गेल्या दोन दशकांपूर्वी (केव्हापासून मोजायची?) मराठीत दलित विषयावरील व दलित जाणिवांविषयीच्या नाटकांना बहर आला. दलित लेखकांनी दलित नाटक व रंगभूमी दलित चळवळीचे एक साधन बनविले आहे. ह्या वर्गाच्या वाट्याला आलेले दैन्य व अप्रतिष्ठा ही माणसाला किती खालच्या पातळीवर नेते याचे विषण्ण करणारे दर्शन या नाटकांत घडते. (उदा. 'तनमाजोरी'तील वेठबिगारी, 'खेळीया'तील नारायणचा खून इ.). तरीदेखील दलित समाजाला हळूहळू प्रबोधनाची चाहूल लागल्याने ह्या दलित रंगभूमीच्या माध्यमातून दलितांच्या जीवनातच नव्हे तर सबंध समाजात होत असलेल्या परिवर्तनाचीही कल्पना येऊ शकते.(उदा.' युगयात्रा ' व 'कैफियत' नाटक). दलित नाटक हे केवळ आंबेडकरी विचारांच्या प्रचारासाठीच जन्मले नसून त्या विचारांच्या साक्षात्कारासाठी जन्मले आहे. दलित रंगभूमी आणि चळवळीतील हा जिवंतपणा आंबेडकरी विचारांच्या चळवळीमुळे आणि चळवळीतून जन्माला आला आहे. ह्या लढ्याने सांस्कृतिक क्रांतीला जन्म दिला. तेव्हा ह्या दलित नाटकाचा निर्मितीची मूळ प्रेरणा, म्हणजे 'आत्मशोध ' होय. स्वत्वाचा शोधाविषयीचे प्रश्न दलितांच्या जीवनात निर्माण झाले. जगण्याच्या दणकट जिद्दीमुळे सोसाव्या लागणाऱ्या यातनांमधून जन्मलेले हे प्रश्न आहेत. म्हणून दलित रंगभूमीवरील चळवळीच्या .नाटकांमध्ये अनुभवाचा जिवंतपणा आहे. ह्या दलित नाटकांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात आढळून येणारा सामाजिक संदर्भ होय. " आंबेडकरी विचार आत्मसात केल्यामुळे प्राप्त होणाऱ्या जीवनविषयक दृष्टिकोनाच्या आधारे स्वतःला आणि स्वतः भोवतीच्या वास्तवाला जाणून घेण्याच्या उत्कट इच्छाशक्तीचा शब्दरूप आविष्कार म्हणजे दलित नाटक " असे प्रा.दत्ता भगत यांनी एके ठिकाणी म्हणले आहे . आंबेडकरी तत्त्वज्ञानाची शक्ती घेऊन कोणत्याही संघर्षात सिद्ध झालेली आंबेडकरी चळवळ ही दलित नाट्य चळवळीची प्रेरक शक्ती आहे. दलित शोषितांची अस्मिता जागृत केली.म्हणून आंबेडकरी चळवळीशी दलित रंगभूमीचे जे नाते आहे ते विसारस येत नाही असे डॉ. भालचंद्र फडके यांचे मत आहे ते योग्यच म्हणले पाहिजे. {{संदर्भ हवा}} मराठी नाटकांच्या इतिहासातील हा दलित नाटकांचा प्रवाह अविभाज्य भाग आहे . हा दलित नाट्यचळवळीचा नवोन्मेष प्रवाह म्हणजे नावीन्याचा, नवसमाज जाणिवांचा एक नवा आकृतीबंध आहे असे म्हटल्यास ते वावगे होणार नाही. मानवी जीवनविषयक मूल्य, परिवर्तनशील समतेचा प्रवाह बलदंड करणारी अशी ही दलित नाटके आहेत. उदा० .न्याय, मन्वंतर इत्यादी. तसेच मध्यमवर्गीय जाणिवांवर आघात. उदा. आम्ही देशाचे मारेकरी. याबरोबरच अंधश्रद्धाविरोधी जागृती. "थांबा रामराज्य येतंय", "पोतराज ", "देवनवरी" इत्यादी. परिवर्तनाचा विचार देणाऱ्या नाट्यकृती 'भिक्षुणी वासवदत्ता', 'न्याय ', मुख्य म्हणजे बौद्ध धम्मातील सद्धम्माचा विचारही काही दलित नाट्यकृतींत आढळतो. विषम समाजरचनेचा व अर्थव्यवस्थेचा धिक्कार, आदर्श मानवी जीवनाचा स्वीकार ही दलित नाटकाची प्रयोजने आहेत . तेव्हा दलित नाटक ही सामाजिक व सांस्कृतिक चळवळ आहे. निव्वळ मनोरंजन हा उद्देश तिच्या पाठीमागे नाही. येथील रुढी परंपरेने, जाती धर्माने एका विशिष्ट समाजाचे, माणुसकीचे अधिकार नाकारणे, त्याविरुद्ध विद्रोह करण्याची दलित रंगभूमीची भूमिका आहे. शिवाय दलित रंगभूमीने ही प्रस्थापित परंपराही नाकारली आहे. दलित नाटकाचा सांधा वर्तमानाशी आहे. कारण दलित नाटक हे दलितांच्या वर्तमान चळवळीतून जन्माला येत आहे. चळवळ जन्मदात्री असल्यामुळे येथे हाडाचा जिवंतपणा आहे. तसा हा जिवंतपणा येथील मातीतून उगवला आहे. त्यामुळे ह्या नाटकात तंत्राचीही मोडतोड केलेली आढळते .उदा. ('थांबा ! रामराज्य येतंय') दलित नाटकात मूळ संकेतांचे भंजन केलेले आढळते. दुःख टोकदार करण्यातून कधी वक्तृत्वाचा, तर कधी आवेशाचा आधार घेतलेला आढळतो. (उदा० 'काळोखाच्या गर्भा'तील सूत्रधाराचा सुरुवातीचा व शेवटचा भाग) दुःखाची उत्कटता व्यक्त करण्यासाठी दलित नाटक कधी कवितेकडे सरकते. उदा. 'साक्षीपूरम', 'न्याय', 'युगयात्रा', ' कैफियत' मधील काव्यपंक्ती इत्यादी. अशा तऱ्हेने दलित रंगभूमीवर सादर होणाऱ्या नाट्यकृतींना एक दिशा आहे . स्वतःची गती आहे, एक इतिहास आहे. स्वतःचे असे एक तत्त्वज्ञान आहे भारतीय समाज हा विषमतेवर आधारित असल्यामुळे माणूस माणसापासून अलग झाला, वेगळा झाला. आता तसे न होता समान मानवी मूल्यांची समाजमंदिरात प्रतिष्ठापना करण्याचे ध्येय बाळगणारे दलित नाटक आज आपल्यासमोर उभे आहे. दलित नाटकांचे विषय दलितांवरील अत्याचार, त्यांची उपेक्षा, त्यांच्या जीवनातील दुःखे आणि सर्व प्रकारच्या अन्यायाविरुद्ध बंड असे असावेत हे स्पष्टच आहे. परंतु दलित नाटके म्हणजे केवळ एवढेच नव्हे; ह्या सर्व दलित नाटकांतून धर्मशास्त्रांतून निर्माण झालेली अंधश्रद्धा, दैववाद, जातीयवाद यांवर कठोर आणि मर्मग्राही आघात आहे. शिवाय या दलित नाटकांत विद्रोह व बंडखोरीचे लक्षण असून दुःख आणि आक्रोशही त्यांच्या जोडीला जाणवतो . परंतु ही नाटके निराश आणि वैफल्यग्रस्त नाहीत. हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे आणखीही वैशिष्ट्य सांगताना, ते केवळ दलितांच्या दुःखांपुरते मर्यादित नाही. तर मजुरांची होणारी पिळवणूक 'तनमाजोरी' आणि साऱ्या जगभराच्या मानवी अन्यायाविरुद्ध दंड थोपटून उभे राहण्याची क्षमता व निर्धार ह्या नाटकाच्या शब्दाशब्दांतून व्यक्त होतो. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकात अस्पृश्यांच्या वाट्याला आलेले हिणकस जीवन, दारिद्ऱ्य उपासमार, पोटासाठी चाललेली धडपड , अस्पृश्यतेमुळे समाजजीवनात होणारी उपेक्षा, दलितांवर सवर्णाकडून होणारे अत्याचार, अंधश्रद्धा , गैरसमजुती यांचे प्रामुख्याने चित्रण आलेले आहे . तसेच दलितेतर समाजाबद्दल आणि त्यांच्या सर्वकष परंपरेबद्दल दलितांना आलेली चीडही समजून येते.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभूमी आणि चळवळीचे नाटककार सामाजिक बांधिलकी मानणारे आहे. ह्या बांधिलकीमुळेच समाज व्यवस्थेने निर्माण केलेल्या विषमतेची व अन्यायाची चित्रे चळवळीच्या नाटकातून रेखाटण्यास उद्युक्त झालेले दिसतात. ह्या जाणिवेने निर्माण होणारे ताणतणाव त्यांनी धिटाईने व बारकाईने चित्रित केलेले आहेत. आजच्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, निषेधात्मक , नकारप्रचुर असे आहे . त्यात बंडखोरी , संतप्तता, आक्रमकता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा दंश, सरळ सरळ आणि उघड स्वरूपात बहुतांशी प्रगट असल्याचे दिसून येते. जळजळीत वेदना भोगणारा दलित माणूस ह्या दलित नाटकांत प्रथमच भेटतो. देव, दैव अंधश्रद्धा, कर्मकांड, पुराणमतवाद किंवा पारंपरिक संकल्पना नाकारणे, तसेच बद्ध विचारातून आलेला अनिश्वरवाद, अनात्मवाद, तर्कवाद, बुद्धिप्रामाण्यवाद, नीतिवाद स्वीकारणे हेच दलित जाणिवेचे नाटक होय! सामाजिक क्रांतीचे एक साधन म्हणून दलित नाट्य चळवळीचा विचार होत असला तरी ह्या विषयाच्या अनुषंगाने कलात्मकतेचा ही विचार होणे आवश्यक आहे. दलित रंगभूमीवरील नाटके ही प्रचारी असल्यास हरकत नाही; पण प्रचारालाही कलात्मकतेचे भान असणे आवश्यक आहे. आक्रस्ताळी लेखनातून काहीच साध्य होत नाही हे लक्षात घेऊन दलितांना सोसाव्या लागणाऱ्या दुःखांचे, व्यथांचे दर्शन या नाटककारांनी जरुर दाखवावे, पण त्याचे प्रदर्शन करण्याची वृत्ती असू नये, हे महत्त्वाचे आहे. ह्या सगळ्या दलित नाटकात आता एक प्रकारचा एकसुरीपणा जाणवू लागला आहे. त्याच एक आवर्त निर्माण झाले आहे. त्या दलित नाटकाच्या मुळाशी जी बंडखोर वृत्ती आहे, त्याचा परिपोष करण्याऐवजी आपले नाटक हे एका मोठ्या व्यापक चळवळीचे शक्तिस्थान आहे, याचे ह्या दलित नाटककारांनी अजिबात भान विसरता कामा नये. या सर्वच दलित नाटकांमध्ये नाट्यप्रयोगाचे सर्व गुण ओतप्रोत भरलेले आहेत. त्यातील आशय व्यापक आणि सखोल आहे . अभिव्यक्ती चैतन्यपूर्ण आणि नाविन्यपूर्ण आहे आणि तांत्रिकदृष्ट्याही ते अधिक सफाईदार आहे. मात्र ह्या सर्व नाटकांमध्ये अनुभवाची खोली वाढणे आणि मानवी समाजातील गुंतागुंतीचे योग्य दर्शन घडविणे आवश्यक आहे. दलितांना येणारे विदारक अनुभव एका नाट्यात खच्चून भरण्यापेक्षा एका एका अन्यायाच्या, उपेक्षेच्या घटना, घडामोडी याभोवती कथासूत्र गुंफून त्यातून मानवी मनाच्या स्वभावाच्या क्रिया- प्रतिक्रिया, आघात- प्रत्याघात यांचे कौशल्यपूर्ण- कलापूर्ण चित्रण प्रतिबिंबित करण्याचा प्रयत्न होणे या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. दलित रंगभूमीवरील नाटके प्रचारी, एकसुरी, बेेेढब आहेेेत. ती फारच 'लाऊडी' (भडक) आहेत अशी टीका वारंवार केली जाते. याला उत्तरही असे देण्यात येते की, दलित नाटक व सामाजिक समस्या, दलित जीवन हे वेगळे असू शकत नाही; ते अविभाज्य घटक आहेत. चांगली कलाकृती हे नेहमीच जीवनमूल्यांचा प्रचार करीत असते, म्हणून कलावंत व प्रचारक यांच्यातील अविभाज्य रेषा पुसून टाकता येत नाही. सामाजिक समस्याप्रधान नाटकातून एखाद्या तत्त्वाची व मूल्यांची मांडणी होत असेल तर आणि नाट्यमयतेला बाधा देत नसेल तर केवळ दलित नाटक आहे असे म्हणून त्यावर टीका करणे योग्य होणार नाही.दलित नाटक भडक आहे , तसेच दलित रंगभूमीतील नाटकात व्यक्त होणारे सामाजिक वास्तव एकपदरी आहे, असे म्हणले जाते. पण ही गोष्ट विषय वस्तूच्या मर्यादेमुळे आलेली नसून नाट्य विषयाच्या अपुऱ्या कलहामुळे निर्माण झाली आहे; ही वस्तुस्थिती आहे. ह्याकडे बऱ्याच या दलित नाट्यसंमेलनाच्या अध्यक्षांनी लक्ष वेधले आहे. दलित रंगभूमीतील नाटकात तोचतोपणा टाळण्यामध्ये प्रामुख्याने प्राध्यापक दत्ता भगत मलाकर डहाट, टेक्सास गायकवाड, प्रेमानंद गज्वी, रामनाथ चव्हाण, भि.शी. शिंदे इत्यादी आघाडीवर असून त्यांच्या नाट्य कलकृती मधील विविधता ही लक्षणीय आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतींचे अंतरंग तपासताना असे दिसून येते की , लेखकांनी ह्या नाटकात दलितांच्या जीवनाशी निगडित असणाऱ्या समस्या व प्रश्न यांनाच अधिक प्राधान्य दिलेले दिसून येते . त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्ष प्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत . दलितांना आपले प्रश्न व समस्या यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल . त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्षप्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात . याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत . दलितांना आपले प्रश्न व समस्यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. संघर्ष हा नाट्याचा प्राण असून दलित नाटकांचा तर तो अभिजात पैलु आहे . कारुण्य व संघर्ष नाट्य रूपाने सादर होत असताना त्यामध्ये दलित जीवनाचे रंग-रूप यांचा जिवंतपणे आविष्कार होतो यात शंका नाही. मानवी जीवनातील दुःखांच्या व वेदनांच्या आघातांनी सोसलेल्या दलीतांचा , त्यांच्या स्वतःचा असा हा जीवन अनुभव हाच ह्या नाटकातील संघर्षाचा स्थायीभाव आहे. दलित नाटक हे 'दलित' जीवनाचे नाट्य असल्याने ते प्रस्थापित रंगभूमीला जवळचे राहणार नाही,हे उघड आहे. ग्रामीण भागातील महार, मांग, चांभार, लोहार, सुतार, घिसाडी, कैकाडी, साळी, कोळी, कोष्टी, कुंभार, भराडी, अशा बारा बलुतेदारांचे, आदिवासींचे, कष्टकऱ्यांचे, कामगारांचे, पिचलेल्यांचे, रंजल्या - गांजल्यांचे, अन्याय-अत्याचारग्रस्तांचे प्रश्न दलित साहित्याने, दलित नाटकांनी प्रकर्षाने मांडले. या दलित रंगभूमीवर दलितांच्या जीवन दर्शनाच्या अनुषंगाने प्रगट झालेला विद्रोह व नकार प्रामुख्याने दलित मुक्ती कडे झेपावणारा आहे. प्रस्थापित समाज व संस्कृती यांवर हल्ला चढविताना या नाटकातून विद्रोहाचा अंगार ठसठसितपणे प्रगट झाला आहे. दलितांनी ज्या मूल्यसंकल्पना स्वीकारल्या आहेत त्यासाठी या नाटकातील संघर्ष निर्माण झाला आहे , तो वास्तव पूर्ण पातळीवरचा असून त्याआधारे "स्व" त्वाचा शोध , परंपरेला नकार , परिवर्तनाची दृष्टी , क्रांती प्रवणता , जीवनातील न्याय , स्वातंत्र्य , समता , बंधुता यांच्याशी बांधिलकी इत्यादी असणे प्रस्तुत दलित नाटकात व्यक्त होतात . याशिवाय प्रस्थापितांच्या विरोधातील दलित मनात असलेली चीड तीव्रतेने प्रगट होते. दलितांचे जीवन, त्यांचे राहणीमान, त्यांचे त्यांच्यातील परस्पर संबंध , त्यांचे भाव , विचार त्यांची राजकीय सामाजिक चळवळ पाहतांना भडक विषय ,आक्रस्ताळी भाषा, हृदयाला थेट जाऊन भिडणारा असे हेच दलित जीवन दर्शनाची प्रमुख अंग आहे. ह्या बहुतांश नाटकातील दलितांचे प्रश्न व समस्या यांचे स्वरूप एक सारखे असल्याचे दिसून येते. राखीव जागा , अस्पृश्यता , आंतरजातीय दलित-सवर्ण प्रेमविवाह संबंध , पिण्याचा पाण्याचा प्रश्न , जातीयता , अंधश्रद्धा , समाजकारण , राजकारण , दलित चळवळ , नामांतर इत्यादी प्रश्न बहुतांशी दलित नाटकात आढळले आहेत . दलितांचे दुःख हे एक सांस्कृतिक दृष्ट्या नाकारलेल्या माणसाचे दुःख आहे. मानव्यच नाकारल्या गेलेल्या दलित व्यक्तीचे दुःख आहे . त्यामुळे ह्या दुःख , व्यथा आणि वेदना यांचा अविष्कार आवेशाने , त्वेशाने दलित रंगभूमीवरील नाट्य कृतीतून व्यक्त होणे यात अस्वाभाविक असे काहीच नाही. ह्या दलित नाटकातील संघर्षाच्या संदर्भात कथानक , विषय इत्यादींना नाट्यमयता प्राप्त होण्यास त्यामुळे मदत झाली आहे. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात खरेखुरे दलित जाणिवेचे , दलित दुःखांचे , वेदनांचे आणि व्यथांचे जिवंतपणे सहृदयतेने दर्शन घडविण्यात हे दलित नाटककार यशस्वी झाले आहेत. जा दलित समाजातून ते पुढे आले आहेत त्या अनुभवांशी इमान राखून , अधिकारवाणीने सत्यनिरपेक्षतेने जीवनदर्शन घडविण्याची त्यांची लेखणी वचनबद्ध झाली . हा त्यांचा प्रयत्न बऱ्यापैकी साध्य झाला आहे . दलित चळवळीला गतिमान करण्याचे कार्य ह्या व्यासपीठाला मार्फत होत आहे असे ह्या नाटकांच्याअंतरंगाचा अभ्यास करताना दिसून येईल. भारतरत्न डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या उदयाने व त्यांच्या विचारसरणीमुळे , शिकवणुकीमुळे भारतातील समग्र दलित समाजात जागृती निर्माण होऊ लागली . त्यांच्या समाज सुधारणांच्या विचारांनी व आंदोलनांनी दलितांचे एक नवे विश्व निर्माण झाले. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात दलित समर्थपणे उभा राहिला. साहित्य हा एक त्याचाच प्रभावी आविष्कार होय . डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या क्रांतिकारी तत्त्वज्ञानातून दलित साहित्य व दलित नाट्य जन्माला आले . प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृती हे दलित चळवळीचे एक महत्त्वपूर्ण साधन मानले गेले असून त्यासाठी प्रामुख्याने आधारस्तंभ असणारे घटक म्हणजे दलित पॅंथर , आंबेडकरवाद , नामांतर चळवळ , धर्मांतर , दलितांवरील अत्याचाराचा जोरदार प्रतिकार तसेच दलितांच्या राखीव जागांच्या संदर्भात घटनात्मक तगादा , दलितांच्या विद्यमान परिस्थितीतील राजकारण व समाजकारण इत्यादी कार्यक्रम व विषय प्रामुख्याने दलित नाटकांमध्ये चित्रित झाले आहे. . प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतीत अस्पृश्य समाजाचे हिणकस जीवन , प्रस्थापितांना कडून झालेली उपेक्षा , अत्याचार , छळ अंधश्रद्धा यांचे दर्शन घडते . प्रस्थापित समाजव्यवस्थेविषयी चीड म्हणजे विद्रोहाची प्रवृत्ती हे दलित नाट्य वाड् .मयचे खास वैशिष्ट्य म्हणता येईल . ह्या दलित नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक , संतप्तता , त्वेषपूर्णता , झालेल्या अन्यायाचा तीव्र निषेध इत्यादीचे दर्शन घडते .सामाजिक बांधिलकीच्या प्रेरणेतून निर्माण झालेले ही दलित नाट्य वाड् .मय त्यातून निर्माण झालेला संघर्ष अत्यंत धिटाईने व बारकाईने आपल्या नजरेसमोर उभा राहतो. त्यादृष्टीने ही दलित नाटके सामाजिक परिवर्तन आणि सामाजिक बांधिलकीची केंद्रबिंदू आहेत . उदाहरणार्थ मन्वंतर, न्याय , युगयात्रा इत्यादी समाजातील वस्तुस्थिती आणि मानवी जीवनातील वास्तवता दलित नाटक नाकारू शकत नाही. म्हणूनच परिवर्तनाचा विचार देणारे सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे एक प्रभावी हत्यार मानले गेले आहे. ही दलित नाट्य चळवळ खरी म्हणजे अस्सल देशी आहे असे म्हणले तर वावगे ठरू नये.ह्या नाटकाची निर्मितीच मुळी एका विचारांच्या प्रचारासाठी झाली आहे. ती गोष्ट म्हणजे आंबेडकरी चळवळीचा प्रचार व प्रसार होय! मला जाणवणारा, समजलेला भाग, समाजासाठी व्यक्त झाला पाहिजे. त्यांच्यापर्यंत नेण्याची एक नैतिक जबाबदारी माझ्यावर आहे. अशी एक भूमिका ह्या चळवळीच्या नाटकाच्या पाठीमागे आहे. आंबेडकरी विचाराने त्याला प्राप्त झालेला दृष्टीकोण दलित नाटककार ह्या माध्यमातून मांडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. त्यासाठी तो स्वतः या अभिव्यक्तीचा शोध घेत आहे. महात्मा फुले यांच्या " तृतीय रत्न " या नाटकात पासून ते सत्यशोधक तमाशा पर्यंत हा प्रयत्न झालेला दिसतो .तमाशातील मुक्त नाट्यचा वापर करून पुढे आंबेडकरी जलसे विकसित झाले. तेव्हा दलित नाटकांचा उगम शोधायचा झाल्यास ह्या जलसा शोधा घ्यावा लागणार आहे. जलसा हा त्यांच्या विचारांची अभिव्यक्तीची स्वतंत्र निर्मिती आहे. ह्याअविष्कार पद्धतीला ह्या समाजातील लोककलांची एक जणपरंपरा आहे. ह्या लोककलेतूनच तमाशा , सत्यशोधक तमाशे व पुढे आंबेडकरी चळवळीचे दलित नाटक जन्माला आले आहे. अशी ही दलित रंगभूमीवरील नाटकांची चळवळीच्या बरोबर चालत आलेली देशी परंपरा आहे. ही नाटके नकार व विद्रोहाची जाणीव जोपासणारीच आहेत.दलितांच्या व्यथा , वेदना प्रस्तापित जोपर्यंत समजून घेत नाहीत तोपर्यंत ह्या चळवळीच्या नाटकांची अभिव्यक्ती ही विद्रोहीच राहणार. उदा. तनमाजोरी, देवनवरी ,साक्षीपुरम ,काळोखाच्या गर्भात, इत्यादी तेव्हा दलित चळवळीची ,आंबेडकरी विचारांची नाटके म्हणजे मूल्यवाचक, मूल्याधिष्ठित संकल्पना व जीवनपद्धती स्वीकारणारी साहित्यकृती होय ! असे निश्चितपणे म्हणता येऊ शकते.तेव्हा ह्या दलित नाटकांचा वेगळा प्रवाह, मानवी जीवनविषयक मू ल्ये परिवर्तनशील समाजाला परावर्तित विचारांची , शोषणा विरहित समाजजीवनाचा , समतेचा प्रवाह बलदंड करणारा ; मूल्याधिष्ठित विचार प्रणाली स्वीकारून वेगळे अस्तित्त्व असलेला असा हा मूलतःच वेगळा वाड्. मयप्रकार आहे याची नोंद ह्या ठिकाणी घेणे जरूर आहे. समाजक्रांतीचे जनक मराठीचे अध्य नाटककार महात्मा ज्योतिराव फुले हेच दलित नाट्य चळवळीचेही प्रेरणा स्थान होत . म्हणजेच दलित रंगभूमीवरील नाट्य चळवळीचा उगम महात्मा फुले यांच्या "तृतीय रत्न "(इ .स.१८५५ )यामध्ये निश्चित सापडतो. त्यांनी स्वतंत्र व वास्तवपूर्ण कथानकाचा आश्रय घेऊन धर्माच्या नावाखाली चालणारे शोषण ह्या नाटकात दाखवून दिले आहे. हा दलित नाटकांचा पहिला महत्त्वपूर्ण टप्पा होय .दलित नाट्याचे एक चांगले रूप म.भी.चिटणीस यांच्या" युगयात्रा "या नाटकात पहावयास मिळते. ह्या नाटकात ग्रीक शोकांकोचे येणारा "कोरस "जणू बोलका निवेदक म्हणून समोर उभा राहतो. दलित नाट्य चळवळीचे अभिमानाचे व गौरवाचे मानचिन्ह म्हणजे "युगयात्रा" नाटक होईल.{{संदर्भ हवा}} समीक्षा आणि मूल्यमापन दलित नाट्य चळवळीचे अप्रतिम, वैभवसंपन्न, कुशल, समर्थ लेखणीचे नाट्यलेखक श्री. प्रेमानंद गज्वी यांच्या गाजलेल्या अनेक नाट्यकृतींचा उल्लेख ह्याच ठिकाणी करावा लागतो. पहिली कलाकृती म्हणजे" देवनवरी"(१९८०). यात कथानकाचा प्रपंच न करता देवदासींच्या आयुष्याची परवड महत्त्वाच्या घटनातून व्यक्त होते .त्याविषयीचे स्फोटक चित्र ह्या ठिकाणी, ह्या नाटकात केले आहे.ज्या पौराणिक घटनांतून ही कथा सुरू झाली ती सुरुवातीलाच संक्षेपाने ;पण प्रभावीपणे सादर केले आहे. त्यानंतर ह्या कथेत गुंतलेल्या प्रातिनिधिक व्यक्तींच्या आधारे देवदासींचे आयुष्य चित्रित करण्यात आले आहे. त्यात आई-वडील, पुजारी ,इनामदार आणि वेश्या व्यवसायाचा दलाल अशा व्यक्ती येतात . ह्या चित्रणातील त्वेष इतका अनावर आहे की , त्यामध्ये कथेची रूपरेखा ही स्पोटक रूप धारण करते. इनामदार हा एक माणूस परंपरेचा व प्रवृत्तीचा प्रतिनिधी ! देवदासींची जीवघेणी व्यथा ,वीठबिगारीचे जिने जगणाऱ्या या दुर्दैवी व्यक्ती यांना मुक्ती कधी मिळणार? असा प्रश्न ह्या नाटकाच्या निमित्ताने आपणापुढे उभा राहतो. ह्या नाटकात व्याकुळ , व्यथित , सामाजिक दुःखाने ग्रस्त असणारे , दैन्य आणि अन्याय हेच नशिबी असणारे अशा ह्या देवदासी ! त्यांच्या मनःस्थितीचे दर्शन ह्या नाटकात घडते. तिचा नाट्यरूप अविष्कार हा उद्रेकासारखा आहे . मग तो संवाद अगर कवितेच्या ओळी यातून प्रकट होताना आपला मूळ आवेग किंवा कायम ठेवतो .‘ देवनवरी ’ला राम गणेश गडकरी नाट्य पुरस्कार (१९८२—८३) मिळाला म्हणून ह्या ठिकाणी पुन्हा एकदा आवर्जून नोंद घ्यावी लागते. गज्वीचे दुसरे वैशिष्ट्यपूर्ण गाजलेले नाटक म्हणजे ‘ तनमाजोरी ’ या नाटकाला अनंत काणेकर पुरस्कार आणि इ.स.१९८४–८५–८६ ह्या तीन वर्षातील ‘ सर्वोत्कृष्ट नाटक आणि मामा वरेरकर ( १९८५ ) नाट्यपुरस्कार ’ लाभले असून हे नाटक अतिशय गाजले . तसेच ‘ तनमाजोरी ’ह्याच नाटकाला ‘राम गणेश गडकरी ’ पुरस्कार सालचा लाभला असून या नाटकाचा प्रयोग लंडन येथे देि.२/११/१९८५ रोजी ग्रँड हॉल , फुलहम रोड लंडन येथे सायंकाळी ७:२० वाजता झाला. यावेळी ‘ तनमाजरी ’ नाट्यग्रंथाचे प्रकाशन डॅडी दंडवते यांच्या हस्ते झाले . या नाटकाच्या निमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी ३० ऑक्टोबर १९८५ला लंडनला गेले होते. तसेच सध्या अलीकडच्या प्रेमानंद गज्वी यांच्या गांधी-आंबेडकर (१९७७) या नाटकात प्रथमच मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात स्री पात्र विदूषकाची निर्मिती करून दाखवली आहे. त्यामुळे या नाटकाला वेगळीच परिणामकारकता प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे मागे उल्लेख केलेल्या ‘तनमाजोरी’ ह्या नाटकात समाजातील अन्यायाची प्रखर जाणीव एकजीव सामर्थ्याने व्यक्त झाली आहे . या नाटकाचा प्रयोग लंडन नेते रंगभूमी दिनानिमित्त २ नोव्हेंबर १९८५ रोजी करण्यात आला . सेक्सपियरच्या रंगभूमीवर इतक्या प्रचंड ताकतीचे मराठी नाटक सादर केले जाते जागतिक नाट्य परंपरेला शोभणारी घटना होती . ‘तनमाजोरी’ हे नाटक असे आहे की, त्यामध्ये कौर्य , अन्याय , सूड यांचा सच्चा उद्रेक होणारा अनुभव साकार केला गेलाआहे .ह्यानिमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी लंडनला गेले होते. धरणावर काम करणाऱ्या वेठबिगारांच्या जीवनावरचे हे नाटक आहे . अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी माणूस कसा पेटून उठतो याचे चित्रण ह्या नाटकात सामर्थ्य संपन्नतेने प्रगट झाले आहे. आत्तापर्यंत ह्या नाटकाचे बावन्न प्रयोग झाले असून लंडन येथील नाट्यप्रयोगाचे दिग्दर्शन श्री. विक्रम गोखले यांनी केले होते. प्राध्यापक दत्ता भगत यांच्यासारख्या दलित रंगभूमी आणि चळवळीला आकार देणाऱ्या व तिला पुढे नेणाऱ्या , समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख केला पाहिजे , अशी त्यांची ‘खेळिया’ (१९८६)‘ वाटा-पळवाटा’ (१९८८)आणि ‘अश्मक’(१९९० )अशी दलित नाट्य सृष्टीची परिपूर्ण असणारी व मानदंड लागणारी प्रसिद्ध नाट्यकृती! प्रेक्षकांच्या अभिरुचीचे भान ठेवणाऱ्या ह्या नाट्यकृती आपणाला अंतर्मुख करतात. समाज प्रबोधनाचे व्रत स्वीकारून दलितांमधील अंतर्गत संघर्ष, विद्यमान दलित चळवळीची दिशा , त्यांच्या लढ्याचे सामर्थ्य –मर्यादा ह्याविषयी वस्तुनिष्ठतेने, अलिप्तपणे चित्रण करणारी हे नाटके लोकप्रिय आहेत . ह्या त्यांच्या कलाकृतीला मराठी नाट्यसृष्टीत तोड नाही. दलित नाट्य चळवळीतील आघाडीचे नाट्यलेखन करणारे प्राध्यापक दत्ता भगत ह्यांचा ह्या नाट्यकृती दलितांमधील अंतर्गत व बहिर्गत संघर्षात त्यातील नाट्य रंगवीत आपल्यासमोर साकार करतात.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभमीवरील नाटकांचा केंद्रबंदू दलित समस्या हा आहे.जात,धर्म, पंथ हा त्यांचा समस्येचा संदर्भ आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानवजातीचा संघर्ष आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानव जातीचा संघर्ष आहे. अशी ही दलित चळवळीची नाटके मानवाच्या मुक्तीसाठी चाललेल्या धडपडीचे , चळवळीचे साधन आहे. त्यांना अभिप्रेत असलेल्या मानवी मूल्यांसाठी हा संघर्ष आहे.दलित दलितेतर अशा सर्व प्रेक्षकांपर्यंत जाणारी ही दलित नाट्यचळवळ आहे. केवळ अन्याय , दारिद्र्याचे, अत्याचाराचे चित्रण, सवर्ण विरुद्ध दलित हा या प्रस्तुत नाटकांचा केवळ विषय नाही, तर मानवाच्या प्रति असणाऱ्या ‘करुणेपोटी’ निर्माण झालेले हे नाट्य आहे. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाची जीवन ज्योत असलेल्या ह्या दलित नाट्य चळवळीने धर्मांधता, अंधश्रद्धा यांच्याविरुद्ध संघर्ष करण्याचे योजनाबद्ध कार्य स्वीकारले आहे. परंपरावाद्यांची इच्छा एकच आहे, माणसाने परंपरेनुसार जगावे आणि प्रबोधनाने जागवलेली माणसे आता तशी कृती करण्यास तयार नाहीत. हा खरा संघर्षाचा ,विद्रोहाचा मुद्दा आहे, विशेष म्हणजे ह्या आंबेडकरी चळवळीच्या दलित नाट्यकृतीत परंपरावादी व्यक्ती ‘खल’ म्हणून वावरते. आत्तापर्यंत नऊ अखिल भारतीय स्वरूपाची दलित नाट्य संमेलने आयोजित करण्यात आली आहेत. शिवाय वेळोवेळी दलित नाट्यमहोत्सव देखील आयोजित करण्यात आले आहेत. दलित रंगभूमी समृद्ध करण्याचे श्रेय सर्वस्वी भि. शि. शिंदे , प्रेमानंद गज्वी , प्राध्यापक दत्ता भगत, श्री रामनाथ चव्हाण, श्री टेक्सास गायकवाड , श्री प्रभाकर दुपारी, श्री प्रकाश त्रिभुवन , श्री रुस्तम अचलखांब ,प्राध्यापक अविनाश डोळस, प्राध्यापक मधुसूदन गायकवाड यांच्याकडे प्रामुख्याने जाते. दलित रंगभूमीवर नाट्यकृती सादर करणाऱ्या नाट्यसंस्था खालील प्रमाणे: पुणे :-- दलित रंगभूमी , दलित थिएटर अकादमी , शाहीर अण्णाभाऊ साठे रंगमंच , प्रबुद्ध रंगभूमी , क्रांती थेएटर्स. नागपूर :- नवचैतन्य रंगमंच , पॅंथर्स थिएटर्स , संकेत थिएटर्स , भारतीय दलित रंगभूमी , मुक्तवाहिनी , नागसेन , अभिनव कला , विप्लवी. मुंबई - ठाणे :-अभिरुची, नालंदा. औरंगाबाद :- दलित थिएटर्स , प्रतिभा थेएटर्स , दलित नाट्य अकादमी , क्रांती थेएटस. सोलापूर :- समता रंगमंच , प्रज्ञा रंगमंच , बुद्धिष्ट कल्चर अकादमी . अमरावती :-दलित थिएटर दिल्ली :-आव्हान . आंबेजोगाई :- दलित युवक आघाडी , कला विभाग. ननेर :- नवनिर्माण रंगमंचम मध्यप्रदेश :- जग नाटयमंच बिहार- पाटणा :-लोक समिती , जनपथ . आणि याबरोबरच अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाची नोंदही ही जाता-जाता करणे इष्ट ठरते. संमेलन. अध्यक्ष. ठिकाण वर्ष पहिले भि. शि.शिंदे पुणे फेब्रुवारी १९८४ == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकरवादी चळवळ]] == संदर्भ पुस्तके == * समकालीन दलित कथा : एक अभ्यास - डॉ. मनोहर सुरवाडे. * दलित रंगभूमी आणि नाट्य चळवळ : डॉ. मधुकर मोकाशी * दलित रंगभूमी : भालचंद्र फडके * दलित साहित्य : उद्गम आणि विकास -डॉ. योगेंद्र मेश्राम *दलित साहित्य एक सामाजिक सांस्कृतिक अभ्यास : प्रा. गो. म. कुलकर्णी डॉ . विद्याधर पुंडलिक *नामांतर लढा शोधयात्रा प्रा. सुधीर गव्हाणे *आंबेडकरी शाहिरी : एक शोध , डॉ. कृष्णा किरवले *दलित चळवळ आणि साहित्य, डॉ. कृष्णा किरवले *दलित कवितेतील नवेे प्रवाह : महेंद्र भवरे *फुले आंबेडकरी साहित्य : आकलन आणि आस्वाद, मोतीराम कटारे *फुले-आंबेडकर दलित साहित्य : प्र. श्री. नेरूरकर *दलित साहित्य समीक्षा : डॉ. ज्योती लांजेवार *समाज आणि साहित्य - समीक्षा डॉ. यशवंत मनोहर *दलित साहित्याची चिकित्सा : डॉ. सदा कराडे *बुद्ध आणि त्यांचा धम्म डॉ. भिवराव रामजी आंबेडकर *आंबेडकरी कवितेचे अंतरंग : हरीश खंडेराव *दलित साहित्य प्रवाह आणि प्रतिक्रिया: गो.म. कुलकर्णी *साहित्य : प्रकृती आणि प्रवृत्ती डॉ. गंगाधर पानतावणे *दलित साहित्याच्या नामांतराचा वाद: संपादक: धम्मपाल रत्‍नाकर *दलित साहित्य : एक अभ्यास , संपादक : अर्जुन डांगळे *दलित कथा उद्गम आणि विकास :डॉ . प्रकाश खरात *वादळाचे वंशज : डॉ. गंगाधर पानतावणे *प्रेमानंद गज्वी निवडक एकांकिका : संपादक म. द. हातकणंगलेकर *दलित नाटक प्रेरणा व विकास प्रा. शैलेश त्रिभुवन *प्रेमानंद गज्वी यांचा लेखनप्रवास : संपादक महेंद्र भवरे *भूमिपुत्र टेक्सास गायकवाड यांचे प्रबुद्ध जलसे संपादक : आयु .कीर्तीपाल गायकवाड *दलित रंगभूमी :संपादक डॉ . भालचंद्र फडके *दलित नाट्य वाड्.मय : डॉ. संजय राऊत *दलित नाटक आणि रंगभूमी : डॉ. ईश्वर नंदपुरे *दलित स्वकथने, आरती कुसरे-कुलकर्णी, विजय प्रकाशन, नागपूर *दलित कवितेची शैली - डॉ. संजय मून *दलित साहित्याकडून भारतीय साहित्याकडे- डॉ. संजय मून ==संदर्भ== {{प्रा. दत्ता भगत, अध्यक्षीय भाषण, तिसरे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन, आंबेजोगाई मे १९८६}} [[वर्ग:दलित साहित्य| ]] [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] 2r3rriqr230aak5ojwf9k7b8a1r394g 2689221 2689220 2026-06-15T03:35:14Z ~2026-24679-89 182431 /* दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल */ 2689221 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{npov}} ==दलित वाङ्मयाची वाटचाल== '''दलित वाङ्मयाचा''' उदय १९६० नंतर झाला. [[चीड]] आणि [[बंड]] ही चळवळीची दोन प्रमुख वैशिष्ट्ये होती; तर वेदना विद्रोह आणि नकार ही या साहित्यातील महत्त्वाची तत्त्वे होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|url=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, विज्ञाननिष्ठा, न्याय आणि लोकशाही ही मूल्दोये दलित साहित्याचा मूलाधार आहेत.{{संदर्भ हवा}} [[हिंदू|हिंदु]] समाज व्यवस्थेमध्ये जातीची उतरंड आहे. त्अयामुळे उच्माच जात व कनिष्नुठ जात अशी विषमता असून 'दलितत्त्व' हे या विषमतेचे अपत्य आहे. दलितांवर या विषमतावादी समाजव्यवस्थेने पिढ्यांपिढ्या अन्याय केला. त्याला विरोध करण्यासाठी [[साहित्य]]कलेला दलितांनी त्यांच्याविरुद्ध लढण्याचे एक हत्यार बनविले आहे. त्यामुळे दलित लेखकांची जबाबदारी या विषमतेविरुद्लेध लेखन करून लढा देणे ही आहे, असे हा साहित्यप्रवाह मानतो. ही जबाबदारी स्पष्ट करताना [[अण्णा भाऊ साठे]] , "आम्ही दलित साहित्यिकांनी दलितांना वास्तव जगण्याच्या सर्व जुलुमातून मुक्त करणारे साहित्य निर्माण केले पाहिजे' असे यांनी सांगितले आहे.{{संदर्भ हवा}} शत्रूंवर मात करण्यासाठी आयुधापेक्षा विचार हे फार मोठे [[शस्त्र]] आहे. ही इतिहासाची साक्ष असून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देखील रक्तपातविरहित [[समाज परिव‍तन|समाज परिवर्तनासाठी]] शब्दशस्त्रांचाच वापर करून, आपल्या तत्त्वज्ञानाच्या सामर्थ्यावर भारतीय समाजात परिवर्तन घडवून आणले. अण्णा भाऊ साठे यांनी त्याच शब्दसामर्थ्याची जाणीव ठेवून समाजप्रबोधनासाठी लेखनमाध्यम उपयुक्त असल्याचे दलित साहित्यिकांना सांगितले. त्याचप्रमाणे स्वतःही लेखन केले. दलितकथा लिहून त्यांनी मोलाचे काम केले आहे. == दलित लेखनाचे प्रकार== === आत्मकथन === मराठीमध्ये दलित आत्मकथने हा प्रकार इ.स.१९६० नंतरच्या काळात मराठीत विशेष लोकप्रिय झालेला असून दलित साहित्यालाच नव्हे तर मराठी साहित्याला समृद्ध केलेले आहे. आत्मकथनांमुळे मराठी साहित्य राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचलेले आहे. [[बलुतं]]- [[दया पवार]], [[आठवणींचे पक्षी]]- [[प्र.ई. सोनकांबळे]], [[उपरा]]- [[लक्ष्मण माने]], [[मुक्काम पोष्ट देवाचे गोठणे]]- [[माधव कोंडविलकर]], [[जिणं आमुचं]]- [[बेबी कांबळे]], [[मला उद्ध्वस्त व्हायचंय]]- [[मल्लिका अमरशेख]], [[माझ्या जल्माची चित्तरकथा]]-[[शांताबाई कांबळे]], [[उचल्या]]- [[लक्ष्मण गायकवाड]], [[कोल्हाट्याचं पोर]]- [[किशोर शांताबाई काळे]], [[अक्करमाशी]]- [[शरणकुमार लिंबाळे]], [[बेरड]]- [[भिमराव गस्ती]], काट्यावरची पोटं- उत्तम बंडू तुपे, [[आमचा बाप आन् आम्ही|आमचा बाप आन आम्ही]]- [[नरेंद्र जाधव]], अंतःस्फोट- कुमुद पावडे, [[तराळ अंतराळ]] - [[शंकरराव खरात]], [[ढोर]] - [[भगवान इंगळे]], संगराच्या पायवाटा - मारोतराव गोविंदराव भवरे ही मराठीतील काही गाजलेली दलित आत्मकथने आहेत. == नाटके == ही नाटके अशी आहेत; वाटा पळवाटा (दत्ता भगत), अमली (ऋषिकेश सुलभ), अश्मक (दत्ता भगत), आगट (अशोक बुरबुरे), आग्या वेताळ (जॉनी मेश्राम), उचक्का ([[लक्ष्मण गायकवाड]]), कथा खैरलांजी (प्रा. अनिलकुमार साळवे), कॅम्पस (वामन तावड़े), काॅम्रेड जोशी (अमर रामटेके), कालचक्र (हेमचंद्रजा), काळोखाच्या गर्भात (भि.शि. शिंदे), कैफियत ([[रुस्तुम अचलखांब]]), कोर्ट मार्शल (स्वदेश दीपक), खेळीया, गांडू बगिचा (नामदेव ढसाळ यांच्या कवितासंग्रहावर आधारित एकांकिका), गावकी (आत्मचरित्र, रुस्तुम अचलखांब), चक्रांत, जय जय रघुवीर समर्थ, जाता नाही जात (सिद्धार्थ तांबे), झाडाझडती (शिल्पा मुंब्रिसकर), झुंबर विदूषक (प्रभाकर दुपारे), बाबा भांड लिखित ‘तंट्या’ कादंबरीवर आधारित ‘तंट्या’ तनमाजोरी, तृष्णापार ([[फ.मु. शिंदे]]), थांबा रामराज्य येत आहे (प्रकाश त्रिभुवन), देवनवरी, किरवंत ([[प्रेमानंद गज्वी]]), धादान्त खैरलांजी ([[प्रज्ञा पवार]]), पांढरा बुधवार, पुन्हा एकदा नव्याने (भगवान हिरे), पैदागीर, पोतराज, बळी अडगुळ (गुणशेखरन), भाई तुम्ही कुठे आहांत? (डॉ. ऋषिकेश कांबळे), महाभोज (मन्नू भंडारी), युगयात्रा (म.भि. चिटणीस), रापी (संजय जीवने), (डॉ. अरुण मिरजकर ) निब्बान, पिलर, ब्लॅक नाईटस ..... अंडरग्राऊंड व्हाया भीमनगर मोहल्ला (राजकुमार तांगडे), सुनो शेफाली (कुसुमकुमार), सुंबरान (रामदास कांबळे), स्त्री (कमल अडिकणे, १९८०), स्मारक (कुमार देशमुख), आदि. {{संदर्भ हवा}} * सन १९८२मध्ये पहिला दलित नाट्यमहोत्सव. ===दलित रंगभूमीचा उदय=== * सन १९५५मध्ये मिलिंद महाविद्यालयात स्नेहसमेलनाला डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पाहुणे म्हणून आले होते. त्यांनी तिथे विद्यार्थी व प्राध्यापकांनी सादर केलेली नाटके पाहिली. सर्वसाधारण विषयावर नाटके लिहिण्यापेक्षा 'दलित जीवनावर नाटके लिहा' असे त्यांनी सांगितले आणि तिथेच दलित रंगभूमीची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. मिलिंद महाविद्यालयाचे प्राचार्य म.भि. चिटणीस यांनी 'युगयात्रा' (१९५६) लिहून आंबेडकरांच्या समाजप्रबोधन हाकेला प्रतिसाद दिला. १९५६ मध्ये नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. आंबेडकरांच्यासमोर या नाटकाचा प्रयोग झाला. त्यानंतर काही वर्षात दलित व अन्या लेखकांनी अनेक दलित नाटके, एकांकिका लिहिल्या.{{संदर्भ हवा}} * 'दलित' ह्या शब्दाचाच अर्थ मुळी पीडलेले, नाडलेले, तुडवलेले, शोषित, वंचित, उपेक्षित, असा आहे. अशा समूहाचा दडपलेला आवाज ज्या नाटकामध्ये, ज्या जाणिवेने प्रगट होतो, ते दलित नाटक होय.{{संदर्भ हवा}} ===दलित नाटकांची वैशिष्ट्ये=== * मराठी नाटय परंपरेच्या इतिहासात दलित नाटकांचे वेगळे अस्तित्त्व आहे हे मान्य करायला हवे. आजपर्यंत लिहण्यात आलेली दलित नाटके ही सामाजिक परिवर्तनाची आणि सामाजिक बांधिलकीचे केंद्रबिंदू आहेत. म्हणजेच सामाजिकतेला व परिवर्तनाला सामोरे जाणारे विचारप्रवाह दलित नाटकाला मंजूर आहेत. * या देशातील समाजव्यवस्थेला एक जबरदस्त हादरा देणारे धारदार हत्यार म्हणून दलित नाटकाचे एक वेगळे अस्तित्त्व आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे नाट्य परंपरेतील नाटकीपणा दलित नाटकाला मान्य नाही. * प्रस्थापित वर्गाकडून दलितांवर होणाऱ्या अन्याय, अत्याचाराला वाचा फोडण्याचे कार्य दलित नाटकाने केले आहे. * आपल्या वेदना दलित नाटककारांनी नाटक व एकांकिकातून मांडल्या. * इतर दलित साहित्यप्रकाराप्रमाणे वेेदना, विद्रोह, नकार ही दलित नाटकाची वैशिष्ट्ये आहेत. * दलित नाटक सामाजिक दुःखातून जन्माला येते. दलित नाटकातून येणारा इतिहास हा केवळ एक इतिहास म्हणून येत नाही तर मानवी संस्कृतीची साक्ष म्हणून येतो. दलित नाटक हे इतिहासाचे गोडवे गात नाही, तर इतिहासाचे विश्लेषण करून भविष्याचा वेध घेते. * मानवतेविषयी, माणुसकीविषयी दलित नाटक आग्रही आहे. * दलित नाटक हे वैचारिक बांधिलकी मानणारे, अखिल मानव कल्याणासाठी सिद्ध झालेले व ह्या जगात जे सर्वोत्तम असे मूल्य 'माणूस' त्याच्या रक्षणासाठी सिद्ध झालेले आहे. ===दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल === मानवी मन निर्भय करणारे, रोखठोकपणाची भाषा बोलणारे, प्रस्थापितांविरूद्ध उघडपणे संघर्ष करणारे हे दलित नाटक, मनोरंजनापेक्षा प्रबोधनाचीच कास पत्करते. विद्रोही जाणिवांचा पेटता आविष्कार म्हणजे दलित नाटक. वेदनाचा हुंकार म्हणजे दलित नाटक. काही नव्या विरोधी आणि विद्रोही जाणिवा पोटात घेऊन दलित रंगभूमीने आपल्या प्रवासाला सुरुवात केली. ज्या अनुभवांना, जीवनाला, दलित नाटककारांनी आकार दिला, ते अनुभव विदारक रीतीने आपल्या उघड्या नागड्या स्वरूपात समोर आले. त्यामुळेच दलित विषयावरील ही नाटके लक्षवेधी ठरतात, महत्त्वाची ठरतात. तर कधी कधी प्रस्थापितांच्या जाणिवेला, चमत्कारिक, ओंगळ, प्रक्षोभक व अस्वस्थ अशा स्वरूपाची वाटतात.(उदा.'तनमाजोरी' व 'देवनवरी' ह्या नाटकांचा शेवट इ. तेव्हा ह्या दलित नाटकांत नाटककारांनी आपले विशिष्ट अनुभव मांडले आहेत, त्यांचे वेगळेपण लक्षात घेण्यासारखे आहे. गेल्या दोन दशकांपूर्वी (केव्हापासून मोजायची?) मराठीत दलित विषयावरील व दलित जाणिवांविषयीच्या नाटकांना बहर आला. दलित लेखकांनी दलित नाटक व रंगभूमी दलित चळवळीचे एक साधन बनविले आहे. ह्या वर्गाच्या वाट्याला आलेले दैन्य व अप्रतिष्ठा ही माणसाला किती खालच्या पातळीवर नेते याचे विषण्ण करणारे दर्शन या नाटकांत घडते. (उदा. 'तनमाजोरी'तील वेठबिगारी, 'खेळीया'तील नारायणचा खून इ.). तरीदेखील दलित समाजाला हळूहळू प्रबोधनाची चाहूल लागल्याने ह्या दलित रंगभूमीच्या माध्यमातून दलितांच्या जीवनातच नव्हे तर सबंध समाजात होत असलेल्या परिवर्तनाचीही कल्पना येऊ शकते.(उदा.' युगयात्रा ' व 'कैफियत' नाटक). दलित नाटक हे केवळ आंबेडकरी विचारांच्या प्रचारासाठीच जन्मले नसून त्या विचारांच्या साक्षात्कारासाठी जन्मले आहे. दलित रंगभूमी आणि चळवळीतील हा जिवंतपणा आंबेडकरी विचारांच्या चळवळीमुळे आणि चळवळीतून जन्माला आला आहे. ह्या लढ्याने सांस्कृतिक क्रांतीला जन्म दिला. तेव्हा ह्या दलित नाटकाचा निर्मितीची मूळ प्रेरणा, म्हणजे 'आत्मशोध ' होय. स्वत्वाचा शोधाविषयीचे प्रश्न दलितांच्या जीवनात निर्माण झाले. जगण्याच्या दणकट जिद्दीमुळे सोसाव्या लागणाऱ्या यातनांमधून जन्मलेले हे प्रश्न आहेत. म्हणून दलित रंगभूमीवरील चळवळीच्या .नाटकांमध्ये अनुभवाचा जिवंतपणा आहे. ह्या दलित नाटकांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात आढळून येणारा सामाजिक संदर्भ होय. " आंबेडकरी विचार आत्मसात केल्यामुळे प्राप्त होणाऱ्या जीवनविषयक दृष्टिकोनाच्या आधारे स्वतःला आणि स्वतः भोवतीच्या वास्तवाला जाणून घेण्याच्या उत्कट इच्छाशक्तीचा शब्दरूप आविष्कार म्हणजे दलित नाटक " असे प्रा.दत्ता भगत यांनी एके ठिकाणी म्हणले आहे . आंबेडकरी तत्त्वज्ञानाची शक्ती घेऊन कोणत्याही संघर्षात सिद्ध झालेली आंबेडकरी चळवळ ही दलित नाट्य चळवळीची प्रेरक शक्ती आहे. दलित शोषितांची अस्मिता जागृत केली.म्हणून आंबेडकरी चळवळीशी दलित रंगभूमीचे जे नाते आहे ते विसारस येत नाही असे डॉ. भालचंद्र फडके यांचे मत आहे ते योग्यच म्हणले पाहिजे. {{संदर्भ हवा}} मराठी नाटकांच्या इतिहासातील हा दलित नाटकांचा प्रवाह अविभाज्य भाग आहे . हा दलित नाट्यचळवळीचा नवोन्मेष प्रवाह म्हणजे नावीन्याचा, नवसमाज जाणिवांचा एक नवा आकृतीबंध आहे असे म्हटल्यास ते वावगे होणार नाही. मानवी जीवनविषयक मूल्य, परिवर्तनशील समतेचा प्रवाह बलदंड करणारी अशी ही दलित नाटके आहेत. उदा० .न्याय, मन्वंतर इत्यादी. तसेच मध्यमवर्गीय जाणिवांवर आघात. उदा. आम्ही देशाचे मारेकरी. याबरोबरच अंधश्रद्धाविरोधी जागृती. "थांबा रामराज्य येतंय", "पोतराज ", "देवनवरी" इत्यादी. परिवर्तनाचा विचार देणाऱ्या नाट्यकृती 'भिक्षुणी वासवदत्ता', 'न्याय ', मुख्य म्हणजे बौद्ध धम्मातील सद्धम्माचा विचारही काही दलित नाट्यकृतींत आढळतो. विषम समाजरचनेचा व अर्थव्यवस्थेचा धिक्कार, आदर्श मानवी जीवनाचा स्वीकार ही दलित नाटकाची प्रयोजने आहेत . तेव्हा दलित नाटक ही सामाजिक व सांस्कृतिक चळवळ आहे. निव्वळ मनोरंजन हा उद्देश तिच्या पाठीमागे नाही. येथील रुढी परंपरेने, जाती धर्माने एका विशिष्ट समाजाचे, माणुसकीचे अधिकार नाकारणे, त्याविरुद्ध विद्रोह करण्याची दलित रंगभूमीची भूमिका आहे. शिवाय दलित रंगभूमीने ही प्रस्थापित परंपराही नाकारली आहे. दलित नाटकाचा सांधा वर्तमानाशी आहे. कारण दलित नाटक हे दलितांच्या वर्तमान चळवळीतून जन्माला येत आहे. चळवळ जन्मदात्री असल्यामुळे येथे हाडाचा जिवंतपणा आहे. तसा हा जिवंतपणा येथील मातीतून उगवला आहे. त्यामुळे ह्या नाटकात तंत्राचीही मोडतोड केलेली आढळते .उदा. ('थांबा ! रामराज्य येतंय') दलित नाटकात मूळ संकेतांचे भंजन केलेले आढळते. दुःख टोकदार करण्यातून कधी वक्तृत्वाचा, तर कधी आवेशाचा आधार घेतलेला आढळतो. (उदा० 'काळोखाच्या गर्भा'तील सूत्रधाराचा सुरुवातीचा व शेवटचा भाग) दुःखाची उत्कटता व्यक्त करण्यासाठी दलित नाटक कधी कवितेकडे सरकते. उदा. 'साक्षीपूरम', 'न्याय', 'युगयात्रा', ' कैफियत' मधील काव्यपंक्ती इत्यादी. अशा तऱ्हेने दलित रंगभूमीवर सादर होणाऱ्या नाट्यकृतींना एक दिशा आहे . स्वतःची गती आहे, एक इतिहास आहे. स्वतःचे असे एक तत्त्वज्ञान आहे भारतीय समाज हा विषमतेवर आधारित असल्यामुळे माणूस माणसापासून अलग झाला, वेगळा झाला. आता तसे न होता समान मानवी मूल्यांची समाजमंदिरात प्रतिष्ठापना करण्याचे ध्येय बाळगणारे दलित नाटक आज आपल्यासमोर उभे आहे. दलित नाटकांचे विषय दलितांवरील अत्याचार, त्यांची उपेक्षा, त्यांच्या जीवनातील दुःखे आणि सर्व प्रकारच्या अन्यायाविरुद्ध बंड असे असावेत हे स्पष्टच आहे. परंतु दलित नाटके म्हणजे केवळ एवढेच नव्हे; ह्या सर्व दलित नाटकांतून धर्मशास्त्रांतून निर्माण झालेली अंधश्रद्धा, दैववाद, जातीयवाद यांवर कठोर आणि मर्मग्राही आघात आहे. शिवाय या दलित नाटकांत विद्रोह व बंडखोरीचे लक्षण असून दुःख आणि आक्रोशही त्यांच्या जोडीला जाणवतो . परंतु ही नाटके निराश आणि वैफल्यग्रस्त नाहीत. हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे आणखीही वैशिष्ट्य सांगताना, ते केवळ दलितांच्या दुःखांपुरते मर्यादित नाही. तर मजुरांची होणारी पिळवणूक 'तनमाजोरी' आणि साऱ्या जगभराच्या मानवी अन्यायाविरुद्ध दंड थोपटून उभे राहण्याची क्षमता व निर्धार ह्या नाटकाच्या शब्दाशब्दांतून व्यक्त होतो. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकात अस्पृश्यांच्या वाट्याला आलेले हिणकस जीवन, दारिद्ऱ्य उपासमार, पोटासाठी चाललेली धडपड , अस्पृश्यतेमुळे समाजजीवनात होणारी उपेक्षा, दलितांवर सवर्णाकडून होणारे अत्याचार, अंधश्रद्धा , गैरसमजुती यांचे प्रामुख्याने चित्रण आलेले आहे . तसेच दलितेतर समाजाबद्दल आणि त्यांच्या सर्वकष परंपरेबद्दल दलितांना आलेली चीडही समजून येते.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभूमी आणि चळवळीचे नाटककार सामाजिक बांधिलकी मानणारे आहे. ह्या बांधिलकीमुळेच समाज व्यवस्थेने निर्माण केलेल्या विषमतेची व अन्यायाची चित्रे चळवळीच्या नाटकातून रेखाटण्यास उद्युक्त झालेले दिसतात. ह्या जाणिवेने निर्माण होणारे ताणतणाव त्यांनी धिटाईने व बारकाईने चित्रित केलेले आहेत. आजच्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, निषेधात्मक , नकारप्रचुर असे आहे . त्यात बंडखोरी , संतप्तता, आक्रमकता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा दंश, सरळ सरळ आणि उघड स्वरूपात बहुतांशी प्रगट असल्याचे दिसून येते. जळजळीत वेदना भोगणारा दलित माणूस ह्या दलित नाटकांत प्रथमच भेटतो. देव, दैव अंधश्रद्धा, कर्मकांड, पुराणमतवाद किंवा पारंपरिक संकल्पना नाकारणे, तसेच बद्ध विचारातून आलेला अनिश्वरवाद, अनात्मवाद, तर्कवाद, बुद्धिप्रामाण्यवाद, नीतिवाद स्वीकारणे हेच दलित जाणिवेचे नाटक होय! सामाजिक क्रांतीचे एक साधन म्हणून दलित नाट्य चळवळीचा विचार होत असला तरी ह्या विषयाच्या अनुषंगाने कलात्मकतेचा ही विचार होणे आवश्यक आहे. दलित रंगभूमीवरील नाटके ही प्रचारी असल्यास हरकत नाही; पण प्रचारालाही कलात्मकतेचे भान असणे आवश्यक आहे. आक्रस्ताळी लेखनातून काहीच साध्य होत नाही हे लक्षात घेऊन दलितांना सोसाव्या लागणाऱ्या दुःखांचे, व्यथांचे दर्शन या नाटककारांनी जरुर दाखवावे, पण त्याचे प्रदर्शन करण्याची वृत्ती असू नये, हे महत्त्वाचे आहे. ह्या सगळ्या दलित नाटकात आता एक प्रकारचा एकसुरीपणा जाणवू लागला आहे. त्याच एक आवर्त निर्माण झाले आहे. त्या दलित नाटकाच्या मुळाशी जी बंडखोर वृत्ती आहे, त्याचा परिपोष करण्याऐवजी आपले नाटक हे एका मोठ्या व्यापक चळवळीचे शक्तिस्थान आहे, याचे ह्या दलित नाटककारांनी अजिबात भान विसरता कामा नये. या सर्वच दलित नाटकांमध्ये नाट्यप्रयोगाचे सर्व गुण ओतप्रोत भरलेले आहेत. त्यातील आशय व्यापक आणि सखोल आहे . अभिव्यक्ती चैतन्यपूर्ण आणि नाविन्यपूर्ण आहे आणि तांत्रिकदृष्ट्याही ते अधिक सफाईदार आहे. मात्र ह्या सर्व नाटकांमध्ये अनुभवाची खोली वाढणे आणि मानवी समाजातील गुंतागुंतीचे योग्य दर्शन घडविणे आवश्यक आहे. दलितांना येणारे विदारक अनुभव एका नाट्यात खच्चून भरण्यापेक्षा एका एका अन्यायाच्या, उपेक्षेच्या घटना, घडामोडी याभोवती कथासूत्र गुंफून त्यातून मानवी मनाच्या स्वभावाच्या क्रिया- प्रतिक्रिया, आघात- प्रत्याघात यांचे कौशल्यपूर्ण- कलापूर्ण चित्रण प्रतिबिंबित करण्याचा प्रयत्न होणे या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. दलित रंगभूमीवरील नाटके प्रचारी, एकसुरी, बेेेढब आहेेेत. ती फारच 'लाऊडी' (भडक) आहेत अशी टीका वारंवार केली जाते. याला उत्तरही असे देण्यात येते की, दलित नाटक व सामाजिक समस्या, दलित जीवन हे वेगळे असू शकत नाही; ते अविभाज्य घटक आहेत. चांगली कलाकृती हे नेहमीच जीवनमूल्यांचा प्रचार करीत असते, म्हणून कलावंत व प्रचारक यांच्यातील अविभाज्य रेषा पुसून टाकता येत नाही. सामाजिक समस्याप्रधान नाटकातून एखाद्या तत्त्वाची व मूल्यांची मांडणी होत असेल तर आणि नाट्यमयतेला बाधा देत नसेल तर केवळ दलित नाटक आहे असे म्हणून त्यावर टीका करणे योग्य होणार नाही.दलित नाटक भडक आहे , तसेच दलित रंगभूमीतील नाटकात व्यक्त होणारे सामाजिक वास्तव एकपदरी आहे, असे म्हणले जाते. पण ही गोष्ट विषय वस्तूच्या मर्यादेमुळे आलेली नसून नाट्य विषयाच्या अपुऱ्या कलहामुळे निर्माण झाली आहे; ही वस्तुस्थिती आहे. ह्याकडे बऱ्याच या दलित नाट्यसंमेलनाच्या अध्यक्षांनी लक्ष वेधले आहे. दलित रंगभूमीतील नाटकात तोचतोपणा टाळण्यामध्ये प्रामुख्याने प्राध्यापक दत्ता भगत मलाकर डहाट, टेक्सास गायकवाड, प्रेमानंद गज्वी, रामनाथ चव्हाण, भि.शी. शिंदे इत्यादी आघाडीवर असून त्यांच्या नाट्य कलकृती मधील विविधता ही लक्षणीय आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतींचे अंतरंग तपासताना असे दिसून येते की , लेखकांनी ह्या नाटकात दलितांच्या जीवनाशी निगडित असणाऱ्या समस्या व प्रश्न यांनाच अधिक प्राधान्य दिलेले दिसून येते. त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्ष प्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत . दलितांना आपले प्रश्न व समस्या यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्षप्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत. दलितांना आपले प्रश्न व समस्यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. संघर्ष हा नाट्याचा प्राण असून दलित नाटकांचा तर तो अभिजात पैलु आहे . कारुण्य व संघर्ष नाट्य रूपाने सादर होत असताना त्यामध्ये दलित जीवनाचे रंग-रूप यांचा जिवंतपणे आविष्कार होतो यात शंका नाही. मानवी जीवनातील दुःखांच्या व वेदनांच्या आघातांनी सोसलेल्या दलीतांचा , त्यांच्या स्वतःचा असा हा जीवन अनुभव हाच ह्या नाटकातील संघर्षाचा स्थायीभाव आहे. दलित नाटक हे 'दलित' जीवनाचे नाट्य असल्याने ते प्रस्थापित रंगभूमीला जवळचे राहणार नाही,हे उघड आहे. ग्रामीण भागातील महार, मांग, चांभार, लोहार, सुतार, घिसाडी, कैकाडी, साळी, कोळी, कोष्टी, कुंभार, भराडी, अशा बारा बलुतेदारांचे, आदिवासींचे, कष्टकऱ्यांचे, कामगारांचे, पिचलेल्यांचे, रंजल्या - गांजल्यांचे, अन्याय-अत्याचारग्रस्तांचे प्रश्न दलित साहित्याने, दलित नाटकांनी प्रकर्षाने मांडले. या दलित रंगभूमीवर दलितांच्या जीवन दर्शनाच्या अनुषंगाने प्रगट झालेला विद्रोह व नकार प्रामुख्याने दलित मुक्ती कडे झेपावणारा आहे. प्रस्थापित समाज व संस्कृती यांवर हल्ला चढविताना या नाटकातून विद्रोहाचा अंगार ठसठसितपणे प्रगट झाला आहे. दलितांनी ज्या मूल्यसंकल्पना स्वीकारल्या आहेत त्यासाठी या नाटकातील संघर्ष निर्माण झाला आहे , तो वास्तव पूर्ण पातळीवरचा असून त्याआधारे "स्व" त्वाचा शोध , परंपरेला नकार , परिवर्तनाची दृष्टी , क्रांती प्रवणता , जीवनातील न्याय , स्वातंत्र्य , समता , बंधुता यांच्याशी बांधिलकी इत्यादी असणे प्रस्तुत दलित नाटकात व्यक्त होतात . याशिवाय प्रस्थापितांच्या विरोधातील दलित मनात असलेली चीड तीव्रतेने प्रगट होते. दलितांचे जीवन, त्यांचे राहणीमान, त्यांचे त्यांच्यातील परस्पर संबंध , त्यांचे भाव , विचार त्यांची राजकीय सामाजिक चळवळ पाहतांना भडक विषय ,आक्रस्ताळी भाषा, हृदयाला थेट जाऊन भिडणारा असे हेच दलित जीवन दर्शनाची प्रमुख अंग आहे. ह्या बहुतांश नाटकातील दलितांचे प्रश्न व समस्या यांचे स्वरूप एक सारखे असल्याचे दिसून येते. राखीव जागा , अस्पृश्यता , आंतरजातीय दलित-सवर्ण प्रेमविवाह संबंध , पिण्याचा पाण्याचा प्रश्न , जातीयता , अंधश्रद्धा , समाजकारण , राजकारण , दलित चळवळ , नामांतर इत्यादी प्रश्न बहुतांशी दलित नाटकात आढळले आहेत . दलितांचे दुःख हे एक सांस्कृतिक दृष्ट्या नाकारलेल्या माणसाचे दुःख आहे. मानव्यच नाकारल्या गेलेल्या दलित व्यक्तीचे दुःख आहे . त्यामुळे ह्या दुःख , व्यथा आणि वेदना यांचा अविष्कार आवेशाने , त्वेशाने दलित रंगभूमीवरील नाट्य कृतीतून व्यक्त होणे यात अस्वाभाविक असे काहीच नाही. ह्या दलित नाटकातील संघर्षाच्या संदर्भात कथानक , विषय इत्यादींना नाट्यमयता प्राप्त होण्यास त्यामुळे मदत झाली आहे. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात खरेखुरे दलित जाणिवेचे , दलित दुःखांचे, वेदनांचे आणि व्यथांचे जिवंतपणे सहृदयतेने दर्शन घडविण्यात हे दलित नाटककार यशस्वी झाले आहेत. जा दलित समाजातून ते पुढे आले आहेत त्या अनुभवांशी इमान राखून, अधिकारवाणीने सत्यनिरपेक्षतेने जीवनदर्शन घडविण्याची त्यांची लेखणी वचनबद्ध झाली. हा त्यांचा प्रयत्न बऱ्यापैकी साध्य झाला आहे. दलित चळवळीला गतिमान करण्याचे कार्य ह्या व्यासपीठाला मार्फत होत आहे असे ह्या नाटकांच्याअंतरंगाचा अभ्यास करताना दिसून येईल. भारतरत्न डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या उदयाने व त्यांच्या विचारसरणीमुळे , शिकवणुकीमुळे भारतातील समग्र दलित समाजात जागृती निर्माण होऊ लागली. त्यांच्या समाज सुधारणांच्या विचारांनी व आंदोलनांनी दलितांचे एक नवे विश्व निर्माण झाले. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात दलित समर्थपणे उभा राहिला. साहित्य हा एक त्याचाच प्रभावी आविष्कार होय. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या क्रांतिकारी तत्त्वज्ञानातून दलित साहित्य व दलित नाट्य जन्माला आले. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृती हे दलित चळवळीचे एक महत्त्वपूर्ण साधन मानले गेले असून त्यासाठी प्रामुख्याने आधारस्तंभ असणारे घटक म्हणजे दलित पॅंथर, आंबेडकरवाद, नामांतर चळवळ, धर्मांतर, दलितांवरील अत्याचाराचा जोरदार प्रतिकार तसेच दलितांच्या राखीव जागांच्या संदर्भात घटनात्मक तगादा, दलितांच्या विद्यमान परिस्थितीतील राजकारण व समाजकारण इत्यादी कार्यक्रम व विषय प्रामुख्याने दलित नाटकांमध्ये चित्रित झाले आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतीत अस्पृश्य समाजाचे हिणकस जीवन, प्रस्थापितांना कडून झालेली उपेक्षा, अत्याचार, छळ अंधश्रद्धा यांचे दर्शन घडते. प्रस्थापित समाजव्यवस्थेविषयी चीड म्हणजे विद्रोहाची प्रवृत्ती हे दलित नाट्य वाड्मयचे खास वैशिष्ट्य म्हणता येईल. ह्या दलित नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, संतप्तता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा तीव्र निषेध इत्यादीचे दर्शन घडते. सामाजिक बांधिलकीच्या प्रेरणेतून निर्माण झालेले ही दलित नाट्य वाड्मय त्यातून निर्माण झालेला संघर्ष अत्यंत धिटाईने व बारकाईने आपल्या नजरेसमोर उभा राहतो. त्यादृष्टीने ही दलित नाटके सामाजिक परिवर्तन आणि सामाजिक बांधिलकीची केंद्रबिंदू आहेत. उदाहरणार्थ मन्वंतर, न्याय, युगयात्रा इत्यादी समाजातील वस्तुस्थिती आणि मानवी जीवनातील वास्तवता दलित नाटक नाकारू शकत नाही. म्हणूनच परिवर्तनाचा विचार देणारे सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे एक प्रभावी हत्यार मानले गेले आहे. ही दलित नाट्य चळवळ खरी म्हणजे अस्सल देशी आहे असे म्हणले तर वावगे ठरू नये.ह्या नाटकाची निर्मितीच मुळी एका विचारांच्या प्रचारासाठी झाली आहे. ती गोष्ट म्हणजे आंबेडकरी चळवळीचा प्रचार व प्रसार होय! मला जाणवणारा, समजलेला भाग, समाजासाठी व्यक्त झाला पाहिजे. त्यांच्यापर्यंत नेण्याची एक नैतिक जबाबदारी माझ्यावर आहे. अशी एक भूमिका ह्या चळवळीच्या नाटकाच्या पाठीमागे आहे. आंबेडकरी विचाराने त्याला प्राप्त झालेला दृष्टीकोण दलित नाटककार ह्या माध्यमातून मांडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. त्यासाठी तो स्वतः या अभिव्यक्तीचा शोध घेत आहे. महात्मा फुले यांच्या " तृतीय रत्न " या नाटकात पासून ते सत्यशोधक तमाशा पर्यंत हा प्रयत्न झालेला दिसतो .तमाशातील मुक्त नाट्यचा वापर करून पुढे आंबेडकरी जलसे विकसित झाले. तेव्हा दलित नाटकांचा उगम शोधायचा झाल्यास ह्या जलसा शोधा घ्यावा लागणार आहे. जलसा हा त्यांच्या विचारांची अभिव्यक्तीची स्वतंत्र निर्मिती आहे. ह्याअविष्कार पद्धतीला ह्या समाजातील लोककलांची एक जणपरंपरा आहे. ह्या लोककलेतूनच तमाशा , सत्यशोधक तमाशे व पुढे आंबेडकरी चळवळीचे दलित नाटक जन्माला आले आहे. अशी ही दलित रंगभूमीवरील नाटकांची चळवळीच्या बरोबर चालत आलेली देशी परंपरा आहे. ही नाटके नकार व विद्रोहाची जाणीव जोपासणारीच आहेत.दलितांच्या व्यथा , वेदना प्रस्तापित जोपर्यंत समजून घेत नाहीत तोपर्यंत ह्या चळवळीच्या नाटकांची अभिव्यक्ती ही विद्रोहीच राहणार. उदा. तनमाजोरी, देवनवरी ,साक्षीपुरम ,काळोखाच्या गर्भात, इत्यादी तेव्हा दलित चळवळीची ,आंबेडकरी विचारांची नाटके म्हणजे मूल्यवाचक, मूल्याधिष्ठित संकल्पना व जीवनपद्धती स्वीकारणारी साहित्यकृती होय ! असे निश्चितपणे म्हणता येऊ शकते.तेव्हा ह्या दलित नाटकांचा वेगळा प्रवाह, मानवी जीवनविषयक मू ल्ये परिवर्तनशील समाजाला परावर्तित विचारांची , शोषणा विरहित समाजजीवनाचा , समतेचा प्रवाह बलदंड करणारा ; मूल्याधिष्ठित विचार प्रणाली स्वीकारून वेगळे अस्तित्त्व असलेला असा हा मूलतःच वेगळा वाड्. मयप्रकार आहे याची नोंद ह्या ठिकाणी घेणे जरूर आहे. समाजक्रांतीचे जनक मराठीचे अध्य नाटककार महात्मा ज्योतिराव फुले हेच दलित नाट्य चळवळीचेही प्रेरणा स्थान होत . म्हणजेच दलित रंगभूमीवरील नाट्य चळवळीचा उगम महात्मा फुले यांच्या "तृतीय रत्न "(इ .स.१८५५ )यामध्ये निश्चित सापडतो. त्यांनी स्वतंत्र व वास्तवपूर्ण कथानकाचा आश्रय घेऊन धर्माच्या नावाखाली चालणारे शोषण ह्या नाटकात दाखवून दिले आहे. हा दलित नाटकांचा पहिला महत्त्वपूर्ण टप्पा होय .दलित नाट्याचे एक चांगले रूप म.भी.चिटणीस यांच्या" युगयात्रा "या नाटकात पहावयास मिळते. ह्या नाटकात ग्रीक शोकांकोचे येणारा "कोरस "जणू बोलका निवेदक म्हणून समोर उभा राहतो. दलित नाट्य चळवळीचे अभिमानाचे व गौरवाचे मानचिन्ह म्हणजे "युगयात्रा" नाटक होईल.{{संदर्भ हवा}} समीक्षा आणि मूल्यमापन दलित नाट्य चळवळीचे अप्रतिम, वैभवसंपन्न, कुशल, समर्थ लेखणीचे नाट्यलेखक श्री. प्रेमानंद गज्वी यांच्या गाजलेल्या अनेक नाट्यकृतींचा उल्लेख ह्याच ठिकाणी करावा लागतो. पहिली कलाकृती म्हणजे" देवनवरी"(१९८०). यात कथानकाचा प्रपंच न करता देवदासींच्या आयुष्याची परवड महत्त्वाच्या घटनातून व्यक्त होते .त्याविषयीचे स्फोटक चित्र ह्या ठिकाणी, ह्या नाटकात केले आहे.ज्या पौराणिक घटनांतून ही कथा सुरू झाली ती सुरुवातीलाच संक्षेपाने ;पण प्रभावीपणे सादर केले आहे. त्यानंतर ह्या कथेत गुंतलेल्या प्रातिनिधिक व्यक्तींच्या आधारे देवदासींचे आयुष्य चित्रित करण्यात आले आहे. त्यात आई-वडील, पुजारी ,इनामदार आणि वेश्या व्यवसायाचा दलाल अशा व्यक्ती येतात . ह्या चित्रणातील त्वेष इतका अनावर आहे की , त्यामध्ये कथेची रूपरेखा ही स्पोटक रूप धारण करते. इनामदार हा एक माणूस परंपरेचा व प्रवृत्तीचा प्रतिनिधी ! देवदासींची जीवघेणी व्यथा ,वीठबिगारीचे जिने जगणाऱ्या या दुर्दैवी व्यक्ती यांना मुक्ती कधी मिळणार? असा प्रश्न ह्या नाटकाच्या निमित्ताने आपणापुढे उभा राहतो. ह्या नाटकात व्याकुळ , व्यथित , सामाजिक दुःखाने ग्रस्त असणारे , दैन्य आणि अन्याय हेच नशिबी असणारे अशा ह्या देवदासी ! त्यांच्या मनःस्थितीचे दर्शन ह्या नाटकात घडते. तिचा नाट्यरूप अविष्कार हा उद्रेकासारखा आहे . मग तो संवाद अगर कवितेच्या ओळी यातून प्रकट होताना आपला मूळ आवेग किंवा कायम ठेवतो .‘ देवनवरी ’ला राम गणेश गडकरी नाट्य पुरस्कार (१९८२—८३) मिळाला म्हणून ह्या ठिकाणी पुन्हा एकदा आवर्जून नोंद घ्यावी लागते. गज्वीचे दुसरे वैशिष्ट्यपूर्ण गाजलेले नाटक म्हणजे ‘ तनमाजोरी ’ या नाटकाला अनंत काणेकर पुरस्कार आणि इ.स.१९८४–८५–८६ ह्या तीन वर्षातील ‘ सर्वोत्कृष्ट नाटक आणि मामा वरेरकर ( १९८५ ) नाट्यपुरस्कार ’ लाभले असून हे नाटक अतिशय गाजले . तसेच ‘ तनमाजोरी ’ह्याच नाटकाला ‘राम गणेश गडकरी ’ पुरस्कार सालचा लाभला असून या नाटकाचा प्रयोग लंडन येथे देि.२/११/१९८५ रोजी ग्रँड हॉल , फुलहम रोड लंडन येथे सायंकाळी ७:२० वाजता झाला. यावेळी ‘ तनमाजरी ’ नाट्यग्रंथाचे प्रकाशन डॅडी दंडवते यांच्या हस्ते झाले . या नाटकाच्या निमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी ३० ऑक्टोबर १९८५ला लंडनला गेले होते. तसेच सध्या अलीकडच्या प्रेमानंद गज्वी यांच्या गांधी-आंबेडकर (१९७७) या नाटकात प्रथमच मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात स्री पात्र विदूषकाची निर्मिती करून दाखवली आहे. त्यामुळे या नाटकाला वेगळीच परिणामकारकता प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे मागे उल्लेख केलेल्या ‘तनमाजोरी’ ह्या नाटकात समाजातील अन्यायाची प्रखर जाणीव एकजीव सामर्थ्याने व्यक्त झाली आहे . या नाटकाचा प्रयोग लंडन नेते रंगभूमी दिनानिमित्त २ नोव्हेंबर १९८५ रोजी करण्यात आला . सेक्सपियरच्या रंगभूमीवर इतक्या प्रचंड ताकतीचे मराठी नाटक सादर केले जाते जागतिक नाट्य परंपरेला शोभणारी घटना होती . ‘तनमाजोरी’ हे नाटक असे आहे की, त्यामध्ये कौर्य , अन्याय , सूड यांचा सच्चा उद्रेक होणारा अनुभव साकार केला गेलाआहे .ह्यानिमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी लंडनला गेले होते. धरणावर काम करणाऱ्या वेठबिगारांच्या जीवनावरचे हे नाटक आहे . अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी माणूस कसा पेटून उठतो याचे चित्रण ह्या नाटकात सामर्थ्य संपन्नतेने प्रगट झाले आहे. आत्तापर्यंत ह्या नाटकाचे बावन्न प्रयोग झाले असून लंडन येथील नाट्यप्रयोगाचे दिग्दर्शन श्री. विक्रम गोखले यांनी केले होते. प्राध्यापक दत्ता भगत यांच्यासारख्या दलित रंगभूमी आणि चळवळीला आकार देणाऱ्या व तिला पुढे नेणाऱ्या , समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख केला पाहिजे , अशी त्यांची ‘खेळिया’ (१९८६)‘ वाटा-पळवाटा’ (१९८८)आणि ‘अश्मक’(१९९० )अशी दलित नाट्य सृष्टीची परिपूर्ण असणारी व मानदंड लागणारी प्रसिद्ध नाट्यकृती! प्रेक्षकांच्या अभिरुचीचे भान ठेवणाऱ्या ह्या नाट्यकृती आपणाला अंतर्मुख करतात. समाज प्रबोधनाचे व्रत स्वीकारून दलितांमधील अंतर्गत संघर्ष, विद्यमान दलित चळवळीची दिशा , त्यांच्या लढ्याचे सामर्थ्य –मर्यादा ह्याविषयी वस्तुनिष्ठतेने, अलिप्तपणे चित्रण करणारी हे नाटके लोकप्रिय आहेत . ह्या त्यांच्या कलाकृतीला मराठी नाट्यसृष्टीत तोड नाही. दलित नाट्य चळवळीतील आघाडीचे नाट्यलेखन करणारे प्राध्यापक दत्ता भगत ह्यांचा ह्या नाट्यकृती दलितांमधील अंतर्गत व बहिर्गत संघर्षात त्यातील नाट्य रंगवीत आपल्यासमोर साकार करतात.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभमीवरील नाटकांचा केंद्रबंदू दलित समस्या हा आहे.जात,धर्म, पंथ हा त्यांचा समस्येचा संदर्भ आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानवजातीचा संघर्ष आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानव जातीचा संघर्ष आहे. अशी ही दलित चळवळीची नाटके मानवाच्या मुक्तीसाठी चाललेल्या धडपडीचे , चळवळीचे साधन आहे. त्यांना अभिप्रेत असलेल्या मानवी मूल्यांसाठी हा संघर्ष आहे.दलित दलितेतर अशा सर्व प्रेक्षकांपर्यंत जाणारी ही दलित नाट्यचळवळ आहे. केवळ अन्याय , दारिद्र्याचे, अत्याचाराचे चित्रण, सवर्ण विरुद्ध दलित हा या प्रस्तुत नाटकांचा केवळ विषय नाही, तर मानवाच्या प्रति असणाऱ्या ‘करुणेपोटी’ निर्माण झालेले हे नाट्य आहे. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाची जीवन ज्योत असलेल्या ह्या दलित नाट्य चळवळीने धर्मांधता, अंधश्रद्धा यांच्याविरुद्ध संघर्ष करण्याचे योजनाबद्ध कार्य स्वीकारले आहे. परंपरावाद्यांची इच्छा एकच आहे, माणसाने परंपरेनुसार जगावे आणि प्रबोधनाने जागवलेली माणसे आता तशी कृती करण्यास तयार नाहीत. हा खरा संघर्षाचा ,विद्रोहाचा मुद्दा आहे, विशेष म्हणजे ह्या आंबेडकरी चळवळीच्या दलित नाट्यकृतीत परंपरावादी व्यक्ती ‘खल’ म्हणून वावरते. आत्तापर्यंत नऊ अखिल भारतीय स्वरूपाची दलित नाट्य संमेलने आयोजित करण्यात आली आहेत. शिवाय वेळोवेळी दलित नाट्यमहोत्सव देखील आयोजित करण्यात आले आहेत. दलित रंगभूमी समृद्ध करण्याचे श्रेय सर्वस्वी भि. शि. शिंदे , प्रेमानंद गज्वी , प्राध्यापक दत्ता भगत, श्री रामनाथ चव्हाण, श्री टेक्सास गायकवाड , श्री प्रभाकर दुपारी, श्री प्रकाश त्रिभुवन , श्री रुस्तम अचलखांब ,प्राध्यापक अविनाश डोळस, प्राध्यापक मधुसूदन गायकवाड यांच्याकडे प्रामुख्याने जाते. दलित रंगभूमीवर नाट्यकृती सादर करणाऱ्या नाट्यसंस्था खालील प्रमाणे: पुणे :-- दलित रंगभूमी , दलित थिएटर अकादमी , शाहीर अण्णाभाऊ साठे रंगमंच , प्रबुद्ध रंगभूमी , क्रांती थेएटर्स. नागपूर :- नवचैतन्य रंगमंच , पॅंथर्स थिएटर्स , संकेत थिएटर्स , भारतीय दलित रंगभूमी , मुक्तवाहिनी , नागसेन , अभिनव कला , विप्लवी. मुंबई - ठाणे :-अभिरुची, नालंदा. औरंगाबाद :- दलित थिएटर्स , प्रतिभा थेएटर्स , दलित नाट्य अकादमी , क्रांती थेएटस. सोलापूर :- समता रंगमंच , प्रज्ञा रंगमंच , बुद्धिष्ट कल्चर अकादमी . अमरावती :-दलित थिएटर दिल्ली :-आव्हान . आंबेजोगाई :- दलित युवक आघाडी , कला विभाग. ननेर :- नवनिर्माण रंगमंचम मध्यप्रदेश :- जग नाटयमंच बिहार- पाटणा :-लोक समिती , जनपथ . आणि याबरोबरच अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाची नोंदही ही जाता-जाता करणे इष्ट ठरते. संमेलन. अध्यक्ष. ठिकाण वर्ष पहिले भि. शि.शिंदे पुणे फेब्रुवारी १९८४ == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकरवादी चळवळ]] == संदर्भ पुस्तके == * समकालीन दलित कथा : एक अभ्यास - डॉ. मनोहर सुरवाडे. * दलित रंगभूमी आणि नाट्य चळवळ : डॉ. मधुकर मोकाशी * दलित रंगभूमी : भालचंद्र फडके * दलित साहित्य : उद्गम आणि विकास -डॉ. योगेंद्र मेश्राम *दलित साहित्य एक सामाजिक सांस्कृतिक अभ्यास : प्रा. गो. म. कुलकर्णी डॉ . विद्याधर पुंडलिक *नामांतर लढा शोधयात्रा प्रा. सुधीर गव्हाणे *आंबेडकरी शाहिरी : एक शोध , डॉ. कृष्णा किरवले *दलित चळवळ आणि साहित्य, डॉ. कृष्णा किरवले *दलित कवितेतील नवेे प्रवाह : महेंद्र भवरे *फुले आंबेडकरी साहित्य : आकलन आणि आस्वाद, मोतीराम कटारे *फुले-आंबेडकर दलित साहित्य : प्र. श्री. नेरूरकर *दलित साहित्य समीक्षा : डॉ. ज्योती लांजेवार *समाज आणि साहित्य - समीक्षा डॉ. यशवंत मनोहर *दलित साहित्याची चिकित्सा : डॉ. सदा कराडे *बुद्ध आणि त्यांचा धम्म डॉ. भिवराव रामजी आंबेडकर *आंबेडकरी कवितेचे अंतरंग : हरीश खंडेराव *दलित साहित्य प्रवाह आणि प्रतिक्रिया: गो.म. कुलकर्णी *साहित्य : प्रकृती आणि प्रवृत्ती डॉ. गंगाधर पानतावणे *दलित साहित्याच्या नामांतराचा वाद: संपादक: धम्मपाल रत्‍नाकर *दलित साहित्य : एक अभ्यास , संपादक : अर्जुन डांगळे *दलित कथा उद्गम आणि विकास :डॉ . प्रकाश खरात *वादळाचे वंशज : डॉ. गंगाधर पानतावणे *प्रेमानंद गज्वी निवडक एकांकिका : संपादक म. द. हातकणंगलेकर *दलित नाटक प्रेरणा व विकास प्रा. शैलेश त्रिभुवन *प्रेमानंद गज्वी यांचा लेखनप्रवास : संपादक महेंद्र भवरे *भूमिपुत्र टेक्सास गायकवाड यांचे प्रबुद्ध जलसे संपादक : आयु .कीर्तीपाल गायकवाड *दलित रंगभूमी :संपादक डॉ . भालचंद्र फडके *दलित नाट्य वाड्.मय : डॉ. संजय राऊत *दलित नाटक आणि रंगभूमी : डॉ. ईश्वर नंदपुरे *दलित स्वकथने, आरती कुसरे-कुलकर्णी, विजय प्रकाशन, नागपूर *दलित कवितेची शैली - डॉ. संजय मून *दलित साहित्याकडून भारतीय साहित्याकडे- डॉ. संजय मून ==संदर्भ== {{प्रा. दत्ता भगत, अध्यक्षीय भाषण, तिसरे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन, आंबेजोगाई मे १९८६}} [[वर्ग:दलित साहित्य| ]] [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] o6ssol6pbj5mmtg8ik51wvopnwf2xsl 2689223 2689221 2026-06-15T03:35:58Z ~2026-24679-89 182431 /* दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल */ 2689223 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{npov}} ==दलित वाङ्मयाची वाटचाल== '''दलित वाङ्मयाचा''' उदय १९६० नंतर झाला. [[चीड]] आणि [[बंड]] ही चळवळीची दोन प्रमुख वैशिष्ट्ये होती; तर वेदना विद्रोह आणि नकार ही या साहित्यातील महत्त्वाची तत्त्वे होती.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mourya|first=dr. Kalpana|date=2017-06-02|title=दलित चेतना एवं साहित्य|url=http://dx.doi.org/10.24321/2456.0510.201704|journal=Anusanadhan: A Multidisciplinary International Journal (In Hindi)|volume=2|issue=1|pages=25–38|doi=10.24321/2456.0510.201704|issn=2456-0510}}</ref> स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, विज्ञाननिष्ठा, न्याय आणि लोकशाही ही मूल्दोये दलित साहित्याचा मूलाधार आहेत.{{संदर्भ हवा}} [[हिंदू|हिंदु]] समाज व्यवस्थेमध्ये जातीची उतरंड आहे. त्अयामुळे उच्माच जात व कनिष्नुठ जात अशी विषमता असून 'दलितत्त्व' हे या विषमतेचे अपत्य आहे. दलितांवर या विषमतावादी समाजव्यवस्थेने पिढ्यांपिढ्या अन्याय केला. त्याला विरोध करण्यासाठी [[साहित्य]]कलेला दलितांनी त्यांच्याविरुद्ध लढण्याचे एक हत्यार बनविले आहे. त्यामुळे दलित लेखकांची जबाबदारी या विषमतेविरुद्लेध लेखन करून लढा देणे ही आहे, असे हा साहित्यप्रवाह मानतो. ही जबाबदारी स्पष्ट करताना [[अण्णा भाऊ साठे]] , "आम्ही दलित साहित्यिकांनी दलितांना वास्तव जगण्याच्या सर्व जुलुमातून मुक्त करणारे साहित्य निर्माण केले पाहिजे' असे यांनी सांगितले आहे.{{संदर्भ हवा}} शत्रूंवर मात करण्यासाठी आयुधापेक्षा विचार हे फार मोठे [[शस्त्र]] आहे. ही इतिहासाची साक्ष असून [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी देखील रक्तपातविरहित [[समाज परिव‍तन|समाज परिवर्तनासाठी]] शब्दशस्त्रांचाच वापर करून, आपल्या तत्त्वज्ञानाच्या सामर्थ्यावर भारतीय समाजात परिवर्तन घडवून आणले. अण्णा भाऊ साठे यांनी त्याच शब्दसामर्थ्याची जाणीव ठेवून समाजप्रबोधनासाठी लेखनमाध्यम उपयुक्त असल्याचे दलित साहित्यिकांना सांगितले. त्याचप्रमाणे स्वतःही लेखन केले. दलितकथा लिहून त्यांनी मोलाचे काम केले आहे. == दलित लेखनाचे प्रकार== === आत्मकथन === मराठीमध्ये दलित आत्मकथने हा प्रकार इ.स.१९६० नंतरच्या काळात मराठीत विशेष लोकप्रिय झालेला असून दलित साहित्यालाच नव्हे तर मराठी साहित्याला समृद्ध केलेले आहे. आत्मकथनांमुळे मराठी साहित्य राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पोहोचलेले आहे. [[बलुतं]]- [[दया पवार]], [[आठवणींचे पक्षी]]- [[प्र.ई. सोनकांबळे]], [[उपरा]]- [[लक्ष्मण माने]], [[मुक्काम पोष्ट देवाचे गोठणे]]- [[माधव कोंडविलकर]], [[जिणं आमुचं]]- [[बेबी कांबळे]], [[मला उद्ध्वस्त व्हायचंय]]- [[मल्लिका अमरशेख]], [[माझ्या जल्माची चित्तरकथा]]-[[शांताबाई कांबळे]], [[उचल्या]]- [[लक्ष्मण गायकवाड]], [[कोल्हाट्याचं पोर]]- [[किशोर शांताबाई काळे]], [[अक्करमाशी]]- [[शरणकुमार लिंबाळे]], [[बेरड]]- [[भिमराव गस्ती]], काट्यावरची पोटं- उत्तम बंडू तुपे, [[आमचा बाप आन् आम्ही|आमचा बाप आन आम्ही]]- [[नरेंद्र जाधव]], अंतःस्फोट- कुमुद पावडे, [[तराळ अंतराळ]] - [[शंकरराव खरात]], [[ढोर]] - [[भगवान इंगळे]], संगराच्या पायवाटा - मारोतराव गोविंदराव भवरे ही मराठीतील काही गाजलेली दलित आत्मकथने आहेत. == नाटके == ही नाटके अशी आहेत; वाटा पळवाटा (दत्ता भगत), अमली (ऋषिकेश सुलभ), अश्मक (दत्ता भगत), आगट (अशोक बुरबुरे), आग्या वेताळ (जॉनी मेश्राम), उचक्का ([[लक्ष्मण गायकवाड]]), कथा खैरलांजी (प्रा. अनिलकुमार साळवे), कॅम्पस (वामन तावड़े), काॅम्रेड जोशी (अमर रामटेके), कालचक्र (हेमचंद्रजा), काळोखाच्या गर्भात (भि.शि. शिंदे), कैफियत ([[रुस्तुम अचलखांब]]), कोर्ट मार्शल (स्वदेश दीपक), खेळीया, गांडू बगिचा (नामदेव ढसाळ यांच्या कवितासंग्रहावर आधारित एकांकिका), गावकी (आत्मचरित्र, रुस्तुम अचलखांब), चक्रांत, जय जय रघुवीर समर्थ, जाता नाही जात (सिद्धार्थ तांबे), झाडाझडती (शिल्पा मुंब्रिसकर), झुंबर विदूषक (प्रभाकर दुपारे), बाबा भांड लिखित ‘तंट्या’ कादंबरीवर आधारित ‘तंट्या’ तनमाजोरी, तृष्णापार ([[फ.मु. शिंदे]]), थांबा रामराज्य येत आहे (प्रकाश त्रिभुवन), देवनवरी, किरवंत ([[प्रेमानंद गज्वी]]), धादान्त खैरलांजी ([[प्रज्ञा पवार]]), पांढरा बुधवार, पुन्हा एकदा नव्याने (भगवान हिरे), पैदागीर, पोतराज, बळी अडगुळ (गुणशेखरन), भाई तुम्ही कुठे आहांत? (डॉ. ऋषिकेश कांबळे), महाभोज (मन्नू भंडारी), युगयात्रा (म.भि. चिटणीस), रापी (संजय जीवने), (डॉ. अरुण मिरजकर ) निब्बान, पिलर, ब्लॅक नाईटस ..... अंडरग्राऊंड व्हाया भीमनगर मोहल्ला (राजकुमार तांगडे), सुनो शेफाली (कुसुमकुमार), सुंबरान (रामदास कांबळे), स्त्री (कमल अडिकणे, १९८०), स्मारक (कुमार देशमुख), आदि. {{संदर्भ हवा}} * सन १९८२मध्ये पहिला दलित नाट्यमहोत्सव. ===दलित रंगभूमीचा उदय=== * सन १९५५मध्ये मिलिंद महाविद्यालयात स्नेहसमेलनाला डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पाहुणे म्हणून आले होते. त्यांनी तिथे विद्यार्थी व प्राध्यापकांनी सादर केलेली नाटके पाहिली. सर्वसाधारण विषयावर नाटके लिहिण्यापेक्षा 'दलित जीवनावर नाटके लिहा' असे त्यांनी सांगितले आणि तिथेच दलित रंगभूमीची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. मिलिंद महाविद्यालयाचे प्राचार्य म.भि. चिटणीस यांनी 'युगयात्रा' (१९५६) लिहून आंबेडकरांच्या समाजप्रबोधन हाकेला प्रतिसाद दिला. १९५६ मध्ये नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. आंबेडकरांच्यासमोर या नाटकाचा प्रयोग झाला. त्यानंतर काही वर्षात दलित व अन्या लेखकांनी अनेक दलित नाटके, एकांकिका लिहिल्या.{{संदर्भ हवा}} * 'दलित' ह्या शब्दाचाच अर्थ मुळी पीडलेले, नाडलेले, तुडवलेले, शोषित, वंचित, उपेक्षित, असा आहे. अशा समूहाचा दडपलेला आवाज ज्या नाटकामध्ये, ज्या जाणिवेने प्रगट होतो, ते दलित नाटक होय.{{संदर्भ हवा}} ===दलित नाटकांची वैशिष्ट्ये=== * मराठी नाटय परंपरेच्या इतिहासात दलित नाटकांचे वेगळे अस्तित्त्व आहे हे मान्य करायला हवे. आजपर्यंत लिहण्यात आलेली दलित नाटके ही सामाजिक परिवर्तनाची आणि सामाजिक बांधिलकीचे केंद्रबिंदू आहेत. म्हणजेच सामाजिकतेला व परिवर्तनाला सामोरे जाणारे विचारप्रवाह दलित नाटकाला मंजूर आहेत. * या देशातील समाजव्यवस्थेला एक जबरदस्त हादरा देणारे धारदार हत्यार म्हणून दलित नाटकाचे एक वेगळे अस्तित्त्व आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे नाट्य परंपरेतील नाटकीपणा दलित नाटकाला मान्य नाही. * प्रस्थापित वर्गाकडून दलितांवर होणाऱ्या अन्याय, अत्याचाराला वाचा फोडण्याचे कार्य दलित नाटकाने केले आहे. * आपल्या वेदना दलित नाटककारांनी नाटक व एकांकिकातून मांडल्या. * इतर दलित साहित्यप्रकाराप्रमाणे वेेदना, विद्रोह, नकार ही दलित नाटकाची वैशिष्ट्ये आहेत. * दलित नाटक सामाजिक दुःखातून जन्माला येते. दलित नाटकातून येणारा इतिहास हा केवळ एक इतिहास म्हणून येत नाही तर मानवी संस्कृतीची साक्ष म्हणून येतो. दलित नाटक हे इतिहासाचे गोडवे गात नाही, तर इतिहासाचे विश्लेषण करून भविष्याचा वेध घेते. * मानवतेविषयी, माणुसकीविषयी दलित नाटक आग्रही आहे. * दलित नाटक हे वैचारिक बांधिलकी मानणारे, अखिल मानव कल्याणासाठी सिद्ध झालेले व ह्या जगात जे सर्वोत्तम असे मूल्य 'माणूस' त्याच्या रक्षणासाठी सिद्ध झालेले आहे. ===दलित नाटकांचे स्वरूप आणि वाटचाल === मानवी मन निर्भय करणारे, रोखठोकपणाची भाषा बोलणारे, प्रस्थापितांविरूद्ध उघडपणे संघर्ष करणारे हे दलित नाटक, मनोरंजनापेक्षा प्रबोधनाचीच कास पत्करते. विद्रोही जाणिवांचा पेटता आविष्कार म्हणजे दलित नाटक. वेदनाचा हुंकार म्हणजे दलित नाटक. काही नव्या विरोधी आणि विद्रोही जाणिवा पोटात घेऊन दलित रंगभूमीने आपल्या प्रवासाला सुरुवात केली. ज्या अनुभवांना, जीवनाला, दलित नाटककारांनी आकार दिला, ते अनुभव विदारक रीतीने आपल्या उघड्या नागड्या स्वरूपात समोर आले. त्यामुळेच दलित विषयावरील ही नाटके लक्षवेधी ठरतात, महत्त्वाची ठरतात. तर कधी कधी प्रस्थापितांच्या जाणिवेला, चमत्कारिक, ओंगळ, प्रक्षोभक व अस्वस्थ अशा स्वरूपाची वाटतात.(उदा.'तनमाजोरी' व 'देवनवरी' ह्या नाटकांचा शेवट इ. तेव्हा ह्या दलित नाटकांत नाटककारांनी आपले विशिष्ट अनुभव मांडले आहेत, त्यांचे वेगळेपण लक्षात घेण्यासारखे आहे. गेल्या दोन दशकांपूर्वी (केव्हापासून मोजायची?) मराठीत दलित विषयावरील व दलित जाणिवांविषयीच्या नाटकांना बहर आला. दलित लेखकांनी दलित नाटक व रंगभूमी दलित चळवळीचे एक साधन बनविले आहे. ह्या वर्गाच्या वाट्याला आलेले दैन्य व अप्रतिष्ठा ही माणसाला किती खालच्या पातळीवर नेते याचे विषण्ण करणारे दर्शन या नाटकांत घडते. (उदा. 'तनमाजोरी'तील वेठबिगारी, 'खेळीया'तील नारायणचा खून इ.). तरीदेखील दलित समाजाला हळूहळू प्रबोधनाची चाहूल लागल्याने ह्या दलित रंगभूमीच्या माध्यमातून दलितांच्या जीवनातच नव्हे तर सबंध समाजात होत असलेल्या परिवर्तनाचीही कल्पना येऊ शकते.(उदा.' युगयात्रा ' व 'कैफियत' नाटक). दलित नाटक हे केवळ आंबेडकरी विचारांच्या प्रचारासाठीच जन्मले नसून त्या विचारांच्या साक्षात्कारासाठी जन्मले आहे. दलित रंगभूमी आणि चळवळीतील हा जिवंतपणा आंबेडकरी विचारांच्या चळवळीमुळे आणि चळवळीतून जन्माला आला आहे. ह्या लढ्याने सांस्कृतिक क्रांतीला जन्म दिला. तेव्हा ह्या दलित नाटकाचा निर्मितीची मूळ प्रेरणा, म्हणजे 'आत्मशोध ' होय. स्वत्वाचा शोधाविषयीचे प्रश्न दलितांच्या जीवनात निर्माण झाले. जगण्याच्या दणकट जिद्दीमुळे सोसाव्या लागणाऱ्या यातनांमधून जन्मलेले हे प्रश्न आहेत. म्हणून दलित रंगभूमीवरील चळवळीच्या .नाटकांमध्ये अनुभवाचा जिवंतपणा आहे. ह्या दलित नाटकांचे दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात आढळून येणारा सामाजिक संदर्भ होय. " आंबेडकरी विचार आत्मसात केल्यामुळे प्राप्त होणाऱ्या जीवनविषयक दृष्टिकोनाच्या आधारे स्वतःला आणि स्वतः भोवतीच्या वास्तवाला जाणून घेण्याच्या उत्कट इच्छाशक्तीचा शब्दरूप आविष्कार म्हणजे दलित नाटक " असे प्रा.दत्ता भगत यांनी एके ठिकाणी म्हणले आहे . आंबेडकरी तत्त्वज्ञानाची शक्ती घेऊन कोणत्याही संघर्षात सिद्ध झालेली आंबेडकरी चळवळ ही दलित नाट्य चळवळीची प्रेरक शक्ती आहे. दलित शोषितांची अस्मिता जागृत केली.म्हणून आंबेडकरी चळवळीशी दलित रंगभूमीचे जे नाते आहे ते विसारस येत नाही असे डॉ. भालचंद्र फडके यांचे मत आहे ते योग्यच म्हणले पाहिजे. {{संदर्भ हवा}} मराठी नाटकांच्या इतिहासातील हा दलित नाटकांचा प्रवाह अविभाज्य भाग आहे . हा दलित नाट्यचळवळीचा नवोन्मेष प्रवाह म्हणजे नावीन्याचा, नवसमाज जाणिवांचा एक नवा आकृतीबंध आहे असे म्हटल्यास ते वावगे होणार नाही. मानवी जीवनविषयक मूल्य, परिवर्तनशील समतेचा प्रवाह बलदंड करणारी अशी ही दलित नाटके आहेत. उदा० .न्याय, मन्वंतर इत्यादी. तसेच मध्यमवर्गीय जाणिवांवर आघात. उदा. आम्ही देशाचे मारेकरी. याबरोबरच अंधश्रद्धाविरोधी जागृती. "थांबा रामराज्य येतंय", "पोतराज ", "देवनवरी" इत्यादी. परिवर्तनाचा विचार देणाऱ्या नाट्यकृती 'भिक्षुणी वासवदत्ता', 'न्याय ', मुख्य म्हणजे बौद्ध धम्मातील सद्धम्माचा विचारही काही दलित नाट्यकृतींत आढळतो. विषम समाजरचनेचा व अर्थव्यवस्थेचा धिक्कार, आदर्श मानवी जीवनाचा स्वीकार ही दलित नाटकाची प्रयोजने आहेत . तेव्हा दलित नाटक ही सामाजिक व सांस्कृतिक चळवळ आहे. निव्वळ मनोरंजन हा उद्देश तिच्या पाठीमागे नाही. येथील रुढी परंपरेने, जाती धर्माने एका विशिष्ट समाजाचे, माणुसकीचे अधिकार नाकारणे, त्याविरुद्ध विद्रोह करण्याची दलित रंगभूमीची भूमिका आहे. शिवाय दलित रंगभूमीने ही प्रस्थापित परंपराही नाकारली आहे. दलित नाटकाचा सांधा वर्तमानाशी आहे. कारण दलित नाटक हे दलितांच्या वर्तमान चळवळीतून जन्माला येत आहे. चळवळ जन्मदात्री असल्यामुळे येथे हाडाचा जिवंतपणा आहे. तसा हा जिवंतपणा येथील मातीतून उगवला आहे. त्यामुळे ह्या नाटकात तंत्राचीही मोडतोड केलेली आढळते .उदा. ('थांबा ! रामराज्य येतंय') दलित नाटकात मूळ संकेतांचे भंजन केलेले आढळते. दुःख टोकदार करण्यातून कधी वक्तृत्वाचा, तर कधी आवेशाचा आधार घेतलेला आढळतो. (उदा० 'काळोखाच्या गर्भा'तील सूत्रधाराचा सुरुवातीचा व शेवटचा भाग) दुःखाची उत्कटता व्यक्त करण्यासाठी दलित नाटक कधी कवितेकडे सरकते. उदा. 'साक्षीपूरम', 'न्याय', 'युगयात्रा', ' कैफियत' मधील काव्यपंक्ती इत्यादी. अशा तऱ्हेने दलित रंगभूमीवर सादर होणाऱ्या नाट्यकृतींना एक दिशा आहे . स्वतःची गती आहे, एक इतिहास आहे. स्वतःचे असे एक तत्त्वज्ञान आहे भारतीय समाज हा विषमतेवर आधारित असल्यामुळे माणूस माणसापासून अलग झाला, वेगळा झाला. आता तसे न होता समान मानवी मूल्यांची समाजमंदिरात प्रतिष्ठापना करण्याचे ध्येय बाळगणारे दलित नाटक आज आपल्यासमोर उभे आहे. दलित नाटकांचे विषय दलितांवरील अत्याचार, त्यांची उपेक्षा, त्यांच्या जीवनातील दुःखे आणि सर्व प्रकारच्या अन्यायाविरुद्ध बंड असे असावेत हे स्पष्टच आहे. परंतु दलित नाटके म्हणजे केवळ एवढेच नव्हे; ह्या सर्व दलित नाटकांतून धर्मशास्त्रांतून निर्माण झालेली अंधश्रद्धा, दैववाद, जातीयवाद यांवर कठोर आणि मर्मग्राही आघात आहे. शिवाय या दलित नाटकांत विद्रोह व बंडखोरीचे लक्षण असून दुःख आणि आक्रोशही त्यांच्या जोडीला जाणवतो . परंतु ही नाटके निराश आणि वैफल्यग्रस्त नाहीत. हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे आणखीही वैशिष्ट्य सांगताना, ते केवळ दलितांच्या दुःखांपुरते मर्यादित नाही. तर मजुरांची होणारी पिळवणूक 'तनमाजोरी' आणि साऱ्या जगभराच्या मानवी अन्यायाविरुद्ध दंड थोपटून उभे राहण्याची क्षमता व निर्धार ह्या नाटकाच्या शब्दाशब्दांतून व्यक्त होतो. ह्या दलित रंगभूमीवरील नाटकात अस्पृश्यांच्या वाट्याला आलेले हिणकस जीवन, दारिद्ऱ्य उपासमार, पोटासाठी चाललेली धडपड , अस्पृश्यतेमुळे समाजजीवनात होणारी उपेक्षा, दलितांवर सवर्णाकडून होणारे अत्याचार, अंधश्रद्धा , गैरसमजुती यांचे प्रामुख्याने चित्रण आलेले आहे . तसेच दलितेतर समाजाबद्दल आणि त्यांच्या सर्वकष परंपरेबद्दल दलितांना आलेली चीडही समजून येते.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभूमी आणि चळवळीचे नाटककार सामाजिक बांधिलकी मानणारे आहे. ह्या बांधिलकीमुळेच समाज व्यवस्थेने निर्माण केलेल्या विषमतेची व अन्यायाची चित्रे चळवळीच्या नाटकातून रेखाटण्यास उद्युक्त झालेले दिसतात. ह्या जाणिवेने निर्माण होणारे ताणतणाव त्यांनी धिटाईने व बारकाईने चित्रित केलेले आहेत. आजच्या दलित रंगभूमीवरील नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, निषेधात्मक , नकारप्रचुर असे आहे . त्यात बंडखोरी , संतप्तता, आक्रमकता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा दंश, सरळ सरळ आणि उघड स्वरूपात बहुतांशी प्रगट असल्याचे दिसून येते. जळजळीत वेदना भोगणारा दलित माणूस ह्या दलित नाटकांत प्रथमच भेटतो. देव, दैव अंधश्रद्धा, कर्मकांड, पुराणमतवाद किंवा पारंपरिक संकल्पना नाकारणे, तसेच बद्ध विचारातून आलेला अनिश्वरवाद, अनात्मवाद, तर्कवाद, बुद्धिप्रामाण्यवाद, नीतिवाद स्वीकारणे हेच दलित जाणिवेचे नाटक होय! सामाजिक क्रांतीचे एक साधन म्हणून दलित नाट्य चळवळीचा विचार होत असला तरी ह्या विषयाच्या अनुषंगाने कलात्मकतेचा ही विचार होणे आवश्यक आहे. दलित रंगभूमीवरील नाटके ही प्रचारी असल्यास हरकत नाही; पण प्रचारालाही कलात्मकतेचे भान असणे आवश्यक आहे. आक्रस्ताळी लेखनातून काहीच साध्य होत नाही हे लक्षात घेऊन दलितांना सोसाव्या लागणाऱ्या दुःखांचे, व्यथांचे दर्शन या नाटककारांनी जरुर दाखवावे, पण त्याचे प्रदर्शन करण्याची वृत्ती असू नये, हे महत्त्वाचे आहे. ह्या सगळ्या दलित नाटकात आता एक प्रकारचा एकसुरीपणा जाणवू लागला आहे. त्याच एक आवर्त निर्माण झाले आहे. त्या दलित नाटकाच्या मुळाशी जी बंडखोर वृत्ती आहे, त्याचा परिपोष करण्याऐवजी आपले नाटक हे एका मोठ्या व्यापक चळवळीचे शक्तिस्थान आहे, याचे ह्या दलित नाटककारांनी अजिबात भान विसरता कामा नये. या सर्वच दलित नाटकांमध्ये नाट्यप्रयोगाचे सर्व गुण ओतप्रोत भरलेले आहेत. त्यातील आशय व्यापक आणि सखोल आहे . अभिव्यक्ती चैतन्यपूर्ण आणि नाविन्यपूर्ण आहे आणि तांत्रिकदृष्ट्याही ते अधिक सफाईदार आहे. मात्र ह्या सर्व नाटकांमध्ये अनुभवाची खोली वाढणे आणि मानवी समाजातील गुंतागुंतीचे योग्य दर्शन घडविणे आवश्यक आहे. दलितांना येणारे विदारक अनुभव एका नाट्यात खच्चून भरण्यापेक्षा एका एका अन्यायाच्या, उपेक्षेच्या घटना, घडामोडी याभोवती कथासूत्र गुंफून त्यातून मानवी मनाच्या स्वभावाच्या क्रिया- प्रतिक्रिया, आघात- प्रत्याघात यांचे कौशल्यपूर्ण- कलापूर्ण चित्रण प्रतिबिंबित करण्याचा प्रयत्न होणे या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. दलित रंगभूमीवरील नाटके प्रचारी, एकसुरी, बेेेढब आहेेेत. ती फारच 'लाऊडी' (भडक) आहेत अशी टीका वारंवार केली जाते. याला उत्तरही असे देण्यात येते की, दलित नाटक व सामाजिक समस्या, दलित जीवन हे वेगळे असू शकत नाही; ते अविभाज्य घटक आहेत. चांगली कलाकृती हे नेहमीच जीवनमूल्यांचा प्रचार करीत असते, म्हणून कलावंत व प्रचारक यांच्यातील अविभाज्य रेषा पुसून टाकता येत नाही. सामाजिक समस्याप्रधान नाटकातून एखाद्या तत्त्वाची व मूल्यांची मांडणी होत असेल तर आणि नाट्यमयतेला बाधा देत नसेल तर केवळ दलित नाटक आहे असे म्हणून त्यावर टीका करणे योग्य होणार नाही.दलित नाटक भडक आहे , तसेच दलित रंगभूमीतील नाटकात व्यक्त होणारे सामाजिक वास्तव एकपदरी आहे, असे म्हणले जाते. पण ही गोष्ट विषय वस्तूच्या मर्यादेमुळे आलेली नसून नाट्य विषयाच्या अपुऱ्या कलहामुळे निर्माण झाली आहे; ही वस्तुस्थिती आहे. ह्याकडे बऱ्याच या दलित नाट्यसंमेलनाच्या अध्यक्षांनी लक्ष वेधले आहे. दलित रंगभूमीतील नाटकात तोचतोपणा टाळण्यामध्ये प्रामुख्याने प्राध्यापक दत्ता भगत मलाकर डहाट, टेक्सास गायकवाड, प्रेमानंद गज्वी, रामनाथ चव्हाण, भि.शी. शिंदे इत्यादी आघाडीवर असून त्यांच्या नाट्य कलकृती मधील विविधता ही लक्षणीय आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतींचे अंतरंग तपासताना असे दिसून येते की , लेखकांनी ह्या नाटकात दलितांच्या जीवनाशी निगडित असणाऱ्या समस्या व प्रश्न यांनाच अधिक प्राधान्य दिलेले दिसून येते. त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्ष प्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत . दलितांना आपले प्रश्न व समस्या यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. त्या दृष्टिकोनातून ही नाटके संघर्षप्रधान असण्याबरोबरच समस्याप्रधान असलेली अधिक जाणवतात. याचे कारण म्हणजे समस्येतून संघर्ष निर्माण झाले आहेत. दलितांना आपले प्रश्न व समस्यांची जाणीव होणे हीच मुळी दलित नाट्यप्रयोजनांची व अस्मितेची निदर्शक मानता येईल. संघर्ष हा नाट्याचा प्राण असून दलित नाटकांचा तर तो अभिजात पैलु आहे . कारुण्य व संघर्ष नाट्य रूपाने सादर होत असताना त्यामध्ये दलित जीवनाचे रंग-रूप यांचा जिवंतपणे आविष्कार होतो यात शंका नाही. मानवी जीवनातील दुःखांच्या व वेदनांच्या आघातांनी सोसलेल्या दलीतांचा , त्यांच्या स्वतःचा असा हा जीवन अनुभव हाच ह्या नाटकातील संघर्षाचा स्थायीभाव आहे. दलित नाटक हे 'दलित' जीवनाचे नाट्य असल्याने ते प्रस्थापित रंगभूमीला जवळचे राहणार नाही,हे उघड आहे. ग्रामीण भागातील महार, मांग, चांभार, लोहार, सुतार, घिसाडी, कैकाडी, साळी, कोळी, कोष्टी, कुंभार, भराडी, अशा बारा बलुतेदारांचे, आदिवासींचे, कष्टकऱ्यांचे, कामगारांचे, पिचलेल्यांचे, रंजल्या - गांजल्यांचे, अन्याय-अत्याचारग्रस्तांचे प्रश्न दलित साहित्याने, दलित नाटकांनी प्रकर्षाने मांडले. या दलित रंगभूमीवर दलितांच्या जीवन दर्शनाच्या अनुषंगाने प्रगट झालेला विद्रोह व नकार प्रामुख्याने दलित मुक्ती कडे झेपावणारा आहे. प्रस्थापित समाज व संस्कृती यांवर हल्ला चढविताना या नाटकातून विद्रोहाचा अंगार ठसठसितपणे प्रगट झाला आहे. दलितांनी ज्या मूल्यसंकल्पना स्वीकारल्या आहेत त्यासाठी या नाटकातील संघर्ष निर्माण झाला आहे , तो वास्तव पूर्ण पातळीवरचा असून त्याआधारे "स्व" त्वाचा शोध , परंपरेला नकार , परिवर्तनाची दृष्टी , क्रांती प्रवणता , जीवनातील न्याय , स्वातंत्र्य , समता , बंधुता यांच्याशी बांधिलकी इत्यादी असणे प्रस्तुत दलित नाटकात व्यक्त होतात . याशिवाय प्रस्थापितांच्या विरोधातील दलित मनात असलेली चीड तीव्रतेने प्रगट होते. दलितांचे जीवन, त्यांचे राहणीमान, त्यांचे त्यांच्यातील परस्पर संबंध , त्यांचे भाव , विचार त्यांची राजकीय सामाजिक चळवळ पाहतांना भडक विषय ,आक्रस्ताळी भाषा, हृदयाला थेट जाऊन भिडणारा असे हेच दलित जीवन दर्शनाची प्रमुख अंग आहे. ह्या बहुतांश नाटकातील दलितांचे प्रश्न व समस्या यांचे स्वरूप एक सारखे असल्याचे दिसून येते. राखीव जागा , अस्पृश्यता , आंतरजातीय दलित-सवर्ण प्रेमविवाह संबंध , पिण्याचा पाण्याचा प्रश्न , जातीयता , अंधश्रद्धा , समाजकारण , राजकारण , दलित चळवळ , नामांतर इत्यादी प्रश्न बहुतांशी दलित नाटकात आढळले आहेत . दलितांचे दुःख हे एक सांस्कृतिक दृष्ट्या नाकारलेल्या माणसाचे दुःख आहे. मानव्यच नाकारल्या गेलेल्या दलित व्यक्तीचे दुःख आहे . त्यामुळे ह्या दुःख , व्यथा आणि वेदना यांचा अविष्कार आवेशाने , त्वेशाने दलित रंगभूमीवरील नाट्य कृतीतून व्यक्त होणे यात अस्वाभाविक असे काहीच नाही. ह्या दलित नाटकातील संघर्षाच्या संदर्भात कथानक , विषय इत्यादींना नाट्यमयता प्राप्त होण्यास त्यामुळे मदत झाली आहे. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात खरेखुरे दलित जाणिवेचे , दलित दुःखांचे, वेदनांचे आणि व्यथांचे जिवंतपणे सहृदयतेने दर्शन घडविण्यात हे दलित नाटककार यशस्वी झाले आहेत. जा दलित समाजातून ते पुढे आले आहेत त्या अनुभवांशी इमान राखून, अधिकारवाणीने सत्यनिरपेक्षतेने जीवनदर्शन घडविण्याची त्यांची लेखणी वचनबद्ध झाली. हा त्यांचा प्रयत्न बऱ्यापैकी साध्य झाला आहे. दलित चळवळीला गतिमान करण्याचे कार्य ह्या व्यासपीठाला मार्फत होत आहे असे ह्या नाटकांच्याअंतरंगाचा अभ्यास करताना दिसून येईल. भारतरत्न डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या उदयाने व त्यांच्या विचारसरणीमुळे , शिकवणुकीमुळे भारतातील समग्र दलित समाजात जागृती निर्माण होऊ लागली. त्यांच्या समाज सुधारणांच्या विचारांनी व आंदोलनांनी दलितांचे एक नवे विश्व निर्माण झाले. जीवनाच्या विविध क्षेत्रात दलित समर्थपणे उभा राहिला. साहित्य हा एक त्याचाच प्रभावी आविष्कार होय. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या क्रांतिकारी तत्त्वज्ञानातून दलित साहित्य व दलित नाट्य जन्माला आले. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृती हे दलित चळवळीचे एक महत्त्वपूर्ण साधन मानले गेले असून त्यासाठी प्रामुख्याने आधारस्तंभ असणारे घटक म्हणजे दलित पॅंथर, आंबेडकरवाद, नामांतर चळवळ, धर्मांतर, दलितांवरील अत्याचाराचा जोरदार प्रतिकार तसेच दलितांच्या राखीव जागांच्या संदर्भात घटनात्मक तगादा, दलितांच्या विद्यमान परिस्थितीतील राजकारण व समाजकारण इत्यादी कार्यक्रम व विषय प्रामुख्याने दलित नाटकांमध्ये चित्रित झाले आहे. प्रस्तुत दलित रंगभूमीवरील नाट्यकृतीत अस्पृश्य समाजाचे हिणकस जीवन, प्रस्थापितांना कडून झालेली उपेक्षा, अत्याचार, छळ अंधश्रद्धा यांचे दर्शन घडते. प्रस्थापित समाजव्यवस्थेविषयी चीड म्हणजे विद्रोहाची प्रवृत्ती हे दलित नाट्य वाड्मयचे खास वैशिष्ट्य म्हणता येईल. ह्या दलित नाटकांचे स्वरूप प्राधान्याने प्रतिक्रियात्मक, संतप्तता, त्वेषपूर्णता, झालेल्या अन्यायाचा तीव्र निषेध इत्यादीचे दर्शन घडते. सामाजिक बांधिलकीच्या प्रेरणेतून निर्माण झालेले ही दलित नाट्य वाड्मय त्यातून निर्माण झालेला संघर्ष अत्यंत धिटाईने व बारकाईने आपल्या नजरेसमोर उभा राहतो. त्यादृष्टीने ही दलित नाटके सामाजिक परिवर्तन आणि सामाजिक बांधिलकीची केंद्रबिंदू आहेत. उदाहरणार्थ मन्वंतर, न्याय, युगयात्रा इत्यादी समाजातील वस्तुस्थिती आणि मानवी जीवनातील वास्तवता दलित नाटक नाकारू शकत नाही. म्हणूनच परिवर्तनाचा विचार देणारे सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे एक प्रभावी हत्यार मानले गेले आहे. ही दलित नाट्य चळवळ खरी म्हणजे अस्सल देशी आहे असे म्हणले तर वावगे ठरू नये.ह्या नाटकाची निर्मितीच मुळी एका विचारांच्या प्रचारासाठी झाली आहे. ती गोष्ट म्हणजे आंबेडकरी चळवळीचा प्रचार व प्रसार होय! मला जाणवणारा, समजलेला भाग, समाजासाठी व्यक्त झाला पाहिजे. त्यांच्यापर्यंत नेण्याची एक नैतिक जबाबदारी माझ्यावर आहे. अशी एक भूमिका ह्या चळवळीच्या नाटकाच्या पाठीमागे आहे. आंबेडकरी विचाराने त्याला प्राप्त झालेला दृष्टीकोण दलित नाटककार ह्या माध्यमातून मांडण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. त्यासाठी तो स्वतः या अभिव्यक्तीचा शोध घेत आहे. महात्मा फुले यांच्या " तृतीय रत्न " या नाटकात पासून ते सत्यशोधक तमाशा पर्यंत हा प्रयत्न झालेला दिसतो .तमाशातील मुक्त नाट्यचा वापर करून पुढे आंबेडकरी जलसे विकसित झाले. तेव्हा दलित नाटकांचा उगम शोधायचा झाल्यास ह्या जलसा शोधा घ्यावा लागणार आहे. जलसा हा त्यांच्या विचारांची अभिव्यक्तीची स्वतंत्र निर्मिती आहे. ह्याअविष्कार पद्धतीला ह्या समाजातील लोककलांची एक जणपरंपरा आहे. ह्या लोककलेतूनच तमाशा , सत्यशोधक तमाशे व पुढे आंबेडकरी चळवळीचे दलित नाटक जन्माला आले आहे. अशी ही दलित रंगभूमीवरील नाटकांची चळवळीच्या बरोबर चालत आलेली देशी परंपरा आहे. ही नाटके नकार व विद्रोहाची जाणीव जोपासणारीच आहेत.दलितांच्या व्यथा , वेदना प्रस्तापित जोपर्यंत समजून घेत नाहीत तोपर्यंत ह्या चळवळीच्या नाटकांची अभिव्यक्ती ही विद्रोहीच राहणार. उदा. तनमाजोरी, देवनवरी ,साक्षीपुरम ,काळोखाच्या गर्भात, इत्यादी तेव्हा दलित चळवळीची ,आंबेडकरी विचारांची नाटके म्हणजे मूल्यवाचक, मूल्याधिष्ठित संकल्पना व जीवनपद्धती स्वीकारणारी साहित्यकृती होय ! असे निश्चितपणे म्हणता येऊ शकते.तेव्हा ह्या दलित नाटकांचा वेगळा प्रवाह, मानवी जीवनविषयक मू ल्ये परिवर्तनशील समाजाला परावर्तित विचारांची , शोषणा विरहित समाजजीवनाचा , समतेचा प्रवाह बलदंड करणारा ; मूल्याधिष्ठित विचार प्रणाली स्वीकारून वेगळे अस्तित्त्व असलेला असा हा मूलतःच वेगळा वाड्. मयप्रकार आहे याची नोंद ह्या ठिकाणी घेणे जरूर आहे. समाजक्रांतीचे जनक मराठीचे अध्य नाटककार महात्मा ज्योतिराव फुले हेच दलित नाट्य चळवळीचेही प्रेरणा स्थान होत . म्हणजेच दलित रंगभूमीवरील नाट्य चळवळीचा उगम महात्मा फुले यांच्या "तृतीय रत्न "(इ .स.१८५५ )यामध्ये निश्चित सापडतो. त्यांनी स्वतंत्र व वास्तवपूर्ण कथानकाचा आश्रय घेऊन धर्माच्या नावाखाली चालणारे शोषण ह्या नाटकात दाखवून दिले आहे. हा दलित नाटकांचा पहिला महत्त्वपूर्ण टप्पा होय .दलित नाट्याचे एक चांगले रूप म.भी.चिटणीस यांच्या" युगयात्रा "या नाटकात पहावयास मिळते. ह्या नाटकात ग्रीक शोकांकोचे येणारा "कोरस "जणू बोलका निवेदक म्हणून समोर उभा राहतो. दलित नाट्य चळवळीचे अभिमानाचे व गौरवाचे मानचिन्ह म्हणजे "युगयात्रा" नाटक होईल.{{संदर्भ हवा}} समीक्षा आणि मूल्यमापन दलित नाट्य चळवळीचे अप्रतिम, वैभवसंपन्न, कुशल, समर्थ लेखणीचे नाट्यलेखक श्री. प्रेमानंद गज्वी यांच्या गाजलेल्या अनेक नाट्यकृतींचा उल्लेख ह्याच ठिकाणी करावा लागतो. पहिली कलाकृती म्हणजे" देवनवरी"(१९८०). यात कथानकाचा प्रपंच न करता देवदासींच्या आयुष्याची परवड महत्त्वाच्या घटनातून व्यक्त होते .त्याविषयीचे स्फोटक चित्र ह्या ठिकाणी, ह्या नाटकात केले आहे.ज्या पौराणिक घटनांतून ही कथा सुरू झाली ती सुरुवातीलाच संक्षेपाने ;पण प्रभावीपणे सादर केले आहे. त्यानंतर ह्या कथेत गुंतलेल्या प्रातिनिधिक व्यक्तींच्या आधारे देवदासींचे आयुष्य चित्रित करण्यात आले आहे. त्यात आई-वडील, पुजारी ,इनामदार आणि वेश्या व्यवसायाचा दलाल अशा व्यक्ती येतात . ह्या चित्रणातील त्वेष इतका अनावर आहे की , त्यामध्ये कथेची रूपरेखा ही स्पोटक रूप धारण करते. इनामदार हा एक माणूस परंपरेचा व प्रवृत्तीचा प्रतिनिधी ! देवदासींची जीवघेणी व्यथा ,वीठबिगारीचे जिने जगणाऱ्या या दुर्दैवी व्यक्ती यांना मुक्ती कधी मिळणार? असा प्रश्न ह्या नाटकाच्या निमित्ताने आपणापुढे उभा राहतो. ह्या नाटकात व्याकुळ , व्यथित , सामाजिक दुःखाने ग्रस्त असणारे , दैन्य आणि अन्याय हेच नशिबी असणारे अशा ह्या देवदासी ! त्यांच्या मनःस्थितीचे दर्शन ह्या नाटकात घडते. तिचा नाट्यरूप अविष्कार हा उद्रेकासारखा आहे . मग तो संवाद अगर कवितेच्या ओळी यातून प्रकट होताना आपला मूळ आवेग किंवा कायम ठेवतो .‘ देवनवरी ’ला राम गणेश गडकरी नाट्य पुरस्कार (१९८२—८३) मिळाला म्हणून ह्या ठिकाणी पुन्हा एकदा आवर्जून नोंद घ्यावी लागते. गज्वीचे दुसरे वैशिष्ट्यपूर्ण गाजलेले नाटक म्हणजे ‘ तनमाजोरी ’ या नाटकाला अनंत काणेकर पुरस्कार आणि इ.स.१९८४–८५–८६ ह्या तीन वर्षातील ‘ सर्वोत्कृष्ट नाटक आणि मामा वरेरकर ( १९८५ ) नाट्यपुरस्कार ’ लाभले असून हे नाटक अतिशय गाजले . तसेच ‘ तनमाजोरी ’ह्याच नाटकाला ‘राम गणेश गडकरी ’ पुरस्कार सालचा लाभला असून या नाटकाचा प्रयोग लंडन येथे देि.२/११/१९८५ रोजी ग्रँड हॉल , फुलहम रोड लंडन येथे सायंकाळी ७:२० वाजता झाला. यावेळी ‘ तनमाजरी ’ नाट्यग्रंथाचे प्रकाशन डॅडी दंडवते यांच्या हस्ते झाले . या नाटकाच्या निमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी ३० ऑक्टोबर १९८५ला लंडनला गेले होते. तसेच सध्या अलीकडच्या प्रेमानंद गज्वी यांच्या गांधी-आंबेडकर (१९७७) या नाटकात प्रथमच मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात स्री पात्र विदूषकाची निर्मिती करून दाखवली आहे. त्यामुळे या नाटकाला वेगळीच परिणामकारकता प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे मागे उल्लेख केलेल्या ‘तनमाजोरी’ ह्या नाटकात समाजातील अन्यायाची प्रखर जाणीव एकजीव सामर्थ्याने व्यक्त झाली आहे . या नाटकाचा प्रयोग लंडन नेते रंगभूमी दिनानिमित्त २ नोव्हेंबर १९८५ रोजी करण्यात आला . सेक्सपियरच्या रंगभूमीवर इतक्या प्रचंड ताकतीचे मराठी नाटक सादर केले जाते जागतिक नाट्य परंपरेला शोभणारी घटना होती . ‘तनमाजोरी’ हे नाटक असे आहे की, त्यामध्ये कौर्य , अन्याय , सूड यांचा सच्चा उद्रेक होणारा अनुभव साकार केला गेलाआहे .ह्यानिमित्ताने श्री. प्रेमानंद गज्वी लंडनला गेले होते. धरणावर काम करणाऱ्या वेठबिगारांच्या जीवनावरचे हे नाटक आहे . अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी माणूस कसा पेटून उठतो याचे चित्रण ह्या नाटकात सामर्थ्य संपन्नतेने प्रगट झाले आहे. आत्तापर्यंत ह्या नाटकाचे बावन्न प्रयोग झाले असून लंडन येथील नाट्यप्रयोगाचे दिग्दर्शन श्री. विक्रम गोखले यांनी केले होते. प्राध्यापक दत्ता भगत यांच्यासारख्या दलित रंगभूमी आणि चळवळीला आकार देणाऱ्या व तिला पुढे नेणाऱ्या , समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख समृद्ध करणाऱ्या नाटककाराचा आवर्जून उल्लेख केला पाहिजे , अशी त्यांची ‘खेळिया’ (१९८६)‘ वाटा-पळवाटा’ (१९८८)आणि ‘अश्मक’(१९९० )अशी दलित नाट्य सृष्टीची परिपूर्ण असणारी व मानदंड लागणारी प्रसिद्ध नाट्यकृती! प्रेक्षकांच्या अभिरुचीचे भान ठेवणाऱ्या ह्या नाट्यकृती आपणाला अंतर्मुख करतात. समाज प्रबोधनाचे व्रत स्वीकारून दलितांमधील अंतर्गत संघर्ष, विद्यमान दलित चळवळीची दिशा , त्यांच्या लढ्याचे सामर्थ्य –मर्यादा ह्याविषयी वस्तुनिष्ठतेने, अलिप्तपणे चित्रण करणारी हे नाटके लोकप्रिय आहेत . ह्या त्यांच्या कलाकृतीला मराठी नाट्यसृष्टीत तोड नाही. दलित नाट्य चळवळीतील आघाडीचे नाट्यलेखन करणारे प्राध्यापक दत्ता भगत ह्यांचा ह्या नाट्यकृती दलितांमधील अंतर्गत व बहिर्गत संघर्षात त्यातील नाट्य रंगवीत आपल्यासमोर साकार करतात.{{संदर्भ हवा}} दलित रंगभमीवरील नाटकांचा केंद्रबंदू दलित समस्या हा आहे.जात,धर्म, पंथ हा त्यांचा समस्येचा संदर्भ आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानवजातीचा संघर्ष आहे. हे खरे असले तरी तो एका मानव जातीचा संघर्ष आहे. अशी ही दलित चळवळीची नाटके मानवाच्या मुक्तीसाठी चाललेल्या धडपडीचे , चळवळीचे साधन आहे. त्यांना अभिप्रेत असलेल्या मानवी मूल्यांसाठी हा संघर्ष आहे.दलित दलितेतर अशा सर्व प्रेक्षकांपर्यंत जाणारी ही दलित नाट्यचळवळ आहे. केवळ अन्याय , दारिद्र्याचे, अत्याचाराचे चित्रण, सवर्ण विरुद्ध दलित हा या प्रस्तुत नाटकांचा केवळ विषय नाही, तर मानवाच्या प्रति असणाऱ्या ‘करुणेपोटी’ निर्माण झालेले हे नाट्य आहे. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाची जीवन ज्योत असलेल्या ह्या दलित नाट्य चळवळीने धर्मांधता, अंधश्रद्धा यांच्याविरुद्ध संघर्ष करण्याचे योजनाबद्ध कार्य स्वीकारले आहे. परंपरावाद्यांची इच्छा एकच आहे, माणसाने परंपरेनुसार जगावे आणि प्रबोधनाने जागवलेली माणसे आता तशी कृती करण्यास तयार नाहीत. हा खरा संघर्षाचा ,विद्रोहाचा मुद्दा आहे, विशेष म्हणजे ह्या आंबेडकरी चळवळीच्या दलित नाट्यकृतीत परंपरावादी व्यक्ती ‘खल’ म्हणून वावरते. आत्तापर्यंत नऊ अखिल भारतीय स्वरूपाची दलित नाट्य संमेलने आयोजित करण्यात आली आहेत. शिवाय वेळोवेळी दलित नाट्यमहोत्सव देखील आयोजित करण्यात आले आहेत. दलित रंगभूमी समृद्ध करण्याचे श्रेय सर्वस्वी भि. शि. शिंदे , प्रेमानंद गज्वी , प्राध्यापक दत्ता भगत, श्री रामनाथ चव्हाण, श्री टेक्सास गायकवाड , श्री प्रभाकर दुपारी, श्री प्रकाश त्रिभुवन , श्री रुस्तम अचलखांब ,प्राध्यापक अविनाश डोळस, प्राध्यापक मधुसूदन गायकवाड यांच्याकडे प्रामुख्याने जाते. दलित रंगभूमीवर नाट्यकृती सादर करणाऱ्या नाट्यसंस्था खालील प्रमाणे: पुणे :-- दलित रंगभूमी , दलित थिएटर अकादमी , शाहीर अण्णाभाऊ साठे रंगमंच , प्रबुद्ध रंगभूमी , क्रांती थेएटर्स. नागपूर :- नवचैतन्य रंगमंच , पॅंथर्स थिएटर्स , संकेत थिएटर्स , भारतीय दलित रंगभूमी , मुक्तवाहिनी , नागसेन , अभिनव कला , विप्लवी. मुंबई - ठाणे :-अभिरुची, नालंदा. औरंगाबाद :- दलित थिएटर्स , प्रतिभा थेएटर्स , दलित नाट्य अकादमी , क्रांती थेएटस. सोलापूर :- समता रंगमंच , प्रज्ञा रंगमंच , बुद्धिष्ट कल्चर अकादमी . अमरावती :-दलित थिएटर दिल्ली :-आव्हान . आंबेजोगाई :- दलित युवक आघाडी , कला विभाग. ननेर :- नवनिर्माण रंगमंचम मध्यप्रदेश :- जग नाटयमंच बिहार- पाटणा :-लोक समिती , जनपथ . आणि याबरोबरच अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाची नोंदही ही जाता-जाता करणे इष्ट ठरते. संमेलन. अध्यक्ष. ठिकाण वर्ष पहिले भि. शि.शिंदे पुणे फेब्रुवारी १९८४ == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[आंबेडकरवादी चळवळ]] == संदर्भ पुस्तके == * समकालीन दलित कथा : एक अभ्यास - डॉ. मनोहर सुरवाडे. * दलित रंगभूमी आणि नाट्य चळवळ : डॉ. मधुकर मोकाशी * दलित रंगभूमी : भालचंद्र फडके * दलित साहित्य : उद्गम आणि विकास -डॉ. योगेंद्र मेश्राम *दलित साहित्य एक सामाजिक सांस्कृतिक अभ्यास : प्रा. गो. म. कुलकर्णी डॉ . विद्याधर पुंडलिक *नामांतर लढा शोधयात्रा प्रा. सुधीर गव्हाणे *आंबेडकरी शाहिरी : एक शोध , डॉ. कृष्णा किरवले *दलित चळवळ आणि साहित्य, डॉ. कृष्णा किरवले *दलित कवितेतील नवेे प्रवाह : महेंद्र भवरे *फुले आंबेडकरी साहित्य : आकलन आणि आस्वाद, मोतीराम कटारे *फुले-आंबेडकर दलित साहित्य : प्र. श्री. नेरूरकर *दलित साहित्य समीक्षा : डॉ. ज्योती लांजेवार *समाज आणि साहित्य - समीक्षा डॉ. यशवंत मनोहर *दलित साहित्याची चिकित्सा : डॉ. सदा कराडे *बुद्ध आणि त्यांचा धम्म डॉ. भिवराव रामजी आंबेडकर *आंबेडकरी कवितेचे अंतरंग : हरीश खंडेराव *दलित साहित्य प्रवाह आणि प्रतिक्रिया: गो.म. कुलकर्णी *साहित्य : प्रकृती आणि प्रवृत्ती डॉ. गंगाधर पानतावणे *दलित साहित्याच्या नामांतराचा वाद: संपादक: धम्मपाल रत्‍नाकर *दलित साहित्य : एक अभ्यास , संपादक : अर्जुन डांगळे *दलित कथा उद्गम आणि विकास :डॉ . प्रकाश खरात *वादळाचे वंशज : डॉ. गंगाधर पानतावणे *प्रेमानंद गज्वी निवडक एकांकिका : संपादक म. द. हातकणंगलेकर *दलित नाटक प्रेरणा व विकास प्रा. शैलेश त्रिभुवन *प्रेमानंद गज्वी यांचा लेखनप्रवास : संपादक महेंद्र भवरे *भूमिपुत्र टेक्सास गायकवाड यांचे प्रबुद्ध जलसे संपादक : आयु .कीर्तीपाल गायकवाड *दलित रंगभूमी :संपादक डॉ . भालचंद्र फडके *दलित नाट्य वाड्.मय : डॉ. संजय राऊत *दलित नाटक आणि रंगभूमी : डॉ. ईश्वर नंदपुरे *दलित स्वकथने, आरती कुसरे-कुलकर्णी, विजय प्रकाशन, नागपूर *दलित कवितेची शैली - डॉ. संजय मून *दलित साहित्याकडून भारतीय साहित्याकडे- डॉ. संजय मून ==संदर्भ== {{प्रा. दत्ता भगत, अध्यक्षीय भाषण, तिसरे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन, आंबेजोगाई मे १९८६}} [[वर्ग:दलित साहित्य| ]] [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] 8w0mlxf7krulfgcec4xno0ullqncfyo 0 72270 2689346 2214480 2026-06-15T08:42:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689346 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{अशुद्धलेखन}} '''गूळ''' हा [[ऊस|उसाचा]] रस उष्णतेने आटवून तयार केलेला लालसर पिवळ्या रंगाचा एक पदार्थ आहे. हा [[गोड]] असतो. गरम असलेला व आटवलेला उसाचा रस थंड होण्यापूर्वी साच्यात ओततात. त्यामुळे गुळाच्या ढेपीला साच्याचा आकार येतो. ज्या ठिकाणी उसाचा रस काढून त्याचा गूळ तयार करतात त्या जागेस 'गुऱ्हाळ' असे म्हणतात. [[खाद्यपदार्थ|खाद्यपदार्थास]] गोड चव येण्यासाठी गुळाचा वापर करतात. [[साखर|साखरेचा]] शोध लागण्यापूर्वी, [[पक्वान्न|पक्वान्ने]] बनविण्यासाठी भारतात गूळ वापरला जाई. आजही, [[भारत|भारतीय]] स्वयंपाकघरांत गूळ ही एक आवश्यक बाब आहे. पूर्वी गुळाचा चहा केला जायचा.जेवणानंतर गुळाचा एक खडा खाल्ल्यास पाचनशक्ती सुधारते. गुळ म्हणजे पारंपारिक अ-केंद्रोत्सारी ऊस आहे <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.panelamonitor.org/documents/616/new-improvements-jaggery-manufacturing-process-and/|website=पनीला मॉनिटर|title=गूळ उत्पादन प्रक्रियेत नवीन सुधारणा व गुळाचे नवीन उत्पादन प्रकार|दिनांक=२०१४-०८-३०|accessdate=2021-06-04|archive-date=2014-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903112451/http://www.panelamonitor.org/documents/616/new-improvements-jaggery-manufacturing-process-and/|url-status=dead}}</ref> जो पूर्व आफ्रिका, भारतीय उपखंड आणि दक्षिण आशियामध्ये वापरला जातो.<ref name="itdg">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://itdg.org/docs/technical_information_service/brown_sugar.pdf|website=Itdg.org|title=मीडिया & # 124; व्यावहारिक क्रिया|दिनांक=२०११-०९-२८|accessdate=2021-06-04|archive-date=2004-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20040107182133/http://itdg.org/docs/technical_information_service/brown_sugar.pdf|url-status=dead}}</ref> तो ऊसाच्या रसाचे संकेंद्रित उत्पादन आहे आणि अनेकदा खार आणि स्फटिकांचे विभाजन न करता खजूर किंवा खजूराचा रस असतो, आणि त्याचा रंग सोनेरी तपकिरी मधून गडद तपकिरीमध्ये बदलतो. तो लॅटिन अमेरिकन पॅनेला सारखा असतो, <ref name="itdg"/> ज्याला मॅक्सिको मधील पिलोन्सिलो म्हणून सुद्धा ओळखले जाते. त्यामध्ये 50% पर्यंत सुक्रोज, 20% पर्यंत साखर, आणि 20% पर्यंत ओलावा समाविष्ट असते, उर्वरित भाग अद्राव्य पदार्थांनी बनला असतो, जसेकी लाकडाची राख, प्रथिने, आणि ऊसाच्या चिपाडाचे तंतू. <ref name="itdg"/> केयान सुकरी एनगुटू/एनगुरू यांना फायबर नसतात; तो गडद असतो आणि ऊसापासून बनलेला असतो. गुळ ऊस आणि ताडीचे झाड यांच्या उत्पादनांनी बनला असतो. खजुराच्या झाडाच्या पेशीरसापासून बनलेली साखर ही जास्त महागडी अते आणि ती बनते त्यापेक्षा बाहेरील भागांमध्ये फार कमी उपलब्ध असते. आजकाल गुळ निर्मीतीसाठी [[भारत]], [[बांग्लादेश]], [[पाकिस्तान]], [[नेपाळ]], [[म्यानमार]] आणि [[श्रीलंका]] येथे ताडाचा वापर केला जातो. श्रीलंकेमध्ये, किथुल (कारयोटा युरेन्स) वृक्षाचा <ref name="NPR">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.npr.org/sections/thesalt/2017/01/26/510610923/sri-lankas-kithul-palm-syrup-an-ancient-sweetener-in-need-of-saving|website=npr.org|title=श्रीलंकेचा 'किथुल' पाम सिरप: जतन करण्याची गरज असलेली एक प्राचीन स्वीटनर |दिनांक=२६-०१-२०१७}}</ref> सिरप अर्क गुळ निर्मीतीसाठी मोठ्या प्रमाणात वापरला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala/sugar-salt-jaggery|website=लवलोकल.इन|title=गूळ ऑनलाइन|दिनांक=०४-०६-२०२१|accessdate=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604043934/https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala/sugar-salt-jaggery|url-status=dead}}</ref> सर्व प्रकारच्या साखर या 200 °C (392 °F) वर गरम केलेल्या घनीकृत संकेंद्रित साखर सिरपचे खडे किंवा पेस्ट यांमध्ये येतात. पारंपारिकरित्या, सिरप हे कच्च्या ऊसाचा रस किंवा ताडाचा पेशीरस मोठ्या, उथळ, गोलाकार बूड असलेल्या भांड्यात उकळवून केला जातो. ===तयारी=== आधीच जाळल्याशिवाय ऊसाची कापणी करून - जमिनीवरील मुबलक कचरा पुढील पीकासाठी पोषकद्रव्ये मुक्त करण्यासाठी सिंचन केला जाईल ऐतिहासिकदृष्ट्या, ऊस लागवड करणारे बैलांनी चालणारे क्रशर वापरायचे, परंतु आधुनिक लागवड करणारे विद्युतने चालणारे क्रशर वापरतात. हे क्रशर ऊस प्रकल्पाच्या जवळील क्षेत्रात ठेवले जातात. कापलेला आणि स्वच्छ ऊस भरडला जातो आणि निघालेला ऊसाचा रस मोठ्या भांड्यामध्ये गोळा केला जातो. हा रस भट्टीवर गरम करण्यासाठी लहान भांड्यात टाकला जातो. भांडे तासभर गरम केले जाते. भरडलेल्या ऊसापासून निघालेला लाकडाचा वाळलेला चोथा पारंपारिकदृष्ट्या भट्टीच्या इंधनासाठी वापरला जातो. रस गरम करतांना, लिंबू घातले जाते जेणेकरून लाकडाचे सर्व कण रसाच्या वरच्या भागात येतात, ज्याला नंतर गाळले जाते. शेवटी, रस घट्टसर होतो. मिळालेले घट्टसर द्रव हे मूळ प्रमाणापेक्षा एक-तृतियांश असते. ==वर्णन== आयुर्वेदानुसार, हा उष्ण प्रकृतीचा असल्यामुळे, [[हिवाळा|हिवाळ्यात]] शरीरात उर्जा,उष्मा वाढविण्यास याचा उपयोग केल्या जातो.परंतू, [[मधुमेह]] असणाऱ्यांनी, हा गोड असल्यामुळे, याचे सेवन करू नये. ==गूळ निर्मिती== *ऊस तोडणीनंतर ६ ते १२ तासांच्या आत उसाचे गाळप करावे, अन्यथा चोथ्याचे प्रमाण वाढते, रसाची प्रत खालावते, रसाचा उताराही कमी मिळतो. गुळाच्या प्रतीवर अनिष्ट परिणाम होतो. *ऊस गाळपासाठी आडव्या तीन लाट्यांचा, स्वच्छता आणि सुरक्षेच्या दृष्टीने गिअर बॉक्‍स असलेल्या चरक्‍याची निवड करावी. *गुऱ्हाळासाठी चरक्‍याची गाळप क्षमता ६५ ते ७० टक्केपर्यंत असावी. गाळप वाढल्यास सूक्ष्म कचऱ्याचे प्रमाण वाढते, रसातील सुक्रोजचे प्रमाण वाढते; परंतु खनिजे आणि ग्लुकोजचे प्रमाण कमी होते, त्यामुळे गुळाचे औषधी महत्त्व कमी होते. *उसाच्या रसात फिनॉलिक द्रव्ये असतात. या द्रव्यांचा लोखंडाशी संबंध आल्यास त्याचा गुळाच्या रंगावर विपरीत परिणाम होतो. म्हणून रसाचा लोखंडाशी संपर्क टाळावा. *स्वच्छ आणि आरोग्यपूर्ण वातावरणात गूळ तयार करण्यासाठी स्टेनलेस स्टील चरक्‍याचा वापर करावा. *द्विस्तरीय पद्धतीच्या गाळणीतून रस चांगला गाळून घेऊन "फूड ग्रेड'चे प्लॅस्टिक अथवा स्टीलच्या नळीतून मंदानात घ्यावा. मंदानातील स्वच्छ रस पंपाच्या साहाय्याने प्लॅस्टिकच्या अथवा स्टीलच्या साठवण हौदात स्थिरीकरणासाठी ठेवावा. *हौदातून स्वच्छ रस नायलॉनच्या गाळणीतून गाळून तो काहिलीत पुढील प्रक्रियेसाठी घ्यावा. *रस उकळण्यासाठी सुधारित काहिलीचा वापर करावा. या काहिलीच्या वापरामुळे गूळ प्रक्रियेसाठी साधारणपणे १६ टक्के कमी कालावधी लागतो. इंधनामध्ये १५ टक्‍क्‍यांची बचत होते. *रस उकळण्यासाठी कोल्हापूर पद्धतीचे चिमणी चुलाण वापरावे. चुलाणावरून काहिल उतरण्यासाठी "फ्रेम- चाके- रूळ' यांचा समावेश असलेली यांत्रिक पद्धत वापरावी. ==घटक== * सुक्रोज - ५९.७ % * ग्लुकोज - २१.८ % * खनिज - २६ % * पाणि(अंश) - ८.८६ % या शिवाय [[कॅल्शियम]], [[फॉस्फरस|फॉस्परस]], [[मॅग्नेशियम]], [[लोह]] व [[ताम्र]] याचेही प्रमाण त्यात असते. ==फायदा== [[रोगप्रतिकारशक्ती|रोगप्रतिकारक शक्तीत]] वाढ, [[रक्तदाब]] कमी, [[हिमोग्लोबिन]] व स्मरणशक्तीमध्ये मध्ये वाढ, शरीरातील विषारी तत्त्व बाहेर पडतात. == प्रकार == बाजारात साधारणपणे मिळणाऱ्या रासायनिक गुळांत कॉस्टिक सोडा, ऑक्झॅलिक अ‍ॅसिड, फॉस्फरिक अ‍ॅसिड, ह्याद्रोस पावडर, बेन्झीन वगैरे रसायने घातलेली असल्याने, शक्य असल्यास सेंद्रिय गूळ घ्यावा. == संदर्भ == [[वर्ग:खाद्यपदार्थ]] [[वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ]] [[ml:ശര്‍ക്കര]] [[sv:Palmsocker]] 6cokct50rbwg2lqvob9lllx7vi0f73s 0 74088 2689204 2564414 2026-06-15T02:21:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689204 wikitext text/x-wiki {{बदल}} उद्योजकता हा एक व्यवसाय, रचना आणि कार्यरत प्रक्रिया आहे. जे लोक हे व्यवसाय करतात त्यांना उद्योजक म्हणतात. उद्योजकला इंग्लिश मध्ये entrepreneur असे म्हणतात<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katila|first=Riitta|last2=Chen|first2=Eric L.|last3=Piezunka|first3=Henning|date=2012-06|title=All the right moves: How entrepreneurial firms compete effectively|url=http://dx.doi.org/10.1002/sej.1130|journal=Strategic Entrepreneurship Journal|volume=6|issue=2|pages=116–132|doi=10.1002/sej.1130|issn=1932-4391}}</ref> उद्योजकतेचे वर्णन केले गेले आहे की "व्यवसाय उपक्रम नफा व्यवस्थापित करण्याची इच्छा आणि क्षमता."<ref>{{जर्नल स्रोत|date=1982-03|title=Concise dictionary of business terminology|url=http://dx.doi.org/10.1016/0007-6813(82)90116-1|journal=Business Horizons|volume=25|issue=2|pages=85–86|doi=10.1016/0007-6813(82)90116-1|issn=0007-6813}}</ref> एखाद्या व्यवसायात उद्यम साध्य करण्याला उद्योजकता असे म्हणता येते. उद्योजकता खालील गुणांवर साध्य करता येऊ शकते. * सचोटी * वेळेचे काटेकोर नियोजन * हिशेबी-व्यावसायिक वृत्ती * कल्पकता * कष्ट * ग्राहकाभिमुखता - ग्राहकांचे समधान * गुणवत्तेचा ध्यास * आशावादी विचार * संकुचितपणाचा त्याग * नवनवीन संकल्पना वापरून उद्योगवाढीसाठी प्रयत्‍नशील असणे * जागतिक भान * उद्योग प्रक्रियेचा पूर्ण तपशील माहिती करणे * योग्य तेथे [[लाच]] अथवा भेटवस्तू देणे * [[लाच]]खोर लोकांचा राग न येऊ देता त्यांच्याशी गोड गोड बोलणे * सरकारी नियम माहिती करून त्यानुसारच व्यवसाय करणे * दबाव गट बांधता येणे * दबाव तंत्र वापरता येणे * पैश्यांच्या आवक जावकवर बारीक लक्ष ठेवता येणे * नफा येवो, अथवा तोटा, न डगमगता परिस्थिती हाताळणे ==यंत्रसामग्री== ==तांत्रिक साहाय्य== ==भांडवल== ==अर्थसाहाय्य== ==प्रकल्प अहवाल== == नोंदणी== ==विक्री साहाय्य== ==लघु उद्योग== ==महिला उद्योजकता== ==संस्थांची माहिती== ===पंतप्रधान रोजगार निर्मिती कार्यक्रम=== ===बीज भांडवल योजना=== ===ग्रामीण कामगारांसाठी योजना=== ==पुस्तके== * [https://deepstambhbooks.com/products/startup-roadmap-marathi-book स्टार्टअप रोडमॅप : यशस्वी उद्योजकतेचा मार्ग] ==बाह्य दुवे== * [http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/5621988.cms उद्योजक होण्याचा मंत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302160337/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/5621988.cms |date=2010-03-02 }} *[http://divyamarathi.bhaskar.com/article/MAH-WMAH-business-tips-for-youngsters-solapur-3205787.html तरुणांनो, कल्पना लढवा-उद्योजक व्हा !] *[http://india.thebeehive.org/mr/content/33/3196 उद्योजक केंद्र]{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{विस्तार}} [[वर्ग:उद्योग]] hr9w34cun4xcr1btlk7wjr1oavrkexd 0 80185 2689205 2670595 2026-06-15T02:45:13Z ~2026-35022-67 184311 /* व्यक्तिगत परिचय */ 2689205 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = | चित्र = Anushka Shetty.jpg | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|1980|11|7}} | जन्म_स्थान = , | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[चित्रपट]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[भाषा]] | कारकीर्द_काळ = सन -पासुन | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = }} '''अनुष्का शेट्टी''' तथा '''स्वीटी शेट्टी''' ([[तुळू]]: ಅನುಷ್ಕ ಶೆಟ್ಟಿ, [[कन्नड (निःसंदिग्धीकरण)|कन्नड]]: ಅನುಷ್ಕ ಶೆಟ್ಟಿ, [[तमिळ]]:அனுஷ்கா செட்டி, ; [[७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९८०]]:[[मंगळूर]], [[कर्नाटक]] - ) ही एक [[भारतीय लोक|भारतीय]] चित्रपट अभिनेत्री आहे. ही मुख्यत्वे [[टॉलीवुड|तमिळ चित्रपटांतून]] अभिनय करते. == व्यक्तिगत परिचय == शेट्टीचा जन्म ७ नोव्हेंबर १९८१ रोजी [[मंगळूर]], [[कर्नाटक]] येथे ''स्वीटी शेट्टी'' म्हणून झाला.<ref>{{Cite web|date=7 November 2017|title=Happy Birthday Anushka Shetty: The Baahubali star's five must watch films|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/happy-birthday-anushka-shetty-five-films-baahubali-vedam-arundhati-billa-4926132/|access-date=4 May 2021|website=The Indian Express|language=en}}</ref> त्या [[दक्षिण कन्नड जिल्हा|दक्षिण कन्नड जिल्ह्यातील]] [[पुत्तूर तालुका|पुत्तूर तालुक्यातील]] बेल्लीपाडी गावातील [[तुळू भाषा|तुळू]] भाषिक [[बंत (समाज)|बंत]] कुटुंबातील आहेत.<ref>{{Cite news |date=2018-03-29 |title=Interesting facts about Anushka Shetty |url=https://timesofindia.indiatimes.com/interesting-facts-about-anushka-shetty/photostory/63523805.cms |access-date=2024-12-16 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref name=TOI>{{cite news|last=Vinobha KT|title=Household Kola draws Tulu belle to Bellipady|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangalore/Household-Kola-draws-Tulu-belle-to-Bellipady/articleshow/11230837.cms|access-date=7 January 2012|date=24 December 2011|archive-date=20 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520203812/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-24/mangalore/30554058_1_anushka-shetty-telugu-film-tuluva|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mangalore-born actress Anushka Shetty to charm fans in Dubai |url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=211775 |access-date=2024-12-16 |website=www.daijiworld.com |language=en}}</ref> प्रफुल्ला आणि ए. एन. विठ्ठल शेट्टी हे त्यांचे आई-वडील असून त्यांना गुणरंजन शेट्टी आणि साई रमेश शेट्टी हे दोन मोठे भाऊ आहेत.<ref name=TOI /> शेट्टी यांनी बेंगळुरू येथील [[माउंट कार्मेल कॉलेज, बेंगळुरू|माउंट कार्मेल कॉलेज]]मधून बॅचलर ऑफ कॉम्प्युटर ॲप्लिकेशन्स (BCA) ही पदवी पूर्ण केली. त्या भरत ठाकूर यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षित योग प्रशिक्षक देखील होत्या.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-anushka-shetty/20100531.htm|title=Meet super-talented Anushka Shetty!|website=rediff.com|access-date=30 June 2017|archive-date=3 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603122305/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-anushka-shetty/20100531.htm|url-status=live}}</ref> त्यांच्या [[सुपर (२००५ चित्रपट)|सुपर]] या पहिल्या चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान, दिग्दर्शक [[पुरी जगन्नाध]] आणि निर्माता [[नागार्जुन (अभिनेता)|नागार्जुन]] यांना शेट्टी यांच्यासाठी एक [[रंगमंच नाव|पडद्यावरील नाव]] हवे होते. त्यांचे खरे नाव स्वीटी हे प्रेक्षकांसाठी आकर्षक नसेल असे त्यांना वाटले. वेगवेगळ्या नावांचा विचार करत असताना, त्यांना ''अनुष्का मनचंदा'' या गायिकेचे नाव सुचले जी त्या चित्रपटातील एक गाणे गात होती. त्यांना तिचे नाव आवडले आणि त्यांनी शेट्टी यांच्या चित्रपट कारकिर्दीसाठी अनुष्का हे नाव स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{Citation |title=అనుష్క ని సినిమాలోకి తీసుకున్న {{!}} Puri Jagannadh on how He cast Anushka in her 1st movie Super (in Telugu) | date=19 November 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=iucXW7CGduY |language=en |access-date=2022-07-30}}</ref> ==पार्श्वभूमी व चित्रपटांतील पदार्पण== == चित्रपट कारकीर्द == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! भाषा !! नोंदी |- | २००५ || [[सुपर (२००५ चित्रपट)|सुपर]] || साशा || [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] || |- | २००५ || [[महानंदी (चित्रपट)|महानंदी]] || नंदिनी || तेलुगू || |- | २००६ || [[विक्रमारकुडु]] || नीरजा गोस्वामी || तेलुगू || |- | २००६ || [[अस्त्रम्]] || अनुषा || तेलुगू || |- | २००६ || [[रेंडु]] || जोती || [[तमिळ भाषा|तमिळ]] || |- | २००६ || [[स्टालिन (चित्रपट)|स्टालिन]] || || तेलुगू || विशेष भूमिका |- | २००७ || [[लक्ष्यम]] || इंदू || तेलुगू || |- | २००७ || [[डॉन (२००७ चित्रपट)|डॉन]] || प्रिया || तेलुगू || |- | २००८ || [[ओक्का मागाडू]] || भवानी || तेलुगू || |- | २००८ || [[स्वागतम (चित्रपट)|स्वागतम]] || शैलू || तेलुगू || |- | २००८ || [[बालदूर]] || भानुमती || तेलुगू || |- | २००८ || [[शौर्यम]] || श्वेता || तेलुगू || |- | २००८ || [[चिंताकायला रवी]] || सुनीता || तेलुगू || |- | २००८ || [[किंग (२००८ चित्रपट)|किंग]] || || तेलुगू || विशेष भूमिका |- | २००९ || [[अरुंधती (२००९ चित्रपट)|अरुंधती]] || अरुंधती, जेजम्मा || तेलुगू || [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तेलुगू]]<br />[[नंदी स्पेशल ज्युरी पुरस्कार]] |- | २००९ || [[बिल्ला (२००९ चित्रपट)|बिल्ला]] || माया || तेलुगू || |- | २००९ || [[वेत्तैकारण (२००९ चित्रपट)|वेत्तैकारण]] || सुशीला || तमिळ || [[विजय आवड - आवडती नायिका]] |- | २०१० || [[केडी (२०१० चित्रपट)|केडी]] || || तेलुगू || विशेष भूमिका |- | २०१० || [[सिंगम]] || काव्या महालिंगम || तमिळ || नामांकित—विजय आवड - आवडती नायिका |- | २०१० || [[वेदम (चित्रपट)|वेदम]] || सरोजा || तेलुगू || फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तेलुगू |- | २०१० || [[पंचाक्षरी]] || पंचाक्षरी, हनी || तेलुगू || |- | २०१० || [[थकिता थकिता]] || || तेलुगू || विशेष भूमिका |- | २०१० || [[खलेजा]] || सुब्बालक्ष्मी || तेलुगू || |- | २०१० || [[नागवल्ली (चित्रपट)|नागवल्ली]] || चंद्रमुखी || तेलुगू || नामांकित—फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तेलुगू |- | २०१० || [[रगडा]] || शिरीषा || तेलुगू || |- | २०११ || [[वानाम]] || सरोजा || तमिळ || |- | २०११ || [[दैवा थिरुमगल]] || अनुराधा रघुनंदन || तमिळ || विजय आवड - आवडती नायिका नामांकित—विजय आवड सर्वोत्तम अभिनेत्री नामांकित—[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तमिळ]] नामांकित—सायमा (SIIMA) पुरस्कार - सर्वोत्तम अभिनेत्री |- | २०१२ || [[शगुनी]] || अनुष्का <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/82817.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-07-10 |archive-date=2012-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615133007/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/82817.html |url-status=dead }}</ref> || तमिळ || विशेष भूमिका |- | २०१२ || [[डमरुकम]] || देवकन्या || तेलुगू || उत्तर-निर्मिती |- | २०१२ || [[तांडवम]] || || तमिळ || उत्तर-निर्मिती |- | २०१२ || [[ॲलेक्स पांडियन]] || || तमिळ || चित्रीकरण सुरू |- | २०१२ || [[इरंडम उलगम]] || || तमिळ || चित्रीकरण सुरू |- | २०१२ || [[बृंदावनमलो नंदकुमारडू]] || || तेलुगू || चित्रीकरण सुरू |- | २०१२ || [[वारधी]] || || तेलुगू || चित्रीकरण सुरू |- | २०१३ || [[सिंघम २]] || काव्या महालिंगम || तमिळ || पूर्व-निर्मिती |- | २०१३ || [[मिर्ची (२०१३ चित्रपट)|मिर्ची]] || वेनेला || तेलुगू || नामांकित—फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तेलुगू |- | २०१३ || [[सिंघम २]] || काव्या महालिंगम || तमिळ || |- | २०१३ || [[इरंडम उलगम]] || रम्या, वर्णा || तमिळ || |- | २०१५ || [[येन्नई अरिंदाल]] || एलिझाबेथ || तमिळ || |- | २०१५ || [[बाहुबली: द बिगिनिंग]] || देवसेना || तेलुगू, तमिळ || |- | २०१५ || [[रुद्रमादेवी (चित्रपट)|रुद्रमादेवी]] || रुद्रमादेवी || तेलुगू || फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तेलुगू |- | २०१५ || [[साईझ झिरो]] || सौम्या || तेलुगू, तमिळ || |- | २०१७ || [[सिंघम ३]] || काव्या महालिंगम || तमिळ || |- | २०१७ || [[बाहुबली २: द कन्क्लूजन]] || देवसेना || तेलुगू, तमिळ || नामांकित—फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार - तेलुगू |- | २०१८ || [[भागमती (चित्रपट)|भागमती]] || भागमती, चंचल || तेलुगू, तमिळ || |- | २०२० || [[निशब्दम]] || साक्षी || तेलुगू, तमिळ || |- | २०२३ || [[मिस शेट्टी मिस्टर पोलिशेट्टी]] || अन्विता अलीशेट्टी || तेलुगू || |} ==हे सुद्धा पहा== * [[तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] * [[कॉलीवूड]] * [[तमिळ चित्रपट अभिनेते]] ==बाह्य दुवे== {{commons category}} * {{IMDb name|2011932}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:शेट्टी, अनुष्का}} [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:कन्नड चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] np8aebjofyyodip8gvkhqacqsjbd8ih 0 82850 2689233 2632221 2026-06-15T03:47:07Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689233 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}}{{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = आद्यक्रांतीवीर नरवीर राजे उमाजी नाईक (खोमणे) | चित्र =Samadhi of Umaji Naik in Pune (cropped).jpg | जन्मदिनांक = [[सप्टेंबर ७]], [[इ.स. १७९१|१७९१]] | जन्मस्थान = [[किल्ले पुरंदर]],[[भिवडी]], [[महाराष्ट्र|पुणे]], [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी ३]], [[इ.स. १८३२|१८३२]] | मृत्युस्थान = [[खडकमाळ आळी ]], [[महाराष्ट्र|पुणे]], [[ब्रिटिश भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | पुरस्कार = | स्मारके = | प्रभाव = छत्रपती शिवाजी महाराज | प्रभावित = वासुदेव बळवंत फडके, | आई नाव = लक्ष्मीबाई | वडील नाव = दादोजी नाईक खोमणे | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''राजे उमाजी नाईक''' ([[७ सप्टेंबर]], [[इ.स. १७९१|१७९१]] - [[३ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १८३२|१८३२]]) हे भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी ब्रिटिशांविरुद्ध लढणारे महाराष्ट्रातील आद्यक्रांतिकारक आणि भारतीय स्वातंत्रलढ्यातील प्रथम '''सशस्त्र क्रांतीकारक''' मानले जातात. भारताच्या इतिहासात अनेक ऐतिहासिक घटना घडल्या आहेत काहींची नोंद झाली, काहींची दखलच घेण्‍यात आली नाही. सन १८५७ च्या उठावाअगोदरही अनेक [[उठाव]] झाले अशाच पहिल्या उठावाद्वारे इंग्रजांना सलग १४ वर्ष सळो की पळो करून सोडणारे व सर्व प्रथम क्रांतीचे स्वप्न पाहणारे महाराष्ट्रातील निधड्या छातीचे वीर आद्यक्रांतिकारक नरवीर ठरले गेले, ते म्हणजे ''राजे उमाजी नाईक''. क्रांतिकारकांत राजे उमाजी नाईक हे तसे उपेक्षित राहून गेले. ''मरावे परि क्रांतिरूपे उरावे'' अशी उक्ती आहे, ती नाईक यांच्याबद्दल तंतोतंत जुळते. त्यांचा गौरव करण्यापासून [[इंग्रज]] अधिकारीही स्वतःला रोखू शकले नाहीत. इंग्रज अधिकारी [[कॅप्टन रॉबर्टसन]] याने १८२०ला [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनीला]] लिहिताना म्हटले आहे, "उमाजीचा रामोशी समाज इंग्रजांविरुद्ध तिरस्काराने पेटला असून तो कोणत्या तरी राजकीय बदलाची वाट पाहत आहे. जनता त्यांना मदत करत असून कोणी सांगावे हा उमाजी राजा होऊन [[छत्रपती शिवाजी]] सारखे राज्य स्थापणार नाही?" तर [[मॅकिन्टॉश]] म्हणतो, "उमाजीपुढे छत्रपती शिवरायांचा आदर्श होता. त्याला फाशी दिली नसती तर तो दुसरा शिवाजी झाला असता." जर इंग्रजांनी कूटनीती आखली नसती तर, कदाचित तेव्हाच भारताला स्वातंत्र्य लाभले असते. उमाजीराजे नाईक यांचा जन्म [[रामोशी]]-[[बेरड]] समाजात [[लक्ष्मीबाई]] व [[दादोजी खोमणे|दादोजी नाईक खोमणे]] यांच्या पोटी [[७ सप्टेंबर १७९१]] रोजी [[पुणे]] जिल्ह्यातील [[किल्ले पुरंदर]] येथे झाला. वडील दादोजी नाईक खोमणे पुरंदर किल्ल्याचे वतनदार होते. त्यामुळे उमाजीराजेंचे कुटुंब पुरंदर व [[वज्रगड]] किल्ल्यांच्या संरक्षणाची जबाबदारी पार पाडत होते. त्यामुळेच त्यांना [[नाईक]] ही [[पदवी]] मिळाली होती. उमाजीराजे जन्मापासूनच हुशार, चंचल, शरीराने धडधाकट, उंचापुरे आणि करारी होते. त्यांनी [[पारंपरिक]] [[रामोशी]] [[हेर कला]] लवकरच आत्मसात केली. जसे उमाजीराजे मोठे होत गेले तसा त्यांनी वडील [[दादोजी नाईक|दादोजी नाईक]] यांच्याकडून [[दांडपट्टा]], [[तलवार]], [[भाला]], [[कुऱ्हाड|कुऱ्हाडी]], [[तीरकामठा]], [[गोफण]] वगैरे चालवण्याची [[कला]] अवगत केली होती व किल्ले वज्रगड परिसरात ह्या युद्धकलांचे प्रशिक्षण दादोजी नाईक यांनी दिले. त्यामुळे राजे उमाजी नाईक यांचे गुरू त्यांचे वडीलच होते. आणि आजही राजांची तालीम वज्रगड वर इतिहासाची साक्ष देत दिमाखात उभी आहे. याच तालमीत राजांनी आपलं शरीर बळकट बनविले व ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र क्रांतीचा पहिला बंड पुकारला. म्हणूनच त्यांना पहिले आद्यक्रांतिवीर पण म्हणतात. इंग्रजांनी भारतात आपली सत्ता स्थापन करण्यास सुरुवात केली होती. हळूहळू मराठी मुलुख जिंकत त्यांनी पुणे ताब्यात घेतले. इ.स. १८०३मध्ये पुण्यात [[दुसरा बाजीरसव पेशवा|दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यास]] स्थानापन्न केले आणि त्याने इंग्रजांचा पाल्य म्हणून काम सुरू केले. सर्वप्रथम त्याने इतर सर्व किल्ल्यांप्रमाणे पुरंदर किल्ल्याच्या वतनदारीचे व संरक्षणाचे काम रामोशी समाजाकडून काढून घेऊन आपल्या मर्जीतील लोकांकडे दिले. त्यामुळे रामोशी समाजावर उपासमारीची वेळ आली. जनतेवर इंग्रजी अत्याचार वाढू लागले. अशा परिस्थितीत करारी उमाजीराजे बेभान झाले. छत्रपती शिवरायांना श्रद्धास्फूर्तीचे स्थान देत त्यांचा आदर्श घेऊन स्वतःच्या अधिपत्याखाली स्वराज्याचा पुकार करत माझ्या देशावर परकीयांना राज्य करू देणार नाही, असा पण करत [[विठोजी नाईक]], [[कृष्ण नाईक]], [[खुशाबा रामोशी]], [[बाबू सोळस्कर|बापू सोळस्कर]] यांना बरोबर घेऊन [[कुलदैवत]] [[जेजुरी]]च्या श्री खंडोबारायाला [[भंडारा]] उधळत शपथ घेतली व इंग्रजांविरोधात पहिल्या बंडाची गर्जना केली. उमाजीराजे नाईक यांनी इंग्रज, [[सावकार]], मोठे [[वतनदार]] अशा लोकांना लुटून गोरगरिबांना आर्थिक मदत करण्यास सुरुवात केली. कोणत्याही स्त्रीवर अत्याचार अन्याय झाल्यास तर ते भावासारखा धावून जाऊ लागले. इंग्रजांना त्रास दिल्यामुळे उमाजीराजेंना सरकारने इ.स. १८१८मध्ये एक वर्ष तुरुंगवासाची शिक्षा दिली परंतु, तो काळ सत्कारणी लावत त्यांनी त्याकाळात तुरंगात लिहिणे वाचणे शिकले. या घटनेचे इंग्रज आधिकारी कॅप्टन मॅकिन्टॉश याने फार आश्चर्य व कौतुक केले आणि तुरूंगातून सुटल्यानंतर इंग्रजांविरुद्धाच्या त्यांचा कारवाया आणखी वाढल्या. उमाजीराजे देशासाठी लढत असल्याने जनताही त्यांना साथ देऊ लागली आणि इंग्रज मेटाकुटीला आले. उमाजीराजेंना पकडण्यासाठी इंग्रज अधिकारी [[मॅकिन्टॉश]] याने [[सासवड]]-पुरंदरच्या मामलेदारास फर्मान सोडले. मामलेदार इंग्रजी सैन्य घेऊन पुरंदरच्या पश्चिमेकडील एका खेड्यात गेला असता तेथे त्यांच्यात आणि उमाजीराजेंच्या सैन्यात तुंबळ युद्ध झाले आणि इंग्रजांना पराभव स्वीकारावा लागला. उमाजीराजेंचे सैन्य डोंगरात टोळ्या करून राहत असे. एका सैन्य तुकडीत जवळ जवळ ५ हजार सैनिक होते. इंग्रजांणसारख्या बलाढ्य शत्रुशी मुकाबला करायचा म्हणजे मोठे मणुष्यबळ असायला हवे. म्हणजेच सैन्य व प्रचंड खर्च आलाच. पण उद्देश महान असल्यामुळे ते साधनाअभावी थांबले नाहीत.ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांना आदर्श मानायचे असे खुद्द इंग्रज आधिकारी कॅप्टन मॅकिन्टॉश याने नमूद केले आहे. २४ फेब्रुवारी १८२४ला उमाजीराजेंनी [[भाबुड्री]] येथील इंग्रज खजिना लुटून तो देवळाच्या देखभालीसाठी जनतेला वाटला होता. २२ जुलै १८२६ साली आद्यक्रांतिकारक उमाजींचा राज्याभिषेक कडेपठार, जेजुरी या ठिकाणी करण्यात आला. त्यांनी छत्रचामर, अबदागीर, इ. राजचिन्हे धारण केली. दरबारात ते भिक्षुक-पुजारी यांना दक्षिणा व गोरगरिबांना दान देत असत. उमाजीराजेंनी विभागनिहाय सैन्य प्रमुख व त्यांच्या तुकड्या नेमून सर्व भागात तैनात केल्या होत्या आणि त्यांना कामे वाटून दिली होती. तसेच त्यांनी एकमेकांशी संपर्क, दळणवळण, इंग्रजांच्या बातम्या तसेच लोकांचा बातम्या, इ. कामासाठी हेरखातेही निर्माण केले होते.विभागनिहाय गुप्तहेरखाते नेमले होते. सैन्यात व गुप्तहेरखात्यात सर्व जाती-धर्माचे लोक होते. २८ ऑक्टोबर १८२६ साली उमाजीराजेंविरुद्ध इंग्रजांनी १ला जाहिरनामा प्रसिद्ध केला. त्यात उमाजीराजे व त्यांचा साथीदारांना पकडणाऱ्यास मोठ्या रकमेची बक्षिसे व इनाम जाहिर केले व या क्रांतिकारकांना मदत करणाऱ्यास शिक्षा जाहीर केली.पण जनतेने इंग्रजांना मदत केली नाही. यातून उमाजीराजेंची लोकप्रियता दिसून येते. अशाच प्रकारे २ रा जाहिरनामा इंग्रजांनी ८ ऑगस्ट १८२७ साली प्रसिद्ध केला. त्यात बक्षिसाची रक्कम वाढवली व शरण येणाऱ्यास माफी देण्याचे अभिवचन देण्यात आले. तरीही कोणीही मदत केली नाही. कारण लोक उमाजीराजेंना इंग्रजांविरुद्ध एक आशास्थान म्हणून पाहू लागले होते. २० डिसेंबर १८२७ साली उमाजीराजे व इंग्रजांच्या झालेल्या युद्धात इंग्रजांना पराभव पत्करावा लागला. उमाजीराजेंनी ३ इंग्रज सैनिकांची मुंडकी कापून मामलेदाराकडे पाठवली. त्यामुळे इंग्रज चांगलेच धास्तावले. कॅप्टन डेव्हिस पासून ते लेफ्टनंट पर्यंत सर्वच लालबुंद झाले. ३० नोव्हेंबर १८२७ला इंग्रजांना त्यांनी ठणकावून सांगितले की, आज हे एक बंड असले तरी असे हजारो बंडे सातपुड्यापासून सह्याद्रीपर्यंत उठतील व तुम्हास जेरीस आणतील. फक्त इशारा देऊन न थांबता त्यांनी इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले. इंग्रजांनी ३ रा जाहिरनामा उमाजीराजेंविरुद्ध प्रसिद्ध करून बक्षिसाची रक्कम दुप्पट केली. त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. जंजिऱ्याचा सिद्दी नवाब याने उमाजीराजे कोकणात गेले असताना त्यांना मदत मागितली होती. २४ डिसेंबर १८३०ला उमाजीराजेंनी आपला पाठलाग करणाऱ्या इंग्रज अधिकारी [[बॉईड]] आणि त्याच्या सैन्याला [[मांढरदेवी]] गडावरून बंदुका, गोफणी चालवून घायाळ करून परत पाठवले होते आणि काहीचे प्राण घेतले. २६ जानेवारी १८३१ साली इंग्रजांनी ४ था जाहिरनामा प्रसिद्ध केला व त्यात उमाजीराजेंना पकडून देणाऱ्यास ५०००रुपये रोख बक्षिस व २००बिघे (१००एकर)जमीन जाहिर करण्यात आली. पण तरीही कोणीही इंग्रजांना मदत केली नाही. अशा प्रकारे उमाजीराजेंचा भारताचा स्वातंत्र्यासाठी असनाऱ्या लढ्यास सर्व राजे-रजवाडे, संस्थानिक, जनता पाठिंबा देत होते. उमाजीराजेंनी १६ फेब्रुवारी १८३१ रोजी इंग्रजी सत्तेविरुद्ध एक जाहीरनामाच प्रसिद्ध केला. त्यात नमूद केले होते की, "लोकांनी इंग्रजी नोकऱ्या सोडाव्यात. सर्व राजे रजवाडे , सरदार जमीनदार, वतनदार, देशवासीयांनी एकाच वेळी एकत्र येऊन जागोजागी बंड पुकारावे आणि इंग्रजांविरुद्ध अराजकता माजवावी. इंग्रजांचे खजिने लुटावेत. इंग्रजांना [[शेतसारा]], [[पट्टी]] देऊ नये. असे करणाऱ्यास नवीन सरकारमधून जहागिरी, इनामे वा रोख पैशाची बक्षीसे मिळतील. ज्यांची वंशपरंपरागत वतने, तनखे, इ. इंग्रज सरकारमुळे गेले असतील ती सर्व त्यांना परत केली जातील. इंग्रजांची राजवट आता लवकरच संपुष्टात येणार आहे व नवीन न्यायाधीष्ठीत राज्याची स्थापना होइल. इंग्रजांना कोणीही मदत करू नये तसे केल्यास नवीन सरकार त्यांना शासन करेल" असे सांगून उमाजीराजेंनी एकप्रकारे स्वराज्याचा पुकारच केला होता. संपूर्ण क्रांतिकारकांचा इतिहासात अशा प्रकारचा व्यापक जाहिरनामा प्रथमच दिसतो. हे भारताच्या इतिहासातील सोनेरी पानच आहे. म्हणूनच उमाजीराजे हे आध्यक्रांतिकारक ठरतात. तेंव्हापासून उमाजी हे जनतेचे राजे बनले. या सर्व प्रकारामुळे इंग्रज गडबडले आणि त्यांनी उमाजीराजेंना पकडण्यासाठी युक्तीचा वापर केला. सावकार, वतनदार यांना मोठमोठी आमिषे दाखवण्यात आली. इंग्रजांनी उमाजीराजेंविरुद्ध ५वा जाहिरनामा प्रसिद्ध केला. माहिती देणाऱ्यास १० हजार रुपये रोख आणि चारशे बिघे (200एकर) जमीन बक्षीस म्हणून देण्याची घोषणा केली. हा इनाम त्या काळात अगनित होता. उमाजीचे दोन साथीदार काळू व नाना हे बळी पडले,ते फितूर झाले व त्यांनी उमाजींराजेंची सर्व गुप्त माहिती इंग्रजांना दिली. १५ डिसेंबर १८३१ रोजी [[भोर]] तालुक्यातील [[उतरोली]] या गावी रात्री बेसावध असताना उमाजीराजेंना इंग्रजांनी पकडले. पुण्यात मामलेदार कचेरीतील एका काळ्या खोलीत त्यांना ३५ दिवस ठेवण्यात आले. अशा या खोलीत उमाजीराजे असताना त्यांना पकडणारा इंग्रज अधिकारी कॅप्टन मॅकिन्टॉश दररोज महिनाभर त्यांची माहिती घेत होता. त्यानेच उमाजीराजेंची सर्व हकीकत लिहून ठेवली आहे. उमाजीराजेंवर देशद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला आणि या नरवीर राजे उमाजी यांना न्यायाधीश [[जेम्स टेलर]] यांनी दोषी ठरवून फाशीची शिक्षा सुनावली. देशासाठी फाशीवर जाणारा पहिले नरवीर उमाजीराजे नाईक ३ फेब्रुवारी १८३२ला पुण्याच्या खडकमाळ आळी येथील मामलेदार कचेरीत वयाच्या ४३ व्या वर्षी हसत हसत फासावर चढले. जीवंतपणी सतत ताठ राहिलेली मान जीव गेल्यानंतरच वाकली. इतरांना दहशत बसावी म्हणून उमाजीराजेंचे प्रेत कचेरीच्या बाहेर पिंपळाच्या झाडाला तीन दिवस लटकावून ठेवले होते. उमाजीराजेंसोबत इंग्रजांनी त्यांचे साथीदार इ.स. १८७९ मध्ये सातारा येथील हरि माकजी यांना तर पुढे [[खुशाबा नाईक]] आणि [[बापू सोळस्कर]] यांनाही फाशी दिली. अशा या धाडसी उमाजीराजेंनंतर तब्बल १३ वर्षांनी १८४५ला क्रांतिकारक [[वासुदेव बळवंत फडके]] जन्माला आले. त्यांनी उमाराजेंचे धोरण डोळ्यासमोर ठेवून ३०० रामोशाना बरोबर घेऊन बंड सुरू केले. त्यावेळी [[दौलती रामोशी]] हा त्या बंडाचा सेनापती होता. त्यांचा लढा वर्षानुवर्षे प्रेरणा देत राहील. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १७९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८३४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] 6g3ri5hd7l2bx61id7punf6fpgzyx3s 2689234 2689233 2026-06-15T03:48:19Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689234 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}}{{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = आद्यक्रांतीवीर नरवीर राजे उमाजी नाईक | चित्र =Samadhi of Umaji Naik in Pune (cropped).jpg | जन्मदिनांक = उमाजी दादाजी खोमणे, [[सप्टेंबर ७]], [[इ.स. १७९१|१७९१]] | जन्मस्थान = [[किल्ले पुरंदर]],[[भिवडी]], [[महाराष्ट्र|पुणे]], [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी ३]], [[इ.स. १८३२|१८३२]] | मृत्युस्थान = [[खडकमाळ आळी ]], [[महाराष्ट्र|पुणे]], [[ब्रिटिश भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | पुरस्कार = | स्मारके = | प्रभाव = छत्रपती शिवाजी महाराज | प्रभावित = वासुदेव बळवंत फडके, | आई नाव = लक्ष्मीबाई | वडील नाव = दादोजी नाईक खोमणे | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''राजे उमाजी नाईक''' ([[७ सप्टेंबर]], [[इ.स. १७९१|१७९१]] - [[३ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १८३२|१८३२]]) हे भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी ब्रिटिशांविरुद्ध लढणारे महाराष्ट्रातील आद्यक्रांतिकारक आणि भारतीय स्वातंत्रलढ्यातील प्रथम '''सशस्त्र क्रांतीकारक''' मानले जातात. भारताच्या इतिहासात अनेक ऐतिहासिक घटना घडल्या आहेत काहींची नोंद झाली, काहींची दखलच घेण्‍यात आली नाही. सन १८५७ च्या उठावाअगोदरही अनेक [[उठाव]] झाले अशाच पहिल्या उठावाद्वारे इंग्रजांना सलग १४ वर्ष सळो की पळो करून सोडणारे व सर्व प्रथम क्रांतीचे स्वप्न पाहणारे महाराष्ट्रातील निधड्या छातीचे वीर आद्यक्रांतिकारक नरवीर ठरले गेले, ते म्हणजे ''राजे उमाजी नाईक''. क्रांतिकारकांत राजे उमाजी नाईक हे तसे उपेक्षित राहून गेले. ''मरावे परि क्रांतिरूपे उरावे'' अशी उक्ती आहे, ती नाईक यांच्याबद्दल तंतोतंत जुळते. त्यांचा गौरव करण्यापासून [[इंग्रज]] अधिकारीही स्वतःला रोखू शकले नाहीत. इंग्रज अधिकारी [[कॅप्टन रॉबर्टसन]] याने १८२०ला [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनीला]] लिहिताना म्हटले आहे, "उमाजीचा रामोशी समाज इंग्रजांविरुद्ध तिरस्काराने पेटला असून तो कोणत्या तरी राजकीय बदलाची वाट पाहत आहे. जनता त्यांना मदत करत असून कोणी सांगावे हा उमाजी राजा होऊन [[छत्रपती शिवाजी]] सारखे राज्य स्थापणार नाही?" तर [[मॅकिन्टॉश]] म्हणतो, "उमाजीपुढे छत्रपती शिवरायांचा आदर्श होता. त्याला फाशी दिली नसती तर तो दुसरा शिवाजी झाला असता." जर इंग्रजांनी कूटनीती आखली नसती तर, कदाचित तेव्हाच भारताला स्वातंत्र्य लाभले असते. उमाजीराजे नाईक यांचा जन्म [[रामोशी]]-[[बेरड]] समाजात [[लक्ष्मीबाई]] व [[दादोजी खोमणे|दादोजी नाईक खोमणे]] यांच्या पोटी [[७ सप्टेंबर १७९१]] रोजी [[पुणे]] जिल्ह्यातील [[किल्ले पुरंदर]] येथे झाला. वडील दादोजी नाईक खोमणे पुरंदर किल्ल्याचे वतनदार होते. त्यामुळे उमाजीराजेंचे कुटुंब पुरंदर व [[वज्रगड]] किल्ल्यांच्या संरक्षणाची जबाबदारी पार पाडत होते. त्यामुळेच त्यांना [[नाईक]] ही [[पदवी]] मिळाली होती. उमाजीराजे जन्मापासूनच हुशार, चंचल, शरीराने धडधाकट, उंचापुरे आणि करारी होते. त्यांनी [[पारंपरिक]] [[रामोशी]] [[हेर कला]] लवकरच आत्मसात केली. जसे उमाजीराजे मोठे होत गेले तसा त्यांनी वडील [[दादोजी नाईक|दादोजी नाईक]] यांच्याकडून [[दांडपट्टा]], [[तलवार]], [[भाला]], [[कुऱ्हाड|कुऱ्हाडी]], [[तीरकामठा]], [[गोफण]] वगैरे चालवण्याची [[कला]] अवगत केली होती व किल्ले वज्रगड परिसरात ह्या युद्धकलांचे प्रशिक्षण दादोजी नाईक यांनी दिले. त्यामुळे राजे उमाजी नाईक यांचे गुरू त्यांचे वडीलच होते. आणि आजही राजांची तालीम वज्रगड वर इतिहासाची साक्ष देत दिमाखात उभी आहे. याच तालमीत राजांनी आपलं शरीर बळकट बनविले व ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र क्रांतीचा पहिला बंड पुकारला. म्हणूनच त्यांना पहिले आद्यक्रांतिवीर पण म्हणतात. इंग्रजांनी भारतात आपली सत्ता स्थापन करण्यास सुरुवात केली होती. हळूहळू मराठी मुलुख जिंकत त्यांनी पुणे ताब्यात घेतले. इ.स. १८०३मध्ये पुण्यात [[दुसरा बाजीरसव पेशवा|दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यास]] स्थानापन्न केले आणि त्याने इंग्रजांचा पाल्य म्हणून काम सुरू केले. सर्वप्रथम त्याने इतर सर्व किल्ल्यांप्रमाणे पुरंदर किल्ल्याच्या वतनदारीचे व संरक्षणाचे काम रामोशी समाजाकडून काढून घेऊन आपल्या मर्जीतील लोकांकडे दिले. त्यामुळे रामोशी समाजावर उपासमारीची वेळ आली. जनतेवर इंग्रजी अत्याचार वाढू लागले. अशा परिस्थितीत करारी उमाजीराजे बेभान झाले. छत्रपती शिवरायांना श्रद्धास्फूर्तीचे स्थान देत त्यांचा आदर्श घेऊन स्वतःच्या अधिपत्याखाली स्वराज्याचा पुकार करत माझ्या देशावर परकीयांना राज्य करू देणार नाही, असा पण करत [[विठोजी नाईक]], [[कृष्ण नाईक]], [[खुशाबा रामोशी]], [[बाबू सोळस्कर|बापू सोळस्कर]] यांना बरोबर घेऊन [[कुलदैवत]] [[जेजुरी]]च्या श्री खंडोबारायाला [[भंडारा]] उधळत शपथ घेतली व इंग्रजांविरोधात पहिल्या बंडाची गर्जना केली. उमाजीराजे नाईक यांनी इंग्रज, [[सावकार]], मोठे [[वतनदार]] अशा लोकांना लुटून गोरगरिबांना आर्थिक मदत करण्यास सुरुवात केली. कोणत्याही स्त्रीवर अत्याचार अन्याय झाल्यास तर ते भावासारखा धावून जाऊ लागले. इंग्रजांना त्रास दिल्यामुळे उमाजीराजेंना सरकारने इ.स. १८१८मध्ये एक वर्ष तुरुंगवासाची शिक्षा दिली परंतु, तो काळ सत्कारणी लावत त्यांनी त्याकाळात तुरंगात लिहिणे वाचणे शिकले. या घटनेचे इंग्रज आधिकारी कॅप्टन मॅकिन्टॉश याने फार आश्चर्य व कौतुक केले आणि तुरूंगातून सुटल्यानंतर इंग्रजांविरुद्धाच्या त्यांचा कारवाया आणखी वाढल्या. उमाजीराजे देशासाठी लढत असल्याने जनताही त्यांना साथ देऊ लागली आणि इंग्रज मेटाकुटीला आले. उमाजीराजेंना पकडण्यासाठी इंग्रज अधिकारी [[मॅकिन्टॉश]] याने [[सासवड]]-पुरंदरच्या मामलेदारास फर्मान सोडले. मामलेदार इंग्रजी सैन्य घेऊन पुरंदरच्या पश्चिमेकडील एका खेड्यात गेला असता तेथे त्यांच्यात आणि उमाजीराजेंच्या सैन्यात तुंबळ युद्ध झाले आणि इंग्रजांना पराभव स्वीकारावा लागला. उमाजीराजेंचे सैन्य डोंगरात टोळ्या करून राहत असे. एका सैन्य तुकडीत जवळ जवळ ५ हजार सैनिक होते. इंग्रजांणसारख्या बलाढ्य शत्रुशी मुकाबला करायचा म्हणजे मोठे मणुष्यबळ असायला हवे. म्हणजेच सैन्य व प्रचंड खर्च आलाच. पण उद्देश महान असल्यामुळे ते साधनाअभावी थांबले नाहीत.ते छत्रपती शिवाजी महाराज यांना आदर्श मानायचे असे खुद्द इंग्रज आधिकारी कॅप्टन मॅकिन्टॉश याने नमूद केले आहे. २४ फेब्रुवारी १८२४ला उमाजीराजेंनी [[भाबुड्री]] येथील इंग्रज खजिना लुटून तो देवळाच्या देखभालीसाठी जनतेला वाटला होता. २२ जुलै १८२६ साली आद्यक्रांतिकारक उमाजींचा राज्याभिषेक कडेपठार, जेजुरी या ठिकाणी करण्यात आला. त्यांनी छत्रचामर, अबदागीर, इ. राजचिन्हे धारण केली. दरबारात ते भिक्षुक-पुजारी यांना दक्षिणा व गोरगरिबांना दान देत असत. उमाजीराजेंनी विभागनिहाय सैन्य प्रमुख व त्यांच्या तुकड्या नेमून सर्व भागात तैनात केल्या होत्या आणि त्यांना कामे वाटून दिली होती. तसेच त्यांनी एकमेकांशी संपर्क, दळणवळण, इंग्रजांच्या बातम्या तसेच लोकांचा बातम्या, इ. कामासाठी हेरखातेही निर्माण केले होते.विभागनिहाय गुप्तहेरखाते नेमले होते. सैन्यात व गुप्तहेरखात्यात सर्व जाती-धर्माचे लोक होते. २८ ऑक्टोबर १८२६ साली उमाजीराजेंविरुद्ध इंग्रजांनी १ला जाहिरनामा प्रसिद्ध केला. त्यात उमाजीराजे व त्यांचा साथीदारांना पकडणाऱ्यास मोठ्या रकमेची बक्षिसे व इनाम जाहिर केले व या क्रांतिकारकांना मदत करणाऱ्यास शिक्षा जाहीर केली.पण जनतेने इंग्रजांना मदत केली नाही. यातून उमाजीराजेंची लोकप्रियता दिसून येते. अशाच प्रकारे २ रा जाहिरनामा इंग्रजांनी ८ ऑगस्ट १८२७ साली प्रसिद्ध केला. त्यात बक्षिसाची रक्कम वाढवली व शरण येणाऱ्यास माफी देण्याचे अभिवचन देण्यात आले. तरीही कोणीही मदत केली नाही. कारण लोक उमाजीराजेंना इंग्रजांविरुद्ध एक आशास्थान म्हणून पाहू लागले होते. २० डिसेंबर १८२७ साली उमाजीराजे व इंग्रजांच्या झालेल्या युद्धात इंग्रजांना पराभव पत्करावा लागला. उमाजीराजेंनी ३ इंग्रज सैनिकांची मुंडकी कापून मामलेदाराकडे पाठवली. त्यामुळे इंग्रज चांगलेच धास्तावले. कॅप्टन डेव्हिस पासून ते लेफ्टनंट पर्यंत सर्वच लालबुंद झाले. ३० नोव्हेंबर १८२७ला इंग्रजांना त्यांनी ठणकावून सांगितले की, आज हे एक बंड असले तरी असे हजारो बंडे सातपुड्यापासून सह्याद्रीपर्यंत उठतील व तुम्हास जेरीस आणतील. फक्त इशारा देऊन न थांबता त्यांनी इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले. इंग्रजांनी ३ रा जाहिरनामा उमाजीराजेंविरुद्ध प्रसिद्ध करून बक्षिसाची रक्कम दुप्पट केली. त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. जंजिऱ्याचा सिद्दी नवाब याने उमाजीराजे कोकणात गेले असताना त्यांना मदत मागितली होती. २४ डिसेंबर १८३०ला उमाजीराजेंनी आपला पाठलाग करणाऱ्या इंग्रज अधिकारी [[बॉईड]] आणि त्याच्या सैन्याला [[मांढरदेवी]] गडावरून बंदुका, गोफणी चालवून घायाळ करून परत पाठवले होते आणि काहीचे प्राण घेतले. २६ जानेवारी १८३१ साली इंग्रजांनी ४ था जाहिरनामा प्रसिद्ध केला व त्यात उमाजीराजेंना पकडून देणाऱ्यास ५०००रुपये रोख बक्षिस व २००बिघे (१००एकर)जमीन जाहिर करण्यात आली. पण तरीही कोणीही इंग्रजांना मदत केली नाही. अशा प्रकारे उमाजीराजेंचा भारताचा स्वातंत्र्यासाठी असनाऱ्या लढ्यास सर्व राजे-रजवाडे, संस्थानिक, जनता पाठिंबा देत होते. उमाजीराजेंनी १६ फेब्रुवारी १८३१ रोजी इंग्रजी सत्तेविरुद्ध एक जाहीरनामाच प्रसिद्ध केला. त्यात नमूद केले होते की, "लोकांनी इंग्रजी नोकऱ्या सोडाव्यात. सर्व राजे रजवाडे , सरदार जमीनदार, वतनदार, देशवासीयांनी एकाच वेळी एकत्र येऊन जागोजागी बंड पुकारावे आणि इंग्रजांविरुद्ध अराजकता माजवावी. इंग्रजांचे खजिने लुटावेत. इंग्रजांना [[शेतसारा]], [[पट्टी]] देऊ नये. असे करणाऱ्यास नवीन सरकारमधून जहागिरी, इनामे वा रोख पैशाची बक्षीसे मिळतील. ज्यांची वंशपरंपरागत वतने, तनखे, इ. इंग्रज सरकारमुळे गेले असतील ती सर्व त्यांना परत केली जातील. इंग्रजांची राजवट आता लवकरच संपुष्टात येणार आहे व नवीन न्यायाधीष्ठीत राज्याची स्थापना होइल. इंग्रजांना कोणीही मदत करू नये तसे केल्यास नवीन सरकार त्यांना शासन करेल" असे सांगून उमाजीराजेंनी एकप्रकारे स्वराज्याचा पुकारच केला होता. संपूर्ण क्रांतिकारकांचा इतिहासात अशा प्रकारचा व्यापक जाहिरनामा प्रथमच दिसतो. हे भारताच्या इतिहासातील सोनेरी पानच आहे. म्हणूनच उमाजीराजे हे आध्यक्रांतिकारक ठरतात. तेंव्हापासून उमाजी हे जनतेचे राजे बनले. या सर्व प्रकारामुळे इंग्रज गडबडले आणि त्यांनी उमाजीराजेंना पकडण्यासाठी युक्तीचा वापर केला. सावकार, वतनदार यांना मोठमोठी आमिषे दाखवण्यात आली. इंग्रजांनी उमाजीराजेंविरुद्ध ५वा जाहिरनामा प्रसिद्ध केला. माहिती देणाऱ्यास १० हजार रुपये रोख आणि चारशे बिघे (200एकर) जमीन बक्षीस म्हणून देण्याची घोषणा केली. हा इनाम त्या काळात अगनित होता. उमाजीचे दोन साथीदार काळू व नाना हे बळी पडले,ते फितूर झाले व त्यांनी उमाजींराजेंची सर्व गुप्त माहिती इंग्रजांना दिली. १५ डिसेंबर १८३१ रोजी [[भोर]] तालुक्यातील [[उतरोली]] या गावी रात्री बेसावध असताना उमाजीराजेंना इंग्रजांनी पकडले. पुण्यात मामलेदार कचेरीतील एका काळ्या खोलीत त्यांना ३५ दिवस ठेवण्यात आले. अशा या खोलीत उमाजीराजे असताना त्यांना पकडणारा इंग्रज अधिकारी कॅप्टन मॅकिन्टॉश दररोज महिनाभर त्यांची माहिती घेत होता. त्यानेच उमाजीराजेंची सर्व हकीकत लिहून ठेवली आहे. उमाजीराजेंवर देशद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला आणि या नरवीर राजे उमाजी यांना न्यायाधीश [[जेम्स टेलर]] यांनी दोषी ठरवून फाशीची शिक्षा सुनावली. देशासाठी फाशीवर जाणारा पहिले नरवीर उमाजीराजे नाईक ३ फेब्रुवारी १८३२ला पुण्याच्या खडकमाळ आळी येथील मामलेदार कचेरीत वयाच्या ४३ व्या वर्षी हसत हसत फासावर चढले. जीवंतपणी सतत ताठ राहिलेली मान जीव गेल्यानंतरच वाकली. इतरांना दहशत बसावी म्हणून उमाजीराजेंचे प्रेत कचेरीच्या बाहेर पिंपळाच्या झाडाला तीन दिवस लटकावून ठेवले होते. उमाजीराजेंसोबत इंग्रजांनी त्यांचे साथीदार इ.स. १८७९ मध्ये सातारा येथील हरि माकजी यांना तर पुढे [[खुशाबा नाईक]] आणि [[बापू सोळस्कर]] यांनाही फाशी दिली. अशा या धाडसी उमाजीराजेंनंतर तब्बल १३ वर्षांनी १८४५ला क्रांतिकारक [[वासुदेव बळवंत फडके]] जन्माला आले. त्यांनी उमाराजेंचे धोरण डोळ्यासमोर ठेवून ३०० रामोशाना बरोबर घेऊन बंड सुरू केले. त्यावेळी [[दौलती रामोशी]] हा त्या बंडाचा सेनापती होता. त्यांचा लढा वर्षानुवर्षे प्रेरणा देत राहील. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:इ.स. १७९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८३४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] f6pmgekmsmwtpz7e4z4kg53wzl8sku6 0 84256 2689278 2169118 2026-06-15T05:24:53Z ~2026-24679-89 182431 /* कारकीर्द */ 2689278 wikitext text/x-wiki '''अल्लाउद्दीन हसन बहामनी''' (मराठी लेखनभेद: '''अल्ला‍उद्दीन हसन बहमनी''') ऊर्फ '''हसन गंगू''' (जन्मदिनांक अज्ञात - इ.स. १३५८) हा [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीचा]] संस्थापक आणि पहिला राज्यकर्ता होता. याने ३ ऑगस्ट, इ.स. १३४७पासून इ.स. १३५८ सालापर्यंत बहामनी सल्तनतीवर राज्य केले. == सुरुवातीचे जीवन == पर्शियन इतिहासकार फरिश्ता ह्याच्या मते हसन हा सामान्य अफगाण दिल्लीचा रहिवासी होता आणि गंगू नावाच्या एका ब्राह्मण ज्योतिषाची जमिन तो कसायचा.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/lstrepr.htm | title = बॉंबे प्रेसिडेन्सी गॅझेटियर | भाषा = इंग्लिश }}</ref> ही जमिन नांगरताना हसनला खजिना सापडला आणि तो आपल्या मालकाच्या - गंगूच्या - स्वाधीन केला. गंगू ज्योतिषी हसनच्या ह्या प्रामाणिकपणावर खूश झाला. गंगूने आपले दिल्लीच्या राजदरबारातील वजन वापरून त्याची रदबदली बादशाहाकडे केली आणि एक एक पायरी वर चढत हसन लवकरच दिल्लीच्या बादशाहाचा दख्खनेतील सरदार बनला. इ.स. १३४६ च्या अनागोंदीमध्ये दिल्लीच्या सरदारांनी दख्खन प्रांताची लूट आणि नासधूस केली. ह्या घटनेनंतर दख्खनच्या सरदारांनी हसनच्या नेतृत्वाखाली दिल्लीच्या बादशाहाविरुद्ध बंड केले. हा उठाव यशस्वी झाला आणि दख्खनचा प्रांत स्वतंत्र झाला. हसनने आपल्या घराण्याला आपल्या उपकारकर्त्याचे नाव दिले आणि पुढील १५० वर्षे दख्खनच्या प्रांतावर सत्ता गाजवणारे बहामनी (ब्राह्मणीचा अपभ्रंश) घराणे उदयास आले. [[गुलबर्गा]] ही बहामनी घराण्याची पहिली राजधानी ठरली. == कारकीर्द == हसन गंगूने इ.स. १३५१ पर्यंत आजुबाजूचा सगळा प्रदेश तिथल्या वतनदारांना सन्मानाने वागवून दिल्लीच्या बादशाहाच्या अधिपत्याखालून आपल्या काबूत आणला. इ.स. १३५७ मध्ये त्याने ह्या प्रांताची ५ इलाख्यांमध्ये किंवा तरफांमध्ये विभागणी केली. प्रत्येक विभागाला एक तरफदार हा प्रशासक नेमून दिला. पुढील काही दशकांमध्ये बहामनी घराण्याच्या १८ राजांनी ह्या प्रांतावर राज्य केले. चौल, दाभोळ, [[इलिचपूर]] (सद्याचे अमरावती), [[दौलताबाद]] किंवा देवगिरी, [[बिदर]], [[गुलबर्गा]] ह्यासारखी शहरे भरभराटीस आली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बहामनी सल्तनत]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:इ.स. १३५८ मधील मृत्यू]] nfltnhlnvv5zjyrg33akhtytma5dqhk 2689286 2689278 2026-06-15T05:32:44Z ~2026-24679-89 182431 /* कारकीर्द */ 2689286 wikitext text/x-wiki '''अल्लाउद्दीन हसन बहामनी''' (मराठी लेखनभेद: '''अल्ला‍उद्दीन हसन बहमनी''') ऊर्फ '''हसन गंगू''' (जन्मदिनांक अज्ञात - इ.स. १३५८) हा [[बहामनी सल्तनत|बहामनी सल्तनतीचा]] संस्थापक आणि पहिला राज्यकर्ता होता. याने ३ ऑगस्ट, इ.स. १३४७पासून इ.स. १३५८ सालापर्यंत बहामनी सल्तनतीवर राज्य केले. == सुरुवातीचे जीवन == पर्शियन इतिहासकार फरिश्ता ह्याच्या मते हसन हा सामान्य अफगाण दिल्लीचा रहिवासी होता आणि गंगू नावाच्या एका ब्राह्मण ज्योतिषाची जमिन तो कसायचा.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/lstrepr.htm | title = बॉंबे प्रेसिडेन्सी गॅझेटियर | भाषा = इंग्लिश }}</ref> ही जमिन नांगरताना हसनला खजिना सापडला आणि तो आपल्या मालकाच्या - गंगूच्या - स्वाधीन केला. गंगू ज्योतिषी हसनच्या ह्या प्रामाणिकपणावर खूश झाला. गंगूने आपले दिल्लीच्या राजदरबारातील वजन वापरून त्याची रदबदली बादशाहाकडे केली आणि एक एक पायरी वर चढत हसन लवकरच दिल्लीच्या बादशाहाचा दख्खनेतील सरदार बनला. इ.स. १३४६ च्या अनागोंदीमध्ये दिल्लीच्या सरदारांनी दख्खन प्रांताची लूट आणि नासधूस केली. ह्या घटनेनंतर दख्खनच्या सरदारांनी हसनच्या नेतृत्वाखाली दिल्लीच्या बादशाहाविरुद्ध बंड केले. हा उठाव यशस्वी झाला आणि दख्खनचा प्रांत स्वतंत्र झाला. हसनने आपल्या घराण्याला आपल्या उपकारकर्त्याचे नाव दिले आणि पुढील १५० वर्षे दख्खनच्या प्रांतावर सत्ता गाजवणारे बहामनी (ब्राह्मणीचा अपभ्रंश) घराणे उदयास आले. [[गुलबर्गा]] ही बहामनी घराण्याची पहिली राजधानी ठरली. == कारकीर्द == हसन गंगूने इ.स. १३५१ पर्यंत आजुबाजूचा सगळा प्रदेश तिथल्या वतनदारांना सन्मानाने वागवून दिल्लीच्या बादशाहाच्या अधिपत्याखालून आपल्या काबूत आणला. इ.स. १३५७ मध्ये त्याने ह्या प्रांताची ५ इलाख्यांमध्ये किंवा तरफांमध्ये विभागणी केली. प्रत्येक विभागाला एक तरफदार हा प्रशासक नेमून दिला. पुढील काही दशकांमध्ये बहामनी घराण्याच्या १८ राजांनी ह्या प्रांतावर राज्य केले. चौल, दाभोळ, [[एलिचपूर]] (सद्याचे अमरावती), [[दौलताबाद]] किंवा देवगिरी, [[बिदर]], [[गुलबर्गा]] ह्यासारखी शहरे भरभराटीस आली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बहामनी सल्तनत]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:इ.स. १३५८ मधील मृत्यू]] rl6nrjc2q8yprcnpldvf5ffc3l0lcuw 0 84309 2689282 2650501 2026-06-15T05:29:02Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689282 wikitext text/x-wiki {{Short description|अहमदनगर सल्तनतचा लष्करी नेता (१५४८-१६२६)}} {{माहितीचौकट सैन्याधिकारी | नाव = मलिक अंबर | चित्र = Malik amber ahmadnager hi.jpg | चित्रवर्णन = १६२० में मुगल दरबारी कलाकार द्वारा मलिक अंबर का चित्र<ref>शेख चांद, मलिक अंबर,"एहदे आफरीन; हैदराबाद; 1929</ref><ref>Times of India, '' Plus Supplement'', July 1999,</ref> | जन्मनाव = वाको<ref name="RobbinsMcleod50">{{cite book|author=Kenneth X. Robbins |author2=John McLeod |title=African Elites in India|date=2006|publisher=Mapin|isbn=81-88204-73-0|page=50|oclc=701823920}}</ref><br />चापू <ref name="RobbinsMcleod50"/> | जन्मदिन = १५४८<ref name="trtworld.com">{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/magazine/malik-ambar-the-ethiopian-slave-who-became-a-kingmaker-in-india-33181|title=Malik Ambar: The Ethiopian slave who became a kingmaker in India|access-date=2023-10-28|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226042145/https://www.trtworld.com/magazine/malik-ambar-the-ethiopian-slave-who-became-a-kingmaker-in-india-33181|url-status=dead}}</ref> | मृत्युदिन = ११ मे {{death year and age|1626|1548}} | जन्मस्थळ = [[हरार, इथियोपिया|हरार]]<ref name="trtworld.com"/> | मृत्युस्थळ = [[खुलदाबाद]], [[निजामशाही|अहमदनगर सलतनत]] <br/> (सध्याचे [[खुलताबाद]], [[संभाजीनगर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]) | समाधीस्थळ = [[खुलदाबाद]], [[संभाजीनगर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | allegiance = अहमदनगरचे निजामशहा | पतीपत्नी = बिबी करीमा | नातेवाईक = मुले - १ फतेह खान<br/> २ चंगीस खान | धर्म = [[इस्लाम]] }} [[File:Malik Ambar's Tomb.jpg|right|thumb|350px|मलिक अंबरची [[खुलताबाद]] जि. छत्रपती संभाजीनगर येथे असलेली कबर (इ.स. १८६० चे छायाचित्र)]] '''मलिक अंबर''' (इ.स. १५४६ - इ.स. १६२६) हे [[निजामशहा (अहिल्यानगर )|मूर्तझा निजामशहा दुसरा]] ह्यांच्या [[अहिल्यानगर]] निजामशाहींमध्ये प्रधान होते. (वजीर-ए- आजम) मलिक अंबर यांचा जन्म अंदाजे १५४९ मधे एका ह्ब्शी परिवारामध्ये झाला. मलिक अंबर युद्धशास्त्र आणि प्रशासनात पारंगत असणारा कर्तृत्वाने आणि स्वामीनिष्ठ प्रधान होते. त्यांनी मोडकळीस आलेली दख्खन प्रांतातली महसूल-व्यवस्था सुधारली. [[खडकी]] /[[छत्रपती संभाजीनगर]] ह्या शहराची स्थापना मलिक अंबरने केली. ==प्रारंभिक जीवन== मलिक अंबरला चेंगिज खान याने विकत घेतले, जो एक माजी हबशी गुलाम होता जो [[निजामशाही|सलतनत]] किंवा मुख्यमंत्री म्हणून काम करत होता.<ref name="हाबशी">Chinmay Tumbe, ''India Moving: A History of Migration'' (2019), p.29</ref> == सुरुवातीचा काळ == मलिक अंबर हा जन्माने इथियोपिया येथील होता.<ref>[[http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Poona-II/history_Musalmans.html बॉंबे प्रेसिडेंसी गॅझेटीयर]]</ref> त्याच्या आई-वडिलांनी दारिद्र्याला कंटाळून त्याला गुलाम म्हणून विकला होता. पुढे भारतात आल्यावर त्याने आपल्या कर्तृत्वाने १५०० सैनिकांचे स्वतःचे सैन्यपथक उभारले आणि तो दख्खन प्रांतात राज्य करणाऱ्या राजांची चाकरी करु लागला. == महसूल व्यवस्था == दुसऱ्या मूर्तझा निजामशहाच्या पदरी सेवेत असताना प्रधान म्हणून त्याची प्रगती झाली. खडकी येथे राजधानी केल्यावर त्याने प्रथम शेतजमीन महसूल पद्धतीत सुधारणा करण्याचे काम हाती घेतले. निजामशाहीतील शेतसाऱ्याचे दर ठरवले. यासाठी त्याने उत्तरेतील तोडरमलाची पद्धत स्वीकारली. इजाऱ्याने जमिनी देण्याची चाल बंद करून त्याने आपल्या सखाराम मोकाशी, आनंदराव, साबाजी या सहकाऱ्यांच्या मदतीने सर्व शेतांची मोजणी व पाहणी करून गत पाच वर्षांच्या उत्पन्नाची सरासरी काढली. या उत्पन्नाच्या दोनपंचमांश प्रमाणात सारा आकारणी केली.<ref name="loks_जेआल">{{Cite websantosh | title = जे आले ते रमले.. : मलिक अंबरचे प्रशासन | अनुवादित title = | लेखक = सुनीत पोतनीस | काम = [[लोकसत्ता ]]| दिनांक = 12 मार्च 2018 | ॲक्सेसदिनांक = 12-03-2018 | दुवा = https://www.loksatta.com/navneet-news/malik-ambar-administration-1643739/ | अवतरण = या पद्धतीमुळे महसूल वाढून राजकोषावरचा पडणारा ताण कमी झाला. वाढलेल्या महसुलाचा उपयोग करून त्याने प्रजाहिताच्या अनेक योजना मार्गी लावल्या. }}</ref> इ.स. १६१४ पासून पुढे हा महसूल धान्याच्या स्वरूपात न गोळा करता पैशाच्या रूपात गोळा करण्यास सुरुवात केली आणि महसूलाचा वाटा एक तृतियांशापर्यंत कमी केला. त्याने त्या काळी उत्तर भारतात प्रचलित असणाऱ्या व्यवस्थेसारखा हा महसूलाचा वाटा हा ठराविक रकमेवर निश्चित न करता प्रत्येक वर्षाच्या शेतकी उत्पन्नानुसार बदलण्याची मुभा दिली. त्यामूळे कष्टकरी शेतकऱयांमधे तो लोकप्रिय ठरला. सततच्या होणाऱ्या युद्धांमुळे राज्याच्या तिजोरीवर पडणारा ताण कमी झाला. == कार्य == [[File:Portrait of Burhan Nizam Shah II.jpg|thumb|right|निजाम शाहांचे चित्र ]] [[File:Murtaza Nizam Shah II and Malik Ambar.jpg|thumb|मलिक अंबर आणि [[मुर्तझा निजाम शाह दुसरा]] ]] [[File:Portrait of an African Official.jpg|left|thumb|मालिक अंबर पेंटिंग क. 1610-20]] एकदा त्यांचे मालक मरण पावले, मलिक अंबरला त्याच्या मालकाच्या पत्नीने मुक्त केले. स्वतंत्र झाल्या नंतर त्यांनी लग्न केले, आणि काही काळ विजापूरच्या सुलतानाची सेवा केली आणि या काळात त्याला "मलिक" ही पदवी मिळाली. परंतु अंबरने [[निजामशाही]] सैन्यात सेवेत प्रवेश करण्यापूर्वी अपुऱ्या पाठिंब्याचे कारण देऊन ही सेवा सोडली.<ref name=":0">{{Cite book|title=Slavery & South Asian history|date=2006|publisher=Indiana University Press|others=Chatterjee, Indrani., Eaton, Richard Maxwell.|isbn=978-0-253-11671-0|location=Bloomington|oclc=191950586}}</ref> मलिक अंबर हे अहमदनगरच्या निजामशाही घराण्याचे 1600 ते 1626 या कालावधीत वजीर म्हणजेच मुख्य प्रधान होते . या काळात त्यांनी [[मुर्तझा निजाम शाह दुसरा|मुर्तझा निजाम शाह]] II चे सामर्थ्य आणि सामर्थ्य वाढवले आणि मोठे सैन्य उभे केले. त्यांनी एक घोडदळ उभारला जो अल्पावधीत 150 ते 7000 पर्यंत वाढला आणि उत्तरेकडून मुघलांचे हल्ले परतवून लावण्यासाठी कठपुतळी सुलतानांची नियुक्ती करून अहमदनगर सल्तनतीचे पुनरुज्जीवन केले.<ref name=हाबशी/> 1610 पर्यंत, त्यांच्या सैन्यात 10,000 हबशी आणि 40,000 दखणी यांचा समावेश झाला.<ref name=हाबशी/> पुढच्या दशकात, मलिक अंबर मुघल सम्राट [[जहांगीर|जहांगीरच्या]] राज्याचा ताबा घेण्याच्या प्रयत्नांशी लढून पराभूत करण्यात यशस्वी झाला. == मृत्यू == ८० वर्षांचे दीर्घायुष्य लाभलेल्या मलिक अंबर यांचा मृत्यू इ.स. १६२६ रोजी झाला. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा फतेह खान हा निजामशाहीचा प्रधान झाला. मात्र फत्ते खान हा हुशार नव्हता. मलिक अंबरच्या मृत्यू नंतर त्यांच्या कबरी बद्दल अनेक वाद आहेत एक कबर खुल्ताबाद येथे आहे तर एक कबर घाटी दवाखान्यात आहे असा उल्लेख मिळतो == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:निजामशाही]] [[वर्ग:इ.स. १५४६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६२६ मधील मृत्यू]] {{विस्तार}} 33mjdpaff1hrjlthwe1hp65u9id59we 0 85957 2689212 2505922 2026-06-15T03:07:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689212 wikitext text/x-wiki '''एलिस आयलंड''' हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[न्यू यॉर्क राज्य|न्यू यॉर्क राज्यातील]] [[हडसन नदी]]च्या मुखाजवळ असलेले बेट आहे. येथे अमेरिकेत येणाऱ्या लाखो परदेशवासीयांचे प्रवेश द्वार म्हणून १८३२ ते १९५४ सालपर्यंत वापरली जाणारी वास्तू आहे. १९९० नंतर त्याचे आगमन करणाऱ्या इतिहासाची आठवण करून देणारे संग्रहालय म्हणून नावारूपाला आले आहे. ==इतिहास== [[Image:Ellis_island_air_photo.jpg|thumb|left|एलीस आयलंड - एक विहंगावलोकन]] अमेरिकेमध्ये १७ व्या शतकापासून अनेक लोक कामाच्या निमित्ताने वेगवेगळ्या देशातून आले. त्यामुळे प्रथम पासूनच अमेरिकेच्या स्थानिक नागरिकांना तेथे फारसा थारा दिला गेला नाही. इंग्लिश अमेरिकेची मुख्य भाषा होती. याशिवाय स्पॅनिश व पोर्तुगीजही प्रचलित होत्या. १९ व्या शतकाच्या शेवटी परदेशातून येणाऱ्या लोकांचे लोंढे खूप प्रमाणात वाढले. त्यावर थोडासा अंकुश हवा या साठी १ जाने. १८९२ साली एलिस आयलंड हे परदेशगमन विभाग म्हणून सुरू करण्यात आले. १९५४ सालपर्यंत १ कोटी २० लाख लोकांनी या वास्तूमधून अमेरिकेमध्ये प्रवेश केला. पैकी फक्त १९०७ या एका साली १० लाखापेक्षा जास्त लोकांनी येथून प्रवेश केला. येथून अमेरिकेत येऊ इच्छिणाऱ्या लोकांना २७ प्रश्न विचारले जात. आणि जे लोक त्यांना येथे काम करण्यासाठी अयोग्य ठरत त्यांना येथुनच परत पाठवले जात असे. काही जन त्यांचा देश कायमचा सोडून आलेले असत. अमेरिकेत येऊन पुढचे जीवन व्यतित करणे हे एकाच ध्येय त्यांचे असायचे. येताना आजारी पडलेल्या व्यक्तींना येथील दवाखान्यात क्वारंटाइन{{मराठी शब्द सुचवा}}मध्ये ठेवण्यात येई. अशा ३,००० पेक्षा जास्त व्यक्तींचा येथे मृत्यू झाल्याची नोंद आहे. तेथे त्यांच्या वेगवेगळ्या तपासण्या केल्या जात. एलिस आयलंडवरील एकूण कार्यवाही बद्दलची एक फिल्म बनवण्यात आली आहे. येणाऱ्या व्यक्तींचे जुने सामान, जुन्या आठवणी, जुनी नाणी, जुने चलन आणि जुन्या गोष्टी तेथील वस्तू संग्रहालयात त्यांनी जपून ठेवले आहे. येथे एका विभागात किती लोक कुठल्या उपखंडातून आले याची माहिती तसेच त्याचे फोटोही लावलेले आहेत. ==परदेशगमन विभाग== [[चित्र:Ellis Island and Liberty 06.jpg|200px|thumb|right|एक जूने आवाहन]] == कला क्षेत्रात == [[चित्र:Ellis Island video.ogv|right|thumb|एक चलचित्र]] एलिस आयलंडचा कला, साहित्य, संगीत आणि चित्रपटांत अनेक ठिकाणी संदर्भ आलेला आहे. [[चित्र:EllisIsland 2014aerial.tiff|right|thumb|विमानातून काढलेले चित्र]] [[चित्र:Ellis Island Museum - panoramio.jpg|thumb|right|तेथिल संग्रहालय]] == हे सुद्धा पहा == {{Portal box|New York City|New Jersey}} (इंग्लिश मजकूर) * [[एंजेल आयलंड, कॅलिफोर्निया]] * [[Geography of New York-New Jersey Harbor Estuary]] * [[हॉफमन आयलंड]] * [[फिलाडेल्फिया लाझारेटो]] * [[न्यू यॉर्क व न्यू जर्सी बंदर]] == संदर्भ आणि बाह्य दुवे== हे संदर्भ इंग्लिश मध्ये आहेत. {{Refbegin}} * [http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-show_geoid=Y&-tree_id=4001&-_caller=geoselect&-context=dt&-errMsg=&-all_geo_types=N&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_P001&-redoLog=true&-transpose=N&-search_map_config=|b=50|l=en|t=4001|zf=0.0|ms=sel_00dec|dw=0.008884371962461743|dh=0.0050482751198916735|dt=gov.census.aff.domain.map.EnglishMapExtent|if=gif|cx=-74.04037740331228|cy=40.69886116280115|zl=1|pz=1|bo=318:317:316:314:313:323:319|bl=362:393:358:357:356:355:354|ft=350:349:335:389:388:332:331|fl=381:403:204:380:369:379:368|g=01000US&-PANEL_ID=p_dt_geo_map&-_lang=en&-penisgeo_id=100$10000US340170047009019&-geo_id=100$10000US340170047009020&-geo_id=100$10000US340170047009021&-geo_id=100$10000US340170047009022&-geo_id=100$10000US340170047009023&-geo_id=100$10000US360610001001000&-CONTEXT=dt&-format=&-search_results=100$10000US340170047009995&-ds_name=DEC_2000_SF1_U Ellis Island: Blocks 9019 thru 9023, Block Group 9, Census Tract 47, Hudson County, NJ; and Block 1000, Block Group 1, Census Tract 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106102723/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-show_geoid=Y&-tree_id=4001&-_caller=geoselect&-context=dt&-errMsg=&-all_geo_types=N&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_P001&-redoLog=true&-transpose=N&-search_map_config=%7Cb=50%7Cl=en%7Ct=4001%7Czf=0.0%7Cms=sel_00dec%7Cdw=0.008884371962461743%7Cdh=0.0050482751198916735%7Cdt=gov.census.aff.domain.map.EnglishMapExtent%7Cif=gif%7Ccx=-74.04037740331228%7Ccy=40.69886116280115%7Czl=1%7Cpz=1%7Cbo=318:317:316:314:313:323:319%7Cbl=362:393:358:357:356:355:354%7Cft=350:349:335:389:388:332:331%7Cfl=381:403:204:380:369:379:368%7Cg=01000US&-PANEL_ID=p_dt_geo_map&-_lang=en&-penisgeo_id=100$10000US340170047009019&-geo_id=100$10000US340170047009020&-geo_id=100$10000US340170047009021&-geo_id=100$10000US340170047009022&-geo_id=100$10000US340170047009023&-geo_id=100$10000US360610001001000&-CONTEXT=dt&-format=&-search_results=100$10000US340170047009995&-ds_name=DEC_2000_SF1_U |date=2012-01-06 }}, New York County, NY; युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो. * ''[http://books.google.com/books?id=LYITAAAAYAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0#PPP9,M1 Report of the House Committee on Immigration and Naturalization under joint resolution of Senate and House of January 29, 1892]'', submitted by Mr. Stump. Ordered to be printed July 28, 1892. By United States Congress, House Committee on Immigration and Naturalization. * Commission on Wartime Relocation and Internment of Civilians, ''[http://books.google.com/books?id=7r3U_KuP_Q0C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPP1,M1 Personal Justice Denied]'', 1982 report; *{{cite video |people=Encyclopaedia Britannica Films, Inc |date=1946 |title=Immigration |url=http://www.archive.org/details/Immigrat1946 |format= |medium=Documentary |publisher=[[Internet Archive]] |location= |accessdate=2009-01-20 |time=10:22 |quote=Archive film contains scenes of Ellis Island and New York City in the early 20th century.}} *{{cite video |people=Guggenheim, Charles (director) |date=1989 |title=Island of Hope - Island of Tears |url=http://www.archive.org/details/gov.ntis.ava15996vnb1 |format= |medium=Documentary |publisher=National Park Service |location= |accessdate=2009-01-20 |time=28:24 |quote=From 1892–1954, Ellis Island was the port of entry for millions of European immigrants. Fascinating archival footage tells the moving story of families with dreams of opportunity, leaving their homes with what they could carry.}} {{Refend}} {{Refbegin|2}} * Baur, J. '[http://www.die-exponauten.com/cms/upload/pdf/Baur_Commemorating.pdf Commemorating Immigration in the Immigrant Society. Narratives of Transformation at Ellis Island and the Lower East Side Tenement Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201040621/http://www.die-exponauten.com/cms/upload/pdf/Baur_Commemorating.pdf |date=2017-12-01 }}', in: ''König, M./Ohliger, R. (ed.), Enlarging European Memory. Migration Movements in Historical Perspective, 2006'', 137-146. * Baur, J. '[http://www.die-exponauten.com/cms/upload/pdf/Baur_Ellis-Island-Inc.pdf Ellis Island, Inc.: The Making of an American Site of Memory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033447/http://www.die-exponauten.com/cms/upload/pdf/Baur_Ellis-Island-Inc.pdf |date=2017-12-01 }}', in: Grabbe, H. J./Schindler, S. (ed.), ''The Merits of Memory. Concepts, Contexts, Debates, 2008'', 185-196. * Bolino, A. ''The Ellis Island Source Book'', 1985 * Coan, P. M. ''Ellis Island Interviews: In Their Own Words'', 1998. * Conway, L. ''Forgotten Ellis Island'', 2007. * Corsi, E. ''In the Shadow of Liberty: The Chronicle of Ellis Island'', 1935. * Fairchild, A. ''[http://books.google.com/books?id=SJTtOyde_QQC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPP1,M1 Science at the Borders]'', 2004. * Moreno, B., ''[http://books.google.com/books?id=a5QPa2k2ko8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPP1,M1 Images of America:Children of Ellis Island]'', 2005. * Moreno, B., ''[http://books.google.com/books?id=4phC-hWgtzsC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPP1,M1 Images of America:Ellis Island]'', 2003. * Moreno, B., ''[http://books.google.com/books?id=qIFMxmnWqBkC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPP1,M1 Images of America:Ellis Island's Famous Immigrants]'', 2008. * Moreno, B. ''Encyclopedia of Ellis Island'', 2004. [http://www.books.google.com/books?id=mRgWAQAAIAAJ&q=%22Encyclopedia+of+Ellis+Island%22&dq=%22Encyclopedia+of+Ellis+Island%22&ei=TWghS7aOBJPsyATH56nWCg&cd=1 Google Books]{{मृत दुवा|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Moreno, B. ''The Illustrated Encyclopedia of Ellis Island'', Fall River Press, September 2010 * Novotny, A. ''Strangers at the Door'', 1971. * Pitkin, T. M. ''Keepers of the Gate'', 1975. {{Refend}} {{Commons category}} * [http://www.nps.gov/elis/ Ellis Island home page] * [http://nyharborparks.org/visit/elis.html Ellis Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622135424/http://nyharborparks.org/visit/elis.html |date=2015-06-22 }} Visitor information * [http://www.ellisisland.org/genealogy/ellis_island_timeline.asp Ellis Island Historical Timeline] * {{Webarchiv | url=http://www.historychannel.com/ellisisland/timeline/index.html | wayback=20040209060105 | text=Ellis Island timeline}} * [http://www.ellisisland.com/ Ellis Island Immigration Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421122238/http://www.ellisisland.com/ |date=2009-04-21 }} * [http://www.ellisislandrecords.org/ Free Search of Ellis Island Database - Port of New York Arrivals 1892–1924] * [http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG Supreme Court opinion in ''New Jersey v. New York'' (1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }} * [http://www.nps.gov/elis/planyourvisit/maps.htm National Park Service map showing portions of the island belonging to New York and New Jersey] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/hh:@field(NUMBER+@band(NY1252)) American Memory from the Library of Congress] * [http://www.ancestry.com/learn/library/article.aspx?article=3893 The Myth of Ellis Island Name Changes] * [http://www.sk-szeged.hu/statikus_html/vasvary/newsletter/04jun/dosik.html NPS: A brief early history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414220901/http://www.sk-szeged.hu/statikus_html/vasvary/newsletter/04jun/dosik.html |date=2012-04-14 }} * [http://www.history.com/topics/ellis-iland The History of Ellis Island]{{मृत दुवा}} * [http://www.npr.org/blogs/pictureshow/2010/08/20/129320788/ellis-island-then-and-now Eerie Ellis Island, Then And Now] - slideshow by ''[[NPR]]'' {{न्यू यॉर्क शहरातील द्वीपे}} {{मॅनहॅटन}} [[वर्ग:न्यू यॉर्क व न्यू जर्सी बंदर]] [[वर्ग:कृत्रिम द्वीपे]] [[वर्ग:न्यू यॉर्कचा इतिहास]] [[वर्ग:हडसन काउंटी]] [[वर्ग:न्यू जर्सीतील द्वीपे]] [[वर्ग:न्यू यॉर्क शहरातील द्वीपे]] dchp24kuqt5lxz1c6p2ze10mykvxrii 0 92287 2689145 2646921 2026-06-14T12:59:36Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689145 wikitext text/x-wiki '''गवळी''' (गौ-पालन करणारा) दुभत्या जनावरांची निगा राखून, त्यांचे दूध काढून, दुधाचा व तत्सम दुग्धजन्य पदार्थांचा ([[लोणी]], [[तूप]], [[खवा]], [[पनीर]] इत्यादी) व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीस गवळी असे म्हणतात. महाराष्ट्रातील हिंदू-गवळी समाज हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, "'''गवळी" ही "यादव" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे'''. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि भगवान श्रीकृष्णा चे वंशज मानले जाते. महाराष्ट्रात राहणारे हे '''यादव शुद्ध क्षत्रिय''' त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना [[गवळी]] हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली '''[[देवगिरीचे यादव]]''' राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांनाच सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते. देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. [[वर्ग:दूध]] [[वर्ग:व्यवसाय]] baa3avdki8pc2w50shep0z74yg2xsaw 2689146 2689145 2026-06-14T13:01:04Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689146 wikitext text/x-wiki '''[[गवळी समाज]]''' हा (गौ-पालन करणारा) दुभत्या जनावरांची निगा राखून, त्यांचे दूध काढून, दुधाचा व तत्सम दुग्धजन्य पदार्थांचा ([[लोणी]], [[तूप]], [[खवा]], [[पनीर]] इत्यादी) व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीस "गवळी" असे म्हणतात. महाराष्ट्रातील हिंदू-गवळी समाज हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, "[[गवळी समाज]]" ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे'''. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि भगवान श्रीकृष्णा चे वंशज मानले जाते. महाराष्ट्रात राहणारे हे '''यादव शुद्ध क्षत्रिय''' त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना [[गवळी]] हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली '''[[देवगिरीचे यादव]]''' राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांनाच सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते. देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. [[वर्ग:दूध]] [[वर्ग:व्यवसाय]] fg4r4c1oefe35bds3gvkgdf4j72ureq 2689147 2689146 2026-06-14T13:02:22Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689147 wikitext text/x-wiki '''[[गवळी समाज]]''' हा (गौ-पालन करणारा) दुभत्या जनावरांची निगा राखून, त्यांचे दूध काढून, दुधाचा व तत्सम दुग्धजन्य पदार्थांचा ([[लोणी]], [[तूप]], [[खवा]], [[पनीर]] इत्यादी) व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीस "गवळी" असे म्हणतात. महाराष्ट्रातील हिंदू-गवळी समाज हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, "[[गवळी समाज|गवळी]]" ही '''[[यादव]]''' समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो, त्यांना भगवान श्रीकृष्णाचे वंशज मानले जाते. महाराष्ट्रात राहणारे हे '''यादव शुद्ध क्षत्रिय''' त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना [[गवळी]] हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली '''[[देवगिरीचे यादव]]''' राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांनाच सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते. देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. [[वर्ग:दूध]] [[वर्ग:व्यवसाय]] 5ij5b3ebqlt4nsjb3fxqral54rxanrs 2689214 2689147 2026-06-15T03:10:17Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689214 wikitext text/x-wiki '''[[गवळी समाज]]''' हा (गौ-पालन करणारा) दुभत्या जनावरांची निगा राखून, त्यांचे दूध काढून, दुधाचा व तत्सम दुग्धजन्य पदार्थांचा ([[लोणी]], [[तूप]], [[खवा]], [[पनीर]] इत्यादी) व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीस "गवळी" असे म्हणतात. महाराष्ट्रातील हिंदू-गवळी समाज हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, "[[गवळी समाज|गवळी]]" ही '''[[यादव]]''' समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो, त्यांना भगवान श्रीकृष्णाचे वंशज मानले जाते. महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव '''शुद्ध क्षत्रिय''' परंतु, त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना [[गवळी]] हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली '''[[देवगिरीचे यादव]]''' राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांनाच सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते. देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरुदे, हे राजघराणे महाभारतकालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तर कर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. [[वर्ग:दूध]] [[वर्ग:व्यवसाय]] 5b1h7f10u3wubi8d6vne03jtya6jyie 0 98328 2689209 2676481 2026-06-15T03:02:24Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689209 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|देवगिरीचे यादव}}{{विस्तार}} '''यादव''' हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला लोकसमूह होता. [[यदु]] राजापासून या वंशाची उत्पत्ती झाली. या कुळात तत्त्वज्ञ, राजनीतिनिपुण राजा [[कृष्ण|कृष्णाचा]] जन्म झाला. [[चित्र:DEVJANI RESCUED FROM THE WELL.jpg|इवलेसे|देवयानी आणि ययाती]] यदु राजाचे वंशज. यादव / राजे जाधवराव या मराठा क्षत्रिय घराण्याचा वंशविस्तार !! प्रस्तुत वंशावळीची मांडणी आपणास तीन टप्प्यात करावी लागेल. 1] श्रीमन्नारायण ते भगवान श्रीक्रुष्ण पर्यॅंत 2] भगवान श्रीक्रुष्णापासून देवगीरीचे यादव 3] देवगिरीचे यादव ते सिॅंदखेडकर राजे जाधवराव पर्यॅंत.... पहिल्या दोन टप्प्यातील वंशविस्तार हा हेमाद्रीक्रुत व्रतखंडातील राजप्रशस्तीत दिलेले आहेत आणी दुसऱ्या व तिसऱ्या टप्प्यातील वंशविस्तार हा किनगावराजा येथील राजेजाधवरावाजवळील इस 1720च्या सुरतमजलीसच्या न्यायनिवाड्यावेळची शिक्यासह उपलब्ध वंशावळीत आणी गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत या पुस्तकात दिलेला आहे. !! वंशावळी !! श्रीमन्नारायण - ब्रह्मा-अञि - समुद्र -सोम/चंद्र - ब्रुहष्पती-बुध - पुरुरवा - आयु-नहुष{सोमवंश येथुन सुरू झाला} - ययाति -यदु{याच्या वंशजाना यदुवंशी म्हणतात}-क्रुस्थ/क्रोष्ट{याच्या वंशजांचे हैहय साम्राज्य} - व्रुजिॅंस्व -स्वाप/स्वाहित-उर्भॅंग/न्रुशंकु-चिञरथ -प्रुथुश्रवा - सुयद्न्य-उशना-स्थितेयु/तितेकी-मुरित - विक्रम-कबंलबर्हि - वरिश्व-रुक्माव - रुक्मेव-प्रुथुक्म - हविष्मन-पराजित - जामुग-सव्यपी-जामाघ - विदर्भ{vidarbh kingdom}-रुक्मीन- क्रंथ -कुंति - व्रुष्णि -केशुक - निव्रुत्ति - लोमपाद /व्योमाच्छ - ध्रुति-जीमुत - ऋषभ-भीमरथ - नवरथ-दशरथ/दिध्रुत -शकुंत - करंभि - कर-देवरात - देवक्षेञ - माधि/मधु-कुरुबल - दुर्वसु-पुरुहोम - गुणी-पादुप-आयु-यंतु-सात्वत{सात्वत किॅंगडम}-भिमा-अंधक{अंधक किॅंगडम}-टांक- भुजमान-विदुरथ-शुरा -सेनी-स्वयंभोज-ह्यदिक-ईढुष-देवमीढ{याचे वंशज मार्तिकावर्तीचे भोज} -शुरा-वसुदेव-भगवान श्रीक्रुष्ण{भगवतगितेचे कर्ता}-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध{काठेवाडात गिरनार/जुनागड येते राज्य स्थापले}-यक्ष-वज्र{याने सुरतपर्यॅंत राज्य पसरवले}-प्रतिबाहु{गुजरात व खानदेश पर्यॅंत राज्य वाढवले}-सुबाहु{याने आपले राज्य ४ पुञात वाटणी केली}-द्रुढप्रहार{सर्वप्रथम दक्षिणेत राज्य स्थापिले व राजधानी चंद्रादित्यपुर/चांदोर जि नाशीक बनवली काळ इस 860 ते 880}-सेऊनचंद्र 1ला{याने राजधानी सिॅंदिनेर/श्रीनगर-हल्लीचे सिन्नर येथे हालवली.याच्याचनावाने या भागास सेऊनदेश म्हणले गेले.काळ इस 880 ते 900}-धाडियप्पा प्रथम-भिल्लम प्रथम-श्रीराज/राजगी-वडिॅंग/वद्दिॅंग प्रथम{इस 950ते 970}-धाडियप्पा द्वितिय-भिल्लम द्वितिय{ इस 975 ते 1005}-वेसुगि प्रथम-अर्जुन-भिल्लम त्रुतिय{इस 1020ते1045}-वडिॅंग 2रे-वेसुगी द्वितिय-भिल्लम 4था- सेऊनचंद्र द्वितिय{इस 1050 ते 1080}-सिॅंघणदेव प्रथम{इस 1105 ते 1120}-मलुगी-भिल्लम पाचवा{याने देवगिरी येथे सार्वभौम राज्याची स्थापना केली इस 1185 ते 1193}-जैञपाळ प्रथम-सिॅंघणदेव द्वितिय{इस 1200 ते 1246याने शिखर सिॅंघणापुरचे महादेवाचे मंदिर बांधले}-जैञपाळ 2रा-क्रुष्णदेव-महादेव-रामदेवराय{खिलजी कडुन पराभव}-शंकरदेव-गोविॅंददेव{याच्यापासून जाधव हे आडनाव सुरू झाले}-ठाकुरजी-भुकणदेव/भुतजी-अचलकर्ण/अचलोजी-विठ्ठलदेव-राजेलखुजीराव{इस 1550 ते 1629 घराण्यास उर्जितावस्था मिळवुन दिली} राजेलखुजीराव याना 4पुञ व एक कन्या = 1] राजेदत्ताजीराव- यांचे वंशज जवळखेडा , ऊमरद {देशमुख},करवंड व भुईॅंज येथिल जाधवराव आहेत, 2] राजे अचलोजी- यांचे वंशज मेहुणाराजा, आडगावराजा,माळेगाव बुद्रुक,उब्रंज व मांडवे येथील जाधवराव आहेत. 3] राजेबहादुरजी- यांचे वंशज देऊळगावराजा, सिॅंदखेडराजा व महेगाव देशमुख येथिल जाधवराव आहेत. 4] राजेराघोजी यांचा पुञ राजेबहादुरजी यानी दत्तक घेतला होता तीच पुढे देऊळगावराजा शाखा होय.5] राजमाता जिजाऊ आऊसाहेब या भावंडात सर्वात कनिष्ठ होत्या.यांचा विवाह शहाजी राजे भोसले यांच्यासोबत झाला.. ..राजेलखुजीराव यांचे कनिष्ठ बंधु राजेभुतजी उर्फ जगदेवराव होत त्यांची वंशज शाखा किनगाव राजा, पाटेवडी व दिल्ली येथे आहेत. तसेच देऊळगावराजा, किनगावराजा, जवळखेडा,ऊमरद देशमुख, मेहुणाराजा, आडगावराजा व सिॅंदखेडराजा येथिल जाधवरावांचे विवाह देऊळगावराजा येथिल श्री बालाजी मंदिराच्या गाभाऱ्यात लावण्याचा मान इस 1693 पासून आजपर्यॅंत चालु आहे. तसेच जरासंधाच्या पराक्रमामुळे यादव-जाधव क्षञियाना आपली राजधानी मथुरा येथुन द्वारका येथे स्थालंतरीत करावी लागली आणी पुढे यादव क्षञीयांची द्वारकासह आणखी 11 राज्य निर्माण झाली ती पुढिलप्रमाणे= द्वारका, चेदी, शुरसेनी, दशरन, करुशा, कुंती, अवंती, माळवा, गुर्जरा, हैयय, सौराष्ट्र आणी विदर्भ. तसेच यादव-जाधव मराठा क्षञियांची 12 कुळे आहेत असे वर्णन आढळते आणी ती 12 कुळे म्हणजे शिर्केॅंचे 6 कुळे,तोॅंवर-तौर यांचे 5 कुळे व यादव-जाधव यांचे 1 कूळ होत.तसेच महाराष्ट्रातील जी देवगिरी यादव-जाधव मराठा व्यतिरिक्त जी यादव-जाधव यांची जी मराठा कुळे आहेत ती यादव क्षञियांच्या 11 राज्यातुन आले असले पाहिजेत कारण या 12 राज्यातील यादव क्षञियाना महारथ-महारठ्ठ-MAHARATHA असेच संबोधले जात असे. संदर्भ=1] हेमाद्रीक्रुत व्रतखॅंडातील राजप्रशस्ती 2] सिॅंदखेडकर राजे जाधवरावांची मोडी बखर 3] किनगावराजा येथिल राजे जाधवरावांजवळील सुरतमजलीसवेळची वंशावळी 4] गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत 5] देवगिरीचे यादव - ब्रह्मानंद देशपांडे 6] जाधवरावांकडील उपलब्ध वंशावळी. यदुः अहीर राजा- यदु हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला वंशकर्ता राजा होता. तो राजा ययाति व त्याची पत्नी देवयानी यांचा थोरला पुत्र होता. विष्णू, भागवत व गरुड पुराणांनुसार यदूस चार पुत्र झाले, तर पौराणिक साहित्यात अन्यत्र त्यास पाच पुत्र असल्याचे उल्लेख आहेत. क्रोष्टु, सहस्रजित्, नल, अंतिक व लघु अशी त्याच्या पुत्रांची नावे आढळतात. याच्यापासून सुरू झालेल्या वंशाला यादव कुळ किंवा यदुवंश असे उल्लेखले जाते. [[कृष्ण]] हा यदुवंशात जन्मला. व त्यांनी जो समुह संघटीत केला त्या समुहाला यादव कूळ संबोधल गेल. (यादीत फक्त ज्येष्ठ पुत्राचे नाव आहे) यदूचे पूर्वज: ब्रह्मा - दक्ष - विवस्वत - मनु - चंद्र - बूध - सोम- पुरूरवा - आयु - नहुष - ययाति - (यदु). हे यदूचे क्रमशः पूर्वज होत. श्रीकृष्णाचे पूर्वज: यदु - क्रोष्टु - वृज्जी - स्वाही - स्वती - रसदु - चित्ररथ - शशबिंदु - पृथुश्रवस् - अंतर - सुयज्ञ - उशनस् - शिनेयु - मरुत - कंबलबर्हिस् (?) - रुक्मकवच - परावृष्ट - ज्यामध - विदर्भ - क्रय - कुंती - धाष्टी - निवृत्ति - दशाई - व्योम - जीमूत - विकृति - भीमरथ - रथवर - नवरथ - दशरथ - एकादशरथ - शकुनी - कुरंभी - देवरत - देवक्षेत्र - देवन् - मधु - पुरूवश - पुरूहोत्र - अंशु - सत्त्वत् - भीम - भजमान - चित्ररथ - विदुरथ - शूर - शर्मन् - प्रतिक्षात्र - स्वयंभोज - हृदिक - देवभिथुश (?) - शूरसेन (२) - वसुदेव - कृष्ण. श्रीकृष्णाचे वंशज: (कृष्ण) - प्रद्युम्न - अनिरुद्ध - वज्रनाभ - प्रतिबाहु - सुबाहु - शांतसेन - सत्यसेन - श्रुतसेन - गोविंदभद्र - सूर्यभद्र - शांतिवाहन - सद्विजय - विश्वराह - क्षेमराह/खेंगार - हरिराज - सोम. [[वर्ग:प्राचीन भारतातील राजवंश]] [[वर्ग:यादव कुळ| ]] qsnu2dwihbr7g6sxhc27ckkcoujv6nu 2689210 2689209 2026-06-15T03:04:45Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689210 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|देवगिरीचे यादव}} {{विस्तार}} '''यादव''' हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला लोकसमूह होता. [[यदु]] राजापासून या वंशाची उत्पत्ती झाली. या कुळात तत्त्वज्ञ, राजनीतिनिपुण राजा [[कृष्ण|कृष्णाचा]] जन्म झाला. [[चित्र:DEVJANI RESCUED FROM THE WELL.jpg|इवलेसे|देवयानी आणि ययाती]] यदु राजाचे वंशज. यादव / राजे जाधवराव या मराठा क्षत्रिय घराण्याचा वंशविस्तार !! प्रस्तुत वंशावळीची मांडणी आपणास तीन टप्प्यात करावी लागेल. 1] श्रीमन्नारायण ते भगवान श्रीक्रुष्ण पर्यॅंत 2] भगवान श्रीक्रुष्णापासून देवगीरीचे यादव 3] देवगिरीचे यादव ते सिॅंदखेडकर राजे जाधवराव पर्यॅंत.... पहिल्या दोन टप्प्यातील वंशविस्तार हा हेमाद्रीक्रुत व्रतखंडातील राजप्रशस्तीत दिलेले आहेत आणी दुसऱ्या व तिसऱ्या टप्प्यातील वंशविस्तार हा किनगावराजा येथील राजेजाधवरावाजवळील इस 1720च्या सुरतमजलीसच्या न्यायनिवाड्यावेळची शिक्यासह उपलब्ध वंशावळीत आणी गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत या पुस्तकात दिलेला आहे. !! वंशावळी !! श्रीमन्नारायण - ब्रह्मा-अञि - समुद्र -सोम/चंद्र - ब्रुहष्पती-बुध - पुरुरवा - आयु-नहुष{सोमवंश येथुन सुरू झाला} - ययाति -यदु{याच्या वंशजाना यदुवंशी म्हणतात}-क्रुस्थ/क्रोष्ट{याच्या वंशजांचे हैहय साम्राज्य} - व्रुजिॅंस्व -स्वाप/स्वाहित-उर्भॅंग/न्रुशंकु-चिञरथ -प्रुथुश्रवा - सुयद्न्य-उशना-स्थितेयु/तितेकी-मुरित - विक्रम-कबंलबर्हि - वरिश्व-रुक्माव - रुक्मेव-प्रुथुक्म - हविष्मन-पराजित - जामुग-सव्यपी-जामाघ - विदर्भ{vidarbh kingdom}-रुक्मीन- क्रंथ -कुंति - व्रुष्णि -केशुक - निव्रुत्ति - लोमपाद /व्योमाच्छ - ध्रुति-जीमुत - ऋषभ-भीमरथ - नवरथ-दशरथ/दिध्रुत -शकुंत - करंभि - कर-देवरात - देवक्षेञ - माधि/मधु-कुरुबल - दुर्वसु-पुरुहोम - गुणी-पादुप-आयु-यंतु-सात्वत{सात्वत किॅंगडम}-भिमा-अंधक{अंधक किॅंगडम}-टांक- भुजमान-विदुरथ-शुरा -सेनी-स्वयंभोज-ह्यदिक-ईढुष-देवमीढ{याचे वंशज मार्तिकावर्तीचे भोज} -शुरा-वसुदेव-भगवान श्रीक्रुष्ण{भगवतगितेचे कर्ता}-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध{काठेवाडात गिरनार/जुनागड येते राज्य स्थापले}-यक्ष-वज्र{याने सुरतपर्यॅंत राज्य पसरवले}-प्रतिबाहु{गुजरात व खानदेश पर्यॅंत राज्य वाढवले}-सुबाहु{याने आपले राज्य ४ पुञात वाटणी केली}-द्रुढप्रहार{सर्वप्रथम दक्षिणेत राज्य स्थापिले व राजधानी चंद्रादित्यपुर/चांदोर जिल्हा नाशिक बनवली. (काळ इस 860 ते 880)-सेऊनचंद्र 1ला यांनी राजधानी सिॅंदिनेर/श्रीनगर-(हल्लीचे सिन्नर) येथे हालवली. यांच्या नावाने या भागास '''सेऊनदेश''' म्हणले गेले. काळ इस 880 ते 900}-धाडियप्पा प्रथम-भिल्लम प्रथम-श्रीराज/राजगी-वडिॅंग/वद्दिॅंग प्रथम{इस 950ते 970}-धाडियप्पा द्वितिय-भिल्लम द्वितिय{ इस 975 ते 1005}-वेसुगि प्रथम-अर्जुन-भिल्लम त्रुतिय{इस 1020ते1045}-वडिॅंग 2रे-वेसुगी द्वितिय-भिल्लम 4था- सेऊनचंद्र द्वितिय{इस 1050 ते 1080}-सिॅंघणदेव प्रथम{इस 1105 ते 1120}-मलुगी-भिल्लम पाचवा{याने देवगिरी येथे सार्वभौम राज्याची स्थापना केली इस 1185 ते 1193}-जैञपाळ प्रथम-सिॅंघणदेव द्वितिय{इस 1200 ते 1246याने शिखर सिॅंघणापुरचे महादेवाचे मंदिर बांधले}-जैञपाळ 2रा-क्रुष्णदेव-महादेव-रामदेवराय{खिलजी कडुन पराभव}-शंकरदेव-गोविॅंददेव{याच्यापासून जाधव हे आडनाव सुरू झाले}-ठाकुरजी-भुकणदेव/भुतजी-अचलकर्ण/अचलोजी-विठ्ठलदेव-राजेलखुजीराव{इस 1550 ते 1629 घराण्यास उर्जितावस्था मिळवुन दिली} राजेलखुजीराव याना 4पुञ व एक कन्या = 1] राजेदत्ताजीराव- यांचे वंशज जवळखेडा , ऊमरद {देशमुख},करवंड व भुईॅंज येथिल जाधवराव आहेत, 2] राजे अचलोजी- यांचे वंशज मेहुणाराजा, आडगावराजा,माळेगाव बुद्रुक,उब्रंज व मांडवे येथील जाधवराव आहेत. 3] राजेबहादुरजी- यांचे वंशज देऊळगावराजा, सिॅंदखेडराजा व महेगाव देशमुख येथिल जाधवराव आहेत. 4] राजेराघोजी यांचा पुञ राजेबहादुरजी यानी दत्तक घेतला होता तीच पुढे देऊळगावराजा शाखा होय.5] राजमाता जिजाऊ आऊसाहेब या भावंडात सर्वात कनिष्ठ होत्या.यांचा विवाह शहाजी राजे भोसले यांच्यासोबत झाला.. ..राजेलखुजीराव यांचे कनिष्ठ बंधु राजेभुतजी उर्फ जगदेवराव होत त्यांची वंशज शाखा किनगाव राजा, पाटेवडी व दिल्ली येथे आहेत. तसेच देऊळगावराजा, किनगावराजा, जवळखेडा,ऊमरद देशमुख, मेहुणाराजा, आडगावराजा व सिॅंदखेडराजा येथिल जाधवरावांचे विवाह देऊळगावराजा येथिल श्री बालाजी मंदिराच्या गाभाऱ्यात लावण्याचा मान इस 1693 पासून आजपर्यॅंत चालु आहे. तसेच जरासंधाच्या पराक्रमामुळे यादव-जाधव क्षञियाना आपली राजधानी मथुरा येथुन द्वारका येथे स्थालंतरीत करावी लागली आणी पुढे यादव क्षञीयांची द्वारकासह आणखी 11 राज्य निर्माण झाली ती पुढिलप्रमाणे= द्वारका, चेदी, शुरसेनी, दशरन, करुशा, कुंती, अवंती, माळवा, गुर्जरा, हैयय, सौराष्ट्र आणी विदर्भ. तसेच यादव-जाधव मराठा क्षञियांची 12 कुळे आहेत असे वर्णन आढळते आणी ती 12 कुळे म्हणजे शिर्केॅंचे 6 कुळे,तोॅंवर-तौर यांचे 5 कुळे व यादव-जाधव यांचे 1 कूळ होत.तसेच महाराष्ट्रातील जी देवगिरी यादव-जाधव मराठा व्यतिरिक्त जी यादव-जाधव यांची जी मराठा कुळे आहेत ती यादव क्षञियांच्या 11 राज्यातुन आले असले पाहिजेत कारण या 12 राज्यातील यादव क्षञियाना महारथ-महारठ्ठ-MAHARATHA असेच संबोधले जात असे. संदर्भ=1] हेमाद्रीक्रुत व्रतखॅंडातील राजप्रशस्ती 2] सिॅंदखेडकर राजे जाधवरावांची मोडी बखर 3] किनगावराजा येथिल राजे जाधवरावांजवळील सुरतमजलीसवेळची वंशावळी 4] गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत 5] देवगिरीचे यादव - ब्रह्मानंद देशपांडे 6] जाधवरावांकडील उपलब्ध वंशावळी. यदुः अहीर राजा- यदु हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला वंशकर्ता राजा होता. तो राजा ययाति व त्याची पत्नी देवयानी यांचा थोरला पुत्र होता. विष्णू, भागवत व गरुड पुराणांनुसार यदूस चार पुत्र झाले, तर पौराणिक साहित्यात अन्यत्र त्यास पाच पुत्र असल्याचे उल्लेख आहेत. क्रोष्टु, सहस्रजित्, नल, अंतिक व लघु अशी त्याच्या पुत्रांची नावे आढळतात. याच्यापासून सुरू झालेल्या वंशाला यादव कुळ किंवा यदुवंश असे उल्लेखले जाते. [[कृष्ण]] हा यदुवंशात जन्मला. व त्यांनी जो समुह संघटीत केला त्या समुहाला यादव कूळ संबोधल गेल. (यादीत फक्त ज्येष्ठ पुत्राचे नाव आहे) यदूचे पूर्वज: ब्रह्मा - दक्ष - विवस्वत - मनु - चंद्र - बूध - सोम- पुरूरवा - आयु - नहुष - ययाति - (यदु). हे यदूचे क्रमशः पूर्वज होत. श्रीकृष्णाचे पूर्वज: यदु - क्रोष्टु - वृज्जी - स्वाही - स्वती - रसदु - चित्ररथ - शशबिंदु - पृथुश्रवस् - अंतर - सुयज्ञ - उशनस् - शिनेयु - मरुत - कंबलबर्हिस् (?) - रुक्मकवच - परावृष्ट - ज्यामध - विदर्भ - क्रय - कुंती - धाष्टी - निवृत्ति - दशाई - व्योम - जीमूत - विकृति - भीमरथ - रथवर - नवरथ - दशरथ - एकादशरथ - शकुनी - कुरंभी - देवरत - देवक्षेत्र - देवन् - मधु - पुरूवश - पुरूहोत्र - अंशु - सत्त्वत् - भीम - भजमान - चित्ररथ - विदुरथ - शूर - शर्मन् - प्रतिक्षात्र - स्वयंभोज - हृदिक - देवभिथुश (?) - शूरसेन (२) - वसुदेव - कृष्ण. श्रीकृष्णाचे वंशज: (कृष्ण) - प्रद्युम्न - अनिरुद्ध - वज्रनाभ - प्रतिबाहु - सुबाहु - शांतसेन - सत्यसेन - श्रुतसेन - गोविंदभद्र - सूर्यभद्र - शांतिवाहन - सद्विजय - विश्वराह - क्षेमराह/खेंगार - हरिराज - सोम. [[वर्ग:प्राचीन भारतातील राजवंश]] [[वर्ग:यादव कुळ| ]] qyuim0ste8jv3n1gitgwnmu3ehd87pn 2689211 2689210 2026-06-15T03:06:55Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689211 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|देवगिरीचे यादव}} {{विस्तार}} '''यादव''' हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला लोकसमूह होता. [[यदु]] राजापासून या वंशाची उत्पत्ती झाली. या कुळात तत्त्वज्ञ, राजनीतिनिपुण राजा [[कृष्ण|कृष्णाचा]] जन्म झाला. [[चित्र:DEVJANI RESCUED FROM THE WELL.jpg|इवलेसे|देवयानी आणि ययाती]] यदु राजाचे वंशज. यादव / राजे जाधवराव या मराठा क्षत्रिय घराण्याचा वंशविस्तार !! प्रस्तुत वंशावळीची मांडणी आपणास तीन टप्प्यात करावी लागेल. 1] श्रीमन्नारायण ते भगवान श्रीक्रुष्ण पर्यॅंत 2] भगवान श्रीक्रुष्णापासून देवगीरीचे यादव 3] देवगिरीचे यादव ते सिॅंदखेडकर राजे जाधवराव पर्यॅंत.... पहिल्या दोन टप्प्यातील वंशविस्तार हा हेमाद्रीक्रुत व्रतखंडातील राजप्रशस्तीत दिलेले आहेत आणी दुसऱ्या व तिसऱ्या टप्प्यातील वंशविस्तार हा किनगावराजा येथील राजेजाधवरावाजवळील इस 1720च्या सुरतमजलीसच्या न्यायनिवाड्यावेळची शिक्यासह उपलब्ध वंशावळीत आणी गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत या पुस्तकात दिलेला आहे. !! वंशावळी !! श्रीमन्नारायण - ब्रह्मा-अञि - समुद्र -सोम/चंद्र - ब्रुहष्पती-बुध - पुरुरवा - आयु-नहुष{सोमवंश येथुन सुरू झाला} - ययाति -यदु{याच्या वंशजाना यदुवंशी म्हणतात}-क्रुस्थ/क्रोष्ट{याच्या वंशजांचे हैहय साम्राज्य} - व्रुजिॅंस्व -स्वाप/स्वाहित-उर्भॅंग/न्रुशंकु-चिञरथ -प्रुथुश्रवा - सुयद्न्य-उशना-स्थितेयु/तितेकी-मुरित - विक्रम-कबंलबर्हि - वरिश्व-रुक्माव - रुक्मेव-प्रुथुक्म - हविष्मन-पराजित - जामुग-सव्यपी-जामाघ - विदर्भ{vidarbh kingdom}-रुक्मीन- क्रंथ -कुंति - व्रुष्णि -केशुक - निव्रुत्ति - लोमपाद /व्योमाच्छ - ध्रुति-जीमुत - ऋषभ-भीमरथ - नवरथ-दशरथ/दिध्रुत -शकुंत - करंभि - कर-देवरात - देवक्षेञ - माधि/मधु-कुरुबल - दुर्वसु-पुरुहोम - गुणी-पादुप-आयु-यंतु-सात्वत{सात्वत किॅंगडम}-भिमा-अंधक{अंधक किॅंगडम}-टांक- भुजमान-विदुरथ-शुरा -सेनी-स्वयंभोज-ह्यदिक-ईढुष-देवमीढ{याचे वंशज मार्तिकावर्तीचे भोज} -शुरा-वसुदेव-भगवान श्रीक्रुष्ण{भगवतगितेचे कर्ता}-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध{काठेवाडात गिरनार/जुनागड येते राज्य स्थापले}-यक्ष-वज्र{याने सुरतपर्यॅंत राज्य पसरवले}-प्रतिबाहु{गुजरात व खानदेश पर्यॅंत राज्य वाढवले}-सुबाहु{याने आपले राज्य ४ पुञात वाटणी केली}-द्रुढप्रहार{सर्वप्रथम दक्षिणेत राज्य स्थापिले व राजधानी चंद्रादित्यपुर/चांदोर जिल्हा नाशिक बनवली. (काळ इस 860 ते 880)-सेऊनचंद्र 1ला यांनी राजधानी सिॅंदिनेर/श्रीनगर-(हल्लीचे [[सिन्नर]]) येथे हालवली. यांच्या नावाने या भागास '''[[सेऊनदेश]]''' म्हणले गेले. काळ इस 880 ते 900}-धाडियप्पा प्रथम-भिल्लम प्रथम-श्रीराज/राजगी-वडिॅंग/वद्दिॅंग प्रथम{इस 950ते 970}-धाडियप्पा द्वितिय-भिल्लम द्वितिय{ इस 975 ते 1005}-वेसुगि प्रथम-अर्जुन-भिल्लम त्रुतिय{इस 1020ते1045}-वडिॅंग 2रे-वेसुगी द्वितिय-भिल्लम 4था- सेऊनचंद्र द्वितिय{इस 1050 ते 1080}-सिॅंघणदेव प्रथम{इस 1105 ते 1120}-मलुगी-भिल्लम पाचवा{याने देवगिरी येथे सार्वभौम राज्याची स्थापना केली इस 1185 ते 1193}-जैञपाळ प्रथम-सिॅंघणदेव द्वितिय{इस 1200 ते 1246याने शिखर सिॅंघणापुरचे महादेवाचे मंदिर बांधले}-जैञपाळ 2रा-क्रुष्णदेव-महादेव-रामदेवराय{खिलजी कडुन पराभव}-शंकरदेव-गोविॅंददेव{याच्यापासून जाधव हे आडनाव सुरू झाले}-ठाकुरजी-भुकणदेव/भुतजी-अचलकर्ण/अचलोजी-विठ्ठलदेव-राजेलखुजीराव{इस 1550 ते 1629 घराण्यास उर्जितावस्था मिळवुन दिली} राजेलखुजीराव याना 4पुञ व एक कन्या = 1] राजेदत्ताजीराव- यांचे वंशज जवळखेडा , ऊमरद {देशमुख},करवंड व भुईॅंज येथिल जाधवराव आहेत, 2] राजे अचलोजी- यांचे वंशज मेहुणाराजा, आडगावराजा,माळेगाव बुद्रुक,उब्रंज व मांडवे येथील जाधवराव आहेत. 3] राजेबहादुरजी- यांचे वंशज देऊळगावराजा, सिॅंदखेडराजा व महेगाव देशमुख येथिल जाधवराव आहेत. 4] राजेराघोजी यांचा पुञ राजेबहादुरजी यानी दत्तक घेतला होता तीच पुढे देऊळगावराजा शाखा होय. 5] राजमाता जिजाऊ आऊसाहेब या भावंडात सर्वात कनिष्ठ होत्या.यांचा विवाह शहाजी राजे भोसले यांच्यासोबत झाला. राजेलखुजीराव यांचे कनिष्ठ बंधु राजेभुतजी उर्फ जगदेवराव होत त्यांची वंशज शाखा किनगाव राजा, पाटेवडी व दिल्ली येथे आहेत. तसेच देऊळगावराजा, किनगावराजा, जवळखेडा,ऊमरद देशमुख, मेहुणाराजा, आडगावराजा व सिॅंदखेडराजा येथिल जाधवरावांचे विवाह देऊळगावराजा येथिल श्री बालाजी मंदिराच्या गाभाऱ्यात लावण्याचा मान इस 1693 पासून आजपर्यॅंत चालु आहे. तसेच जरासंधाच्या पराक्रमामुळे यादव-जाधव क्षञियाना आपली राजधानी मथुरा येथुन द्वारका येथे स्थालंतरीत करावी लागली आणी पुढे यादव क्षञीयांची द्वारकासह आणखी 11 राज्य निर्माण झाली ती पुढिलप्रमाणे= द्वारका, चेदी, शुरसेनी, दशरन, करुशा, कुंती, अवंती, माळवा, गुर्जरा, हैयय, सौराष्ट्र आणी विदर्भ. तसेच यादव-जाधव मराठा क्षञियांची 12 कुळे आहेत असे वर्णन आढळते आणी ती 12 कुळे म्हणजे शिर्केॅंचे 6 कुळे,तोॅंवर-तौर यांचे 5 कुळे व यादव-जाधव यांचे 1 कूळ होत.तसेच महाराष्ट्रातील जी देवगिरी यादव-जाधव मराठा व्यतिरिक्त जी यादव-जाधव यांची जी मराठा कुळे आहेत ती यादव क्षञियांच्या 11 राज्यातुन आले असले पाहिजेत कारण या 12 राज्यातील यादव क्षञियाना महारथ-महारठ्ठ-MAHARATHA असेच संबोधले जात असे. संदर्भ=1] हेमाद्रीक्रुत व्रतखॅंडातील राजप्रशस्ती 2] सिॅंदखेडकर राजे जाधवरावांची मोडी बखर 3] किनगावराजा येथिल राजे जाधवरावांजवळील सुरतमजलीसवेळची वंशावळी 4] गो दा दळवी क्रुत जाधव घराण्याची कैफियत 5] देवगिरीचे यादव - ब्रह्मानंद देशपांडे 6] जाधवरावांकडील उपलब्ध वंशावळी. यदुः अहीर राजा- यदु हा हिंदू पौराणिक साहित्यात वर्णिलेला वंशकर्ता राजा होता. तो राजा ययाति व त्याची पत्नी देवयानी यांचा थोरला पुत्र होता. विष्णू, भागवत व गरुड पुराणांनुसार यदूस चार पुत्र झाले, तर पौराणिक साहित्यात अन्यत्र त्यास पाच पुत्र असल्याचे उल्लेख आहेत. क्रोष्टु, सहस्रजित्, नल, अंतिक व लघु अशी त्याच्या पुत्रांची नावे आढळतात. याच्यापासून सुरू झालेल्या वंशाला यादव कुळ किंवा यदुवंश असे उल्लेखले जाते. [[कृष्ण]] हा यदुवंशात जन्मला. व त्यांनी जो समुह संघटीत केला त्या समुहाला यादव कूळ संबोधल गेल. (यादीत फक्त ज्येष्ठ पुत्राचे नाव आहे) यदूचे पूर्वज: ब्रह्मा - दक्ष - विवस्वत - मनु - चंद्र - बूध - सोम- पुरूरवा - आयु - नहुष - ययाति - (यदु). हे यदूचे क्रमशः पूर्वज होत. श्रीकृष्णाचे पूर्वज: यदु - क्रोष्टु - वृज्जी - स्वाही - स्वती - रसदु - चित्ररथ - शशबिंदु - पृथुश्रवस् - अंतर - सुयज्ञ - उशनस् - शिनेयु - मरुत - कंबलबर्हिस् (?) - रुक्मकवच - परावृष्ट - ज्यामध - विदर्भ - क्रय - कुंती - धाष्टी - निवृत्ति - दशाई - व्योम - जीमूत - विकृति - भीमरथ - रथवर - नवरथ - दशरथ - एकादशरथ - शकुनी - कुरंभी - देवरत - देवक्षेत्र - देवन् - मधु - पुरूवश - पुरूहोत्र - अंशु - सत्त्वत् - भीम - भजमान - चित्ररथ - विदुरथ - शूर - शर्मन् - प्रतिक्षात्र - स्वयंभोज - हृदिक - देवभिथुश (?) - शूरसेन (२) - वसुदेव - कृष्ण. श्रीकृष्णाचे वंशज: (कृष्ण) - प्रद्युम्न - अनिरुद्ध - वज्रनाभ - प्रतिबाहु - सुबाहु - शांतसेन - सत्यसेन - श्रुतसेन - गोविंदभद्र - सूर्यभद्र - शांतिवाहन - सद्विजय - विश्वराह - क्षेमराह/खेंगार - हरिराज - सोम. [[वर्ग:प्राचीन भारतातील राजवंश]] [[वर्ग:यादव कुळ| ]] tj69e9c01fld9rz482epa0dvzduqv1u 0 104735 2689202 2537558 2026-06-15T02:18:17Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689202 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्य | नाव = पाल साम्राज्य | ध्वज = | ध्वजरुंदी = | नकाशा = Indian Kanauj triangle map.svg | नकाशारुंदी = 250 | सुरुवात = [[इ.स. ७५०]] | शेवट = [[इ.स. ११६२]] | राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] | राजे = गोपाल<br/>देवपाल | भाषा = [[पाली]], [[संस्कृत]] | क्षेत्रफळ = | लोकसंख्या = | चलने = | आजचे देश = {{flag|अफगाणिस्तान}}<br/>{{flag|बांग्लादेश}}<br/>{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}} }} '''{{लेखनाव}}''' हे [[पूर्व भारत|पूर्व भारतात]] असलेले एक राजघराणे होते. [[इ.स. ७५०]]मध्ये [[बंगाल|बंगालात]] पाल घराण्याची सत्ता स्थापन झाली. ==इतिहास== [[इ.स. ६१९]] मध्ये [[गौड]] राज्याचा राजा शशांकपाल मरण पावल्यानंतर सुमारे एक शतकापर्यंत [[बंगाल]]मध्ये अराजक माजले होते. [[कनौज]]चा [[यशोवर्मन]] आणि [[काश्‍मीर|काश्मीर]]चा [[ललितादित्य]] यांनी बंगालवर वेळोवेळी स्वारी केली होती. त्यामुळे बंगाल प्रांताचे अनेक छोट्या संस्थानात आणि सरंजामी [[जहागिरी]]मध्ये विभाजन झाले होते. या जहागीदारांत सतत चालणारी युद्धे. यामुळे त्यांच्या जुलमी राजवटीत लोकांचे अतिशय हाल झाले. या सगळ्यावर मात करण्यासाठी काही [[सामंत]] एकत्र आले आणि त्यांनी आपल्यापैकी एकाची राजेपदी निवड केली. अशा पद्धतीने पहिली निवड [[गोपाल]] या सामंताची करण्यात आली आणि सर्वांनी त्याच्या आज्ञा पाळण्याचे आश्वासन दिले. अशा रीतीने [[पाल]] घराण्याची स्थापना झाली. ==राजे== {{कॉलम-सुरू}}{{कॉलम-बंद|width=60%}} *[[गोपाल]] *धर्मपाल *देवपाल *सूरपाल *पहिला विग्रहपाल *नारायणपाल {{कॉलम-बंद}} *दुसरा विग्रहपाल *पहिला महिपाल *रामपाल *कुमारपाल *तिसरा गोपाल *मदनपाल *गोविंदपाल{{कॉलम-शेवट}} ==राजांची कामगिरी== {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" | style="background:#f8eaba; text-align:center;"| <div class="center"> ; पाल कालखंडातील कलेचे नमुने </div> |- | <gallery> File:IndianBuddha11.JPG File:Lalita statue.jpg </gallery> |- |} पाल घराण्याचा पहिला राजा गोपाल याचे घराणे परंपरागत रजपूत जमीनदार होते. तो वाप्यता याचा पुत्र होता. गोपालाने [[हिमालय|हिमालयाच्या]] पायथ्यापासून [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरापर्यंत]] सर्व प्रदेश आपल्या अमलाखाली आणला होता. गोपालाची एकूण कारकीर्द पंचेचाळीस वर्षांची असली तरी तो सुरुवातीला एक संस्थानिक होता सामंतांनी एकत्र येऊन त्याला राजा केल्यावर त्याने [[इ.स. ७५०]] ते [[इ.स. ७७०]] पर्यंत बंगालचा सार्वभौम राजा या नात्याने राज्य केले. गोपालानंतर त्याचा मुलगा धरमपाल हा उत्तराधिकारी झाला. त्याने इ.स. ७७० ते [[इ.स. ८१०]] पर्यंत राज्य केले. कनौजच्या वत्सराजाशी त्याने संघर्ष केला होता. [[गुर्जर-प्रतिहार]] आणि [[राष्ट्रकुट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांनी]] धरमपालाचा पराभव केला होता. पण त्या पराभवाने धरमपालाचे काही नुकसान झाले नव्हते कारण त्याच्या राज्याच्या बाहेरच उभयतांशी त्याने युद्ध केले होते. नंतर त्याने कनौजवर स्वारी करून तेथील इंद्रायुधाला पदच्युत केले आणि चक्रायुध या आपल्या सामंताला कनौजचे राजेपद बहाल केले. धरमपालाने परमेश्वर, परमभट्टक आणि महाराजाधिराज अशी शाही बिरूदे धारण केलेली होती. [[बौद्ध]] ज्ञानाचे एक महत्त्वाचे केंद्र [[विक्रमशीला विद्यापीठ]] याची स्थापना धरमपालानेच केली होती. [[नालंदा विद्यापीठ|नालंदा विद्यापीठानंतर]] हे केंद्र दुसऱ्या क्रमांकावर होते. धरमपालानंतर त्याचा पुत्र देवपाल हा पाल साम्राज्याचा उत्तराधिकारी झाला. त्याने इ.स. ८१० ते [[इ.स. ८५०]] पर्यंत राज्य केले. त्याने गुर्जर-प्रतिहारांचा पराभव केला होता. उत्कल ([[ओडिशा]]) आणि प्रागज्योतिषपूर ([[आसाम]]) ही राज्येही काबीज केली होती. [[बंगाल]], [[बिहार]] आणि [[ओडिशा|ओरिसा]]मध्ये त्याने अनेक [[बौद्ध विहार]] बांधले. [[आग्नेय आशिया]]तील शैलेंद्र घराण्याचा राजा बलपुत्रदेव याला [[नालंदा]] येथे परकीय बौद्ध भिक्षूंच्यासाठी एक [[विहार]] बांधण्याची परवानगी दिली होती आणि या विहाराच्या दैनंदिन खर्चासाठी पाच गावांचे दानही दिले होते. देवपालाचा मृत्यू इ.स. ८५० मध्ये झाला. त्याच्या मृत्यूनंतर मात्र पाल साम्राज्याचा गौरवशाली काळ समाप्त झाला. कारण त्याच्यानंतर आलेले सूरपाल, पहिला विग्रहपाल आणि नारायणपाल हे दुर्बल पाल राजे सत्तेवर आले. सूरपालाने राजपदावर आल्यावर दोन महिन्यातच राजेपदाचा त्याग केला विग्रहपालही राजेपदी आल्यानंतर तीन-चार वर्षातच सन्यास घेऊन आपला पुत्र नारायणपाल याच्या हाती त्याने सत्ता दिली. नारायणपाल मात्र चोपन्न वर्षे म्हणजे [[इ.स. ८५४]] ते [[इ.स. ९०८]] पर्यंत सत्तेवर राहिला पण त्याने राज्यकारभारावर फारसे लक्ष दिले नाही. त्याच्या या दुबळेपणाचा फायदा घेऊन त्याच्या सामंतांनी स्वतंत्र राज्ये स्थापन केली. नारायणपालाच्या मृत्यूनंतरही ऐंशी वर्षे पाल घराण्याची अवनतीच होत राहिली मात्र [[इ.स. ९८८]] मध्ये सत्तेवर आलेल्या पहिल्या महिपालाने पाल राज्य काहिसे सावरले. याने इ.स. ९८८ ते [[इ.स. १०३८]] पर्यंत राज्य केले. याच्या काळात [[चोळ साम्राज्य|चोळ]] राजा [[पहिला राजेंद्र चोळ]] याने स्वारी केली होती. यानंतर रामपाल हा [[इ.स. १०७७]] मध्ये सत्तेवर आला. जवळपासच्या राजांशी संघर्ष करत त्याने [[इ.स. ११२०]] पर्यंत राज्य केले. त्याच्यानंतर कुमारपाल (इ.स. ११२० ते [[इ.स. ११२५]]), तिसरा गोपाल (इ.स. ११२५ ते [[इ.स. ११४४]]), मदनपाल (इ.स. ११४४ ते [[इ.स. ११६१]]) आणि शेवटचे एक वर्ष इ.स. ११६२ मध्ये गोविंदपाल हा शेवटचा पाल राजा होऊन गेला. ==शेवट== [[सेन घराणे|सेन घराण्यातील]] विजयसेन या राजाने कालिंदी नदीच्या काठी मदनपालाचा पराभव करून उत्तर बंगालचा प्रदेश काबीज केला होता आणि पाल घराण्याचा शेवटचा राजा गोविंदपाल हा विजयसेनाचा मुलगा वल्लालसेन याच्याबरोबरच्या लढाईत [[इ.स. ११६२]] मध्ये मरण पावला आणि पाल घराण्याचा शेवट होऊन तेथे सेन घराण्याचा अंमल चालू झाला. ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.lotussculpture.com/pala.htm | title = पाल साम्राज्य | भाषा = इंग्रजी | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ३० डिसेंबर, २०११ }} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारतीय राजवंश]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] [[वर्ग:बौद्ध धर्माचा इतिहास]] i6gqf3zvlc3kug78ck9oon694cltxg0 2689203 2689202 2026-06-15T02:20:07Z ~2026-24679-89 182431 /* राजे */ 2689203 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऐतिहासिक साम्राज्य | नाव = पाल साम्राज्य | ध्वज = | ध्वजरुंदी = | नकाशा = Indian Kanauj triangle map.svg | नकाशारुंदी = 250 | सुरुवात = [[इ.स. ७५०]] | शेवट = [[इ.स. ११६२]] | राजधानी = [[पाटलीपुत्र]] | राजे = गोपाल<br/>देवपाल | भाषा = [[पाली]], [[संस्कृत]] | क्षेत्रफळ = | लोकसंख्या = | चलने = | आजचे देश = {{flag|अफगाणिस्तान}}<br/>{{flag|बांग्लादेश}}<br/>{{flag|भारत}}<br/>{{flag|पाकिस्तान}} }} '''{{लेखनाव}}''' हे [[पूर्व भारत|पूर्व भारतात]] असलेले एक राजघराणे होते. [[इ.स. ७५०]]मध्ये [[बंगाल|बंगालात]] पाल घराण्याची सत्ता स्थापन झाली. ==इतिहास== [[इ.स. ६१९]] मध्ये [[गौड]] राज्याचा राजा शशांकपाल मरण पावल्यानंतर सुमारे एक शतकापर्यंत [[बंगाल]]मध्ये अराजक माजले होते. [[कनौज]]चा [[यशोवर्मन]] आणि [[काश्‍मीर|काश्मीर]]चा [[ललितादित्य]] यांनी बंगालवर वेळोवेळी स्वारी केली होती. त्यामुळे बंगाल प्रांताचे अनेक छोट्या संस्थानात आणि सरंजामी [[जहागिरी]]मध्ये विभाजन झाले होते. या जहागीदारांत सतत चालणारी युद्धे. यामुळे त्यांच्या जुलमी राजवटीत लोकांचे अतिशय हाल झाले. या सगळ्यावर मात करण्यासाठी काही [[सामंत]] एकत्र आले आणि त्यांनी आपल्यापैकी एकाची राजेपदी निवड केली. अशा पद्धतीने पहिली निवड [[गोपाल]] या सामंताची करण्यात आली आणि सर्वांनी त्याच्या आज्ञा पाळण्याचे आश्वासन दिले. अशा रीतीने [[पाल]] घराण्याची स्थापना झाली. ==राजे== {{कॉलम-सुरू}}{{कॉलम-बंद|width=60%}} *[[गोपाल]] *धर्मपाल *देवपाल *सूरपाल *पहिला विग्रहपाल *नारायणपाल {{कॉलम-बंद}} *दुसरा विग्रहपाल *पहिला महिपाल *रामपाल *कुमारपाल *तिसरा गोपाल *मदनपाल *गोविंदपाल{{कॉलम-शेवट}} ==राजांची कामगिरी== {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" | style="background:#f8eaba; text-align:center;"| <div class="center"> ; पाल कालखंडातील कलेचे नमुने </div> |- | <gallery> File:IndianBuddha11.JPG File:Lalita statue.jpg </gallery> |- |} पाल घराण्याचा पहिला राजा गोपाल याचे घराणे परंपरागत रजपूत जमीनदार होते. तो वाप्यता याचा पुत्र होता. गोपालाने [[हिमालय|हिमालयाच्या]] पायथ्यापासून [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरापर्यंत]] सर्व प्रदेश आपल्या अमलाखाली आणला होता. गोपालाची एकूण कारकीर्द पंचेचाळीस वर्षांची असली तरी तो सुरुवातीला एक संस्थानिक होता सामंतांनी एकत्र येऊन त्याला राजा केल्यावर त्याने [[इ.स. ७५०]] ते [[इ.स. ७७०]] पर्यंत बंगालचा सार्वभौम राजा या नात्याने राज्य केले. गोपालानंतर त्याचा मुलगा धरमपाल हा उत्तराधिकारी झाला. त्याने इ.स. ७७० ते [[इ.स. ८१०]] पर्यंत राज्य केले. कनौजच्या वत्सराजाशी त्याने संघर्ष केला होता. [[गुर्जर-प्रतिहार]] आणि [[राष्ट्रकुट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांनी]] धरमपालाचा पराभव केला होता. पण त्या पराभवाने धरमपालाचे काही नुकसान झाले नव्हते कारण त्याच्या राज्याच्या बाहेरच उभयतांशी त्याने युद्ध केले होते. नंतर त्याने कनौजवर स्वारी करून तेथील इंद्रायुधाला पदच्युत केले आणि चक्रायुध या आपल्या सामंताला कनौजचे राजेपद बहाल केले. धरमपालाने परमेश्वर, परमभट्टक आणि महाराजाधिराज अशी शाही बिरूदे धारण केलेली होती. [[बौद्ध]] ज्ञानाचे एक महत्त्वाचे केंद्र [[विक्रमशीला विद्यापीठ]] याची स्थापना धरमपालानेच केली होती. [[नालंदा विद्यापीठ|नालंदा विद्यापीठानंतर]] हे केंद्र दुसऱ्या क्रमांकावर होते. धरमपालानंतर त्याचा पुत्र देवपाल हा पाल साम्राज्याचा उत्तराधिकारी झाला. त्याने इ.स. ८१० ते [[इ.स. ८५०]] पर्यंत राज्य केले. त्याने गुर्जर-प्रतिहारांचा पराभव केला होता. उत्कल ([[ओडिशा]]) आणि प्रागज्योतिषपूर ([[आसाम]]) ही राज्येही काबीज केली होती. [[बंगाल]], [[बिहार]] आणि [[ओडिशा|ओरिसा]]मध्ये त्याने अनेक [[बौद्ध विहार]] बांधले. [[आग्नेय आशिया]]तील शैलेंद्र घराण्याचा राजा बलपुत्रदेव याला [[नालंदा]] येथे परकीय बौद्ध भिक्षूंच्यासाठी एक [[विहार]] बांधण्याची परवानगी दिली होती आणि या विहाराच्या दैनंदिन खर्चासाठी पाच गावांचे दानही दिले होते. देवपालाचा मृत्यू इ.स. ८५० मध्ये झाला. त्याच्या मृत्यूनंतर मात्र पाल साम्राज्याचा गौरवशाली काळ समाप्त झाला. कारण त्याच्यानंतर आलेले सूरपाल, पहिला विग्रहपाल आणि नारायणपाल हे दुर्बल पाल राजे सत्तेवर आले. सूरपालाने राजपदावर आल्यावर दोन महिन्यातच राजेपदाचा त्याग केला विग्रहपालही राजेपदी आल्यानंतर तीन-चार वर्षातच सन्यास घेऊन आपला पुत्र नारायणपाल याच्या हाती त्याने सत्ता दिली. नारायणपाल मात्र चोपन्न वर्षे म्हणजे [[इ.स. ८५४]] ते [[इ.स. ९०८]] पर्यंत सत्तेवर राहिला पण त्याने राज्यकारभारावर फारसे लक्ष दिले नाही. त्याच्या या दुबळेपणाचा फायदा घेऊन त्याच्या सामंतांनी स्वतंत्र राज्ये स्थापन केली. नारायणपालाच्या मृत्यूनंतरही ऐंशी वर्षे पाल घराण्याची अवनतीच होत राहिली मात्र [[इ.स. ९८८]] मध्ये सत्तेवर आलेल्या पहिल्या महिपालाने पाल राज्य काहिसे सावरले. याने इ.स. ९८८ ते [[इ.स. १०३८]] पर्यंत राज्य केले. याच्या काळात [[चोळ साम्राज्य|चोळ]] राजा [[पहिला राजेंद्र चोळ]] याने स्वारी केली होती. यानंतर रामपाल हा [[इ.स. १०७७]] मध्ये सत्तेवर आला. जवळपासच्या राजांशी संघर्ष करत त्याने [[इ.स. ११२०]] पर्यंत राज्य केले. त्याच्यानंतर कुमारपाल (इ.स. ११२० ते [[इ.स. ११२५]]), तिसरा गोपाल (इ.स. ११२५ ते [[इ.स. ११४४]]), मदनपाल (इ.स. ११४४ ते [[इ.स. ११६१]]) आणि शेवटचे एक वर्ष इ.स. ११६२ मध्ये गोविंदपाल हा शेवटचा पाल राजा होऊन गेला. ==शेवट== [[सेन घराणे|सेन घराण्यातील]] विजयसेन या राजाने कालिंदी नदीच्या काठी मदनपालाचा पराभव करून उत्तर बंगालचा प्रदेश काबीज केला होता आणि पाल घराण्याचा शेवटचा राजा गोविंदपाल हा विजयसेनाचा मुलगा वल्लालसेन याच्याबरोबरच्या लढाईत [[इ.स. ११६२]] मध्ये मरण पावला आणि पाल घराण्याचा शेवट होऊन तेथे सेन घराण्याचा अंमल चालू झाला. ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.lotussculpture.com/pala.htm | title = पाल साम्राज्य | भाषा = इंग्रजी | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ३० डिसेंबर, २०११ }} {{भारतीय राजवंश}} [[वर्ग:भारतीय राजवंश]] [[वर्ग:भारतीय साम्राज्ये]] [[वर्ग:बौद्ध धर्माचा इतिहास]] k7hjxem7027s4ptbp0eiwvp4km59f7l 0 118334 2689180 2682820 2026-06-14T17:16:11Z ~2026-32459-97 183722 /* */ 2689180 wikitext text/x-wiki [[चित्र:शिलालेख होट्टल.jpg|350px|right|thumb|होट्टल येथील शिलालेख]] नांदेड जिल्ह्यातील देगलूर तालुक्यातील होट्टल (ऐतिहासिक नाव: पोट्टलनगरी) येथे ११ व्या शतकातील चालुक्यकालीन '''[[होट्टल]] ता. देगलूर''' येथे आजपावेतो २ कानडी व एक नागरी भाषेतील [[शिलालेख]] उपलब्ध झालेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://independent.academia.edu/santoshdahiwal/Papers/709510/Chalukyan_temple_art_influences_at_Hottal_in_Maharashtra | title = चालुक्यन टेंपल आर्ट इन्फ्लुएंसेस ॲट होट्टल इन महाराष्ट्रा | भाषा = मराठी | लेखक = संतोष दहिवळ }} </ref> ==पहिला शिलालेख (कानडी)== “ (स्व)स्ती श्रीमत रेब्बे(यना)य(कं) अवरा........(मम)डळीकन इरेया.......नम अवरा प्रधानरम (श्री)(म)क चालुक्य विक्रमा (व)र्शदा २६ नेया विशा (साम)वत्सरदा कार्तिका सु ८ ब्रिहावारदा उत्तरायणा संक्रातीनिमित्तदल आग्रहा राव इरियेगा साळेया त्राईपुरुषदेवरीगम आलिया.......बाळिया .....सर्वनामस्या......कालगरच्ची धारा.....कामयादी....स्वदत्तम परदरा....वा यो हा संधराम शा... हसरानी “</br> हा शिलालेख कानडी भाषेत दगडाच्या दोन बाजूंवर लिहिलेला असून दुसरी बाजू अतिशय भग्न झालेली आहे. * यामध्ये उल्लेख केलेले वर्ष म्हणजे चालुक्य विक्रम वर्ष २६ विशु कार्तिकी ८ गुरुवार, उत्तरायण संक्रांती. ** इ.स. प्रमाणे त्यादिवशी तारीख होती ३१ ऑक्टोबर ११०१. संक्रमणानिमित्त रेब्बेयनायक आणि त्याचे काही अधिकारी यांनी त्रैपुरुषदेवालयाला दान दिल्याचा उल्लेख या शिलालेखात येतो. == दुसरा शिलालेख ([[कानडी]]) == “ स्वस्ती श्रीमक चालुक्य विक्रमा वर्शदा ४५ नेया सर्वारी संवत्सरदा अस्वाईजाद अमावस्ये सूर्य ग्र हनादाम्दु कालेयनायकन अनातीयीम बिरारासम श्री स्वयंभू रेब्बेश्वरदेवा रग्गा अल्वा पोट्टाला मा(दा)नुरा अम्का(दे)रेया धारापुरव्वकम मदि बितारु मंगला महा(श्री) ”</br> कानडी भाषेतील या शिलालेखातील वर्ष चालुक्य विक्रमवर्ष ४५ सर्वरी अश्वयुज [[अमावास्या|अमावस्या]] [[सूर्यग्रहण]] असे आहे. * इ.स. प्रमाणे त्यादिवशी वार होता, रविवार. (दिनांक २४ ऑक्टोबर ११२०). * कालेयनायकाच्या आज्ञेवरून बिरारसाने पोट्टाला आणि मदनुरु म्हणजेच हल्लीचे होट्टल आणि [[मदनुर]] ही गावे स्वयंभू रेब्बेश्वराला दान दिल्याचा उल्लेख येतो. == ३रा शिलालेख ([[देवनागरी]]) == “ ……तेन संस्थापित: स्थाणु: कल्याणे गुणिनां गृहे पुरे चालुक्यचंद्रस्य सोमेश्वरमहिपते: ।।३३।। निष्कं द्रम्मंच भूमिशो ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे ददौ तस्मैस देवाय चंद्रराशिगुरो: पुरः ।।३४।। ......”</br> हा तिसरा शिलालेख नागरी भाषेत पद्यात्मक कोरलेला असून त्यात एकूण ४३ कडवे येतात. पैकी ३३, ३४, ४१ व ४२ क्रमांकाचे कडवे प्रत्येकी दोन ओळींचे व उरलेली ३९ कडवी प्रत्येकी चार ओळींचे म्हणजे एकूण १६४ ओळीत शिलास्तंभाच्या दोन बाजूंवर हा लेख लिहिलेला आहे. या शिलालेखात लेखनकालाचा उल्लेख येत नसला तरी हा लेख चालुक्य नृपती सोमेश्वर दुसरा याच्या काळातील म्हणजेच इ.स. १०६८ ते १०७६ काळातील असावा असे निःसंदिग्ध म्हणता येते. सुरुवातीला शिवाच्या स्तुतीनंतर [[गोदावरी नदी|गोदावरी]]ची उपनदी असलेल्या मांजरा नदीच्या तीरावरील अगस्ती आश्रमाचे वर्णन सदर शिलालेखात येते. * त्यानंतर चालुक्यांचे मांडलिक घराणे वन्ही कुळाची माहिती दिलेली आहे. या कुळातील ढोरराजाने चालुक्य राजा तैल दुसरा व परमार मुंजा यांच्यात झालेल्या लढाईत महत्त्वाची कामगिरी केलेली होती. त्याचा मुलगा उत्तम. उत्तमचा मुलगा कालिचोर आणि कालिचोरचा मुलगा अर्ग याची स्तुती पुढील काही कडव्यात येते. अर्ग यास रैभेय असेही म्हटलेले आहे. त्याचा मित्र सिद्धुगी याने चालुक्यांची राजधानी कल्याणी येथे सिद्धेश्वराचे मंदिर बांधले व या मंदिरासाठी अर्ग याने त्याच्या अधिकारातील हजार गावातून प्रत्येकी एक द्रम्म (सुवर्ण नाणे) व एक निष्क (चांदिचे नाणे) गोळा केले असा उल्लेख या शिलालेखात आहे. याच शिलालेखातील एका कडव्यात शिलालेख करवून घेणाऱ्याने “ [[कवी]] हा राजाचा खरा मित्र असतो, कारण तोच राजाला त्याच्या काव्यातून अजरामर बनवितो.” असे म्हटलेले आहे. शेवटच्या ओळीत लक्ष्मणाने हा लेख लिहिल्याचा संदर्भ येतो. {{बदल}} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शिलालेख]] gy6857j8jjpqc35740lf2chyl0fghdu 2689222 2689180 2026-06-15T03:35:52Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689222 wikitext text/x-wiki [[चित्र:शिलालेख होट्टल.jpg|350px|right|thumb|होट्टल येथील शिलालेख]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[देगलूर तालुका|देगलूर तालुक्यातील]] होट्टल (ऐतिहासिक नाव: पोट्टलनगरी) येथे ११ व्या शतकातील [[चालुक्य]]कालीन दोन कानडी व एक नागरी भाषेतील [[शिलालेख]] उपलब्ध झालेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://independent.academia.edu/santoshdahiwal/Papers/709510/Chalukyan_temple_art_influences_at_Hottal_in_Maharashtra | title = चालुक्यन टेंपल आर्ट इन्फ्लुएंसेस ॲट होट्टल इन महाराष्ट्रा | भाषा = मराठी | लेखक = संतोष दहिवळ }} </ref> ==पहिला शिलालेख (कानडी)== “ (स्व)स्ती श्रीमत रेब्बे(यना)य(कं) अवरा........(मम)डळीकन इरेया.......नम अवरा प्रधानरम (श्री)(म)क चालुक्य विक्रमा (व)र्शदा २६ नेया विशा (साम)वत्सरदा कार्तिका सु ८ ब्रिहावारदा उत्तरायणा संक्रातीनिमित्तदल आग्रहा राव इरियेगा साळेया त्राईपुरुषदेवरीगम आलिया.......बाळिया .....सर्वनामस्या......कालगरच्ची धारा.....कामयादी....स्वदत्तम परदरा....वा यो हा संधराम शा... हसरानी “</br> हा शिलालेख कानडी भाषेत दगडाच्या दोन बाजूंवर लिहिलेला असून दुसरी बाजू अतिशय भग्न झालेली आहे. * यामध्ये उल्लेख केलेले वर्ष म्हणजे चालुक्य विक्रम वर्ष २६ विशु कार्तिकी ८ गुरुवार, उत्तरायण संक्रांती. ** इ.स. प्रमाणे त्यादिवशी तारीख होती ३१ ऑक्टोबर ११०१. संक्रमणानिमित्त रेब्बेयनायक आणि त्याचे काही अधिकारी यांनी त्रैपुरुषदेवालयाला दान दिल्याचा उल्लेख या शिलालेखात येतो. == दुसरा शिलालेख ([[कानडी]]) == “ स्वस्ती श्रीमक चालुक्य विक्रमा वर्शदा ४५ नेया सर्वारी संवत्सरदा अस्वाईजाद अमावस्ये सूर्य ग्र हनादाम्दु कालेयनायकन अनातीयीम बिरारासम श्री स्वयंभू रेब्बेश्वरदेवा रग्गा अल्वा पोट्टाला मा(दा)नुरा अम्का(दे)रेया धारापुरव्वकम मदि बितारु मंगला महा(श्री) ”</br> कानडी भाषेतील या शिलालेखातील वर्ष चालुक्य विक्रमवर्ष ४५ सर्वरी अश्वयुज [[अमावास्या|अमावस्या]] [[सूर्यग्रहण]] असे आहे. * इ.स. प्रमाणे त्यादिवशी वार होता, रविवार. (दिनांक २४ ऑक्टोबर ११२०). * कालेयनायकाच्या आज्ञेवरून बिरारसाने पोट्टाला आणि मदनुरु म्हणजेच हल्लीचे होट्टल आणि [[मदनुर]] ही गावे स्वयंभू रेब्बेश्वराला दान दिल्याचा उल्लेख येतो. == ३रा शिलालेख ([[देवनागरी]]) == “ ……तेन संस्थापित: स्थाणु: कल्याणे गुणिनां गृहे पुरे चालुक्यचंद्रस्य सोमेश्वरमहिपते: ।।३३।। निष्कं द्रम्मंच भूमिशो ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे ददौ तस्मैस देवाय चंद्रराशिगुरो: पुरः ।।३४।। ......”</br> हा तिसरा शिलालेख नागरी भाषेत पद्यात्मक कोरलेला असून त्यात एकूण ४३ कडवे येतात. पैकी ३३, ३४, ४१ व ४२ क्रमांकाचे कडवे प्रत्येकी दोन ओळींचे व उरलेली ३९ कडवी प्रत्येकी चार ओळींचे म्हणजे एकूण १६४ ओळीत शिलास्तंभाच्या दोन बाजूंवर हा लेख लिहिलेला आहे. या शिलालेखात लेखनकालाचा उल्लेख येत नसला तरी हा लेख चालुक्य नृपती सोमेश्वर दुसरा याच्या काळातील म्हणजेच इ.स. १०६८ ते १०७६ काळातील असावा असे निःसंदिग्ध म्हणता येते. सुरुवातीला शिवाच्या स्तुतीनंतर [[गोदावरी नदी|गोदावरी]]ची उपनदी असलेल्या मांजरा नदीच्या तीरावरील अगस्ती आश्रमाचे वर्णन सदर शिलालेखात येते. * त्यानंतर चालुक्यांचे मांडलिक घराणे वन्ही कुळाची माहिती दिलेली आहे. या कुळातील ढोरराजाने चालुक्य राजा तैल दुसरा व परमार मुंजा यांच्यात झालेल्या लढाईत महत्त्वाची कामगिरी केलेली होती. त्याचा मुलगा उत्तम. उत्तमचा मुलगा कालिचोर आणि कालिचोरचा मुलगा अर्ग याची स्तुती पुढील काही कडव्यात येते. अर्ग यास रैभेय असेही म्हटलेले आहे. त्याचा मित्र सिद्धुगी याने चालुक्यांची राजधानी कल्याणी येथे सिद्धेश्वराचे मंदिर बांधले व या मंदिरासाठी अर्ग याने त्याच्या अधिकारातील हजार गावातून प्रत्येकी एक द्रम्म (सुवर्ण नाणे) व एक निष्क (चांदिचे नाणे) गोळा केले असा उल्लेख या शिलालेखात आहे. याच शिलालेखातील एका कडव्यात शिलालेख करवून घेणाऱ्याने “ [[कवी]] हा राजाचा खरा मित्र असतो, कारण तोच राजाला त्याच्या काव्यातून अजरामर बनवितो.” असे म्हटलेले आहे. शेवटच्या ओळीत लक्ष्मणाने हा लेख लिहिल्याचा संदर्भ येतो. {{बदल}} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शिलालेख]] lvdey5dxfivm4adh1dc8ffsypkeb1od 14 118335 2689227 1513020 2026-06-15T03:37:37Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689227 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:इतिहास]] [[वर्ग:शिलालेखशास्त्र]] 155yfzf7naq62wb5f160406tyanmik2 0 125456 2689140 2689133 2026-06-14T12:02:00Z Revyang 184288 संदर्भ देऊन पुस्तकाचा उद्देश समाविष्ट केला आहे. 2689140 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref>. हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * डॉ.सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह.ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ.विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] t8ynt86udy5koh9d03ldd6ttrrey997 2689166 2689140 2026-06-14T14:07:15Z Revyang 184288 संदर्भ जोडला 2689166 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref>. हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987/|title=रमाबाई, पंडिता|website=https://vishwakosh.marathi.gov.in/|url-status=live}}</ref>. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * डॉ.सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह.ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ.विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] fr7hqfxeayzl53vv0smh0hphzz4gafv 2689167 2689166 2026-06-14T14:15:21Z Revyang 184288 तळटीप सुनियोजित केली 2689167 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987/|title=रमाबाई, पंडिता|website=https://vishwakosh.marathi.gov.in/|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * डॉ.सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह.ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ.विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] kyb3hmk33x5ncfpup70jb2pi5pczazc 2689168 2689167 2026-06-14T14:25:59Z Revyang 184288 अक्षरचुका दुरुस्ती 2689168 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987/|title=रमाबाई, पंडिता|website=https://vishwakosh.marathi.gov.in/|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * डॉ. सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह. ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ. विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] 4usfje6rusoieqxnh3ip7vzsq7w5hf3 2689169 2689168 2026-06-14T14:33:37Z Revyang 184288 संदर्भासहित माहिती 2689169 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987|title=रमाबाई, पंडिता|website=https://vishwakosh.marathi.gov.in|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. १९८७-८८ साली त्यांनी '''द हायकास्ट हिंदू वूमन''<nowiki/>' हे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0" /> लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * डॉ. सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह. ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ. विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] 6lb1rj81e7wlv07ynh17nk6i5lqr9ju 2689170 2689169 2026-06-14T14:38:04Z Revyang 184288 संदर्भासहित माहिती 2689170 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987|title=रमाबाई, पंडिता|website=https://vishwakosh.marathi.gov.in|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. १९८७-८८ साली त्यांनी '''द हायकास्ट हिंदू वूमन''<nowiki/>' हे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0" /> त्यांच्या लिखितांमध्ये इब्री भाषेचे व्याकरण (१९०८), नवा करार (१९१२), मूळ ग्रीक व इब्री भाषेतून बायबलचे मराठी भाषांतर आणि येशू चरित्र (१९१३) यांचाही समावेश आहे.<ref name=":0" /> लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * डॉ. सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह. ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ. विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] 3hahnub7zlqr35x8gsvw09b3m4td06m 2689171 2689170 2026-06-14T14:48:58Z Revyang 184288 दुवा जोडला 2689171 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987|title=रमाबाई, पंडिता|website=https://vishwakosh.marathi.gov.in|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. १९८७-८८ साली त्यांनी '''द हायकास्ट हिंदू वूमन''<nowiki/>' हे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0" /> त्यांच्या लिखितांमध्ये इब्री भाषेचे व्याकरण (१९०८), नवा करार (१९१२), मूळ ग्रीक व इब्री भाषेतून बायबलचे मराठी भाषांतर आणि येशू चरित्र (१९१३) यांचाही समावेश आहे.<ref name=":0" /> लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * [https://marathivishwakosh.org/48535 बाबा पदमनजी] * डॉ. सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह. ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ. विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] pn2ttuf84h4pjhvlymc820oo6klg43s 2689172 2689171 2026-06-14T15:01:06Z Revyang 184288 url दुरुस्ती 2689172 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन धर्मीय]] [[मराठी लोक|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ== [[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shreshthmaharashtra.com/knowledge_bank/shreshth-maharashtra-bible-stories-in-marathi-christ-puran/|title=ख्रिस्तपुराण - बायबलमधील कथानकाचे मराठीतील पुनर्कथन|website=Shreshtha Maharashtra|language=en-US|access-date=2026-06-14}}</ref> हे पुस्तक रोमन लिपीमध्ये लिहिलेले होते व त्याचे 'पैले पुराण' (जुना करार) आणि 'दुसरे पुराण' (नवीन करार) असे दोन भाग होते, आणि ते तत्कालीन नवीन ख्रिस्ती झालेल्यांना ख्रिस्ती धर्माची माहिती पुरविण्याच्या हेतूने लिहिलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23529/|title=स्टीफन्स, फादर|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2026-06-14}}</ref> [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील लेखिकांचे योगदान== [[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30987|title=रमाबाई, पंडिता|website=|url-status=live}}</ref> पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. १९८७-८८ साली त्यांनी '''द हायकास्ट हिंदू वूमन''<nowiki/>' हे पुस्तक लिहिले.<ref name=":0" /> त्यांच्या लिखितांमध्ये इब्री भाषेचे व्याकरण (१९०८), नवा करार (१९१२), मूळ ग्रीक व इब्री भाषेतून बायबलचे मराठी भाषांतर आणि येशू चरित्र (१९१३) यांचाही समावेश आहे.<ref name=":0" /> लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?' या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे. ==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका== * बाबा पदमनजी * डॉ. सुभाष पाटील, नागपूर * रेव्ह. ऍडव्होकेट देवदत्त कसोटे (देवाचा शब्द, मनन)) * श्यामसुंदर आढाव * सुनील आढाव * [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]] * विजयानंद उजगरे * देवदत्त कांबळे * रॉक कार्व्हालो * सिसिलिया कार्व्हालो * इनास कून * संपतकुमार गायकवाड * अशोक टिळक * जोजेफ तुस्कानो * फेलिक्स तुस्कानो * अमृतराव त्रिभुवन * इंदिरा त्रिभुवन * कैतान दोडती * [[हिलरी फर्नांडीस]] * जयंत भांबळ * सायमन मार्टिन * प्रल्हाद शांतवन रणदिवे * [[रमण रणदिवे]] * जॉर्ज लोपीझ * सुधीर शर्मा *डॉ. विश्वास वळवी *कामिल पारखे == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]] == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्य]] [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]] r2ebimr4qy9zuhm08hkjvc96h00td0g 0 129917 2689292 2091024 2026-06-15T05:39:08Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689292 wikitext text/x-wiki संयुक्त महाराष्ट्राच्या निर्मितीनंतर संयुक्त महाराष्ट्र निर्मितीचे आणि चळवळीचे श्रेय मागण्यात काहिशी अहमहिका झाली. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे समर्थकांचे एक वर्गीकरण आग्रही आणि दुसरे नेमस्त. दुसरे वर्गीकरण साहित्यिक आणि राजकारणी, तर तिसरे संघटना आणि व्यक्ति. अमराठी भाषिकराज्यांशी जोडले जाण्याची अस्वस्थता तत्कालीन मध्यप्रांत आणि बेरार प्रांतातील विदर्भीय नेत्यांनी सर्व प्रथम व्यक्त करण्यास सुरुवात केल्याचा वऱ्हाडातील नेत्यांचा दावा असतो. भाषावार प्रांतरचनेचे समर्थन केल्याचे श्रेय टिळक संप्रदायी मागतात. १९१७ मधील 'थ्री डिव्हिजन्स ऑफ महाराष्ट्र' या लेखात मराठी लोक हे मुंबई, महाराष्ट्र, विदर्भ, हैदराबाद व गोवा येथे पसरले आहेत, त्या सर्वांचा मिळून महाराष्ट्र व्हायलाच पाहिजे असे प्रतिपादन श्री. विठ्ठल वामन ताम्हणकरांनी केले. श्री. [[जनार्दन विनायक ओक]] यांना या लेखाचे महत्त्व खूप पटले व त्यांनी त्यांच्या 'लोकशिक्षण'मधून याचा वेळोवेळी पाठपुरावा करावयास सुरुवात केली. ==श्रेय नामावली== कॉ. डांगे आणि साथी एस. एम. जोशी या दोनही नेत्यांचा कॉ. एस. के. लिमये, लाल निशाण पक्षाचे [[कॉम्रेड यशवंत चव्हाण]], आणि कॉ. दत्ता देशमुखया तिघांवरही पूर्ण विश्वास होता. ===आग्रही === संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे हे वाक्य झाला शब्दासोबतच अक्षर लावूनच म्हणत. गांधीवादी मार्गानेच पण आंदोलना्चा मार्ग स्वीकारणे यांनी पसंत केले. * विठ्ठल वामन ताम्हणकर (संयुक्त महाराष्ट्राची संकल्पना १९१७ ) * जनार्दन विनायक ओक [( मृत्यू २२ एप्रील १९१८) लोकशिक्षणचे आणि गीर्वाण लघुकोशाचे संपादक मासिक (स्थापना १९१२) आणि लोकशिक्षणमाला या नावाची पुस्तकमाला] , [कांदबरी लेखक जनार्दन ओकांपेक्षा हे वेगळे असावेत ? ] यांनी लोकशिक्षण मालेतून ताम्हणकरांची संयुक्त महाराष्ट्राची संकल्पना उचलून धरली. * रामराव देशमुख (तत्कालीन मध्यप्रांतातून मराठी भाषक वऱ्हाड वेगळा काढण्याची आग्रही भूमीका) * संयुक्त महाराष्ट्र सभेचे प्रवर्तक : ०१. दा.वि.गोखले... बी.ए. एलएल. बी., पुणे ०२. ग.त्र्यं. माडखोलकर ... उपसंपादक, महाराष्ट्र, नागपूर ०३. शं.न. आगाशे.. कॉमनवेल्थ चीफ एजंट, नागपूर ०४. डॉ. शिवाजीराव पटवर्धन ... अमरावती ०५. श्री. शं.नवरे... संपादक, प्रभात, मुंबई ०६. दि.वा दिवेकर... एम.ए., पुणे ०७. रा.न.अभ्यंकर... बी.ए. एलएल.बी., पुणे ०८. पा.र. अंबिके.. संपादक, महाराष्ट्र परिचय, पुणे ०९. त्र्यं. वि. पर्वते .. [[उपसंपादक]], बॉम्बे क्रॉनिकल, मुंबई १०. मा. दि. जोशी... संपादक, बलवंत, रत्‍नागिरी ११. सु.मे.बुटाला... बी.ए. एलएल. बी. वकील. महाड १२. ग. वि. पटवर्धन ... मुंबई (कार्यवाह) * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर * अण्णाभाऊ साठे * एम. एम. जोशी * कॉ श्रीपाद अमृत डांगे * केशवराव जेधे * भाई उद्धवराव पाटील * प्र. के.अत्रे * सेनापती बापट * एस. के. लिमये * दत्ता देशमुख ===समर्थक संस्था=== * संयुक्त महाराष्ट्र सभा (प्रथम प्रस्तावित १९४०) * 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती' ===समर्थक नियतकालिके=== * लोकशिक्षण -जनार्दन विनायक ओक * साप्ताहिक नवयुग आणि दैनिक मराठा -प्र के अत्रे (संदर्भ:http://www.dnaindia.com/mumbai/report_samyukta-maharashtra-movement-united-all-opponents-against-the-congss_1377469 ) * किर्लोस्कर मासिक ===नेमस्त=== संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे हे वाक्य झाला शब्दासोबतच अक्षर न लावता म्हणत. आंदोलनांचा मार्ग मान्य नव्हता .केंद्रीय नेत्यांचे मन वळवण्यावर अधिक भर द्यावा अशी भूमिका. * यशवंतराव चव्हाण * विनोबा भावे ===विरोधी=== * पंडित जवाहरलाल नेहरू * मोरारजी देसाई * स.का.पाटील [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] ngzjh3457aeonirk25ywsiiv90votl7 0 132703 2689157 2645512 2026-06-14T13:18:19Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689157 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[मराठा]] समाजाची आरक्षणाची मागणी सर्व प्रथम स्व.अण्णासाहेब पाटील (माथाडी कामगार नेते) यांनी १९८० मध्ये केली व मराठा समाजामध्ये जागृती करून पहीला मराठा आरक्षणासंदर्भात २२ मार्च १९८२ ला मुंबईत काढला. आरक्षण देण्याची मागणी मुख्यमंत्री बाबासाहेब भोसले यांनी मान्य केली. पण दुसऱ्याच दिवशी अण्णासाहेब पाटील यांचा मृत्यू झाला. मराठा आरक्षणाची लढाई थंडावली. मराठा समाजाचे १९७८पासूनचे # शरद पवार (१९७८), # बाबासाहेब भोसले(१९८२), # वसंतदादा पाटील (१९८३) # शिवाजीराव पाटील-निलंगेकर (१९८५) # [[शंकरराव चव्हाण]] (१९७६ व १९८६), # शरद पवार (१९८८ व १९९३): ४ वेळेस # नारायण राणे (१९९९) # विलासराव देशमुख (१९९९ व २००४), # [[अशोक चव्हाण]] (२००८ ते २०१०) या कालावधीत हे मुख्यमंत्री मराठा समाजाचे झाले, पण यांनी गरीब मराठा समाजाला आरक्षण दिले नाही व काही सर्वेक्षणेदेखील केली नाहीत. महाराष्ट्रात १९९५ साली स्थापन झालेल्या पहिल्या राज्य मागासवर्ग आयोगाने (न्या. खत्री आयोगाने) मराठा समाजाच्या समान सामाजिक दर्जा असणाऱ्या कुणबी पोटजातीला आरक्षण मिळाले, पण मराठ्यांना नाही. * आर.एम.बापट आयोग: २००४ च्या न्या.आर. एम. बापट आयोगाने २००८ साली अहवाल सादर केला. अहवाल मराठा आरक्षणाचे समर्थनार्थ ४ विरुद्ध ३ असतांना डाॅ.अनुराधा भोईटे यांचे केवळ अंतीम मिंटींगला गैरहजर होत्या म्हणून जस्टीस बापट यांनी त्यांचे मत खारीज केले. डाॅ.अनुराधा भोईटे हृदयविकाराचा झटका आल्यामुळेच अंतीम मिटींगला येवू शकल्या नाहीत. मग ३ विरुद्ध ३ मते झाली, अध्यक्ष बापट यांना मत टाकण्याची संधी मिळाली व त्यांनी आपले मत मराठा आरक्षणाच्या विरोधात टाकले व मराठा आरक्षण बहुमताने फेटाळून लावले. ==न्या. सराफ आयोग== २००९ साली मुख्यमंत्री [[अशोकराव चव्हाण]] सरकारने सराफ आयोग नेमला. मराठा आरक्षणासाठी मराठा समाजातील लोकांनी अनेक आंदोलने चालू ठेवली. [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वंशज छत्रपती [[संभाजीराजे भोसले]] व [[उदयनराजे भोसले]] मराठा सेवा संघाने सुरू केलेल्या मराठा आरक्षण आंदोलनात उतरले. मराठा समाजाला २५ टक्के स्वतंत्र आरक्षण मिळावे, अशी मागणी करण्यात आली. == राणे उप-समिती == आघाडी सरकारने नारायण राणे समीती नेमण्यात आली व [[पृथ्वीराज चव्हाण]] सरकारने २५/०६/२०१४ रोजी मराठा समाजाला १६% आरक्षण दिले व मुस्लिमांना ४% आरक्षण दिले. [[केतन तिरोडकर]] या माहिती अधिकार कार्यकर्त्याने आरक्षणाविरुद्ध हायकोर्ट मुंबई येथे गेला व हे आरक्षण हायकोर्टाने १४.१०.२०१४ला रद्द केले. [[इ.स. २०१८]] ऑक्टोबर मध्ये भाजपाचे फडणवीस सरकार होते. * २०१६ मध्ये कोपर्डी हत्याकांड घडले. या विरोधात मराठ्यांचे एक मराठा लाख मराठा या घोषणेने लाखोंचे मोर्चे शांतिपूर्णरीतीने निघाले. यामध्ये पुन्हा मराठा आरक्षणाची मागणी झाली. २०१७साली न्या.एस.बी.म्हसे यांच्या निधनानंतर [[देवेंद्र फडणवीस]] सरकारने '''मारोतराव गायकवाड आयोग''' नेमला. (१५.११.२०१८) [[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणवीसांच्या]] [[महाराष्ट्र सरकार]]ने राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या १५% असलेल्या [[मराठा]] समाजाला उच्च न्यायालयाच्या सल्ल्याने १३% आरक्षण दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/maratha-reservation-bill-passed-in-maharashtra-assembly/articleshow/66863045.cms|title=Maratha Reservation Bill: मराठ्यांना १६% आरक्षण; विधानसभेत विधेयक मंजूर|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref>मात्र यापुर्वीच 14/08/2018ला 102वी घटनादुरुस्तीनुसार राज्यांचे आरक्षणाचे अधिकार केंद्र सरकारकडून काढण्यात आले व खुल्या प्रवर्गातील गरीबांना 10% EWS आरक्षण देण्यात आले. राज्य सरकारला फक्त विशेष आवश्यक परिस्थीतीनुसार आरक्षण देण्याचे अधिकार ठेवण्यात आले. * मग मराठा आरक्षणाविरुद्ध सर्वोच्छ न्यायालयात ॲड. डॉ. जयश्री पाटील यांनी याचिका दाखल केली, तर ती केस त्यांचे पती ॲड. [[गुणरत्न सदावर्ते]] यांनी यशस्वीपणे लढली. त्यामुळे ५ मे २०२१ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय रद्द केला आणि मराठा आरक्षण हे असंवैधानिक असल्याचे सांगून त्यास अवैध ठरवले. पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने एकमताने (५-०) हा निर्णय दिला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/supreme-court-strikes-down-maratha-reservation-a584/|title=Maratha Reservation: मराठा आरक्षण रद्द; सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल|date=2021-05-05|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-05-05}}</ref> == सर्वोच्च न्यायालयाचे निरीक्षणे == मराठा आरक्षण सुप्रीम कोर्टाकडून रद्द करताना कोर्टाने खालील काही मुद्दे मांडले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56331262|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56991385|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53408193|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56990665|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56648803|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> # न्या. एम.जी.गायकवाड समितीचा अहवाल फेटाळला. # मराठा समाज मागास असल्याचे नाकारले, त्यामुळेच मराठा आरक्षण लागू करणे गरजेचे नाही. # ९ सप्टेंबर २०२० पर्यंतचे पदव्युत्तर वैद्यकीय प्रवेश रद्द होणार नाहीत. # आरक्षणांतर्गत झालेले प्रवेश व नोकर-भरती मानवतेच्या दृष्टीकोनातून रद्द केली नाही. # आरक्षणाची सीमा ५० टक्क्यांहून अधिक असू नये. # मराठा समाजाचा एसईबीसी प्रवर्गात समावेश चुकीचा म्हटला. # संविधानाची १०२वी घटना दुरुस्ती वैध ठरवली. # MG गायकवाड आयोग आणि मुंबई उच्च न्यायालय हे दोघेही ५० टक्क्यांची मर्यादा ओलांडण्यासाठीचे योग्य कारण सांगू शकले नाहीत. # मराठा समाजाला सामाजिकदृष्ट्या आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीय समजणे, हे समानतेच्या सिद्धांताचे उल्लंघन आहे. # इंद्रा सहानी केसच्या पुनर्विचाराची मागणी चुकीची ठरवली. == कुणबी प्रमाणपत्र: (OBC) मागणी == मनोज जरांगे पाटील यांनी अंतरवाली सराटी येथे 29/08/2023 पासून आमरण उपोषण सुरू केले. 29/08/2023 ला दुपारी आंदोलनस्थळी आंदोलकांवर पोलिसांकडून लाठीचार्ज करण्यातआला , यात महिला, पुरुष, वयोवृद्ध, लहान मुल जखमी झाले, काही प्रमाणात पोलीस देखील जखमी झाले. सदर प्रकरणात महाराष्ट्राचे उप-मुख्यमंत्री व गृहमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी लाठीचार्जचा आदेश दिलेला होता असा आरोप मनोज जरांगे पाटील यांनी केला .<ref>प्रत्यक्ष दर्शनी घटना क्रम स्पष्ट केला आहे. </ref>अनेक मराठा आंदोलकांवर पोलिसांवर दगडफेक केल्यामुळे गंभीर स्वरूपाचे गुन्हे दाखल झाले.या घटनेने संपुर्ण महाराष्ट्रातील संपुर्ण मराठा खडबडून जागा झाला.मराठा समाजाचे सामाजिक नेते पुरुषोत्तम खेडेकर व राजकीय नेते शरद पवार छत्रपती संभाजी राजे यांनी अंतरवाली सराटी कडे धाव घेतली.सरकारकडून मंत्री गिरीश महाजन, गुलाबराव पाटील यांनी मनोज जरांगे यांनी उपोषण मागे घ्यावे यासाठी मध्यस्ती करण्याच्या प्रयत्न केला.सरकारने कुणबी नोंदी तपासाव्या व मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश करावा ही मागणी जरांगे यांनी केली. ==कुणबी शोधमोहीम: संदीप शिंदे समिती== मुख्यमंत्री एकनाथराव शिंदे यांनी न्या. संदीप शिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली मराठा आरक्षणासाठी मराठा कुणबी नोंदी तपासण्याठी व पुरावे गोळा करण्यासाठी समीती नेमली. याला ओबीसी नेते छगन भुजबळ, प्रकाश शेंडगे, बबनराव तायवाडे, लक्ष्मण पवार यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करण्याला व नोंदी तपासण्याला हरकत घेतली. ओबीसींचे मेळावे चालू केले व मराठा ओबीसीकरणास विरोध चालू केले. छगन भुजबळ, लक्ष्मण पवार यांनी वादग्रस्त व विस्फोटक वक्तव्ये करून राज्यात तणाव निर्माण केला. देवेन्द्र फडणवीस व एकनाथ शिंदे यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करणार नसल्याचे सांगीतले आहे. स्वतंत्र आरक्षण देऊ असे हे दोघे म्हणाले. मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीने मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश मागितला आहे व आंदोलकांवरील गुन्हे सरसकट मागे घ्यावी ही मागणी केली आहे.माळी समाजाचे नेते छगन भुजबळ यांनी मराठा समाजाचा ओबीसीत समाजाला विरोध केला आहे व तीव्र आंदोलन करण्याचा ईशारा दिला आहे. स्वतंत्र आरक्षण देण्याची महाराष्ट्र सरकारची भूमिका आहे .मराठा व ओबीसीत असलेला कुणबी एकच असल्याचे मनोज जरांगे व मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीचे म्हणणे आहे.प्रत्यक्षात एकूण मराठा समाजापैकी 70% मराठ्यांची 1967पुर्वीची नोंद कुणबी असल्यामुळेच ते आधीच ओबीसीत दाखल आहेत.केवळ 30%मराठा ओबीसी आरक्षणातून सुटलेला आहे.याच मराठ्यांसाठी मराठा आरक्षण आंदोलक काम करीत आहेत.14/10/2023ला मराठा समाजाचा रेकार्ड ब्रेक मेळावा आंतरवाली सराटी येथे झाला.सरकारने वीज तोडली.परीणाम पिण्याच्या पाण्यासाठी मोटारपंप चालू होवू शकले नाही.लोकांनी हाताने काढून जमलेल्या लोकांना पाणी पाजले. मराठा समाजाने या पुढील रणनीती या मेळाव्यात ठरवली.मराठा समाजाच्या सर्वेक्षणाची मागणी करण्यात आली.यामध्ये सरकारला आंदोलक मनोज जरांगे यांनी 20 जाने 2024 पर्यंत सरसकट मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करा व मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घ्या नाहीतर मराठा समाज लाखोंच्या संख्येने मुंबईत डेरे दाखल होईल व पुढची जबाबदारी सरकारची असेल.अखेर ही मागणी पुर्ण न झाल्याने .मनोज जरांगे यांनी साश्रुपुर्ण रितीने आंतरवाली सराटी सोडले व मुंबईकडे मराठा आंदोलकासह प्रयाण केले. सरकारने नमून मग मराठा सर्व्हेक्षण करण्यासाठीचे सर्वेक्षकांचे प्रशिक्षण 20/21जानेवारीला घेतले. राज्य मागासवर्ग आयोगाने 23जानेवारी 2024पासून मराठा समाजाचे आर्थिक व सामाजिक सर्वेक्षण सुरू केले व यात इतर जातींचीही माहीती घेणे सुरू केले आहे.यासाठी154 प्रश्नांची प्रश्नावली मराठा ,कुणबी मराठा ,मराठा कुणबी,कुणबी व्यक्तीकडून घेण्यात येत आहे .31/1/2024 पर्यंत हे सर्वेक्षण चालेल. मुंबईतकडे निघालेल्या मनोज जरांगेंच्या आरक्षण यात्रेत लाखो मराठे खसामील होत गेले.शेवटी 25/01/2024 लाखो मराठे नवी मुंबईत दाखल झाले व तेथे त्यांना अडवण्यात आले.27/1/2024ला मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे हस्ते मनोज जरांगे यांनी वाशी,नवी मुंबई येथे उपोषण सोडविले. कुणबी मराठ्यांच्या सग्यासोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र देवू यासाठी अध्यादेश जारी केला . यामध्ये गृहचौकशी करण्यात येईल अशी तरतूद आहे. याला छगन भुजबळ यांनी या अध्यादेशाला तीव्र विरोध केला आहे. मनोज जरांगे यांचे आंदोलन फसले आहे अशी मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे म्हणणे आहे. कारण रक्ताच्या नातेवाईक यांची वंशावळ तरतूद आधीच OBC आरक्षणात आहे. हे नवीन काही गोष्ट नाही. कारण ज्यासाठी मराठा आरक्षण उभे झाले 1) मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश 2)मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घेणे या दोन्हीही मागण्या मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे व उपमुख्यमंत्री यांनी मान्य केल्या नाहीत. मनोज जरांगे यांनी अजूनही सग्या सोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र मिळेपर्यंत आंदोलन चालू राहील हे जाहीर केले.मराठा समाजाने काही ठिकाणी जल्लोष साजरा केला.पण यामध्ये मराठा समाजाची घोर फसवणूक सरकारने केली असल्याचे मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे आहे .या पुढील मराठा आरक्षण आंदोलनाचे नेतृत्व कायदे तज्ञ व सामाजिक क्षेत्रात अनुभव असणाऱ्या मराठ्यांनीच केले पाहीजेत म्हणजे समाजाची शक्ती निरर्थक व वाया जाणार नाही, अशी भावना आरक्षणातून सुटलेल्या 30% मराठा बंधु भगिनींची आहे. महाराष्ट्र शासनाने मराठा समाजाच्या सामाजिक व आर्थिक सर्व्हेक्षणानंतर व अहवाल बघून मराठा आरक्षण जाहीर करू असे सांगीतले होते. 16/02/2024 पासून अंमलबजावणी करू असे एकनाथ शिंदे सरकारने सांगीतले. 10/02/2024 रोजी मनोज जरांगे आंतरवाली सराटी येथे आमरण उपोषणास बसले. * मात्र या आरक्षणावर हरकती आल्या असल्याकारणाने हे आरक्षण पुन्हा थंडबस्त्यात गेले. == 10% स्वतंत्र मराठा आरक्षण == * १९ फेब्रुवारी,२०२४: शिवजयंतीच्या लगेच दुसऱ्यादिवशी महाराष्ट्र शासनाने [[राज्य मागासवर्ग आयोग]] ('''अध्यक्ष-न्या.सुनिल शुक्रे''') यांच्या अहवालानुसार मराठा समाजाला विधानसभेत ठराव मंजूर करून १०% स्वतंत्र असे MSR-SEBC आरक्षण दिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजशास्त्र]] [[वर्ग:चुकीच्या नामविश्वात साचे असणारी पाने]] [[वर्ग:भारतातील जातीनिहाय आरक्षण]] d1j9rv9be2yvto65lj3l7r551a3g99j 2689158 2689157 2026-06-14T13:21:53Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689158 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[मराठा]] समाजाची आरक्षणाची मागणी सर्व प्रथम स्व.अण्णासाहेब पाटील (माथाडी कामगार नेते) यांनी १९८० मध्ये केली व मराठा समाजामध्ये जागृती करून पहीला मराठा आरक्षणासंदर्भात २२ मार्च १९८२ ला मुंबईत काढला. आरक्षण देण्याची मागणी मुख्यमंत्री बाबासाहेब भोसले यांनी मान्य केली. पण दुसऱ्याच दिवशी अण्णासाहेब पाटील यांचा मृत्यू झाला. मराठा आरक्षणाची लढाई थंडावली. मराठा समाजाचे १९७८पासूनचे # शरद पवार (१९७८), # बाबासाहेब भोसले(१९८२), # वसंतदादा पाटील (१९८३) # शिवाजीराव पाटील-निलंगेकर (१९८५) # [[शंकरराव चव्हाण]] (१९७६ व १९८६), # शरद पवार (१९८८ व १९९३): ४ वेळेस # नारायण राणे (१९९९) # विलासराव देशमुख (१९९९ व २००४), # [[अशोक चव्हाण]] (२००८ ते २०१०) या कालावधीत हे मुख्यमंत्री मराठा समाजाचे झाले, पण यांनी गरीब मराठा समाजाला आरक्षण दिले नाही व काही सर्वेक्षणेदेखील केली नाहीत. महाराष्ट्रात १९९५ साली स्थापन झालेल्या पहिल्या राज्य मागासवर्ग आयोगाने (न्या. खत्री आयोगाने) मराठा समाजाच्या समान सामाजिक दर्जा असणाऱ्या कुणबी पोटजातीला आरक्षण मिळाले, पण मराठ्यांना नाही. * न्या. आर.एम.बापट आयोग: २००४च्या न्यायमूर्ती रमेश माधव बापट आयोगाने २००८ साली अहवाल सादर केला. अहवाल मराठा आरक्षणाचे समर्थनार्थ ४ विरुद्ध ३ असतांना डाॅ.अनुराधा भोईटे यांचे केवळ अंतीम मिंटींगला गैरहजर होत्या म्हणून जस्टीस बापट यांनी त्यांचे मत खारीज केले. डाॅ.अनुराधा भोईटे हृदयविकाराचा झटका आल्यामुळेच अंतीम मिटींगला येवू शकल्या नाहीत. मग ३ विरुद्ध ३ मते झाली, अध्यक्ष बापट यांना मत टाकण्याची संधी मिळाली व त्यांनी आपले मत मराठा आरक्षणाच्या विरोधात टाकले व मराठा आरक्षण बहुमताने फेटाळून लावले. ==न्या. सराफ आयोग== २००९ साली मुख्यमंत्री [[अशोकराव चव्हाण]] सरकारने सराफ आयोग नेमला. मराठा आरक्षणासाठी मराठा समाजातील लोकांनी अनेक आंदोलने चालू ठेवली. [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वंशज छत्रपती [[संभाजीराजे भोसले]] व [[उदयनराजे भोसले]] मराठा सेवा संघाने सुरू केलेल्या मराठा आरक्षण आंदोलनात उतरले. मराठा समाजाला २५ टक्के स्वतंत्र आरक्षण मिळावे, अशी मागणी करण्यात आली. == राणे उप-समिती == आघाडी सरकारने नारायण राणे समीती नेमण्यात आली व [[पृथ्वीराज चव्हाण]] सरकारने २५/०६/२०१४ रोजी मराठा समाजाला १६% आरक्षण दिले व मुस्लिमांना ४% आरक्षण दिले. [[केतन तिरोडकर]] या माहिती अधिकार कार्यकर्त्याने आरक्षणाविरुद्ध हायकोर्ट मुंबई येथे गेला व हे आरक्षण हायकोर्टाने १४.१०.२०१४ला रद्द केले. [[इ.स. २०१८]] ऑक्टोबर मध्ये भाजपाचे फडणवीस सरकार होते. * २०१६ मध्ये कोपर्डी हत्याकांड घडले. या विरोधात मराठ्यांचे एक मराठा लाख मराठा या घोषणेने लाखोंचे मोर्चे शांतिपूर्णरीतीने निघाले. यामध्ये पुन्हा मराठा आरक्षणाची मागणी झाली. २०१७साली न्या.एस.बी.म्हसे यांच्या निधनानंतर [[देवेंद्र फडणवीस]] सरकारने '''मारोतराव गायकवाड आयोग''' नेमला. (१५.११.२०१८) [[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणवीसांच्या]] [[महाराष्ट्र सरकार]]ने राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या १५% असलेल्या [[मराठा]] समाजाला उच्च न्यायालयाच्या सल्ल्याने १३% आरक्षण दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/maratha-reservation-bill-passed-in-maharashtra-assembly/articleshow/66863045.cms|title=Maratha Reservation Bill: मराठ्यांना १६% आरक्षण; विधानसभेत विधेयक मंजूर|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref>मात्र यापुर्वीच 14/08/2018ला 102वी घटनादुरुस्तीनुसार राज्यांचे आरक्षणाचे अधिकार केंद्र सरकारकडून काढण्यात आले व खुल्या प्रवर्गातील गरीबांना 10% EWS आरक्षण देण्यात आले. राज्य सरकारला फक्त विशेष आवश्यक परिस्थीतीनुसार आरक्षण देण्याचे अधिकार ठेवण्यात आले. * मग मराठा आरक्षणाविरुद्ध सर्वोच्छ न्यायालयात ॲड. डॉ. जयश्री पाटील यांनी याचिका दाखल केली, तर ती केस त्यांचे पती ॲड. [[गुणरत्न सदावर्ते]] यांनी यशस्वीपणे लढली. त्यामुळे ५ मे २०२१ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय रद्द केला आणि मराठा आरक्षण हे असंवैधानिक असल्याचे सांगून त्यास अवैध ठरवले. पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने एकमताने (५-०) हा निर्णय दिला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/supreme-court-strikes-down-maratha-reservation-a584/|title=Maratha Reservation: मराठा आरक्षण रद्द; सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल|date=2021-05-05|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-05-05}}</ref> == सर्वोच्च न्यायालयाचे निरीक्षणे == मराठा आरक्षण सुप्रीम कोर्टाकडून रद्द करताना कोर्टाने खालील काही मुद्दे मांडले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56331262|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56991385|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53408193|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56990665|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56648803|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> # न्या. एम.जी.गायकवाड समितीचा अहवाल फेटाळला. # मराठा समाज मागास असल्याचे नाकारले, त्यामुळेच मराठा आरक्षण लागू करणे गरजेचे नाही. # ९ सप्टेंबर २०२० पर्यंतचे पदव्युत्तर वैद्यकीय प्रवेश रद्द होणार नाहीत. # आरक्षणांतर्गत झालेले प्रवेश व नोकर-भरती मानवतेच्या दृष्टीकोनातून रद्द केली नाही. # आरक्षणाची सीमा ५० टक्क्यांहून अधिक असू नये. # मराठा समाजाचा एसईबीसी प्रवर्गात समावेश चुकीचा म्हटला. # संविधानाची १०२वी घटना दुरुस्ती वैध ठरवली. # MG गायकवाड आयोग आणि मुंबई उच्च न्यायालय हे दोघेही ५० टक्क्यांची मर्यादा ओलांडण्यासाठीचे योग्य कारण सांगू शकले नाहीत. # मराठा समाजाला सामाजिकदृष्ट्या आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीय समजणे, हे समानतेच्या सिद्धांताचे उल्लंघन आहे. # इंद्रा सहानी केसच्या पुनर्विचाराची मागणी चुकीची ठरवली. == कुणबी प्रमाणपत्र: (OBC) मागणी == मनोज जरांगे पाटील यांनी अंतरवाली सराटी येथे 29/08/2023 पासून आमरण उपोषण सुरू केले. 29/08/2023 ला दुपारी आंदोलनस्थळी आंदोलकांवर पोलिसांकडून लाठीचार्ज करण्यातआला , यात महिला, पुरुष, वयोवृद्ध, लहान मुल जखमी झाले, काही प्रमाणात पोलीस देखील जखमी झाले. सदर प्रकरणात महाराष्ट्राचे उप-मुख्यमंत्री व गृहमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी लाठीचार्जचा आदेश दिलेला होता असा आरोप मनोज जरांगे पाटील यांनी केला .<ref>प्रत्यक्ष दर्शनी घटना क्रम स्पष्ट केला आहे. </ref>अनेक मराठा आंदोलकांवर पोलिसांवर दगडफेक केल्यामुळे गंभीर स्वरूपाचे गुन्हे दाखल झाले.या घटनेने संपुर्ण महाराष्ट्रातील संपुर्ण मराठा खडबडून जागा झाला.मराठा समाजाचे सामाजिक नेते पुरुषोत्तम खेडेकर व राजकीय नेते शरद पवार छत्रपती संभाजी राजे यांनी अंतरवाली सराटी कडे धाव घेतली.सरकारकडून मंत्री गिरीश महाजन, गुलाबराव पाटील यांनी मनोज जरांगे यांनी उपोषण मागे घ्यावे यासाठी मध्यस्ती करण्याच्या प्रयत्न केला.सरकारने कुणबी नोंदी तपासाव्या व मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश करावा ही मागणी जरांगे यांनी केली. ==कुणबी शोधमोहीम: संदीप शिंदे समिती== मुख्यमंत्री एकनाथराव शिंदे यांनी न्या. संदीप शिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली मराठा आरक्षणासाठी मराठा कुणबी नोंदी तपासण्याठी व पुरावे गोळा करण्यासाठी समीती नेमली. याला ओबीसी नेते छगन भुजबळ, प्रकाश शेंडगे, बबनराव तायवाडे, लक्ष्मण पवार यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करण्याला व नोंदी तपासण्याला हरकत घेतली. ओबीसींचे मेळावे चालू केले व मराठा ओबीसीकरणास विरोध चालू केले. छगन भुजबळ, लक्ष्मण पवार यांनी वादग्रस्त व विस्फोटक वक्तव्ये करून राज्यात तणाव निर्माण केला. देवेन्द्र फडणवीस व एकनाथ शिंदे यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करणार नसल्याचे सांगीतले आहे. स्वतंत्र आरक्षण देऊ असे हे दोघे म्हणाले. मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीने मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश मागितला आहे व आंदोलकांवरील गुन्हे सरसकट मागे घ्यावी ही मागणी केली आहे.माळी समाजाचे नेते छगन भुजबळ यांनी मराठा समाजाचा ओबीसीत समाजाला विरोध केला आहे व तीव्र आंदोलन करण्याचा ईशारा दिला आहे. स्वतंत्र आरक्षण देण्याची महाराष्ट्र सरकारची भूमिका आहे .मराठा व ओबीसीत असलेला कुणबी एकच असल्याचे मनोज जरांगे व मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीचे म्हणणे आहे.प्रत्यक्षात एकूण मराठा समाजापैकी 70% मराठ्यांची 1967पुर्वीची नोंद कुणबी असल्यामुळेच ते आधीच ओबीसीत दाखल आहेत.केवळ 30%मराठा ओबीसी आरक्षणातून सुटलेला आहे.याच मराठ्यांसाठी मराठा आरक्षण आंदोलक काम करीत आहेत.14/10/2023ला मराठा समाजाचा रेकार्ड ब्रेक मेळावा आंतरवाली सराटी येथे झाला.सरकारने वीज तोडली.परीणाम पिण्याच्या पाण्यासाठी मोटारपंप चालू होवू शकले नाही.लोकांनी हाताने काढून जमलेल्या लोकांना पाणी पाजले. मराठा समाजाने या पुढील रणनीती या मेळाव्यात ठरवली.मराठा समाजाच्या सर्वेक्षणाची मागणी करण्यात आली.यामध्ये सरकारला आंदोलक मनोज जरांगे यांनी 20 जाने 2024 पर्यंत सरसकट मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करा व मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घ्या नाहीतर मराठा समाज लाखोंच्या संख्येने मुंबईत डेरे दाखल होईल व पुढची जबाबदारी सरकारची असेल.अखेर ही मागणी पुर्ण न झाल्याने .मनोज जरांगे यांनी साश्रुपुर्ण रितीने आंतरवाली सराटी सोडले व मुंबईकडे मराठा आंदोलकासह प्रयाण केले. सरकारने नमून मग मराठा सर्व्हेक्षण करण्यासाठीचे सर्वेक्षकांचे प्रशिक्षण 20/21जानेवारीला घेतले. राज्य मागासवर्ग आयोगाने 23जानेवारी 2024पासून मराठा समाजाचे आर्थिक व सामाजिक सर्वेक्षण सुरू केले व यात इतर जातींचीही माहीती घेणे सुरू केले आहे.यासाठी154 प्रश्नांची प्रश्नावली मराठा ,कुणबी मराठा ,मराठा कुणबी,कुणबी व्यक्तीकडून घेण्यात येत आहे .31/1/2024 पर्यंत हे सर्वेक्षण चालेल. मुंबईतकडे निघालेल्या मनोज जरांगेंच्या आरक्षण यात्रेत लाखो मराठे खसामील होत गेले.शेवटी 25/01/2024 लाखो मराठे नवी मुंबईत दाखल झाले व तेथे त्यांना अडवण्यात आले.27/1/2024ला मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे हस्ते मनोज जरांगे यांनी वाशी,नवी मुंबई येथे उपोषण सोडविले. कुणबी मराठ्यांच्या सग्यासोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र देवू यासाठी अध्यादेश जारी केला . यामध्ये गृहचौकशी करण्यात येईल अशी तरतूद आहे. याला छगन भुजबळ यांनी या अध्यादेशाला तीव्र विरोध केला आहे. मनोज जरांगे यांचे आंदोलन फसले आहे अशी मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे म्हणणे आहे. कारण रक्ताच्या नातेवाईक यांची वंशावळ तरतूद आधीच OBC आरक्षणात आहे. हे नवीन काही गोष्ट नाही. कारण ज्यासाठी मराठा आरक्षण उभे झाले 1) मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश 2)मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घेणे या दोन्हीही मागण्या मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे व उपमुख्यमंत्री यांनी मान्य केल्या नाहीत. मनोज जरांगे यांनी अजूनही सग्या सोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र मिळेपर्यंत आंदोलन चालू राहील हे जाहीर केले.मराठा समाजाने काही ठिकाणी जल्लोष साजरा केला.पण यामध्ये मराठा समाजाची घोर फसवणूक सरकारने केली असल्याचे मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे आहे .या पुढील मराठा आरक्षण आंदोलनाचे नेतृत्व कायदे तज्ञ व सामाजिक क्षेत्रात अनुभव असणाऱ्या मराठ्यांनीच केले पाहीजेत म्हणजे समाजाची शक्ती निरर्थक व वाया जाणार नाही, अशी भावना आरक्षणातून सुटलेल्या 30% मराठा बंधु भगिनींची आहे. महाराष्ट्र शासनाने मराठा समाजाच्या सामाजिक व आर्थिक सर्व्हेक्षणानंतर व अहवाल बघून मराठा आरक्षण जाहीर करू असे सांगीतले होते. 16/02/2024 पासून अंमलबजावणी करू असे एकनाथ शिंदे सरकारने सांगीतले. 10/02/2024 रोजी मनोज जरांगे आंतरवाली सराटी येथे आमरण उपोषणास बसले. * मात्र या आरक्षणावर हरकती आल्या असल्याकारणाने हे आरक्षण पुन्हा थंडबस्त्यात गेले. == 10% स्वतंत्र मराठा आरक्षण == * १९ फेब्रुवारी,२०२४: शिवजयंतीच्या लगेच दुसऱ्यादिवशी महाराष्ट्र शासनाने [[राज्य मागासवर्ग आयोग]] ('''अध्यक्ष-न्या.सुनिल शुक्रे''') यांच्या अहवालानुसार मराठा समाजाला विधानसभेत ठराव मंजूर करून १०% स्वतंत्र असे MSR-SEBC आरक्षण दिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजशास्त्र]] [[वर्ग:चुकीच्या नामविश्वात साचे असणारी पाने]] [[वर्ग:भारतातील जातीनिहाय आरक्षण]] 6orjs7fzlu7za3bwqrl9h9n3mnqsiff 2689159 2689158 2026-06-14T13:21:54Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2689159 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[मराठा]] समाजाची आरक्षणाची मागणी सर्व प्रथम स्व.अण्णासाहेब पाटील (माथाडी कामगार नेते) यांनी १९८० मध्ये केली व मराठा समाजामध्ये जागृती करून पहीला मराठा आरक्षणासंदर्भात २२ मार्च १९८२ ला मुंबईत काढला. आरक्षण देण्याची मागणी मुख्यमंत्री बाबासाहेब भोसले यांनी मान्य केली. पण दुसऱ्याच दिवशी अण्णासाहेब पाटील यांचा मृत्यू झाला. मराठा आरक्षणाची लढाई थंडावली. मराठा समाजाचे १९७८पासूनचे # शरद पवार (१९७८), # बाबासाहेब भोसले(१९८२), # वसंतदादा पाटील (१९८३) # शिवाजीराव पाटील-निलंगेकर (१९८५) # [[शंकरराव चव्हाण]] (१९७६ व १९८६), # शरद पवार (१९८८ व १९९३): ४ वेळेस # नारायण राणे (१९९९) # विलासराव देशमुख (१९९९ व २००४), # [[अशोक चव्हाण]] (२००८ ते २०१०) या कालावधीत हे मुख्यमंत्री मराठा समाजाचे झाले, पण यांनी गरीब मराठा समाजाला आरक्षण दिले नाही व काही सर्वेक्षणेदेखील केली नाहीत. महाराष्ट्रात १९९५ साली स्थापन झालेल्या पहिल्या राज्य मागासवर्ग आयोगाने (न्या. खत्री आयोगाने) मराठा समाजाच्या समान सामाजिक दर्जा असणाऱ्या कुणबी पोटजातीला आरक्षण मिळाले, पण मराठ्यांना नाही. * न्या. आर.एम.बापट आयोग: २००४ च्या न्यायमूर्ती रमेश माधव बापट आयोगाने २००८ साली अहवाल सादर केला. अहवाल मराठा आरक्षणाचे समर्थनार्थ ४ विरुद्ध ३ असतांना डाॅ.अनुराधा भोईटे यांचे केवळ अंतीम मिंटींगला गैरहजर होत्या म्हणून जस्टीस बापट यांनी त्यांचे मत खारीज केले. डाॅ.अनुराधा भोईटे हृदयविकाराचा झटका आल्यामुळेच अंतीम मिटींगला येवू शकल्या नाहीत. मग ३ विरुद्ध ३ मते झाली, अध्यक्ष बापट यांना मत टाकण्याची संधी मिळाली व त्यांनी आपले मत मराठा आरक्षणाच्या विरोधात टाकले व मराठा आरक्षण बहुमताने फेटाळून लावले. ==न्या. सराफ आयोग== २००९ साली मुख्यमंत्री [[अशोकराव चव्हाण]] सरकारने सराफ आयोग नेमला. मराठा आरक्षणासाठी मराठा समाजातील लोकांनी अनेक आंदोलने चालू ठेवली. [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वंशज छत्रपती [[संभाजीराजे भोसले]] व [[उदयनराजे भोसले]] मराठा सेवा संघाने सुरू केलेल्या मराठा आरक्षण आंदोलनात उतरले. मराठा समाजाला २५ टक्के स्वतंत्र आरक्षण मिळावे, अशी मागणी करण्यात आली. == राणे उप-समिती == आघाडी सरकारने नारायण राणे समीती नेमण्यात आली व [[पृथ्वीराज चव्हाण]] सरकारने २५/०६/२०१४ रोजी मराठा समाजाला १६% आरक्षण दिले व मुस्लिमांना ४% आरक्षण दिले. [[केतन तिरोडकर]] या माहिती अधिकार कार्यकर्त्याने आरक्षणाविरुद्ध हायकोर्ट मुंबई येथे गेला व हे आरक्षण हायकोर्टाने १४.१०.२०१४ला रद्द केले. [[इ.स. २०१८]] ऑक्टोबर मध्ये भाजपाचे फडणवीस सरकार होते. * २०१६ मध्ये कोपर्डी हत्याकांड घडले. या विरोधात मराठ्यांचे एक मराठा लाख मराठा या घोषणेने लाखोंचे मोर्चे शांतिपूर्णरीतीने निघाले. यामध्ये पुन्हा मराठा आरक्षणाची मागणी झाली. २०१७साली न्या.एस.बी.म्हसे यांच्या निधनानंतर [[देवेंद्र फडणवीस]] सरकारने '''मारोतराव गायकवाड आयोग''' नेमला. (१५.११.२०१८) [[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणवीसांच्या]] [[महाराष्ट्र सरकार]]ने राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या १५% असलेल्या [[मराठा]] समाजाला उच्च न्यायालयाच्या सल्ल्याने १३% आरक्षण दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/maratha-reservation-bill-passed-in-maharashtra-assembly/articleshow/66863045.cms|title=Maratha Reservation Bill: मराठ्यांना १६% आरक्षण; विधानसभेत विधेयक मंजूर|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref>मात्र यापुर्वीच 14/08/2018ला 102वी घटनादुरुस्तीनुसार राज्यांचे आरक्षणाचे अधिकार केंद्र सरकारकडून काढण्यात आले व खुल्या प्रवर्गातील गरीबांना 10% EWS आरक्षण देण्यात आले. राज्य सरकारला फक्त विशेष आवश्यक परिस्थीतीनुसार आरक्षण देण्याचे अधिकार ठेवण्यात आले. * मग मराठा आरक्षणाविरुद्ध सर्वोच्छ न्यायालयात ॲड. डॉ. जयश्री पाटील यांनी याचिका दाखल केली, तर ती केस त्यांचे पती ॲड. [[गुणरत्न सदावर्ते]] यांनी यशस्वीपणे लढली. त्यामुळे ५ मे २०२१ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय रद्द केला आणि मराठा आरक्षण हे असंवैधानिक असल्याचे सांगून त्यास अवैध ठरवले. पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने एकमताने (५-०) हा निर्णय दिला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/supreme-court-strikes-down-maratha-reservation-a584/|title=Maratha Reservation: मराठा आरक्षण रद्द; सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल|date=2021-05-05|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-05-05}}</ref> == सर्वोच्च न्यायालयाचे निरीक्षणे == मराठा आरक्षण सुप्रीम कोर्टाकडून रद्द करताना कोर्टाने खालील काही मुद्दे मांडले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56331262|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56991385|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53408193|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56990665|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56648803|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> # न्या. एम.जी.गायकवाड समितीचा अहवाल फेटाळला. # मराठा समाज मागास असल्याचे नाकारले, त्यामुळेच मराठा आरक्षण लागू करणे गरजेचे नाही. # ९ सप्टेंबर २०२० पर्यंतचे पदव्युत्तर वैद्यकीय प्रवेश रद्द होणार नाहीत. # आरक्षणांतर्गत झालेले प्रवेश व नोकर-भरती मानवतेच्या दृष्टीकोनातून रद्द केली नाही. # आरक्षणाची सीमा ५० टक्क्यांहून अधिक असू नये. # मराठा समाजाचा एसईबीसी प्रवर्गात समावेश चुकीचा म्हटला. # संविधानाची १०२वी घटना दुरुस्ती वैध ठरवली. # MG गायकवाड आयोग आणि मुंबई उच्च न्यायालय हे दोघेही ५० टक्क्यांची मर्यादा ओलांडण्यासाठीचे योग्य कारण सांगू शकले नाहीत. # मराठा समाजाला सामाजिकदृष्ट्या आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीय समजणे, हे समानतेच्या सिद्धांताचे उल्लंघन आहे. # इंद्रा सहानी केसच्या पुनर्विचाराची मागणी चुकीची ठरवली. == कुणबी प्रमाणपत्र: (OBC) मागणी == मनोज जरांगे पाटील यांनी अंतरवाली सराटी येथे 29/08/2023 पासून आमरण उपोषण सुरू केले. 29/08/2023 ला दुपारी आंदोलनस्थळी आंदोलकांवर पोलिसांकडून लाठीचार्ज करण्यातआला , यात महिला, पुरुष, वयोवृद्ध, लहान मुल जखमी झाले, काही प्रमाणात पोलीस देखील जखमी झाले. सदर प्रकरणात महाराष्ट्राचे उप-मुख्यमंत्री व गृहमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी लाठीचार्जचा आदेश दिलेला होता असा आरोप मनोज जरांगे पाटील यांनी केला .<ref>प्रत्यक्ष दर्शनी घटना क्रम स्पष्ट केला आहे. </ref>अनेक मराठा आंदोलकांवर पोलिसांवर दगडफेक केल्यामुळे गंभीर स्वरूपाचे गुन्हे दाखल झाले.या घटनेने संपुर्ण महाराष्ट्रातील संपुर्ण मराठा खडबडून जागा झाला.मराठा समाजाचे सामाजिक नेते पुरुषोत्तम खेडेकर व राजकीय नेते शरद पवार छत्रपती संभाजी राजे यांनी अंतरवाली सराटी कडे धाव घेतली.सरकारकडून मंत्री गिरीश महाजन, गुलाबराव पाटील यांनी मनोज जरांगे यांनी उपोषण मागे घ्यावे यासाठी मध्यस्ती करण्याच्या प्रयत्न केला.सरकारने कुणबी नोंदी तपासाव्या व मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश करावा ही मागणी जरांगे यांनी केली. ==कुणबी शोधमोहीम: संदीप शिंदे समिती== मुख्यमंत्री एकनाथराव शिंदे यांनी न्या. संदीप शिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली मराठा आरक्षणासाठी मराठा कुणबी नोंदी तपासण्याठी व पुरावे गोळा करण्यासाठी समीती नेमली. याला ओबीसी नेते छगन भुजबळ, प्रकाश शेंडगे, बबनराव तायवाडे, लक्ष्मण पवार यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करण्याला व नोंदी तपासण्याला हरकत घेतली. ओबीसींचे मेळावे चालू केले व मराठा ओबीसीकरणास विरोध चालू केले. छगन भुजबळ, लक्ष्मण पवार यांनी वादग्रस्त व विस्फोटक वक्तव्ये करून राज्यात तणाव निर्माण केला. देवेन्द्र फडणवीस व एकनाथ शिंदे यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करणार नसल्याचे सांगीतले आहे. स्वतंत्र आरक्षण देऊ असे हे दोघे म्हणाले. मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीने मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश मागितला आहे व आंदोलकांवरील गुन्हे सरसकट मागे घ्यावी ही मागणी केली आहे.माळी समाजाचे नेते छगन भुजबळ यांनी मराठा समाजाचा ओबीसीत समाजाला विरोध केला आहे व तीव्र आंदोलन करण्याचा ईशारा दिला आहे. स्वतंत्र आरक्षण देण्याची महाराष्ट्र सरकारची भूमिका आहे .मराठा व ओबीसीत असलेला कुणबी एकच असल्याचे मनोज जरांगे व मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीचे म्हणणे आहे.प्रत्यक्षात एकूण मराठा समाजापैकी 70% मराठ्यांची 1967पुर्वीची नोंद कुणबी असल्यामुळेच ते आधीच ओबीसीत दाखल आहेत.केवळ 30%मराठा ओबीसी आरक्षणातून सुटलेला आहे.याच मराठ्यांसाठी मराठा आरक्षण आंदोलक काम करीत आहेत.14/10/2023ला मराठा समाजाचा रेकार्ड ब्रेक मेळावा आंतरवाली सराटी येथे झाला.सरकारने वीज तोडली.परीणाम पिण्याच्या पाण्यासाठी मोटारपंप चालू होवू शकले नाही.लोकांनी हाताने काढून जमलेल्या लोकांना पाणी पाजले. मराठा समाजाने या पुढील रणनीती या मेळाव्यात ठरवली.मराठा समाजाच्या सर्वेक्षणाची मागणी करण्यात आली.यामध्ये सरकारला आंदोलक मनोज जरांगे यांनी 20 जाने 2024 पर्यंत सरसकट मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करा व मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घ्या नाहीतर मराठा समाज लाखोंच्या संख्येने मुंबईत डेरे दाखल होईल व पुढची जबाबदारी सरकारची असेल.अखेर ही मागणी पुर्ण न झाल्याने .मनोज जरांगे यांनी साश्रुपुर्ण रितीने आंतरवाली सराटी सोडले व मुंबईकडे मराठा आंदोलकासह प्रयाण केले. सरकारने नमून मग मराठा सर्व्हेक्षण करण्यासाठीचे सर्वेक्षकांचे प्रशिक्षण 20/21जानेवारीला घेतले. राज्य मागासवर्ग आयोगाने 23जानेवारी 2024पासून मराठा समाजाचे आर्थिक व सामाजिक सर्वेक्षण सुरू केले व यात इतर जातींचीही माहीती घेणे सुरू केले आहे.यासाठी154 प्रश्नांची प्रश्नावली मराठा ,कुणबी मराठा ,मराठा कुणबी,कुणबी व्यक्तीकडून घेण्यात येत आहे .31/1/2024 पर्यंत हे सर्वेक्षण चालेल. मुंबईतकडे निघालेल्या मनोज जरांगेंच्या आरक्षण यात्रेत लाखो मराठे खसामील होत गेले.शेवटी 25/01/2024 लाखो मराठे नवी मुंबईत दाखल झाले व तेथे त्यांना अडवण्यात आले.27/1/2024ला मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे हस्ते मनोज जरांगे यांनी वाशी,नवी मुंबई येथे उपोषण सोडविले. कुणबी मराठ्यांच्या सग्यासोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र देवू यासाठी अध्यादेश जारी केला . यामध्ये गृहचौकशी करण्यात येईल अशी तरतूद आहे. याला छगन भुजबळ यांनी या अध्यादेशाला तीव्र विरोध केला आहे. मनोज जरांगे यांचे आंदोलन फसले आहे अशी मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे म्हणणे आहे. कारण रक्ताच्या नातेवाईक यांची वंशावळ तरतूद आधीच OBC आरक्षणात आहे. हे नवीन काही गोष्ट नाही. कारण ज्यासाठी मराठा आरक्षण उभे झाले 1) मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश 2)मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घेणे या दोन्हीही मागण्या मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे व उपमुख्यमंत्री यांनी मान्य केल्या नाहीत. मनोज जरांगे यांनी अजूनही सग्या सोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र मिळेपर्यंत आंदोलन चालू राहील हे जाहीर केले.मराठा समाजाने काही ठिकाणी जल्लोष साजरा केला.पण यामध्ये मराठा समाजाची घोर फसवणूक सरकारने केली असल्याचे मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे आहे .या पुढील मराठा आरक्षण आंदोलनाचे नेतृत्व कायदे तज्ञ व सामाजिक क्षेत्रात अनुभव असणाऱ्या मराठ्यांनीच केले पाहीजेत म्हणजे समाजाची शक्ती निरर्थक व वाया जाणार नाही, अशी भावना आरक्षणातून सुटलेल्या 30% मराठा बंधु भगिनींची आहे. महाराष्ट्र शासनाने मराठा समाजाच्या सामाजिक व आर्थिक सर्व्हेक्षणानंतर व अहवाल बघून मराठा आरक्षण जाहीर करू असे सांगीतले होते. 16/02/2024 पासून अंमलबजावणी करू असे एकनाथ शिंदे सरकारने सांगीतले. 10/02/2024 रोजी मनोज जरांगे आंतरवाली सराटी येथे आमरण उपोषणास बसले. * मात्र या आरक्षणावर हरकती आल्या असल्याकारणाने हे आरक्षण पुन्हा थंडबस्त्यात गेले. == 10% स्वतंत्र मराठा आरक्षण == * १९ फेब्रुवारी,२०२४: शिवजयंतीच्या लगेच दुसऱ्यादिवशी महाराष्ट्र शासनाने [[राज्य मागासवर्ग आयोग]] ('''अध्यक्ष-न्या.सुनिल शुक्रे''') यांच्या अहवालानुसार मराठा समाजाला विधानसभेत ठराव मंजूर करून १०% स्वतंत्र असे MSR-SEBC आरक्षण दिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजशास्त्र]] [[वर्ग:चुकीच्या नामविश्वात साचे असणारी पाने]] [[वर्ग:भारतातील जातीनिहाय आरक्षण]] 7j019tcv1ysvy0h8cgqu7mne41reiq3 2689160 2689159 2026-06-14T13:23:25Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689160 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[मराठा]] समाजाची आरक्षणाची मागणी सर्व प्रथम स्व.अण्णासाहेब पाटील (माथाडी कामगार नेते) यांनी १९८० मध्ये केली व मराठा समाजामध्ये जागृती करून पहीला मराठा आरक्षणासंदर्भात २२ मार्च १९८२ ला मुंबईत काढला. आरक्षण देण्याची मागणी मुख्यमंत्री बाबासाहेब भोसले यांनी मान्य केली, पण दुसऱ्याच दिवशी अण्णासाहेब पाटील यांचा मृत्यू झाला. मराठा समाजाचे १९७८पासूनचे # शरद पवार (१९७८), # बाबासाहेब भोसले (१९८२), # वसंतदादा पाटील (१९८३) # शिवाजीराव पाटील-निलंगेकर (१९८५) # [[शंकरराव चव्हाण]] (१९७६ व १९८६), # शरद पवार (१९८८ व १९९३): ४ वेळेस # नारायण राणे (१९९९) # विलासराव देशमुख (१९९९ व २००४), # [[अशोक चव्हाण]] (२००८ ते २०१०) या कालावधीत हे मुख्यमंत्री मराठा समाजाचे झाले, पण यांनी गरीब मराठा समाजाला आरक्षण दिले नाही व काही सर्वेक्षणेदेखील केली नाहीत. महाराष्ट्रात १९९५ साली स्थापन झालेल्या पहिल्या राज्य मागासवर्ग आयोगाने (न्या. खत्री आयोगाने) मराठा समाजाच्या समान सामाजिक दर्जा असणाऱ्या कुणबी पोटजातीला आरक्षण मिळाले, पण मराठ्यांना नाही. * आर.एम.बापट आयोग: २००४ च्या न्यायमूर्ती रमेश माधव बापट आयोगाने २००८ साली अहवाल सादर केला. अहवाल मराठा आरक्षणाचे समर्थनार्थ ४ विरुद्ध ३ असतांना डाॅ.अनुराधा भोईटे यांचे केवळ अंतीम मिंटींगला गैरहजर होत्या म्हणून जस्टीस बापट यांनी त्यांचे मत खारीज केले. डाॅ.अनुराधा भोईटे हृदयविकाराचा झटका आल्यामुळेच अंतीम मिटींगला येवू शकल्या नाहीत. मग ३ विरुद्ध ३ मते झाली, अध्यक्ष बापट यांना मत टाकण्याची संधी मिळाली व त्यांनी आपले मत मराठा आरक्षणाच्या विरोधात टाकले व मराठा आरक्षण बहुमताने फेटाळून लावले. ==न्या. सराफ आयोग== २००९ साली मुख्यमंत्री [[अशोकराव चव्हाण]] सरकारने सराफ आयोग नेमला. मराठा आरक्षणासाठी मराठा समाजातील लोकांनी अनेक आंदोलने चालू ठेवली. [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वंशज छत्रपती [[संभाजीराजे भोसले]] व [[उदयनराजे भोसले]] मराठा सेवा संघाने सुरू केलेल्या मराठा आरक्षण आंदोलनात उतरले. मराठा समाजाला २५ टक्के स्वतंत्र आरक्षण मिळावे, अशी मागणी करण्यात आली. == राणे उप-समिती == आघाडी सरकारने नारायण राणे समीती नेमण्यात आली व [[पृथ्वीराज चव्हाण]] सरकारने २५/०६/२०१४ रोजी मराठा समाजाला १६% आरक्षण दिले व मुस्लिमांना ४% आरक्षण दिले. [[केतन तिरोडकर]] या माहिती अधिकार कार्यकर्त्याने आरक्षणाविरुद्ध हायकोर्ट मुंबई येथे गेला व हे आरक्षण हायकोर्टाने १४.१०.२०१४ला रद्द केले. [[इ.स. २०१८]] ऑक्टोबर मध्ये भाजपाचे फडणवीस सरकार होते. * २०१६ मध्ये कोपर्डी हत्याकांड घडले. या विरोधात मराठ्यांचे एक मराठा लाख मराठा या घोषणेने लाखोंचे मोर्चे शांतिपूर्णरीतीने निघाले. यामध्ये पुन्हा मराठा आरक्षणाची मागणी झाली. २०१७साली न्या.एस.बी.म्हसे यांच्या निधनानंतर [[देवेंद्र फडणवीस]] सरकारने '''मारोतराव गायकवाड आयोग''' नेमला. (१५.११.२०१८) [[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणवीसांच्या]] [[महाराष्ट्र सरकार]]ने राज्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या १५% असलेल्या [[मराठा]] समाजाला उच्च न्यायालयाच्या सल्ल्याने १३% आरक्षण दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/maratha-reservation-bill-passed-in-maharashtra-assembly/articleshow/66863045.cms|title=Maratha Reservation Bill: मराठ्यांना १६% आरक्षण; विधानसभेत विधेयक मंजूर|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]}}</ref>मात्र यापुर्वीच 14/08/2018ला 102वी घटनादुरुस्तीनुसार राज्यांचे आरक्षणाचे अधिकार केंद्र सरकारकडून काढण्यात आले व खुल्या प्रवर्गातील गरीबांना 10% EWS आरक्षण देण्यात आले. राज्य सरकारला फक्त विशेष आवश्यक परिस्थीतीनुसार आरक्षण देण्याचे अधिकार ठेवण्यात आले. * मग मराठा आरक्षणाविरुद्ध सर्वोच्छ न्यायालयात ॲड. डॉ. जयश्री पाटील यांनी याचिका दाखल केली, तर ती केस त्यांचे पती ॲड. [[गुणरत्न सदावर्ते]] यांनी यशस्वीपणे लढली. त्यामुळे ५ मे २०२१ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय रद्द केला आणि मराठा आरक्षण हे असंवैधानिक असल्याचे सांगून त्यास अवैध ठरवले. पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने एकमताने (५-०) हा निर्णय दिला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/supreme-court-strikes-down-maratha-reservation-a584/|title=Maratha Reservation: मराठा आरक्षण रद्द; सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल|date=2021-05-05|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-05-05}}</ref> == सर्वोच्च न्यायालयाचे निरीक्षणे == मराठा आरक्षण सुप्रीम कोर्टाकडून रद्द करताना कोर्टाने खालील काही मुद्दे मांडले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56331262|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56991385|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53408193|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56990665|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56648803|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> # न्या. एम.जी.गायकवाड समितीचा अहवाल फेटाळला. # मराठा समाज मागास असल्याचे नाकारले, त्यामुळेच मराठा आरक्षण लागू करणे गरजेचे नाही. # ९ सप्टेंबर २०२० पर्यंतचे पदव्युत्तर वैद्यकीय प्रवेश रद्द होणार नाहीत. # आरक्षणांतर्गत झालेले प्रवेश व नोकर-भरती मानवतेच्या दृष्टीकोनातून रद्द केली नाही. # आरक्षणाची सीमा ५० टक्क्यांहून अधिक असू नये. # मराठा समाजाचा एसईबीसी प्रवर्गात समावेश चुकीचा म्हटला. # संविधानाची १०२वी घटना दुरुस्ती वैध ठरवली. # MG गायकवाड आयोग आणि मुंबई उच्च न्यायालय हे दोघेही ५० टक्क्यांची मर्यादा ओलांडण्यासाठीचे योग्य कारण सांगू शकले नाहीत. # मराठा समाजाला सामाजिकदृष्ट्या आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीय समजणे, हे समानतेच्या सिद्धांताचे उल्लंघन आहे. # इंद्रा सहानी केसच्या पुनर्विचाराची मागणी चुकीची ठरवली. == कुणबी प्रमाणपत्र: (OBC) मागणी == मनोज जरांगे पाटील यांनी अंतरवाली सराटी येथे 29/08/2023 पासून आमरण उपोषण सुरू केले. 29/08/2023 ला दुपारी आंदोलनस्थळी आंदोलकांवर पोलिसांकडून लाठीचार्ज करण्यातआला , यात महिला, पुरुष, वयोवृद्ध, लहान मुल जखमी झाले, काही प्रमाणात पोलीस देखील जखमी झाले. सदर प्रकरणात महाराष्ट्राचे उप-मुख्यमंत्री व गृहमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी लाठीचार्जचा आदेश दिलेला होता असा आरोप मनोज जरांगे पाटील यांनी केला .<ref>प्रत्यक्ष दर्शनी घटना क्रम स्पष्ट केला आहे. </ref>अनेक मराठा आंदोलकांवर पोलिसांवर दगडफेक केल्यामुळे गंभीर स्वरूपाचे गुन्हे दाखल झाले.या घटनेने संपुर्ण महाराष्ट्रातील संपुर्ण मराठा खडबडून जागा झाला.मराठा समाजाचे सामाजिक नेते पुरुषोत्तम खेडेकर व राजकीय नेते शरद पवार छत्रपती संभाजी राजे यांनी अंतरवाली सराटी कडे धाव घेतली.सरकारकडून मंत्री गिरीश महाजन, गुलाबराव पाटील यांनी मनोज जरांगे यांनी उपोषण मागे घ्यावे यासाठी मध्यस्ती करण्याच्या प्रयत्न केला.सरकारने कुणबी नोंदी तपासाव्या व मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश करावा ही मागणी जरांगे यांनी केली. ==कुणबी शोधमोहीम: संदीप शिंदे समिती== मुख्यमंत्री एकनाथराव शिंदे यांनी न्या. संदीप शिंदे यांच्या अध्यक्षतेखाली मराठा आरक्षणासाठी मराठा कुणबी नोंदी तपासण्याठी व पुरावे गोळा करण्यासाठी समीती नेमली. याला ओबीसी नेते छगन भुजबळ, प्रकाश शेंडगे, बबनराव तायवाडे, लक्ष्मण पवार यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करण्याला व नोंदी तपासण्याला हरकत घेतली. ओबीसींचे मेळावे चालू केले व मराठा ओबीसीकरणास विरोध चालू केले. छगन भुजबळ, लक्ष्मण पवार यांनी वादग्रस्त व विस्फोटक वक्तव्ये करून राज्यात तणाव निर्माण केला. देवेन्द्र फडणवीस व एकनाथ शिंदे यांनी मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करणार नसल्याचे सांगीतले आहे. स्वतंत्र आरक्षण देऊ असे हे दोघे म्हणाले. मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीने मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश मागितला आहे व आंदोलकांवरील गुन्हे सरसकट मागे घ्यावी ही मागणी केली आहे.माळी समाजाचे नेते छगन भुजबळ यांनी मराठा समाजाचा ओबीसीत समाजाला विरोध केला आहे व तीव्र आंदोलन करण्याचा ईशारा दिला आहे. स्वतंत्र आरक्षण देण्याची महाराष्ट्र सरकारची भूमिका आहे .मराठा व ओबीसीत असलेला कुणबी एकच असल्याचे मनोज जरांगे व मराठा आरक्षण आंदोलन समीतीचे म्हणणे आहे.प्रत्यक्षात एकूण मराठा समाजापैकी 70% मराठ्यांची 1967पुर्वीची नोंद कुणबी असल्यामुळेच ते आधीच ओबीसीत दाखल आहेत.केवळ 30%मराठा ओबीसी आरक्षणातून सुटलेला आहे.याच मराठ्यांसाठी मराठा आरक्षण आंदोलक काम करीत आहेत.14/10/2023ला मराठा समाजाचा रेकार्ड ब्रेक मेळावा आंतरवाली सराटी येथे झाला.सरकारने वीज तोडली.परीणाम पिण्याच्या पाण्यासाठी मोटारपंप चालू होवू शकले नाही.लोकांनी हाताने काढून जमलेल्या लोकांना पाणी पाजले. मराठा समाजाने या पुढील रणनीती या मेळाव्यात ठरवली.मराठा समाजाच्या सर्वेक्षणाची मागणी करण्यात आली.यामध्ये सरकारला आंदोलक मनोज जरांगे यांनी 20 जाने 2024 पर्यंत सरसकट मराठ्यांचा ओबीसीत समावेश करा व मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घ्या नाहीतर मराठा समाज लाखोंच्या संख्येने मुंबईत डेरे दाखल होईल व पुढची जबाबदारी सरकारची असेल.अखेर ही मागणी पुर्ण न झाल्याने .मनोज जरांगे यांनी साश्रुपुर्ण रितीने आंतरवाली सराटी सोडले व मुंबईकडे मराठा आंदोलकासह प्रयाण केले. सरकारने नमून मग मराठा सर्व्हेक्षण करण्यासाठीचे सर्वेक्षकांचे प्रशिक्षण 20/21जानेवारीला घेतले. राज्य मागासवर्ग आयोगाने 23जानेवारी 2024पासून मराठा समाजाचे आर्थिक व सामाजिक सर्वेक्षण सुरू केले व यात इतर जातींचीही माहीती घेणे सुरू केले आहे.यासाठी154 प्रश्नांची प्रश्नावली मराठा ,कुणबी मराठा ,मराठा कुणबी,कुणबी व्यक्तीकडून घेण्यात येत आहे .31/1/2024 पर्यंत हे सर्वेक्षण चालेल. मुंबईतकडे निघालेल्या मनोज जरांगेंच्या आरक्षण यात्रेत लाखो मराठे खसामील होत गेले.शेवटी 25/01/2024 लाखो मराठे नवी मुंबईत दाखल झाले व तेथे त्यांना अडवण्यात आले.27/1/2024ला मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे हस्ते मनोज जरांगे यांनी वाशी,नवी मुंबई येथे उपोषण सोडविले. कुणबी मराठ्यांच्या सग्यासोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र देवू यासाठी अध्यादेश जारी केला . यामध्ये गृहचौकशी करण्यात येईल अशी तरतूद आहे. याला छगन भुजबळ यांनी या अध्यादेशाला तीव्र विरोध केला आहे. मनोज जरांगे यांचे आंदोलन फसले आहे अशी मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे म्हणणे आहे. कारण रक्ताच्या नातेवाईक यांची वंशावळ तरतूद आधीच OBC आरक्षणात आहे. हे नवीन काही गोष्ट नाही. कारण ज्यासाठी मराठा आरक्षण उभे झाले 1) मराठा समाजाचा सरसकट ओबीसीत समावेश 2)मराठा आंदोलकांवरील सर्व गुन्हे मागे घेणे या दोन्हीही मागण्या मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे व उपमुख्यमंत्री यांनी मान्य केल्या नाहीत. मनोज जरांगे यांनी अजूनही सग्या सोयर्यांना कुणबी प्रमाणपत्र मिळेपर्यंत आंदोलन चालू राहील हे जाहीर केले.मराठा समाजाने काही ठिकाणी जल्लोष साजरा केला.पण यामध्ये मराठा समाजाची घोर फसवणूक सरकारने केली असल्याचे मराठा आरक्षण अभ्यासक यांचे आहे .या पुढील मराठा आरक्षण आंदोलनाचे नेतृत्व कायदे तज्ञ व सामाजिक क्षेत्रात अनुभव असणाऱ्या मराठ्यांनीच केले पाहीजेत म्हणजे समाजाची शक्ती निरर्थक व वाया जाणार नाही, अशी भावना आरक्षणातून सुटलेल्या 30% मराठा बंधु भगिनींची आहे. महाराष्ट्र शासनाने मराठा समाजाच्या सामाजिक व आर्थिक सर्व्हेक्षणानंतर व अहवाल बघून मराठा आरक्षण जाहीर करू असे सांगीतले होते. 16/02/2024 पासून अंमलबजावणी करू असे एकनाथ शिंदे सरकारने सांगीतले. 10/02/2024 रोजी मनोज जरांगे आंतरवाली सराटी येथे आमरण उपोषणास बसले. * मात्र या आरक्षणावर हरकती आल्या असल्याकारणाने हे आरक्षण पुन्हा थंडबस्त्यात गेले. == 10% स्वतंत्र मराठा आरक्षण == * १९ फेब्रुवारी,२०२४: शिवजयंतीच्या लगेच दुसऱ्यादिवशी महाराष्ट्र शासनाने [[राज्य मागासवर्ग आयोग]] ('''अध्यक्ष-न्या.सुनिल शुक्रे''') यांच्या अहवालानुसार मराठा समाजाला विधानसभेत ठराव मंजूर करून १०% स्वतंत्र असे MSR-SEBC आरक्षण दिले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजशास्त्र]] [[वर्ग:चुकीच्या नामविश्वात साचे असणारी पाने]] [[वर्ग:भारतातील जातीनिहाय आरक्षण]] q4e2svr9llq2p0uauzszhjxv6oas8gs 0 143830 2689284 2618309 2026-06-15T05:30:33Z ~2026-24679-89 182431 /* इ.स. १३४७ ते इ.स.१५०० */ 2689284 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{विकिकरण}} {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = दौलताबाद |चित्र = किल्ले_देवगिरी.jpg |चित्रशीर्षक = दौलताबाद किल्ला |चित्ररुंदी = 220px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 19.942724 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 75.213164 | long_m = | long_s = | long_EW = E | उंची = २९७५ फूट | प्रकार = | श्रेणी = | ठिकाण = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = छत्रपती संभाजीनगर | अवस्था = व्यवस्थित | गाव = दौलताबाद | स्थापना = }} '''दौलताबाद''' हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छ्त्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील]] एक गाव असून येथे [[देवगिरीचे यादव]] यांचा ऐतिहासिक किल्ला आहे. ==इतिहास== ===१२वे शतक=== [[बदामी]]चे [[चालुक्य]], कल्याणीचे [[चालुक्य]], [[मौर्य]], [[शुंग]], [[सातवाहन]], [[हल]] ([[हाला]]), [[शक]] क्षत्रप, [[सातकर्णी]], [[वाकाटक]], [[नल]], [[विंध्यसेना]], [[प्रवरसेना]], [[राष्ट्रकूट]] यांच्यानंतर बाराव्या शतकाच्या शेवटच्या २५ वर्षात देवगिरीच्या [[यादव|यादवांचा]] उदय [[खान्देश]] परिसरात झाला. पहिल्या [[सेऊनचंद्र|सेऊनचंद्राच्या]] सेऊनदेशात (आताचा खान्देशात) [[नाशिक]] ते देवगिरीचाही समावेश होता. * [[कृष्णा नदी]]च्या उत्तरेकडे वर्चस्व प्रस्थापित करणाऱ्या या यादव वंशातील [[पाचवा भिल्लमा]] या राजपुत्राने देवगिरी शहराची स्थापना करून पुढे तेथून राज्य चालवले. पुढे [[सिंघण]] व त्यानंतर त्याचा नातू [[कृष्ण]] यांनी राज्य वाढवले. या कृष्णाचा भाऊ [[महादेव]] याची अचूक (जन्म?)तारीख २९ ऑगस्ट, १२६१ अशी असल्याचे निश्चित झाले आहे. त्याने [[उत्तर]] [[कोकण|कोकणाचा]] प्रदेश आपल्या राज्यास जोडण्यात यश प्राप्त केले आणि गादी आपला मुलगा [[आमण्णा]]कडे सोपविली. पण कृष्णाचा मुलगा [[रामचंद्र|रामचंद्राने]] बंड करून गादी स्वतःकडे घेतली आणि [[विदर्भ]] आणि इतरत्रही विजय प्राप्त केले. मात्र, १२९६ मध्ये झालेल्या [[अल्लाउद्दीन खिलजी]]च्या आकस्मिक हल्ल्यास रामचंद्र तोंड देऊ शकला नाही. === इ.स. १३२७ ते इ.स. १३९७ === इ.स. १३२७ मध्ये [[अल्लाउद्दीन खिलजी]] या उत्तरेतील सुल्तानाने [[दख्खन]] प्रांतात क्रूर आक्रमण करून हिंदूंना लक्ष्य केले. देवगिरीच्या यदवांनी मोठा कठिण लढा दिला. अनेक लढाया यादव जिंकले. यादवांच्या लढाऊ बाण्यामुळे अल्लाउद्दीन खिलजीला ही मोहीम सोडून द्यावी लागली. तरीही किल्ला सोडला आणि क्रूर मुस्लिम आक्रमकांनी महाराष्ट्राची संपत्ती लुटली. सेनापती [[मलीक कफूर]] याने अल्ला‍उद्दीनचे काम पुढे चालू ठेवले आणि इ.स. १३१० मध्ये यादवांची सत्ता लयाला गेली. ===इ.स.१३१० ते इ.स.१३४७=== अल्ला‍उद्दीनचे अनुकरण [[मुहम्मद बिन तुघलक]] (इ.स. १३२४-१३५०) या [[दिल्ली]]च्या सुलतानाने करून आपली सत्ता वाढविण्यासाठी दक्षिणेतील [[मदुराई|मदुरे]]पर्यंत आक्रमणे केली. [[इ.स. १३२६|१३२६]] मध्ये [[मुहम्मद बिन तुघलक]] या दिल्लीच्या सुलतानाने आपली राजधानी देवगिरीवर आणली व देवगिरीचे नाव दौलताबाद केले. दिल्लीहून आपली राजधानी दौलताबादेस आणण्याचा त्याचा प्रयत्न असफल झाला. ही राजधानी परत दिल्लीला न्यावी लागली. राजधानीचे शहर म्हणून देवगिरीला एक वेगळी ओळख देण्याचा प्रयत्न मोहम्मद तुघलकाच्या काळामध्ये झाला. मुहम्मद बिन तुघलक परत गेल्यावर किल्ल्याचे नाव पूर्ववतपणे देवगिरी झाले. देवगिरी किल्ल्यावर पंचधातूंनी बनवलेला एक तोफ आहे. तोफ किल्ल्यावर बनवली आहे. त्या तोफेमध्ये एक शहर उद्ध्वस्त करण्याची शक्ती आहे. या तोफेवरील कोरलेली माहिती ही पर्शियन भाषेत व लिपीत आहे. ===इ.स. १३४७ ते इ.स.१५००=== तुघलकांची सत्ता क्षीण झाल्यावर [[अल्ला‍उद्दीन हसन बहामनी]] याच्या अधिपत्याखाली दक्षिणेत [[इ.स. १३४७]] साली [[बहामनी]] घराण्याची स्थापना झाली. ते राज्य सुमारे १५० वर्षे टिकले. देवगिरी अथवा दौलताबाद ही बहामनींची काही काळ राजधानी होती. सोळाव्या शतकात बहामनी राज्याचे # [[गोवळकोंडा|गोवळकोंड्याची]] [[कुतुबशाही]], # [[अहमदनगर]]ची [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]], # [[वऱ्हाड]]ची/([[विदर्भ|विदर्भाची]]/[[एलिचपूर]]ची) [[इमादशाही]], # [[विजापूर]]ची [[आदिलशाही]] आणि # [[बीदर|बिदर]]ची [[बरीदशाही]] अशा पाच स्वतंत्र राज्यांत विभाजन झाले. आपली सत्ता टिकविण्याकरिता या दख्खनी सुलतानांना प्रशासनासाठी स्थानिक [[मराठी]] लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर साहाय्य घ्यावे लागले. सनदी सेवा, लष्करी चाकरी आणि राजनैतिक व्यवहार यासाठी प्रामुख्याने त्यांना मराठी माणसांचीच नेमणूक करावी लागली. सतराव्या शतकाच्या अंतापर्यंत या पाचही शाह्या [[मुघल|मोगल]] साम्राज्यांत विलीन झाल्या. * १७ व्या शतकाचा अखेरीस [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] येथे वास्तव्य केले होते. == राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक == देवगिरी किल्ल्याला [[२८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५१]] रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20%28i.e.%20Chand%20Minar%29.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, औरंगाबाद सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=नोटिफिकेशन ऑफ सेंट्रली प्रोटेक्टेड मॉन्युमेन्ट्स इन इंडिया | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212501/http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20(i.e.%20Chand%20Minar).pdf | url-status=dead }}</ref> == महाराष्ट्राचे आश्चर्य == महाराष्ट्राच्या ७ आश्चर्यांपैकी देवगिरीचा किल्ला हे एक आश्चर्य ठरले आहे. महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची जून २०१३ मध्ये घोषणा करण्यात आली. शांती-सद्भावनेचे प्रतीक [[ग्लोबल पॅगोडा]], मुंबईच्या मध्य रेल्वेचं मुख्यालय [[सीएसटी स्टेशन]], मध्ययुगीन काळातील एक अभेद्य किल्ला देवगिरीचा किल्ला, पश्चिम घाटातील [[कास पठार]], स्वराज्याची पहिली राजधानी [[राजगड किल्ला]], बुलडाण्यातील [[लोणार सरोवर]], छत्रपती संभाजीनगर मधील [[अजिंठा लेणी]] ही महाराष्ट्राची सात आश्चर्ये आहेत. जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर महाराष्ट्रातील सात आश्चर्य निवडली गेली आहेत. हा पर्यटनासाठी अतिशय प्रसिद्ध किल्ला आहे. जागतिक स्तरावर जशी सात आश्चर्ये निवडली गेली, त्याच धर्तीवर ‘[[एबीपी माझा]]’ ने महाराष्ट्रातूनही '''सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट्रा''' कार्यक्रमाच्या माध्यमातून सात आश्चर्य निवडली. डॉ. जगदीश पाटील, डॉ. अरुण टीकेकर, राजीव खांडेकर, श्री. अरविंद जामखेडकर, डॉ. निशीगंधा वाड, श्री. विकास दिलावरी, श्री. व्ही. रंगनाथन या सात ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांपैकी सात वंडर्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|title=महाराष्ट्रातील सात वंडर्सची घोषणा|access-date=2018-03-24|website=[[एबीपी माझा]]|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104130507/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|url-status=dead}}</ref> विशेष म्हणजे त्या गडावरील मेंढातोफ आहे. ती तोफ अतिशय अद्भुत आहे, त्या तोफेचे खासियत म्हणजे तो तोफ एक माऱ्यात एखादा गड किंवा किल्ला उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता त्या मध्ये आहे. ती तोफ पंच धात़ूंनी निर्माण केली आहे. ==छायाचित्रे== <gallery mode="packed"> चित्र:DautlatabadFortGate.JPG|'''front entri gate''' चित्र:A monument inside Daulatabad Fort.jpg चित्र:Daulatabad Fort.jpg चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (48).JPG चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (69).JPG|TOF ON DAULATABAD FORT चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (75).JPG|Daulatabad Fort OUTDOOR VIEW चित्र:DaulatabadPrison.JPG चित्र:DaulatabadFort.JPG </gallery> == वर्णन आणि इतिहास == महाराष्ट्रात जगप्रसिद्ध [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] लेण्यांव्यतिरिक्त अभिमान बाळगावा, अशा अनेक वास्तू आहेत. यादवांची राजधानी असलेला देवगिरीचा दुर्ग म्हणजेच दौलताबादचा किल्ला हा त्यापैकीच एक आहे. रामदेवराय यादवांपासून निझामशाहीपर्यंत अनेक राजांचे कर्तृत्त्व पाहिलेला हा किल्ला छत्रपती संभाजीनगरची शान आहे. छत्रपती संभाजीनगरपासून सुमारे १५ किलोमीटरवर असलेल्या या किल्ल्याचे मूळ नांव देवगिरी असे आहे. देवगिरी हा किल्ला एका २०० मीटर उंच दगडाच्या टेकडीवर वसलेला आहे. देवगिरी या नावामागेही एक दंतकथा आहे. * एकदा शंकर-पार्वती सारिपाट खेळत होते. त्यात शंकर पराभूत झाले आणि रागारागाने वेरूळच्या अरण्यात निघून गेले. पार्वती भिल्लिणीच्या वेशात म्हैसमाळच्या डोंगरात राहू लागली. या भिल्लिणीवर शंकर अनुरक्त झाले आणि त्यांनी देवांना वेरूळ परिसरात येण्यास मनाई केली आणि जवळच असलेल्या ज्या डोंगरावर देव राहू लागले तो देवगिरीचा डोंगर होय. या डोंगरावर बांधलेला किल्ला म्हणून यास देवगिरीचा किल्ला म्हणतात. राष्ट्रकूट राज्यातील श्रीवल्लभ याने इ.स. ७५६ ते ७७२ या काळात हा किल्ला उभारला. भारताच्या इतर कोणत्याही राज्यात दिसणार नाही, असा हा किल्ला दक्षिणेच्या प्रवेशद्वारीच उभा असल्यामुळे दक्षिणेच्या इतिहासात त्याला फार महत्त्व होते. किल्ल्याचा डोंगर ६०० फूट उंचीचा असून त्याच्या भोवती ५० फूट रुंदीचा खोल पाण्याने भरलेला खंदक आहे. खंदकाच्या तळापासून १५० ते २०० फूट उंचीचा कडा इतका तासून काढलेला आहे की सापालाही वर चढून जाता येणे शक्य नाही. महाद्वारातून प्रवेश केल्याबरोबर उजव्या बाजूस ‘चांदमिनार’ नावाचा मनोरा दिसतो. २१ व्या शतकात मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी उभारलेल्या या मनोऱ्याची उंची २१० फूट असून बुंध्याचा परीघ ७० फूट आहे. याला एकूण चार मजले आहेत. याच भागात ‘किल्ले-शिकन’ नावाची एक तोफ ठेवलेली आहे. ही तोफ पंचधातूंची आहे. या तोफेला ‘मेंढा तोफ’ असेही म्हणतात. जवळच एक १८० स्तंभाचे हेमाडपंती मंदिर आहे. १९५० मध्ये लोकांनी स्वयंस्फूर्तीने येथे भारतमातेची मूर्ती स्थापन केली. या मंदिरासमोरच हत्ती हौद नावाचा १५० फूट लांब, १०० फूट रुंद आणि २३ फूट खोल असा विस्तीर्ण जलाशय आहे. राजा रामदेव धान्य व दारूगोळा ठेवत असलेला काळाकोट पाहण्यासारखा आहे. याच धान्य गोदामामध्ये फितुरी झाली होती. तेथे धान्याऐवजी मिठाची पोती रचली गेली आणि भुकेल्यापोटी मराठी फौजेचा पराभव झाला. तसेच अल्लाउद्दीन खिलजीने दक्षिणेतील पहिले पाऊल देवगिरी किल्ल्यावरच टाकले. * यादव साम्राज्याची राजधानी असलेला हा किल्ला इ.स. १३१८ मध्ये हरपाळदेवाला ठार मारून अल्लाउद्दीन खिलजीने ताब्यात घेतला. या किल्ल्याने खिलजी, तुघलक, बहामनी, मुगल, निझाम, मराठा या घराण्यांचे स्वामित्त्व स्वीकारले होते. * महंमद तुघलकाने तर इ.स. १३२७ मध्ये आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरीला आणली. त्यानंतर देवगिरीला दौलताबाद हे नाव दिले. १९५० मध्ये निझामाचे राज्य खालसा केल्यानंतर देवगिरीला स्वातंत्र्याचा प्रकाश लाभला. शिवलिंगाच्या आकाराचा हा गड म्हणजे स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. १५०० वर्णांच्या सुखद व दुःखद घटनांनी न्हालेला, शेकडो पिढय़ांच्या हृदयांचे स्पंदन अनुभवलेला देवगिरीचा हा दुर्ग आपल्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक परंपरेचा साक्षीदार आहे. == हे सुद्धा पहा == *[[भारतातील किल्ले]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{विस्तार-किल्ला}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आश्चर्ये]] [[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] 3dheuvkqzkgpa7x084en9bulmubo7as 2689285 2689284 2026-06-15T05:31:07Z ~2026-24679-89 182431 /* इ.स. १३४७ ते इ.स.१५०० */ 2689285 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{विकिकरण}} {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = दौलताबाद |चित्र = किल्ले_देवगिरी.jpg |चित्रशीर्षक = दौलताबाद किल्ला |चित्ररुंदी = 220px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 19.942724 | lat_m = | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 75.213164 | long_m = | long_s = | long_EW = E | उंची = २९७५ फूट | प्रकार = | श्रेणी = | ठिकाण = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = छत्रपती संभाजीनगर | अवस्था = व्यवस्थित | गाव = दौलताबाद | स्थापना = }} '''दौलताबाद''' हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छ्त्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील]] एक गाव असून येथे [[देवगिरीचे यादव]] यांचा ऐतिहासिक किल्ला आहे. ==इतिहास== ===१२वे शतक=== [[बदामी]]चे [[चालुक्य]], कल्याणीचे [[चालुक्य]], [[मौर्य]], [[शुंग]], [[सातवाहन]], [[हल]] ([[हाला]]), [[शक]] क्षत्रप, [[सातकर्णी]], [[वाकाटक]], [[नल]], [[विंध्यसेना]], [[प्रवरसेना]], [[राष्ट्रकूट]] यांच्यानंतर बाराव्या शतकाच्या शेवटच्या २५ वर्षात देवगिरीच्या [[यादव|यादवांचा]] उदय [[खान्देश]] परिसरात झाला. पहिल्या [[सेऊनचंद्र|सेऊनचंद्राच्या]] सेऊनदेशात (आताचा खान्देशात) [[नाशिक]] ते देवगिरीचाही समावेश होता. * [[कृष्णा नदी]]च्या उत्तरेकडे वर्चस्व प्रस्थापित करणाऱ्या या यादव वंशातील [[पाचवा भिल्लमा]] या राजपुत्राने देवगिरी शहराची स्थापना करून पुढे तेथून राज्य चालवले. पुढे [[सिंघण]] व त्यानंतर त्याचा नातू [[कृष्ण]] यांनी राज्य वाढवले. या कृष्णाचा भाऊ [[महादेव]] याची अचूक (जन्म?)तारीख २९ ऑगस्ट, १२६१ अशी असल्याचे निश्चित झाले आहे. त्याने [[उत्तर]] [[कोकण|कोकणाचा]] प्रदेश आपल्या राज्यास जोडण्यात यश प्राप्त केले आणि गादी आपला मुलगा [[आमण्णा]]कडे सोपविली. पण कृष्णाचा मुलगा [[रामचंद्र|रामचंद्राने]] बंड करून गादी स्वतःकडे घेतली आणि [[विदर्भ]] आणि इतरत्रही विजय प्राप्त केले. मात्र, १२९६ मध्ये झालेल्या [[अल्लाउद्दीन खिलजी]]च्या आकस्मिक हल्ल्यास रामचंद्र तोंड देऊ शकला नाही. === इ.स. १३२७ ते इ.स. १३९७ === इ.स. १३२७ मध्ये [[अल्लाउद्दीन खिलजी]] या उत्तरेतील सुल्तानाने [[दख्खन]] प्रांतात क्रूर आक्रमण करून हिंदूंना लक्ष्य केले. देवगिरीच्या यदवांनी मोठा कठिण लढा दिला. अनेक लढाया यादव जिंकले. यादवांच्या लढाऊ बाण्यामुळे अल्लाउद्दीन खिलजीला ही मोहीम सोडून द्यावी लागली. तरीही किल्ला सोडला आणि क्रूर मुस्लिम आक्रमकांनी महाराष्ट्राची संपत्ती लुटली. सेनापती [[मलीक कफूर]] याने अल्ला‍उद्दीनचे काम पुढे चालू ठेवले आणि इ.स. १३१० मध्ये यादवांची सत्ता लयाला गेली. ===इ.स.१३१० ते इ.स.१३४७=== अल्ला‍उद्दीनचे अनुकरण [[मुहम्मद बिन तुघलक]] (इ.स. १३२४-१३५०) या [[दिल्ली]]च्या सुलतानाने करून आपली सत्ता वाढविण्यासाठी दक्षिणेतील [[मदुराई|मदुरे]]पर्यंत आक्रमणे केली. [[इ.स. १३२६|१३२६]] मध्ये [[मुहम्मद बिन तुघलक]] या दिल्लीच्या सुलतानाने आपली राजधानी देवगिरीवर आणली व देवगिरीचे नाव दौलताबाद केले. दिल्लीहून आपली राजधानी दौलताबादेस आणण्याचा त्याचा प्रयत्न असफल झाला. ही राजधानी परत दिल्लीला न्यावी लागली. राजधानीचे शहर म्हणून देवगिरीला एक वेगळी ओळख देण्याचा प्रयत्न मोहम्मद तुघलकाच्या काळामध्ये झाला. मुहम्मद बिन तुघलक परत गेल्यावर किल्ल्याचे नाव पूर्ववतपणे देवगिरी झाले. देवगिरी किल्ल्यावर पंचधातूंनी बनवलेला एक तोफ आहे. तोफ किल्ल्यावर बनवली आहे. त्या तोफेमध्ये एक शहर उद्ध्वस्त करण्याची शक्ती आहे. या तोफेवरील कोरलेली माहिती ही पर्शियन भाषेत व लिपीत आहे. ===इ.स. १३४७ ते इ.स.१५००=== तुघलकांची सत्ता क्षीण झाल्यावर [[अल्ला‍उद्दीन हसन बहामनी]] याच्या अधिपत्याखाली दक्षिणेत [[इ.स. १३४७]] साली [[बहामनी]] घराण्याची स्थापना झाली. ते राज्य सुमारे १५० वर्षे टिकले. देवगिरी अथवा दौलताबाद ही बहामनींची काही काळ राजधानी होती. सोळाव्या शतकात बहामनी राज्याचे # [[गोवळकोंडा|गोवळकोंड्याची]] [[कुतुबशाही]], # [[अहमदनगर]]ची [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]], # [[वऱ्हाड]]ची([[विदर्भ|विदर्भाची]]/[[एलिचपूर]]ची) [[इमादशाही]], # [[विजापूर]]ची [[आदिलशाही]] आणि # [[बीदर|बिदर]]ची [[बरीदशाही]] अशा पाच स्वतंत्र राज्यांत विभाजन झाले. आपली सत्ता टिकविण्याकरिता या दख्खनी सुलतानांना प्रशासनासाठी स्थानिक [[मराठी]] लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर साहाय्य घ्यावे लागले. सनदी सेवा, लष्करी चाकरी आणि राजनैतिक व्यवहार यासाठी प्रामुख्याने त्यांना मराठी माणसांचीच नेमणूक करावी लागली. सतराव्या शतकाच्या अंतापर्यंत या पाचही शाह्या [[मुघल|मोगल]] साम्राज्यांत विलीन झाल्या. * १७ व्या शतकाचा अखेरीस [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] येथे वास्तव्य केले होते. == राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक == देवगिरी किल्ल्याला [[२८ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५१]] रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20%28i.e.%20Chand%20Minar%29.pdf | प्रकाशक=आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, औरंगाबाद सर्कल | भाषा=इंग्रजी | title=नोटिफिकेशन ऑफ सेंट्रली प्रोटेक्टेड मॉन्युमेन्ट्स इन इंडिया | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै, इ.स. २०१३ | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212501/http://www.asiaurangabad.in/pdf/notification/Aurangabad/Daulatabad%20fort%20and%20monument%20therein%20(i.e.%20Chand%20Minar).pdf | url-status=dead }}</ref> == महाराष्ट्राचे आश्चर्य == महाराष्ट्राच्या ७ आश्चर्यांपैकी देवगिरीचा किल्ला हे एक आश्चर्य ठरले आहे. महाराष्ट्रातील अद्भुत आणि देखण्या सात आश्चर्यांची जून २०१३ मध्ये घोषणा करण्यात आली. शांती-सद्भावनेचे प्रतीक [[ग्लोबल पॅगोडा]], मुंबईच्या मध्य रेल्वेचं मुख्यालय [[सीएसटी स्टेशन]], मध्ययुगीन काळातील एक अभेद्य किल्ला देवगिरीचा किल्ला, पश्चिम घाटातील [[कास पठार]], स्वराज्याची पहिली राजधानी [[राजगड किल्ला]], बुलडाण्यातील [[लोणार सरोवर]], छत्रपती संभाजीनगर मधील [[अजिंठा लेणी]] ही महाराष्ट्राची सात आश्चर्ये आहेत. जगभरातून मिळालेल्या २२ लाख मतांच्या आधारावर महाराष्ट्रातील सात आश्चर्य निवडली गेली आहेत. हा पर्यटनासाठी अतिशय प्रसिद्ध किल्ला आहे. जागतिक स्तरावर जशी सात आश्चर्ये निवडली गेली, त्याच धर्तीवर ‘[[एबीपी माझा]]’ ने महाराष्ट्रातूनही '''सेव्हन वंडर्स ऑफ महाराष्ट्रा''' कार्यक्रमाच्या माध्यमातून सात आश्चर्य निवडली. डॉ. जगदीश पाटील, डॉ. अरुण टीकेकर, राजीव खांडेकर, श्री. अरविंद जामखेडकर, डॉ. निशीगंधा वाड, श्री. विकास दिलावरी, श्री. व्ही. रंगनाथन या सात ज्युरीने निवडलेल्या १४ आश्चर्यांपैकी सात वंडर्सची निवड करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|title=महाराष्ट्रातील सात वंडर्सची घोषणा|access-date=2018-03-24|website=[[एबीपी माझा]]|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104130507/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A5%8D-70067|url-status=dead}}</ref> विशेष म्हणजे त्या गडावरील मेंढातोफ आहे. ती तोफ अतिशय अद्भुत आहे, त्या तोफेचे खासियत म्हणजे तो तोफ एक माऱ्यात एखादा गड किंवा किल्ला उद्ध्वस्त करण्याची क्षमता त्या मध्ये आहे. ती तोफ पंच धात़ूंनी निर्माण केली आहे. ==छायाचित्रे== <gallery mode="packed"> चित्र:DautlatabadFortGate.JPG|'''front entri gate''' चित्र:A monument inside Daulatabad Fort.jpg चित्र:Daulatabad Fort.jpg चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (48).JPG चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (69).JPG|TOF ON DAULATABAD FORT चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (75).JPG|Daulatabad Fort OUTDOOR VIEW चित्र:DaulatabadPrison.JPG चित्र:DaulatabadFort.JPG </gallery> == वर्णन आणि इतिहास == महाराष्ट्रात जगप्रसिद्ध [[अजिंठा]]-[[वेरूळ]] लेण्यांव्यतिरिक्त अभिमान बाळगावा, अशा अनेक वास्तू आहेत. यादवांची राजधानी असलेला देवगिरीचा दुर्ग म्हणजेच दौलताबादचा किल्ला हा त्यापैकीच एक आहे. रामदेवराय यादवांपासून निझामशाहीपर्यंत अनेक राजांचे कर्तृत्त्व पाहिलेला हा किल्ला छत्रपती संभाजीनगरची शान आहे. छत्रपती संभाजीनगरपासून सुमारे १५ किलोमीटरवर असलेल्या या किल्ल्याचे मूळ नांव देवगिरी असे आहे. देवगिरी हा किल्ला एका २०० मीटर उंच दगडाच्या टेकडीवर वसलेला आहे. देवगिरी या नावामागेही एक दंतकथा आहे. * एकदा शंकर-पार्वती सारिपाट खेळत होते. त्यात शंकर पराभूत झाले आणि रागारागाने वेरूळच्या अरण्यात निघून गेले. पार्वती भिल्लिणीच्या वेशात म्हैसमाळच्या डोंगरात राहू लागली. या भिल्लिणीवर शंकर अनुरक्त झाले आणि त्यांनी देवांना वेरूळ परिसरात येण्यास मनाई केली आणि जवळच असलेल्या ज्या डोंगरावर देव राहू लागले तो देवगिरीचा डोंगर होय. या डोंगरावर बांधलेला किल्ला म्हणून यास देवगिरीचा किल्ला म्हणतात. राष्ट्रकूट राज्यातील श्रीवल्लभ याने इ.स. ७५६ ते ७७२ या काळात हा किल्ला उभारला. भारताच्या इतर कोणत्याही राज्यात दिसणार नाही, असा हा किल्ला दक्षिणेच्या प्रवेशद्वारीच उभा असल्यामुळे दक्षिणेच्या इतिहासात त्याला फार महत्त्व होते. किल्ल्याचा डोंगर ६०० फूट उंचीचा असून त्याच्या भोवती ५० फूट रुंदीचा खोल पाण्याने भरलेला खंदक आहे. खंदकाच्या तळापासून १५० ते २०० फूट उंचीचा कडा इतका तासून काढलेला आहे की सापालाही वर चढून जाता येणे शक्य नाही. महाद्वारातून प्रवेश केल्याबरोबर उजव्या बाजूस ‘चांदमिनार’ नावाचा मनोरा दिसतो. २१ व्या शतकात मुस्लिम राज्यकर्त्यांनी उभारलेल्या या मनोऱ्याची उंची २१० फूट असून बुंध्याचा परीघ ७० फूट आहे. याला एकूण चार मजले आहेत. याच भागात ‘किल्ले-शिकन’ नावाची एक तोफ ठेवलेली आहे. ही तोफ पंचधातूंची आहे. या तोफेला ‘मेंढा तोफ’ असेही म्हणतात. जवळच एक १८० स्तंभाचे हेमाडपंती मंदिर आहे. १९५० मध्ये लोकांनी स्वयंस्फूर्तीने येथे भारतमातेची मूर्ती स्थापन केली. या मंदिरासमोरच हत्ती हौद नावाचा १५० फूट लांब, १०० फूट रुंद आणि २३ फूट खोल असा विस्तीर्ण जलाशय आहे. राजा रामदेव धान्य व दारूगोळा ठेवत असलेला काळाकोट पाहण्यासारखा आहे. याच धान्य गोदामामध्ये फितुरी झाली होती. तेथे धान्याऐवजी मिठाची पोती रचली गेली आणि भुकेल्यापोटी मराठी फौजेचा पराभव झाला. तसेच अल्लाउद्दीन खिलजीने दक्षिणेतील पहिले पाऊल देवगिरी किल्ल्यावरच टाकले. * यादव साम्राज्याची राजधानी असलेला हा किल्ला इ.स. १३१८ मध्ये हरपाळदेवाला ठार मारून अल्लाउद्दीन खिलजीने ताब्यात घेतला. या किल्ल्याने खिलजी, तुघलक, बहामनी, मुगल, निझाम, मराठा या घराण्यांचे स्वामित्त्व स्वीकारले होते. * महंमद तुघलकाने तर इ.स. १३२७ मध्ये आपली राजधानी दिल्लीहून देवगिरीला आणली. त्यानंतर देवगिरीला दौलताबाद हे नाव दिले. १९५० मध्ये निझामाचे राज्य खालसा केल्यानंतर देवगिरीला स्वातंत्र्याचा प्रकाश लाभला. शिवलिंगाच्या आकाराचा हा गड म्हणजे स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. १५०० वर्णांच्या सुखद व दुःखद घटनांनी न्हालेला, शेकडो पिढय़ांच्या हृदयांचे स्पंदन अनुभवलेला देवगिरीचा हा दुर्ग आपल्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक परंपरेचा साक्षीदार आहे. == हे सुद्धा पहा == *[[भारतातील किल्ले]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील सात आश्चर्ये}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{विस्तार-किल्ला}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आश्चर्ये]] [[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] hx4q39jqsnzpei6vb3wt58e5irx7i8i 0 149370 2689188 2509035 2026-06-15T01:06:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689188 wikitext text/x-wiki अहोम ही [[आसाम]] येथील एक जमात आहे. यांनीच [[आहोम साम्राज्य]] उभारले. यांचा मूळ पुरुष म्हणून ताइ जमातीतून आलेल्या सुकाफाचे नाव घेतले जाते. हे मूळचे [[ब्रह्मदेश|ब्रह्मदेशातील]] रहिवासी असावेत असे मानले जाते. ही ब्रह्मदेश, तिबेटी, [[हिंदु]] अश्या मिश्रणातून बनलेली संस्कृती आहे. या जमातीची [[आहोम भाषा]] अस्तित्वात होती. परंतु कालौघात ही भाषा लुप्त झाली आहे. या भाषेची [[लिपी]]ही अस्तित्वात होती. या जमातीत दोन विवाह पद्धती आहेत चकलोंग आणि पिढामुरी समारंभ. ==हे सुद्धा पहा== * [[आहोम साम्राज्य]] ==बाह्य दुवे== * [http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=4813%3A2010-11-15-06-28-12&catid=2&Itemid=3 आहोम - महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124190201/http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=4813:2010-11-15-06-28-12&catid=2&Itemid=3 |date=2022-01-24 }} * [http://ketkardnyankosh.com/index.php/2012-09-06-10-40-30/685-2012-10-13-10-19-01 आहोम - महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश] [[वर्ग:आसाम]] [[वर्ग:आहोम साम्राज्य]] qy0ci38u09dndhew8h2c8wcyghwbynu 0 161267 2689369 2631671 2026-06-15T11:28:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689369 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{lowercase शीर्षक}} {{Infobox software | name = जे-क्वेरी | logo = [[चित्र:JQuery logo.svg|220px]] | author = [[John Resig]] | developer = jQuery Team | released = {{start date|2006|08|26}} | latest release version = 1.11.1 ({{release date|2014|05|01}})<br />2.1.1 ({{release date|2014|05|01}}) | latest release date = | programming language = [[JavaScript]] | platform = See [[#Browser support|Browser support]] | status = Active | genre = [[JavaScript library]] | license = [[MIT License|MIT]]<ref name="jqorg-license२">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = https://jquery.org/license/ | title = License - jQuery Project | accessdate = 2014-07-02 | publisher = jQuery Foundation }}</ref> | website = {{URL|jquery.com}} | size = {{{!}} class="wikitable" style="margin:0;" {{!}}- {{!}} <abbr title="version">ver</abbr> {{!}}{{!}} <abbr title="compressed and gzipped">gzip</abbr> {{!}}{{!}} <abbr title="compressed, production mode">prod</abbr> {{!}}{{!}} <abbr title="uncompressed, development mode">dev</abbr> {{!}}- {{!}} 1.x {{!}}{{!}} 31 {{!}}{{!}} 90.9 {{!}}{{!}} 266 {{!}}- {{!}} 2.x {{!}}{{!}} 27.7 {{!}}{{!}} 81.6 {{!}}{{!}} 236 {{!}}} ([[Kilobyte#Base 2 definition|KB]]) }} {{भाषांतर}} '''जे-क्वेरी''' ही एक क्रॉस प्लॅटफॉर्म जावास्क्रिप्ट लायब्ररी आहे. HTMLमधील क्लायंट साइड स्क्रिप्टिंग सोपे व्हावे या उद्देशाने तिला बनविण्यात आले आहे.<ref name="jquery.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://jquery.com/|title=jQuery: The write less, do more, JavaScript library|publisher=The jQuery Project|access-date=29 April 2010}}</ref> It was released in January 2006 at [[BarCamp]] NYC by [[John Resig]]. It is currently developed by a team of developers led by Dave Methvin. Used by over 60% of the 10,000 most visited websites,<ref>[http://www.similartech.com/categories/javascript "JavaScript libraries usage statistics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231003007/https://www.similartech.com/categories/javascript |date=2014-12-31 }}, Analysis by SimilarTech</ref> jQuery is the most popular [[JavaScript library]] in use today.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://trends.builtwith.com/javascript/JQuery|title=jQuery Usage Statistics|access-date=2013-05-17|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092702/https://trends.builtwith.com/javascript/JQuery|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://w3techs.com/technologies/overview/javascript_library/all|title=Usage of JavaScript libraries for websites|publisher=W3Techs|access-date=2010-07-08}}</ref> jQuery is [[free and open source software|free, open source software]], licensed under the [[MIT License]].<ref name="jqorg-license">{{cite web|url=https://github.com/jquery/jquery/blob/master/LICENSE.txt|title=jQuery Project License|publisher=jQuery Foundation|access-date=2017-03-11}}</ref> jQuery's syntax is designed to make it easier to navigate a document, select [[Document Object Model|DOM]] elements, create [[animation]]s, handle [[Event (computing)|events]], and develop [[Ajax (programming)|Ajax applications]]. jQuery also provides capabilities for developers to create [[Plug-in (computing)|plug-in]]s on top of the JavaScript library. This enables developers to create [[Abstraction (computer science)|abstractions]] for low-level interaction and animation, advanced effects and high-level, theme-able widgets. The modular approach to the jQuery library allows the creation of powerful [[dynamic web page]]s and web applications. The set of [[#Features|jQuery core features]]—DOM element selections, traversal and manipulation—enabled by its ''selector engine'' (named "Sizzle" from v1.3), created a new "programming style", fusing algorithms and DOM-data-structures. This style influenced the architecture of other [[Comparison of JavaScript frameworks|JavaScript frameworks]] like [[YUI Library|YUI v3]] and [[Dojo Toolkit|Dojo]], later stimulating the creation of the standard ''Selectors API''.<ref>"[http://www.w3.org/TR/selectors-api/#queryselector Selectors API Level 1, W3C Recommendation]" (21 February 2013). This standard turned what was jQuery "helper methods" into Javascript-native ones, and the wide use of jQuery stimulated the [http://caniuse.com/queryselector fast adption] of <tt>querySelector/querySelectorAll</tt> into main web-browsers.</ref> [[Microsoft]] and [[Nokia]] bundle jQuery on their platforms.<ref name="2008-09-28">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://jquery.com/blog/2008/09/28/jquery-microsoft-nokia/ |title=jQuery, Microsoft, and Nokia |date=2008-09-28 |last=Resig |first=John |publisher=jQuery |work=jQuery Blog |access-date=2009-01-29 }}</ref> Microsoft includes it with [[Visual Studio]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://weblogs.asp.net/scottgu/archive/2008/09/28/jquery-and-microsoft.aspx |title=jQuery and Microsoft |last=Guthrie |first=Scott |work=ScottGu's Blog |date=2008-09-28 |access-date=2009-01-29 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092722/https://weblogs.asp.net/scottgu/jquery-and-microsoft |url-status=dead }}</ref> for use within Microsoft's [[ASP.NET AJAX]] framework and [[ASP.NET MVC Framework]] while Nokia has integrated it into the Web Run-Time widget development platform.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://wiki.forum.nokia.com/index.php/Guarana_UI:_a_jQuery-Based_UI_Library_for_Nokia_WRT |title=Guarana UI: A jQuery Based UI Library for Nokia WRT |access-date=2010-03-30 |work=Forum Nokia |archive-date=2009-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123130408/http://wiki.forum.nokia.com/index.php/Guarana_UI%3A_a_jQuery-Based_UI_Library_for_Nokia_WRT |url-status=dead }}</ref> jQuery has also been used in [[MediaWiki]] since version 1.16.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mediawiki.org/wiki/JQuery |title=jQuery |publisher=MediaWiki |date=January 19, 2012 |access-date=March 11, 2012}}</ref> == Features == jQuery includes the following features: * [[Document Object Model|DOM]] element selections using the multi-browser open source selector engine ''Sizzle'', a spin-off of the jQuery project<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=jQuery 1.3 and the jQuery Foundation |दुवा=http://blog.jquery.com/2009/01/14/jquery-13-and-the-jquery-foundation/ |last=Resig |first=John |date=2009-01-14 |work=jQuery Blog | access-date=2009-05-04 }}</ref> * DOM traversal and modification (including support for CSS 1–3) * DOM manipulation based on [[Cascading Style Sheets|CSS]] selectors that uses node elements name and node elements attributes (id and class) as criteria to build selectors * Events * Effects and animations * [[AJAX (programming)|AJAX]] * [[JSON]] parsing * [[Extensibility]] through plug-ins * Utilities - such as user agent information, feature detection * Compatibility methods that are natively available in modern browsers but need fall backs for older ones - For example the <code>inArray()</code> and <code>each()</code> functions. * Multi-browser (not to be confused with [[cross-browser]]) support. === Browser support === Both version 1.x and 2.x of jQuery support "current-1 versions" (meaning the current stable version of the browser and the version that preceded it) of [[Firefox]], [[Google Chrome]], [[Safari (web browser)|Safari]], and [[Opera (web browser)|Opera]]. The version 1.x also supports [[Internet Explorer 6]] or higher. However, jQuery version 2.x dropped [[Internet Explorer]] 6–8 support (which represents less than 28% of all [[Usage share of web browsers|browsers in use]]) and can run only with [[Internet Explorer 9|IE 9]] or higher.<ref>[http://jquery.com/browser-support/ Browser Support | jQuery]</ref> == Including the library == The jQuery library is a single JavaScript file, containing all of its common DOM, event, effects, and Ajax functions. It can be included within a web page by linking to a local copy, or to one of the many copies available from public servers. jQuery has a [[Content delivery network|CDN]] hosted by [http://www.maxcdn.com/ MaxCDN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722010106/http://www.maxcdn.com/ |date=2014-07-22 }}<ref>"jQuery CDN" – http://code.jquery.com/</ref> (moved from MediaTemple<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://github.com/jquery/jquery.com/pull/43 |title=replace (mt) with maxcdn on pages/download.md |date=August 7, 2013 |access-date=December 6, 2013}}</ref> and, before that, Amazon<ref>[http://blog.jquery.com/2008/11/19/cloudfront-cdn-for-jquery/ "CloudFront CDN for jQuery"], November 19th, 2008 by John Resig, blog.jquery.com</ref>). Google<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://code.google.com/apis/ajaxlibs/documentation/#jquery |title=Google Libraries API - Developer's Guide |publisher=code.google.com |date= |access-date=March 11, 2012}}</ref> and Microsoft<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.asp.net/ajaxlibrary/cdn.ashx | title=Microsoft Ajax Content Delivery Network | publisher=Microsoft Corporation | work=ASP.net | access-date=June 19, 2012}}</ref> host it as well. <syntaxhighlight lang="html5"> <script src="jquery.js"></script> </syntaxhighlight> It is also possible to include jQuery directly from content delivery networks. <syntaxhighlight lang="html5"> <script src="//code.jquery.com/jquery-1.11.1.min.js"></script> </syntaxhighlight> == Usage styles == jQuery has two usage styles: * Via the <code lang="jQuery">$</code> function, which is a [[Factory method pattern|factory method]] for the jQuery object. These functions, often called ''commands'', are [[method chaining|''chainable'']] as they all return jQuery objects. * Via <code lang="jQuery">$.</code>-prefixed functions. These are ''utility functions'', which do not act upon the jQuery object directly. Typically, access to and manipulation of multiple DOM nodes begins with the <code lang="jQuery">$</code> function being called with a [[Cascading Style Sheets|CSS]] selector string, which results in a jQuery object referencing matching elements in the [[HTML]] page. This node set can be manipulated by calling instance methods on the jQuery object, or on the nodes themselves. For example: <syntaxhighlight lang="javascript"> $("div.test").add("p.quote").addClass("blue").slideDown("slow"); </syntaxhighlight> This line finds the union of all <code lang="HTML">div</code> tags with class attribute <code lang="HTML">test</code> and all <code lang="HTML">p</code> tags with CSS class attribute <code lang="HTML">quote</code>, adds the class attribute <code lang="HTML">blue</code> to each matched element, and then increases their height with an animation. The <code lang="jQuery">$</code> and <code lang="jQuery">add</code> functions affect the matched set, while the <code lang="jQuery">addClass</code> and <code lang="jQuery">slideDown</code> affect the referenced nodes. Besides accessing DOM nodes through jQuery object hierarchy, it is also possible to create new DOM elements if a string passed as the argument to $() looks like HTML. For example, this line finds an HTML SELECT element with ID="carmakes", and adds an OPTION element with value "VAG" and text "Volkswagen": <syntaxhighlight lang="javascript"> $('select#carmakes').append($('<option />').attr({value:"VAG"}).append("Volkswagen")); </syntaxhighlight> The methods prefixed with <code lang="jQuery">$.</code> are convenience methods or affect global properties and behaviour. For example, the following is an example of the iterating function called <code lang="jQuery">each</code> in jQuery: <syntaxhighlight lang="javascript"> $.each([1,2,3], function() { console.log(this + 1); }); </syntaxhighlight> This writes "2", "3", "4" to the console. It is possible to perform browser-independent [[Ajax (programming)|Ajax]] queries using <code lang="jQuery">$.ajax</code> and associated methods to load and manipulate remote data. <syntaxhighlight lang="javascript"> $.ajax({ type: "POST", दुवा: "example.php", data: "name=John&location=Boston" }).success( function(msg) { alert( "Data Saved: " + msg ); }).fail( function( xmlHttpRequest, statusText, errorThrown ) { alert( "Your form submission failed.\n\n" + "XML Http Request: " + JSON.stringify( xmlHttpRequest ) + ",\nStatus Text: " + statusText + ",\nError Thrown: " + errorThrown ); }); </syntaxhighlight> This example posts the data <code>name=John</code> and <code>location=Boston</code> to <code>example.php</code> on the server. When this request finishes successfully, the success function is called to alert the user. If the request fails, it will alert the user to the failure, the status of the request, and the specific error. == jQuery plug-ins == jQuery's architecture allows developers to create [[Plug-in (computing)|plug-in]] code to extend its functionality. Currently there are thousands of jQuery plug-ins available on the web<ref name="plugins.jquery.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Plugins|दुवा=http://plugins.jquery.com/|publisher=The jQuery Project|access-date=26 August 2010}}</ref> that cover a wide range of functionality such as Ajax helpers, [[web service]]s, datagrids, dynamic lists, [[XML]] and [[XSLT]] tools, [[drag and drop]], events, [[HTTP cookie|cookie]] handling, and [[modal window]]s. An important source of jQuery plug-ins is the plugins subdomain of the jQuery Project website.<ref name="plugins.jquery.com"/> However, in an effort to rid the site of spam, the plugins in this subdomain were accidentally deleted in December 2011.<ref>http://blog.jquery.com/2011/12/08/what-is-happening-to-the-jquery-plugins-site/#pluginstldr</ref> The new site will include a [[GitHub]]-hosted repository, which will require developers to resubmit their plugins and to conform to new submission requirements.<ref>https://github.com/jquery/plugins.jquery.com</ref> There are alternative plug-in search engines<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=jQuery Plugins Search|दुवा=http://www.jqueryplugins.com/search/?q=%2F|access-date=13 September 2012|archive-date=2013-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515095335/http://www.jqueryplugins.com/search/?q=%2F|url-status=dead}}</ref><ref name="jquery plugin">{{संकेतस्थळ स्रोत|last=Kanakiya|first=Jay|title=jquery plugins|दुवा=http://jquer.in}}</ref> like [http://jquer.in jquer.in] that take more specialized approaches, such as listing only plug-ins that meet certain criteria (e.g. those that have a public code repository). jQuery provides a "Learning Center" which can help users understand JavaScript and get started developing jQuery plugins.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=jQuery Learning Center|दुवा=http://learn.jquery.com/|publisher=jQuery Foundation|accessdate=2014-07-02}}</ref> == Release history == {| class="wikitable sortable" ! Version number ! Release date ! Latest update ! Size Prod (KB) ! Additional notes |- | 1.0 | [http://blog.jquery.com/2006/08/26/jquery-10/] {{start date|2006|08|26}} | | | First stable release |- | 1.1 | [http://blog.jquery.com/2007/01/14/jquery-birthday-11-new-site-new-docs/] {{start date|2007|01|14}} | | | |- | 1.2 | [http://blog.jquery.com/2007/09/10/jquery-12-jqueryextendawesome/] {{start date|2007|09|10}} | | | |- | 1.3 | [http://blog.jquery.com/2009/01/14/jquery-13-and-the-jquery-foundation/] {{start date|2009|01|14}} | | 55.9 | Sizzle Selector Engine introduced into core |- | 1.4 | [http://blog.jquery.com/2010/01/14/jquery-14-released/] {{start date|2010|01|14}} | | | |- | 1.5 | [http://blog.jquery.com/2011/01/31/jquery-15-released/] {{start date|2011|01|31}} | | | Deferred callback management, ajax module rewrite |- | 1.6 | [http://blog.jquery.com/2011/05/03/jquery-16-released/] {{start date|2011|05|03}} | | | Significant performance improvements to the attr() and val() functions |- | 1.7 | [http://blog.jquery.com/2011/11/03/jquery-1-7-released/] {{start date|2011|11|03}} | | | New Event APIs: .on() and .off(), while the old APIs are still supported. |- | 1.8 | [http://blog.jquery.com/2012/08/09/jquery-1-8-released/] {{start date|2012|08|09}} | | 91.4 | Sizzle Selector Engine rewritten, improved animations and $(html, props) flexibility. |- | 1.9 | [http://blog.jquery.com/2013/01/15/jquery-1-9-final-jquery-2-0-beta-migrate-final-released/] {{start date|2013|01|15}} | 1.9.1 ({{release date|2013|02|04}})<ref>http://blog.jquery.com/2013/02/04/jquery-1-9-1-released</ref> | | Removal of deprecated interfaces and code cleanup |- | 1.10 | [http://blog.jquery.com/2013/05/24/jquery-1-10-0-and-2-0-1-released/] {{start date|2013|05|24}} | 1.10.2 ({{start date|2013|07|03}}) | | Incorporated bug fixes and differences reported from both the 1.9 and 2.0 beta cycles |- | 1.11 | [http://blog.jquery.com/2014/01/24/jquery-1-11-and-2-1-released/] {{start date|2014|01|24}} | 1.11.1 ({{start date|2014|05|01}}) | 93.5 | |- | 2.0 | [http://blog.jquery.com/2013/04/18/jquery-2-0-released/] {{start date|2013|04|18}} | 2.0.3 ({{start date|2013|07|03}}) | 81.1 | Dropped IE 6–8 support for performance improvements and reduction in filesize |- | 2.1 | [http://blog.jquery.com/2014/01/24/jquery-1-11-and-2-1-released/] {{start date|2014|01|24}} | 2.1.1 ({{start date|2014|05|01}}) | 82.2 | |} == Testing framework == [[QUnit]] is a [[test automation framework]] used to test the jQuery project. The jQuery team developed it as an in-house unit testing library.<ref name="qunit-history">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://qunitjs.com/#History|title = History|date = |access-date = 2014-07-02|website = qunitjs.com|publisher = |last = |first = }}</ref> The jQuery team uses it to test its code and plugins but it can test any generic JavaScript code, including server-side JavaScript code.<ref name="qunit-history"/> As of 2011, the jQuery Testing Team uses [[QUnit]] with [[TestSwarm]] to test each jQuery codebase release.<ref>jQuery Testing Team Wiki http://jquerytesting.pbworks.com/w/page/41556026/FrontPage</ref> == हे सुद्धा पहा == {{Portal|Free software}} * [[Comparison of JavaScript frameworks]] * [[jQuery UI]] * [[jQuery Mobile]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == Further reading == {{Refbegin}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title = jQuery Eases JavaScript, AJAX Development | last = Taft | first = Darryl K. | work = eWeek | दुवा = http://www.eweek.com/c/a/Application-Development/jQuery-Eases-JavaScript-AJAX-Development/ | date = 2006-08-30 | accessdate = 2009-05-04 }}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title = JavaScript, .Net developers aided in separate project | last = Krill | first = Paul | work = InfoWorld | दुवा = http://www.infoworld.com/d/developer-world/javascript-net-developers-aided-in-separate-projects-531 | date = 2006-08-31 | accessdate = 2009-05-04 }} * {{cite video | दुवा = http://video.yahoo.com/watch/410472/2391234 | title = Advancing JavaScript with Libraries (Part 1) | people = John Resig (speaker) | format = Yahoo! Video | publisher = YUI Theater | date = 2007-04-13 | accessdate = 2009-05-04 }} * {{cite video | दुवा = http://video.yahoo.com/watch/412541/2395771 | title = Advancing JavaScript with Libraries (Part 2) | people = John Resig (speaker) | format = Yahoo! Video | publisher = YUI Theater | date = 2007-04-13 | accessdate = 2009-05-04 }} {{Refend}} == External links == {{Commons category|JQuery}} * {{Official website|//jquery.com}} * [http://api.jquery.com/ API Reference] * [http://jqueryui.com/ jQuery UI] * [//www.youtube.com/watch?v=8mwKq7_JlS8 Dmitri Gaskin Google Tech Talk on YouTube, 2008] {{ECMAScript}} {{Application frameworks}} {{Widget toolkits}} {{DEFAULTSORT:Jquery}} [[वर्ग:एजॅक्स]] [[वर्ग:२००६ सॉफ्टवेर]] nu0ybw5kvxq8hfmc4f0q2ga73sgnrg1 0 163838 2689153 2437352 2026-06-14T13:11:18Z ~2026-24679-89 182431 /* खोतांचे अधिकार */ 2689153 wikitext text/x-wiki '''खोत''' हा [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] गावचा एक प्रशासकीय अधिकारी असे. खोतांच्या प्रशासन पद्धतीला '[[खोती]]' असे म्हणत. खोत हा गावातील [[शेत]]सारा गोळा करून तो [[सरकार]]ला देत असे. खोती पद्धत बहुतांशी [[कोकण]]ातील [[रायगड जिल्हा|रायगड]], [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] आणि [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] आढळून येत होती. खोत शब्दाचा सर्वसाधारण अर्थ [[जमीनदार]] असाही होतो. == खोतांचे अधिकार == एका खोताकडे अनेक गावांचे अधिकार असत. गावातील सर्वाधिक अधिकार हे खोताकडे असत. खोत या शब्दाचा सर्वसाधारण अर्थ जमीनदार असाही होतो. खोताचे हक्क हे वंशपरंपरेने चालत असत. खोताकडे घाटावरील देशमुख आणि देशपांडे यांप्रमाणे काही अधिकार होते. [[भारत]]ाला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर खोताचे अधिकार नष्ट झाले. तरी काही प्रमाणात गावातील त्याचा मान किंवा वजन तसेच राहिले. कोकणातील बहुतांशी खोत घराणी ही मराठा, ब्राम्हण, प्रभू, वाणी, मुस्लिम या जातीतील असत. * तर मुख्यत्वे कूळ म्हणून जमीन कसणाऱ्या भूमिपुत्र कुणबी, आगरी, गवळी, भंडारी, कोळी, माळी, तेली या समाजात देखील काही घराण्यांत अपवादात्मक पूर्वापार वतनदारी-खोतकी चालत आली होती. खोतांच्या अधिकारांबद्दल बोलायचे झाल्यास खोत म्हणजे अष्टाधिकारी. ब-याच जणांचे खोत हे आडनाव आहे, म्हणजे त्यांच्याकडे खोतांचे अधिकार आहेतच असं नाही. काहींचे आडनाव खोत नाहीय, पण त्यांना खोत म्हणतात- त्यांच्यापाशी खोतांचे‌ सर्व काही अधिकार असतात. उदाहरणादाखल तळकोकणात सिंधुदुर्गात मालवण तालुक्यातील वराड-कुसरवे शिरखंड स्थित येथील चिंदरकर आडनाव असणारे घराणे आहे, त्यांना तेथे खोत म्हणतात. वरती लिहिल्याप्रमाणे हेच ते अष्टाधिकारी, त्यांच्याकडे खोतांचे सर्व अधिकार आहेत. खोताची वाडीत-गावात मोठी वट असते, वाडीतील अतीमहत्त्वाची दैविक कामे करण्याची ताकद त्यांच्यात असते व त्यांचा तो परंपरागत हक्क असतो. गावात मोठा मान व आदर खोताला‌ मिळत असे. [[वर्ग:कोकण]] evayx53jtsm3c1gcs84s8hrjb9m64ep 2689236 2689153 2026-06-15T03:51:42Z ~2026-24679-89 182431 /* खोतांचे अधिकार */ 2689236 wikitext text/x-wiki '''खोत''' हा [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] गावचा एक प्रशासकीय अधिकारी असे. खोतांच्या प्रशासन पद्धतीला '[[खोती]]' असे म्हणत. खोत हा गावातील [[शेत]]सारा गोळा करून तो [[सरकार]]ला देत असे. खोती पद्धत बहुतांशी [[कोकण]]ातील [[रायगड जिल्हा|रायगड]], [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] आणि [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] आढळून येत होती. खोत शब्दाचा सर्वसाधारण अर्थ [[जमीनदार]] असाही होतो. == खोतांचे अधिकार == एका खोताकडे अनेक गावांचे अधिकार असत. गावातील सर्वाधिक अधिकार हे खोताकडे असत. खोत या शब्दाचा सर्वसाधारण अर्थ जमीनदार असाही होतो. खोताचे हक्क हे वंशपरंपरेने चालत असत. खोताकडे घाटावरील देशमुख आणि देशपांडे यांप्रमाणे काही अधिकार होते. [[भारत]]ाला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर खोताचे अधिकार नष्ट झाले. तरी काही प्रमाणात गावातील त्याचा मान किंवा वजन तसेच राहिले. कोकणातील बहुतांशी खोत घराणी ही मराठा, ब्राम्हण, प्रभू, वाणी, मुस्लिम या जातीतील असत. * तर मुख्यत्वे कूळ म्हणून जमीन कसणाऱ्या भूमिपुत्र कुणबी, आगरी, गवळी, भंडारी, कोळी, माळी, तेली या समाजात देखील काही घराण्यांत अपवादात्मक पूर्वापार वतनदारी-खोतकी चालत आली होती. खोतांच्या अधिकारांबद्दल बोलायचे झाल्यास खोत म्हणजे अष्टाधिकारी. बऱ्याच जणांचे खोत हे आडनाव आहे, म्हणजे त्यांच्याकडे खोतांचे अधिकार आहेतच असे नाही. काहींचे आडनाव खोत नाहीय, पण त्यांना खोत म्हणतात- त्यांच्यापाशी खोतांचे‌ सर्व काही अधिकार असतात. * उदाहरणादाखल तळकोकणात सिंधुदुर्गात मालवण तालुक्यातील वराड-कुसरवे शिरखंड स्थित येथील चिंदरकर आडनाव असणारे घराणे आहे, त्यांना तेथे खोत म्हणतात. वरती लिहिल्याप्रमाणे हेच ते अष्टाधिकारी, त्यांच्याकडे खोतांचे सर्व अधिकार आहेत. खोताची वाडीत-गावात मोठी वट असते, वाडीतील अतीमहत्त्वाची दैविक कामे करण्याची ताकद त्यांच्यात असते व त्यांचा तो परंपरागत हक्क असतो. गावात मोठा मान व आदर खोताला‌ मिळत असे. [[वर्ग:कोकण]] hm3mqbwus6l1l9dhd4xwc72p7exwa82 0 177084 2689343 2335620 2026-06-15T07:30:42Z Abhijitsathe 4193 2689343 wikitext text/x-wiki '''आंबेडकर नगर''' हा [[भारत]]ाच्या [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील ८० पैकी एक [[लोकसभा]] मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ २००८ साली अस्तित्वात आला व त्यामध्ये [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] व [[अयोध्या जिल्हा|फैझाबाद जिल्यामधील]] ५ [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहेत. ==खासदार== ==खासदार== {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची | खा१५ = [[राकेश पांडे]] | प१५ = [[बहुजन समाज पक्ष]] | खा१६ = [[हरीओम पांडे]] | प१६ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | खा१७ = [[रितेश पांडे]] | प१७ = [[बहुजन समाज पक्ष]] | खा१८ = [[लालजी वर्मा]] | प१८ = [[समाजवादी पक्ष]] }} == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] ==बाह्य दुवे== *[http://www.elections.in/uttar-pradesh/parliamentary-constituencies/ambedkar-nagar.html विस्तृत माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419001243/http://www.elections.in/uttar-pradesh/parliamentary-constituencies/ambedkar-nagar.html |date=2015-04-19 }} {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:आंबेडकर नगर जिल्हा|लो]] [[वर्ग:अयोध्या जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] mee2h3kv7jli8y5quq4q0sh9512uo7s 0 179674 2689293 1853981 2026-06-15T05:43:04Z ~2026-24679-89 182431 /* ओक आडनावाच्या उल्लेखनीय व्यक्ती */ 2689293 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ओक आडनाव|ओक (निःसंदिग्धीकरण)}} ओक हे [[चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण]] समाजातील एक आडनाव आहे. या नावाचे इंग्रजी स्पेलिंग OAK किंवा OKE असे करतात. [[ओक (झाड)|ओक]] या नावाचे एक झाडही असते. ==ओक आडनावाच्या उल्लेखनीय व्यक्ती== * [[वामन दाजी ओक]] * [[गोविंद रामचंद्र ओक]] १९०८ वर्षी प्रकाशित 'तर्कशास्त्र' पुस्तकाचे लेखक. * [[कृष्णाजी गोविंद ओक]] - संस्कृत शिक्षक, व्याकरणकार, आणि संपादक * [[जनार्दन विनायक ओक]] * श्रीकृष्ण पांडुरंग ओक - स्वातंत्र्यसैनिक (बदलापूरचे गांधी) * [[जनार्दन श्रीकृष्ण ओक]] -कादंबरीकार * [[गिरीश ओक]], कलाकार * गिरिजा सुऱ्हृद गोडबोले (माहेरचे नाव [[गिरिजा गिरीश ओक]], सिनेअभिनेत्री * [[पुरुषोत्तम नागेश ओक]] - इतिहासकार * [[विनायक कोंडदेव ओक]] - लघुकादंबरीकार * [[अमर ओक]] - बासरी वादक * [[डॉ.विद्याधर ओक]] - संगीतज्ञ आणि हार्मोनियम वादक * [[आदित्य विद्याधर ओक]] - हार्मोनियम वादक * [[वेदश्री आदित्य ओक]] - हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका * [[श्यामराव नीळकंठ ओक]] -विनोदी कथाकार आणि अनुवादक [[वर्ग:भारतीय आडनावे]] m5vz6f943o6hjji317z52dk0mr9z9og 2689294 2689293 2026-06-15T05:44:13Z ~2026-24679-89 182431 /* ओक आडनावाच्या उल्लेखनीय व्यक्ती */ 2689294 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ओक आडनाव|ओक (निःसंदिग्धीकरण)}} ओक हे [[चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण]] समाजातील एक आडनाव आहे. या नावाचे इंग्रजी स्पेलिंग OAK किंवा OKE असे करतात. [[ओक (झाड)|ओक]] या नावाचे एक झाडही असते. ==ओक आडनावाच्या उल्लेखनीय व्यक्ती== * [[वामन दाजी ओक]] * [[गोविंद रामचंद्र ओक]] १९०८ वर्षी प्रकाशित 'तर्कशास्त्र' पुस्तकाचे लेखक. * [[कृष्णाजी गोविंद ओक]] - संस्कृत शिक्षक, व्याकरणकार, आणि संपादक * [[जनार्दन विनायक ओक]] * श्रीकृष्ण पांडुरंग ओक - स्वातंत्र्यसैनिक (बदलापूरचे गांधी) * [[जनार्दन श्रीकृष्ण ओक]] -कादंबरीकार * [[गिरीश ओक]], कलाकार * [[गिरिजा ओक|गिरिजा सुऱ्हृद गोडबोले]] (माहेरचे नाव [[गिरीश ओक|ओक]], सिनेअभिनेत्री * [[पुरुषोत्तम नागेश ओक]] - इतिहासकार * [[विनायक कोंडदेव ओक]] - लघुकादंबरीकार * [[अमर ओक]] - बासरी वादक * [[डॉ.विद्याधर ओक]] - संगीतज्ञ आणि हार्मोनियम वादक * [[आदित्य विद्याधर ओक]] - हार्मोनियम वादक * [[वेदश्री आदित्य ओक]] - हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत गायिका * [[श्यामराव नीळकंठ ओक]] -विनोदी कथाकार आणि अनुवादक [[वर्ग:भारतीय आडनावे]] khqjkba8g8wtmxqm4zcnbuemn8slj7k 0 195575 2689141 2688421 2026-06-14T12:46:38Z ~2026-24679-89 182431 /* गवळी लोकांतील गावे व आडनावे */ 2689141 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी समाज''' हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत,“गवळी" ही "यादव" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे.”, ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते, [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती ]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph ]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख.'''.''' कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव,हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत.  लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== (खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई) '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते,ज्मिञसा, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर,नागापुरे, मेहेतर पायकर, परलकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे , डाखोरे, साखरे ,पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे,कवरके,देसाई देशमुख,दादगाये, नाथ, ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' दामनबैनवाड, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुंचे, खरबकर, गोटमवाड, वायुकछ डोनकेवाड, गोलावार, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. r4z3ajk4m7qc9slajcd8y8lreyp6g97 2689142 2689141 2026-06-14T12:47:18Z ~2026-24679-89 182431 /* गवळी लोकांतील गावे व आडनावे */ 2689142 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी समाज''' हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत,“गवळी" ही "यादव" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे.”, ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते, [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती ]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph ]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख.'''.''' कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव,हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत.  लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गाव: (खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई) '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते,ज्मिञसा, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर,नागापुरे, मेहेतर पायकर, परलकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे , डाखोरे, साखरे ,पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे,कवरके,देसाई देशमुख,दादगाये, नाथ, ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' दामनबैनवाड, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुंचे, खरबकर, गोटमवाड, वायुकछ डोनकेवाड, गोलावार, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. 8xvyqg151j4p6oamu0o2y7exdngo3cu 2689143 2689142 2026-06-14T12:49:29Z ~2026-24679-89 182431 /* गवळी लोकांतील गावे व आडनावे */ 2689143 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी समाज''' हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत,“गवळी" ही "यादव" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे.”, ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते, [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती ]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph ]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख.'''.''' कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव,हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत.  लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गाव: (खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई) '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. fqs9wo4duq32wedj5p46ibeeblblir1 2689144 2689143 2026-06-14T12:56:52Z ~2026-24679-89 182431 /* गवळी लोकांतील गावे व आडनावे */ 2689144 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी समाज''' हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गोपालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे.गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत,“गवळी" ही "यादव" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे.”, ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते, [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती ]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph ]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख.'''.''' कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव,हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत.  लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. mjw6i5qix8ljwb1ns5cjzrs2rr0iwid 2689149 2689144 2026-06-14T13:05:12Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689149 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, “गवळी" ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव,हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत.  लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. hicu7v9ebkglokvn3vt3fccfp8vwzsk 2689150 2689149 2026-06-14T13:06:11Z ~2026-24679-89 182431 /* स्थान */ 2689150 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, “गवळी" ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत.  लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. k1b5vl1nqk8s4alt6quj918fqfu5j9q 2689151 2689150 2026-06-14T13:08:28Z ~2026-24679-89 182431 /* गवळी समाजाबद्दल */ 2689151 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, “गवळी" ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ.]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात.  समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. dbgkkpxnbp3z6qpm0hqmnycvl10tzb8 2689152 2689151 2026-06-14T13:10:09Z ~2026-24679-89 182431 /* समाजाची दैवते */ 2689152 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, “गवळी" ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. 7npfoag7xg790mz778iha7nf3n9sng9 2689190 2689152 2026-06-15T01:48:38Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689190 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, '''गवळी''' ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळा शी जोडला जातो आणि "भगवान श्रीकृष्णा" चे वंशज मानले जाते. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. plkidd7osv7kw4p8uznxhktq9hjsxtt 2689191 2689190 2026-06-15T01:50:31Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689191 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत, '''गवळी''' ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते '''भगवान [[श्रीकृष्ण]]चे वंशज मानले जाते. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे| भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi Gavli Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette ]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. mwvxwqlf4b39ksut291vqiixtu8tdou 2689192 2689191 2026-06-15T01:52:46Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689192 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळा"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशी तील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणा मध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवा पासून उद्गम झाला पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला—राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. hx3axz6xj8p4yw4f40hacs3jmqdpk85 2689193 2689192 2026-06-15T01:54:51Z ~2026-24679-89 182431 2689193 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळातील"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>देवगिरीचे यादव :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७), यांना सेवुण/सेऊण राजवंश असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते.चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले.त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने देवगिरी येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते.यादव काळात या शैलीला वेगळे नाव होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले.सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली.सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती.१ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले.यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती हरपालदेव यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते.इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां''' नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'देवगिरीचे यादव'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य [1187 ते 1317]]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] '''महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली.''' महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पीचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्या मुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करातमराठेशाही सरकारात, इंग्रजलष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरात मध्ये वडोदर्यातील गायक्वाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थान च्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला  म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर  हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थान चे दिवाण सुद्धा बनलेराहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै . नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुप्रीन्तेन्दंत ऑफ पोलीस या मोठ्या हुद्या पर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू  गजानन घाटवळ  यांनी ” यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी ” या नावाची संस्था काढली. असो अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती  आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. ggyljz6vpy6c0t2wvwnwhjih1g9bqzf 2689194 2689193 2026-06-15T02:05:29Z ~2026-24679-89 182431 /* इतिहास */ 2689194 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळातील"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[देवगिरीचे यादव]]'''<nowiki/>' असेही ओळखले जाते. [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो.. अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. ndx1l5x7g7keog058klbkd0kxtcmmx5 2689353 2689194 2026-06-15T09:30:20Z ~2026-35114-49 184318 /* गवळी लोकांतील गावे व आडनावे */ 2689353 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही "[[यादव]]" समाजातील एक महत्त्वाची व प्रमुख उपजात आहे. ज्यांचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख. कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. '''श्रीकृष्ण "यदु कुळातील"'''('''यदुवंशी''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी वंश (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्या सारखा अधिकारी फारच विरळा. त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो.. अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:मराठी समाज]] ==समाजाची दैवते== गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीचीविन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.   [[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]] [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. * समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. ==समाजाचा रीती== समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळती जुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांतील गावे व आडनावे== * गावे: खवली, आपटा, कांबा, वडवली, सावरोली, बेलोशी, खोपोली, माणगाव, डोंगरोली, तळा, म्हसळा, महाड, नागोठणे, इंदापूर, तारने, बामणघर, साखरी, पाली, वाघिवली, रोहा, घोसाळे, कोलाड, मंडणगड, चरई ईत्यादी ¶ आडनावे: गवळी, यादव, यादवराव, जाधव, जाधवराव,अहिर, अहिरराव,अहिरवार, गोलेवार, ग्वाला ,गोपाल, गोल्ला ,अहिर<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-09-21|title=Gavli|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gavli&oldid=1312529686|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, ठसाळ साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पागार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==गवळी लोकांची जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. n64pw8pl2attb8w2f2mhzxirrexmx4j 0 196025 2689224 2688248 2026-06-15T03:36:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689224 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Austin-Bergstrom International Airport - aerial 01.jpg|इवलेसे]] '''ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|AUS|KAUS|AUS}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[टेक्सास]] राज्याची राजधानी [[ऑस्टिन, टेक्सास|ऑस्टिन]] येथील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागाच्या ८ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ अमेरिकेतील ३४व्या क्रमांकाचा सर्वाधिक वर्दळीचा विमानतळ आहे. येथून अमेरिकेतील सर्व प्रमुख शहरे, [[कॅनडा]], [[मेक्सिको]] तसेच [[लंडन]] आणि [[फ्रांकफुर्ट]] येथे विमानसेवा उपलब्ध आहे. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | {{nowrap|[[एरोमेक्सिको]]}} | '''हंगामी:''' [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी–बेनिटो जुआरेझ]]<ref name="Transponder1200-2021">{{Cite web |date=April 2021 |title=Aeroméxico and Delta Air Lines will resume flights to Dallas and Austin |url=https://www.transponder1200.com/aeromexico-y-delta-air-lines-retomaran-vuelos-a-dallas-y-austin/ |access-date=April 8, 2021 |website=Transponder1200 |language=Spanish |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405145313/https://www.transponder1200.com/aeromexico-y-delta-air-lines-retomaran-vuelos-a-dallas-y-austin/ |url-status=dead }}</ref> | {{nowrap|[[एरोमेक्सिको कनेक्ट]]}} | [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी–बेनिटो जुआरेझ]]<ref name="Transponder1200-2021"/> | [[एर कॅनडा]] | [[माँट्रियल-ट्रुडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँट्रियल–ट्रुडो]],<ref>{{cite web | url=https://centreforaviation.com/news/air-canada-to-extend-montreal-austin-service-to-year-round-operations-1315350|title=Air Canada to extend Montreal-Austin service to year-round}}</ref> [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref name="AUSAirCanada">{{cite news |last1=Adams |first1=Christopher |title=Canadian airline Porter to bring nonstop flights from Austin-Toronto in May |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/canadian-airline-porter-to-bring-nonstop-flights-from-austin-toronto-in-may/ |access-date=13 April 2026 |work=KXAN Austin |date=18 February 2026 |archive-date=2026-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309220653/https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/canadian-airline-porter-to-bring-nonstop-flights-from-austin-toronto-in-may/ |url-status=dead }}</ref> <br/>'''हंगामी:''' [[व्हँकुव्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हँकुव्हर]]<ref name="AUSAirCanada"/> | [[एर कॅनडा रूज]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref name="AUSAirCanada"/> | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (OR)]],<ref>{{cite news |last1=Karp |first1=Aaron |title=Alaska Airlines Builds Oregon Connections, Adding Portland-Houston Route |url=https://aviationweek.com/air-transport/airlines-lessors/alaska-airlines-builds-oregon-connections-adding-portland-houston |access-date=13 April 2026 |work=Aviation Week |date=15 January 2025}}</ref> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref>{{cite news |last1=Weisberg |first1=Lori |title=Five new nonstop destinations coming to San Diego from Alaska Airlines |url=https://www.sandiegouniontribune.com/2025/10/27/five-new-nonstop-destinations-coming-to-san-diego-from-alaska-airlines/ |access-date=13 April 2026 |work=San Diego Union-Tribune |date=28 October 2025}}</ref> [[सिएटल–टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टॅकोमा]]<ref>{{cite news |last1=Ottilie |first1=Madeline |title=Seattle woman thanks Alaska Airlines flight crew for saving her life mid-flight |url=https://www.kiro7.com/news/local/seattle-woman-thanks-alaska-airlines-flight-crew-saving-her-life-mid-flight/GBEF4VZX3NE4POC2OGKTSAFUVY/ |access-date=13 April 2026 |work=KIRO 7 News Seattle |date=12 November 2025 |language=en}}</ref> | [[ॲलिजियंट एर]] | [[सिनसिनाटी/नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]],<ref name="CVGAUSAllegiant">{{cite news |last1=Bernier |first1=Nathan |title=New nonstop flights coming to Austin in 2026 |url=https://www.kut.org/transportation/2025-12-29/austin-tx-abia-aus-new-nonstop-flights-2026 |access-date=13 April 2026 |work=KUT Radio, Austin's NPR Station |date=29 December 2025 |language=en}}</ref> [[डे मॉइन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डे मॉइन]],<ref name="CVGAUSAllegiant"/> [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]],<ref name="CVGAUSAllegiant"/> [[प्रोव्हो म्युनिसिपल विमानतळ|प्रोव्हो]]<ref name="CVGAUSAllegiant"/> <br/> '''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल प्रादेशिक विमानतळ|ॲशव्हिल]],<ref name="CVGAUSAllegiant"/> [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]],<ref name="SWAFLL"/> [[मॅकघी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]],<ref name="CVGAUSAllegiant"/> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWAFLL"/> [[ऑर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लँडो-सॅनफोर्ड]],<ref name="SWAFLL"/> [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]],<ref name="SWAFLL"/> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="CVGAUSAllegiant"/> [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref name="SWAFLL"/> | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[कॅन्कन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्कन]],<ref name="AmericanAirlinesAustin">{{cite news |last1=Derby |first1=Kevin |title=American Airlines Cuts 6 Routes from Austin Amid Strong Competition |url=https://aviationa2z.com/index.php/2024/09/14/american-airlines-cuts-6-routes-from-austin/ |access-date=13 April 2026 |work=Aviation A2Z |date=14 September 2024}}</ref> [[शार्लोट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लोट]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[मियामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मियामी]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूयॉर्क–JFK]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे डेल काबो]]<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> | [[अमेरिकन ईगल]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]]<ref name="AmericanAirlinesAustin" /> <br/> '''हंगामी:''' [[ॲस्पन/पिटकिन काउंटी विमानतळ|ॲस्पन]]<ref>{{cite news |last1=Suszynski |first1=Colin |title=New non-stop flight coming to Aspen in December |url=https://www.aspentimes.com/news/new-non-stop-flight-coming-to-aspen-in-december/ |access-date=13 April 2026 |date=23 July 2025}}</ref> | [[ब्रिटीश एरवेज]] | [[हीथ्रो विमानतळ|लंडन–हीथ्रो]]<ref>{{cite news |title=British Airways flight BA191 turned around nearly mid-route to Texas |url=https://airlive.net/tracking/2026/03/13/british-airways-flight-ba191-turned-around-nearly-mid-route-to-texas/?srsltid=AfmBOoqfz22Z0vR42yZk011c3dedhQVaZmNqRdjOWrV9VVgv8kjgygC9 |access-date=13 April 2026 |work=AIRLIVE |date=13 March 2026}}</ref> | [[केमन एरवेज]] | '''हंगामी:''' [[ओवेन रॉबर्ट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड केमन]]<ref>{{cite web | title= Cayman Airways to launch nonstop flights from Austin to Grand Cayman this summer | date=January 23, 2026 | url= https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/cayman-airways-to-launch-nonstop-flights-from-austin-to-grand-cayman-this-summer/amp/}}</ref> | [[कोपा एरलाइन्स]] | [[टोक्युमेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी–टोक्युमेन]]<ref>{{cite news |last1=Christen |first1=Mike |title=Copa Airlines launches direct flight between Panama City and Austin |url=https://www.bizjournals.com/austin/news/2023/07/07/copa-airlines-austin-direct-fligth-panama-city.html |access-date=13 April 2026 |work=Austin Business Journal |date=7 July 2023}}</ref> | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DeltaAtlanta">{{cite news |last1=Adams |first1=Christopher |title=Delta Air Lines to launch new Austin-Palm Springs nonstop in November |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/delta-air-lines-to-launch-new-austin-palm-springs-nonstop-in-november/ |access-date=13 April 2026 |date=5 May 2025}}</ref> [[लोगान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite news |last1=Gomez |first1=George |title=Delta Expands Boston-Europe Flights and Scales Up in Austin |url=https://www.businesstraveller.com/news/delta-expands-boston-austin/ |access-date=13 April 2026 |work=Business Traveller |date=28 August 2025}}</ref> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref>{{cite news |last1=Morrison |first1=Andy |title=Detroit-bound flight experiences totality of solar eclipse unlike others |url=https://www.detroitnews.com/story/news/local/michigan/2024/04/08/detroit-bound-delta-flight-experiences-totality-of-solar-eclipse-unlike-others/73236313007/ |access-date=13 April 2026 |work=The Detroit News |date=8 April 2024}}</ref> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="AustinMcAllen"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="JFKAustin"/> [[मियामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मियामी]],<ref>{{cite web | title=Delta Expands Austin Network with Another New Destination &#124; | date=September 12, 2025 | url=https://airlinegeeks.com/2025/09/12/delta-expands-austin-network-with-another-new-destination/}}</ref> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="MSPDelta"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूयॉर्क–JFK]],<ref name="JFKAustin">{{cite news |last1=Adams |first1=Christopher |title=Delta to increase number of flights from Austin airport this summer |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/delta-to-increase-number-of-flights-from-austin-airport-this-summer/ |access-date=13 April 2026 |date=10 April 2023}}</ref> [[ऑर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लँडो]],<ref>{{cite news |last1=Armstrong |first1=SJ |title=Delta adds flights for Miami Hurricanes, Florida Gators football fans |url=https://www.aol.com/articles/delta-adds-flights-miami-hurricanes-155916922.html?utm_source=flipboard&utm_content=AOLcom/magazine/Travel&guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAIX_RvNX2Ecc0rk6KlCNDm7pLOHoD7kvUZ2d773fXymb1rDomSoPRXeD5tssrF4UIZi6AOXxhOXoqbvI0bg_-NefeN4ae1Ck4Q98hO-FNDI9XJzNn4wALmvdZZGudSV55Ek-4W5w-obIQWlUqAPIRoGfR0GOi5VSPTBUYlsnJqzy |access-date=13 April 2026 |work=AOL |date=13 April 2026}}</ref> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="JFKAustin"/> [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]],<ref name="DeltaJAX"/> [[सिएटल–टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टॅकोमा]],<ref name="JFKAustin"/> [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]]<ref name="DeltaJAX"/> <br/> '''हंगामी:''' [[कॅन्कन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्कन]],<ref>{{cite web |url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/02/28/delta-adds-two-new-routes-in-africa-and-in-mexico/ |title=Delta Adds Two New Routes in Africa and One in Mexico |website=Aviation A2Z |date=February 28, 2025 |access-date=February 28, 2025}}</ref> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे डेल काबो]]<ref>{{cite web |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/delta-to-add-another-international-route-from-austin-over-holiday-period/ |title=Delta to add another international route from Austin over holiday period |website=KXAN |date=April 4, 2025 |access-date=April 4, 2025}}</ref> | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[सिनसिनाटी/नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]],<ref>{{cite news |last1=Wetterich |first1=Chris |title=Southwest Airlines will launch flight to new nonstop destination from CVG airport next summer |url=https://www.bizjournals.com/cincinnati/news/2025/10/09/southwest-cvg-airport-flight-austin-routes-2026.html |access-date=13 April 2026 |work=Cincinnati Business Courier |date=9 October 2025}}</ref> [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–ग्लेन]] (७ जून २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref name="airlinegeeks.com">{{cite web |last=Ewing |first=Ryan |title=Delta Expands Its U.S. Route Map {{!}} AirlineGeeks.com |url=https://airlinegeeks.com/2025/08/22/delta-expands-its-u-s-route-map/ |website=airlinegeeks.com |publisher=Firecrown Media Inc. |access-date=November 5, 2025 |date=August 22, 2025}}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="airlinegeeks.com"/> [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]],<ref name="DeltaJAX"/> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (FL)]],<ref name="DeltaJAX">{{cite news |last1=Adams |first1=Christopher |title=Delta to launch nonstop flights from Austin to Jacksonville in May 2025 |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/delta-to-launch-nonstop-flights-from-austin-to-jacksonville-in-may-2025/ |access-date=13 April 2026 |date=22 November 2024 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]] (७ जून २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref name="airlinegeeks.com"/> [[मॅकॲलन मिलर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॅकॲलन]],<ref name="AustinMcAllen">{{cite news |last1=Sherter |first1=Alain |title=Delta adds flights to Austin, Texas, as airlines compete in emerging hub - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/delta-airlines-adds-flights-in-austin-texas-austin-bergstrom/ |access-date=13 April 2026 |work=CBS News |date=15 December 2023}}</ref> [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]],<ref name="DeltaJAX"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="MSPDelta">{{cite news |last1=Uren |first1=Adam |title=List of more than 70 flights canceled at MSP airport on Sunday, Nov. 9 |url=https://bringmethenews.com/minnesota-lifestyle/list-of-more-than-70-flights-canceled-at-msp-airport-on-sunday-nov-9 |access-date=13 April 2026 |date=9 November 2025}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref name="AustinMcAllen"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="DeltaJAX"/> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (FL)]],<ref name="DeltaJAX"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स–स्काय हार्बर]] (९ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref>{{cite web| title=Delta to launch new Austin-Phoenix route in November| url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/delta-to-launch-new-austin-phoenix-route-in-november/| access-date=March 30, 2026| website=KXAN| date=March 20, 2026| archive-date=2026-03-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20260321041059/https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/delta-to-launch-new-austin-phoenix-route-in-november/| url-status=dead}}</ref> [[रॅली–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅली/डरहॅम]],<ref name="JFKAustin"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="JFKAustin"/> <br/>'''हंगामी:''' [[ॲशव्हिल प्रादेशिक विमानतळ|ॲशव्हिल]] (१३ जून २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref>{{cite web| title=Delta to launch new seasonal route from AUS to Asheville this summer| url=https://www.kxan.com/news/delta-to-launch-new-seasonal-route-from-aus-to-asheville-this-summer/| access-date=January 20, 2026| website=www.kxan.com| date=January 30, 2026| archive-date=2026-02-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20260228024953/https://www.kxan.com/news/delta-to-launch-new-seasonal-route-from-aus-to-asheville-this-summer/| url-status=dead}}</ref> [[बोजमन यलोस्टोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बोजमन]] (१३ जून २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref name="GlacierParkDelta"/> [[ग्लेशियर पार्क आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्लेशियर पार्क/कलिसपेल]] (१३ जून २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref name="GlacierParkDelta">{{cite news |last1=Kim |first1=Soo |title=Major US Airline Announces New Domestic Routes |url=https://www.newsweek.com/major-us-airline-announces-delta-new-domestic-routes-11720338 |access-date=13 April 2026 |date=23 March 2026}}</ref> [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]]<ref>{{cite web | last=Shelley | first=Natalia | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=Delta Air Lines Adds New Routes from Orlando, Austin, JFK and More | work=Aviation A2Z | date=May 2, 2025}}</ref> | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref>{{cite news |last1=Labanauskaite |first1=Goda |title=Frontier Airlines to launch 11 new routes across the US |url=https://www.aerotime.aero/articles/frontier-airlines-to-launch-11-new-routes-to-15-airports |access-date=13 April 2026 |work=Aerotime Aero |date=28 August 2024}}</ref> [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="ORDFrontierAus">{{cite news |last1=Adams |first1=Christopher |title=Frontier to launch four new nonstop flights from Austin in March 2025 |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/frontier-to-launch-four-new-nonstop-flights-from-austin-in-march-2025/ |access-date=13 April 2026 |work=KXAN Austin |date=19 November 2024 }}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="ORDFrontierAus" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref>{{cite news |title=Travel Disruption Hits Harry Reid International Airport as Frontier and Spirit Airlines Ground 5 Flights with Multiple Delays, Affecting Routes Across Las Vegas, Houston, Denver, Atlanta, Albuquerque and Beyond - Travel And Tour World |url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/travel-disruption-hits-harry-reid-international-airport-as-frontier-and-spirit-airlines-ground-5-flights-with-multiple-delays-affecting-routes-across-las-vegas-houston-denver-atlanta-albuquerque/ |access-date=13 April 2026 |date=12 April 2026}}</ref> [[ऑर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लँडो]],<ref name="ORDFrontierAus" /> [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="ORDFrontierAus" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]]<ref>{{cite web |title=Frontier to Add Nonstop Flight to San Diego From Austin Airport| url=https://www.bizjournals.com/austin/news/2025/03/25/frontier-nonstop-flight-abia-san-diego-austin.html| access-date=March 25, 2025| website=www.bizjournals.com| date=March 25, 2025}}</ref> | [[जेटब्लू]] | [[लोगान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite web |title=JetBlue to relaunch nonstop Austin-Fort Lauderdale route in November |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/jetblue-to-relaunch-nonstop-austin-fort-lauderdale-route-in-november/ |access-date=2026-05-26 |archive-date=2025-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250727040609/https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/jetblue-to-relaunch-nonstop-austin-fort-lauderdale-route-in-november/ |url-status=dead }}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलीवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]]<ref>{{cite web| url=https://www.airwaysmag.com/new-post/jetblue-fort-lauderdale-focus-new-flights | title=Jetblue Strengthens Fort Lauderdale With New Flights |website=Airways Magazine | date=July 23, 2025}}</ref> | [[केएलएम]] | [[अ‍ॅमस्टरडॅम विमानतळ शिफोल|अ‍ॅमस्टरडॅम]]<ref>{{Cite web |date=March 29, 2022 |title=KLM Royal Dutch Airlines Launches New Route Between Austin and Amsterdam |url=https://www.austintexas.gov/news/klm-royal-dutch-airlines-launches-new-route-between-austin-and-amsterdam |access-date=April 30, 2022 |publisher=AustinTexas.gov}}</ref> | [[लुफ्तांसा]] | [[फ्रांकफर्ट विमानतळ|फ्रांकफर्ट]]<ref>{{cite news |last1=Norman |first1=Greg |title=7 Lufthansa passengers on Texas to Germany flight hospitalized after lightning strikes plane |url=https://www.foxbusiness.com/economy/7-lufthansa-passengers-texas-germany-hospitalized-lightning-strikes-plane |access-date=13 April 2026 |work=FOXBusiness |date=2 March 2023}}</ref> | [[पोर्टर एरलाइन्स]] | [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{cite web |title=Canadian airline Porter to bring nonstop flights from Austin-Toronto in May |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/canadian-airline-porter-to-bring-nonstop-flights-from-austin-toronto-in-may/ |access-date=18 February 2026 |archive-date=2026-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309220653/https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/canadian-airline-porter-to-bring-nonstop-flights-from-austin-toronto-in-may/ |url-status=dead }}</ref> | {{nowrap|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]}} | [[अल्बुकर्क आंतरराष्ट्रीय सनपोर्ट|अल्बुकर्क]],<ref name="SWAFLL"/> [[रिक हसबंड अमारिलो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अमारिलो]],<ref name="SWAFLL"/> [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWAFLL"/> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWAFLL"/> [[लोगान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="SWAFLL"/> [[हॉलीवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref name="SWAFLL"/> [[कॅन्कन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्कन]],<ref name="SWAFLL"/> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWAFLL"/> [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] (४ जून २०२६ रोजी सेवा समाप्त),<ref>{{Cite web |date=2026-03-13 |title=Southwest Airlines to end service at O'Hare, Dulles |url=https://www.wfaa.com/article/travel/southwest-airlines-to-end-service-at-ohare-dulles/287-706d0979-5728-44be-a2c1-0b1be8747c3f |access-date=2026-03-13 |website=wfaa.com |language=en-US}}</ref> [[सिनसिनाटी/नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]] (४ जून २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref name="msn.com">{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/travel/news/southwest-airlines-announcing-new-flights-from-several-major-airports/ar-AA1OaARC|title=MSN|website=www.msn.com}}</ref> [[जॉन ग्लेन कोलंबस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–ग्लेन]],<ref name="SWAFLL"/> [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस–लव्ह]],<ref name="SWAFLL"/> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWAFLL"/> [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]],<ref name="SWAFLL"/> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलीवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWAFLL">{{cite news |last1=Adams |first1=Christopher |title=AUS Data Hub: Passenger totals, busiest months and new flights in 2025 |url=https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/2025-aus-passenger-stats/ |access-date=13 April 2026 |work=KXAN Austin |date=9 January 2026 |archive-date=2026-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112102334/https://www.kxan.com/news/local/austin/austin-airport/2025-aus-passenger-stats/ |url-status=dead }}</ref> [[व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्लिंगन]],<ref name="SWAFLL"/> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref>{{cite news |last1=Driggars |first1=Alex |title=Southwest adding 4 new nonstop routes from Austin |url=https://www.statesman.com/business/travel/article/Southwest-austin-airport-new-nonstop-routes-21369878.php |access-date=13 April 2026 |work=Austin American-Statesman |date=21 February 2026 |language=en}}</ref> [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]],<ref name="SWAFLL"/> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (FL)]],<ref name="SWAFLL"/> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWAFLL"/> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWAFLL"/> [[लॉन्ग बीच विमानतळ|लॉन्ग बीच]],<ref name="SWAFLL"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="SWAFLL"/> [[लबक प्रेस्टन स्मिथ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लबक]],<ref>{{cite news |last1=Edgin |first1=Alana |title=New direct flight coming to, and from Lubbock airport, here's when |url=https://www.yahoo.com/news/articles/direct-flight-coming-lubbock-airport-171626138.html |access-date=13 April 2026 |work=Yahoo News |date=10 September 2025}}</ref> [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]] (१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref>{{cite web |title=Southwest Airlines to launch nonstop flight between Memphis and Austin |url=https://www.actionnews5.com/2026/02/12/southwest-airlines-launch-nonstop-flight-between-memphis-austin/}}</ref> [[मियामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मियामी]],<ref name="SWAFLL"/> [[मिडलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिडलँड/ओडेसा]],<ref name="SWAFLL"/> [[मिल्वॉकी मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिल्वॉकी]],<ref name="SWAFLL"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="SWAFLL"/> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref name="SWAFLL"/> [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]],<ref name="SWAFLL"/> [[ओकलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओकलंड]],<ref name="SWAFLL"/> [[ओकेसी विल रॉजर्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]],<ref name="SWAFLL"/> [[ऑन्टारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑन्टारियो]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]], [[ऑर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑर्लँडो]],<ref name="SWAFLL"/> [[फिनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWAFLL"/> [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]],<ref name="SWAFLL"/> [[रॅली–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅली/डरहॅम]],<ref name="SWAFLL"/> [[सॅक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅक्रामेंटो]],<ref name="SWAFLL"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]],<ref name="SWAFLL"/> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWAFLL"/> [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]],<ref name="SWAFLL"/> [[सॅन होजे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे (CA)]],<ref name="SWAFLL"/> [[सिएटल–टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टॅकोमा]] (४ जून २०२६ रोजी सेवा पुन्हा सुरू),<ref name="msn.com"/> [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]],<ref name="SWAFLL"/> [[टॅम्पा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टॅम्पा]],<ref name="SWAFLL"/> [[तुलसा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुलसा]],<ref name="SWAFLL"/> [[रॉनल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–नॅशनल]]<ref name="SWAFLL"/> <br/> '''हंगामी:''' [[चार्ल्स्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्स्टन (SC)]],<ref name="SWAFLL"/> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref>{{cite web |title=New nonstop flights coming to Austin in 2026 |url=https://www.kut.org/transportation/2025-12-29/austin-tx-abia-aus-new-nonstop-flights-2026}}</ref> [[याम्पा व्हॅली विमानतळ|हेडन/स्टीमबोट स्प्रिंग्ज]],<ref>{{cite web |title=New nonstop flights coming to Austin in 2026 |url=https://www.kut.org/transportation/2025-12-29/austin-tx-abia-aus-new-nonstop-flights-2026}}</ref> [[मॅकघी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]] (३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरू होईल),<ref>{{cite web |title=Southwest Adds New Routes to 2026 Schedule|website=AirlineGeeks|url=https://airlinegeeks.com/2026/02/12/southwest-adds-new-routes-to-2026-schedule/|date=February 12, 2026|access-date=February 14, 2026}}</ref> [[मॉन्ट्रोज प्रादेशिक विमानतळ|मॉन्ट्रोज]],<ref name="SWAFLL"/> [[एपली एरफिल्ड|ओमाहा]],<ref name="SWAFLL"/> [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]],<ref>{{cite web |title=New nonstop flights coming to Austin in 2026 |url=https://www.kut.org/transportation/2025-12-29/austin-tx-abia-aus-new-nonstop-flights-2026}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीचेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (FL)]],<ref name="SWAFLL"/> [[पेन्साकोला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पेन्साकोला]],<ref name="SWAFLL"/> [[लिसेंशियाडो गुस्तावो डियाझ ओरडाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|प्युएर्तो वॅलार्टा]], [[रेनो-ताहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रेनो/ताहो]],<ref name="SWAFLL"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होजे डेल काबो]],<ref name="SWAFLL"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन हुआन]],<ref name="SWAFLL"/> [[चार्ल्स एम. शुल्झ–सोनोमा काउंटी विमानतळ|सांता रोसा]] (३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरू होईल)<ref>{{cite web |title=Southwest Adds New Routes to 2026 Schedule|website=AirlineGeeks|url=https://airlinegeeks.com/2026/02/12/southwest-adds-new-routes-to-2026-schedule/|date=February 12, 2026|access-date=February 14, 2026}}</ref> | {{nowrap|[[सन कंट्री एरलाइन्स]]}} | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref name="SWAFLL"/> | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="SWAFLL"/> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWAFLL"/> [[जॉर्ज बुश इंटरकॉन्टिनेंटल विमानतळ|ह्युस्टन–इंटरकॉन्टिनेंटल]],<ref name="SWAFLL"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]],<ref name="SWAFLL"/> [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]],<ref name="SWAFLL"/> [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]],<ref name="SWAFLL"/> [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref name="SWAFLL"/> | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[जॉर्ज बुश इंटरकॉन्टिनेंटल विमानतळ|ह्युस्टन–इंटरकॉन्टिनेंटल]],<ref name="SWAFLL"/> [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]]<ref name="SWAFLL"/> <br/> '''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]]<ref name="SWAFLL"/> | [[व्हिवा (विमान कंपनी)|व्हिवा]] | [[मॉन्टेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्टेरे]]<ref>{{Cite web |date=September 2023 |title=Viva Aerobus announces the greatest growth in the aerial history of Monterrey |url=https://enelaire.mx/viva-aerobus-anuncia-el-mayor-crecimiento-en-la-historia-aerea-de-monterrey/ |access-date=September 27, 2023 |website=EnElAire |language=Spanish}}</ref> | [[वेस्टजेट]] | '''हंगामी:''' [[कॅल्गरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गरी]]<ref name="SWAFLL"/> }} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:ऑस्टिन (टेक्सास)]] c3yixjpktdhq73c41ct5ovzw5igxyn2 0 200486 2689189 2686563 2026-06-15T01:39:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689189 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indianapolis International Airport (USGS).jpg|इवलेसे]] '''इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|IND|KIND|IND}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[इंडियानापोलिस]] शहरातील विमानतळ आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून ११ किमी आग्नेयेस असलेला हा विमानतळ [[फेडेक्स एक्सप्रेस]]चा दुय्यम तळ आहे. येथून उत्तर अमेरिकेतील बव्हंश मोठ्या शहरांना प्रवासी सेवा तसेच मालवाहतूक सेवा उपलब्ध आहे. == विमानसेवा आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{Cite web|url=https://airlinegeeks.com/2024/10/20/indianapolis-gains-new-transatlantic-service/|title=इंडियानापोलिसला नवीन ट्रान्साटलांटिक सेवा मिळाली|publisher=AirlineGeeks|accessdate=२० ऑक्टोबर २०२४}}</ref> | <ref>{{cite web|url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html|title=वेळापत्रक|publisher=एर लिंगस|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[एर कॅनडा एक्सप्रेस]] | '''हंगामी:''' [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]]<ref>{{OAGWorldJuly2025Ref|title=टोरोंटो, ओंटारियो, कॅनडा YTO|pages=११५६-११६२}}</ref> | <ref name="AirCanadaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://beta.aircanada.com/us/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]]<ref name="IND1">{{cite web |last=फ्रिट्झ |first=सॅम |title=इंडियानापोलिस विमानतळ नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे |url=https://wibc.com/283477/indianapolis-airport-adding-new-nonstop-flights/ |date=५ मार्च २०२४ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> | <ref>{{cite news|title=विमान वेळापत्रक|newspaper=अलास्का एरलाइन्स|url=https://www.alaskaair.com/content/travel-info/timetables.aspx|access-date=२९ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[अलेजियंट एर]] | [[हॉलिवूड बरबँक विमानतळ|बरबँक]],<ref>{{cite web|last=जोन्स|first=झॅकरी|title=अलेजियंटद्वारे इंडियानापोलिस ते हॉलिवूड नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.wthr.com/article/travel/new-nonstop-route-indianapolis-hollywood-offered-allegiant-travel-company-airlines-flights-news/531-6adb85d2-c13e-4899-9624-69119385aebf|publisher=wthr.com|date=१८ नोव्हेंबर २०२५|access-date=२१ नोव्हेंबर २०२५}}</ref> [[डेस्टिन–फोर्ट वॉल्टन बीच विमानतळ|डेस्टिन/फोर्ट वॉल्टन बीच]],<ref name="G41">{{cite press release |title=अलेजियंट एरने आज इंडियानापोलिस विमानतळावरून फीनिक्ससाठी नवीन मार्ग सुरू केला |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-air-launches-new-route-to-phoenix-today-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१७ नोव्हेंबर २०१७ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="G41" /> [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[की वेस्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|की वेस्ट]], [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="G41" /> [[ओर्लँडो सॅनफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो/सॅनफोर्ड]],<ref name="G41" /> [[पुंटा गोर्डा विमानतळ (फ्लोरिडा)|पुंटा गोर्डा (फ्लोरिडा)]],<ref name="G41" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]], [[सेंट पीट–क्लिअरवॉटर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट पीटर्सबर्ग/क्लिअरवॉटर]]<ref name="G41" /> <br />'''हंगामी:''' [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने इंडियानापोलिस विमानतळावरून तीन नवीन नॉनस्टॉप मार्ग जोडले |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-adds-three-new-nonstop-routes-out-of-indy-airport |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=९ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२८ मार्च २०२६}}</ref> [[चार्ल्सटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चार्ल्सटन (साउथ कॅरोलिना)]],<ref>{{cite press release |title=अलेजियंटने आज चार्ल्सटनसाठी नवीन विमानसेवा सुरू केली |url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/allegiant-launches-new-flight-to-charleston |publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण |date=१८ एप्रिल २०१८ |access-date=२८ मार्च २०२६ }}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[मर्टल बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मर्टल बीच]],<ref name="G41" /> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]],<ref>{{Cite web|url=https://www.streetinsider.com/PRNewswire/Allegiant+Ties+Record+for+Largest+Expansion+in+Company+History+with+44+New+Nonstop+Routes%2C+plus+3+New+Cities/24000698.html|title=अलेजियंटने ४४ नवीन नॉनस्टॉप मार्गांसह कंपनीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराचा विक्रम केला|publisher=Street Insider|accessdate=१९ नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[सवाना/हिल्टन हेड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सवाना]] | <ref name="AllegiantRoutes">{{cite web|title=अलेजियंट एर|url=https://www.allegiantair.com/interactive-routemap|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT" /> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref name="DFW">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते डॅलस-फोर्ट वर्थ थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-dfw |access-date=२४ जानेवारी २०२६}}</ref> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD">{{cite web |last=सर्जियो |first=अरियाना |title=अमेरिकन एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून २ विमानसेवा जोडल्या |url=https://www.wthr.com/article/travel/american-airlines-adds-2-flights-from-indianapolis-airport-indiana-chicago-ind-ord-travel/531-7424ee50-3629-4ea2-bfa3-94d9e904b008 |date=३० डिसेंबर २०२५ |access-date=३० मार्च २०२६}}</ref> [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[पुंटा काना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पुंटा काना]],<ref name="auto2"/> [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]] | <ref name="AmericanRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule|access-date=३ जून २०२४}}</ref> |- | [[अमेरिकन ईगल]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]],<ref name="AAORD" /> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[रोनाल्ड रेगन वॉशिंग्टन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–राष्ट्रीय]]<br />'''हंगामी:''' [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]],<ref name="CLT">{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते शार्लट थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-clt |access-date=३१ जानेवारी २०२६}}</ref> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]]| <ref name="AmericanRoutes" /> |- | [[अव्हेलो एरलाइन्स]] | [[कॉन्कॉर्ड–पॅजेट प्रादेशिक विमानतळ|शार्लट/कॉन्कॉर्ड]], [[ट्वीड न्यू हेवन विमानतळ|न्यू हेवन]] (दोन्ही १८ जून २०२६ पासून सुरू होतील)<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर नवीन विमान कंपनी येत आहे |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/new-airline-coming-to-indianapolis-international-airport-expanding-nonstop-options-for-hoosiers |publisher=WRTV |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref>| <ref>{{cite web |title=अव्हेलो एरलाइन्स मार्ग नकाशा |url=https://www.aveloair.com/destinations |publisher=अव्हेलो एरलाइन्स |access-date=१८ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="DLflights"/> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]],<ref name="DLflights"/> [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<ref name="DLflights"/> <br/> '''हंगामी''': [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="auto"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]]<ref name="DLflights"/> | <ref name="DeltaRoutes">{{cite web|title=विमान वेळापत्रक|url=https://www.delta.com/us/en/travel-planning-center/find-your-destination/route-map|access-date=२६ मे २०२५}}</ref> |- | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="DLflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/delta-airlines-to-have-up-to-3-daily-flights-from-indianapolis-indiana-to-austin-texas-austin-bergstrom-international-airport-skywest-travel/531-efcd2607-a3e7-47c0-8962-5c5804e68b34 |title=डेल्टाची इंडियानापोलिस ते ऑस्टिन, टेक्सास दररोज ३ विमानसेवा |website=WTHR|date=२५ ऑगस्ट २०२५|access-date=२५ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]],<ref name="DLflights"/> [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]],<ref name="DLflights"/> [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]],<ref name="DLflights"/> [[लाग्वार्डिया विमानतळ|न्यू यॉर्क–लाग्वार्डिया]],<ref name="DLflights"/> [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]]<ref>{{cite web |title=डेल्टाने रॅले-डरहॅम येथून मार्ग पुन्हा सुरू केला |url=https://thebulkheadseat.com/delta-adds-back-flight-route-from-raleigh-durham-amid-focus-city-growth/ |website=The Bulkhead Seat |date=३१ मे २०२५ |access-date=३१ मे २०२५}}</ref><br />'''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]],<ref name="DLflights"/> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]]<ref>{{cite web | url=https://aviationa2z.com/index.php/2025/05/02/delta-adds-new-routes-from-orlando-austin-jfk-and-more/ | title=डेल्टा एर लाइन्सने ओर्लँडो, ऑस्टिन, जेएफके आणि अधिक ठिकाणांसाठी नवीन मार्ग जोडले | website=Aviation A2Z | date=२ मे २०२५ | access-date=२ मे २०२५ }}</ref> | <ref name="DeltaRoutes"/><ref name="DLflights"/> |- | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="Frontier25">{{cite web |title=फ्रंटियर एरलाइन्स १Q२५ नेटवर्क पुनरारंभ |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241120-f91q25 |website=Aeroroutes |access-date=२० नोव्हेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]],<ref>{{cite web | url=https://news.flyfrontier.com/frontier-airlines-announces-new-routes-expanding-operations-across-38-airports/ | title=फ्रंटियर एरलाइन्सने नवीन मार्गांची घोषणा केली | access-date=२४ जानेवारी २०२४ }}</ref> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="F94">{{cite web|last=थॉमस|first=काईली|title=फ्रंटियर एरलाइन्सने इंडियानापोलिस विमानतळावरून ४ नवीन मार्ग जोडले|url=https://www.wthr.com/article/travel/frontier-airlines-adds-four-new-routes-from-indianapolis-international-airport/531-3ae63b98-b7a3-4c5f-a0da-3f8c7a5a5cb2|publisher=WTHR 13|date=४ डिसेंबर २०२५|access-date=४ डिसेंबर २०२५}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]] <br />'''हंगामी:''' [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="F94" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="F94" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]]<ref name="F94" /> | <ref name="FrontierRoutes">{{cite web|title=फ्रंटियर|url=https://www.flyfrontier.com|access-date=७ जानेवारी २०१७}}</ref> |- | [[जेटब्लू]] | [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]] (३ नोव्हेंबर २०२६ पासून सुरू)<ref>{{cite web |title=जेटब्लूने फोर्ट लॉडरडेल येथून ११ नवीन गंतव्यस्थाने जोडण्याची योजना जाहीर केली |url=https://ir.jetblue.com/news/news-details/2026/JetBlue-Steps-in-to-Help-Stranded-Spirit-Customers-with-99-Rescue-Fares-Announces-Plans-to-Add-11-Destinations-From-Fort-Lauderdale/default.aspx |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> | <ref>{{cite web |title=जेटब्लू |url=https://www.jetblue.com |publisher=जेटब्लू |access-date=२ मे २०२६}}</ref> |- | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]],<ref name="SWflights" /> [[ऑस्टिन–बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]],<ref name="SWflights" /> [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]],<ref name="SWflights" /> [[मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–मिडवे]],<ref name="SWflights">{{cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/4msouthwest-brings-back-nonstop-flight-indianapolis-international-airport-chicago-midway-nearly-5-year-hiatus-travel-flying-indiana-illinois-midwest/531-13a8c717-26fd-42bd-bc39-17f20931e4af|title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिस ते शिकागो मिडवे नॉनस्टॉप विमानसेवा पुन्हा सुरू केली|date=१८ डिसेंबर २०२४ |publisher=WTHR|accessdate=१८ डिसेंबर २०२४}}</ref> [[डॅलस लव फील्ड|डॅलस–लव]],<ref name="SWflights" /> [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]],<ref name="SWflights" /> [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]],<ref name="SWflights" /> [[साउथवेस्ट फ्लोरिडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट मायर्स]],<ref name="SWflights" /> [[विल्यम पी. हॉबी विमानतळ|ह्युस्टन–हॉबी]],<ref name="SWflights" /> [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]],<ref name="SWflights" /> [[हॅरी रीड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास वेगास]],<ref name="SWflights" /> [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] (२१ नोव्हेंबर २०२६ पासून पुन्हा सुरू),<ref>{{cite web |title=इंडियानापोलिस ते लॉस एंजेलस थेट विमानसेवा |url=https://www.flightconnections.com/flights-from-ind-to-lax |access-date=४ मे २०२६}}</ref> [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]],<ref>{{Cite web|url=https://www.wthr.com/article/travel/indianapolis-international-airport-adding-nonstop-flight-nashville-tennessee-daily-flights-airplane/531-17c96075-c4c2-4081-bb9d-5a26abfef0a5|title=इंडियानापोलिस विमानतळ नॅशव्हिलसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडत आहे|date=२२ ऑगस्ट २०२४|publisher=WTHR|accessdate=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]],<ref name="SWflights" /> [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]],<ref name="SWflights" /> [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]],<ref name="SWflights" /> [[सारासोटा–ब्रॅडेंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सारासोटा]],<ref name="SWflights" /> [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]]<ref name="SWflights" /><br />'''हंगामी:''' [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]],<ref name="SWflights" /> [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]],<ref name="WNMIA&ECP">{{Cite web |title=साउथवेस्टने इंडियानापोलिसपासून मायामी आणि पनामा सिटीसाठी दोन नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा जोडल्या |date=१० मे २०२१ |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/southwest-adds-two-new-nonstop-flights-from-indianapolis-international-airport-to-miami-and-panama-city |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा बीच आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पनामा सिटी (फ्लोरिडा)]],<ref name="WNMIA&ECP"/> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे देल काबो]],<ref name="auto1"/> [[लुईस मुनोज मारिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन जुआन]] (६ जून २०२६ पासून सुरू)<ref name=WNSJU>{{cite press release|title=इंडियानापोलिस विमानतळावरून सॅन जुआनसाठी नवीन नॉनस्टॉप विमानसेवा|url=https://www.ind.com/about/media/media-releases/new-nonstop-to-san-juan-coming-to-the-indy-airport|website=ind.com|publisher=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|access-date=१६ ऑक्टोबर २०२५|date=१० ऑक्टोबर २०२५}}</ref> | <ref name="SWflights" /> |- | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | '''हंगामी:''' [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]]<ref>{{Cite press release |last=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण|title=सन कंट्री एरलाइन्स आता इंडियानापोलिस विमानतळावरून विमानसेवा देणार |url= https://www.ind.com/about/media/media-releases/its-official-sun-country-airlines-flies-out-of-indy-airport |access-date=६ एप्रिल २०२५}}</ref> | <ref name="bizjournals.com">{{cite web|url=https://www.bizjournals.com/twincities/news/2021/01/25/sun-country-airlines-announces-16-new-routes.html|title=सन कंट्रीने १६ नवीन मार्गांची घोषणा केली|date=२५ जानेवारी २०२१|publisher=Minneapolis / St. Paul Business Journal|access-date=१० मे २०२२}}</ref> |- | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]]<ref name="IND1" /> <br />'''हंगामी:''' [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]] | <ref name="UnitedRoutes">{{cite web|title=वेळापत्रक|url=https://www.united.com/en/us/destination-map|access-date=२६ मे २०२५|archive-date=2023-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101015404/https://www.united.com/en/us/destination-map|url-status=dead}}</ref> |- | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]]<ref>{{cite web|title=युनायटेड २H२५ उत्तर अमेरिका नेटवर्क विस्तार|url=https://www.aeroroutes.com/eng/250617-ua2h2531973g|date=१७ जून २०२५|access-date=१८ जून २०२५}}</ref> | <ref name="UnitedRoutes"/> |} <small>* '''''सामान्य स्रोत:<ref name="INDAirlines" /><ref>{{Cite web |title=गंतव्यस्थान: एप्रिल २०२६ वेबसाइट अपडेट |url=https://d1j6zi7czwjuok.cloudfront.net/iaa-images/other/April-Weekly-Flight-List-Update.pdf |access-date=१० एप्रिल २०२६ |website=इंडियानापोलिस विमानतळ प्राधिकरण}}</ref>''''' </small> === मालवाहू सेवा === {| class="sortable wikitable" style="background-color: #f9f9f9;" |- ! विमान कंपनी !! गंतव्यस्थान !! संदर्भ |- | [[अ‍ॅटलास एर]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web |title=विमान वेळापत्रक |url=https://jumpseat.atlasair.com/jumpseat/Schedule/Schedule |access-date=३ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेंबर्ग विमानतळ|लक्झेंबर्ग]] | <ref>{{cite web|title=विमानसेवा गंतव्यस्थाने|url=https://www.cargolux.com/network/|website=cargolux.com|access-date=२८ सप्टेंबर २०२५}}</ref><ref name="BTSCargo">{{cite web |title=एर कॅरिअर्स : T-१०० विभाग |url=https://www.transtats.bts.gov/DL_SelectFields.aspx?gnoyr_VQ=FMG&QO_fu146_anzr=Nv4%20Pn44vr45 |publisher=ब्युरो ऑफ ट्रान्सपोर्टेशन स्टॅटिस्टिक्स}}</ref> |- | [[कॅसल एव्हिएशन]] | [[ॲक्रॉन-कँटन विमानतळ|ॲक्रॉन–कँटन]], [[जॉन सी. मुनरो हॅमिल्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅमिल्टन (ओंटारियो)]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स एक्सप्रेस]]<ref>{{cite web |title=फेडएक्स प्रणालीतील एर फ्रेट हब: इंधन वापराचे विश्लेषण |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0969699713001464 |access-date=२८ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> | [[लेहाय व्हॅली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ॲलेन्टाउन]], [[टेड स्टीव्हन्स अँकोरेज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकोरेज]],<ref name="auto3">{{cite web |title=फेडएक्स सुट्टीकालीन ऑपरेशन्सच्या पडद्यामागील दृश्य |url=https://www.wrtv.com/news/local-news/behind-the-scenes-of-fedex-holiday-operationse |access-date=२३ जानेवारी २०२६ }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[हार्टसफील्ड–जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[बाल्टिमोर/वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[बफेलो नायगारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बफेलो]], [[ईस्टर्न आयोवा विमानतळ|सीडर रॅपिड्स/आयोवा सिटी]], [[शार्लट डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो–ओ'हेर]], [[क्लीव्हलँड हॉपकिन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलँड]], [[रिकेनबॅकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबॅकर]], [[डॅलस फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस/फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डेट्रॉईट मेट्रोपॉलिटन विमानतळ|डेट्रॉईट]], [[डब्लिन विमानतळ|डब्लिन]], [[एल पासो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एल पासो]], [[फोर्ट लॉडरडेल–हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[जेराल्ड आर. फोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रँड रॅपिड्स]], [[पिडमोंट ट्रायड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्रीन्सबोरो]], [[हॅरिसबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हॅरिसबर्ग]], [[ब्रॅडली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हार्टफोर्ड]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन–आंतरखंडीय]], [[जॅक्सनव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जॅक्सनव्हिल (फ्लोरिडा)]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[मॅकगी टायसन विमानतळ|नॉक्सव्हिल]], [[लिएज विमानतळ|लिएज]], [[लॉस एंजेलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलिस]], [[लुईव्हिल मुहम्मद अली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुईव्हिल]], [[मेम्फिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेम्फिस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[मिनेपोलिस–सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनेपोलिस/सेंट पॉल]], [[मॉन्ट्रियल–मिराबेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉन्ट्रियल–मिराबेल]], [[नॅशव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नॅशव्हिल]], [[स्टुअर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूबर्ग]], [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लीन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लीन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क–जेएफके]], [[नेवार्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नेवार्क]], [[ओकलँड सॅन फ्रान्सिस्को बे विमानतळ|ओकलँड]], [[ओंटारियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओंटारियो]], [[ओर्लँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओर्लँडो]], [[चार्ल्स डी गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स डी गॉल]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स–स्काय हार्बर]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगॉन)]], [[रॅले–डरहॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले/डरहॅम]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सॅन डिएगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन डिएगो]], [[सॅन होसे मिनेटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन होसे (कॅलिफोर्निया)]], [[सिएटल-टाकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिएटल/टाकोमा]], [[सेंट लुईस लॅम्बर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सॅयरॅक्युज हॅन्कॉक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅयरॅक्युज]], [[टँपा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टँपा]], [[टोरोंटो पिअरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो–पिअरसन]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन–डलेस]] | <ref name="BTSCargo" /> |- | [[फेडएक्स फीडर]] | [[रिकेनबाकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबस–रिकेनबाकर]], [[साउथ बेंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साउथ बेंड]] | <ref name="BTSCargo" /> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:इंडियानापोलिस|विमानतळ]] aj4vyddslojlrd9808ybci9a16gvx36 0 200998 2689156 2686810 2026-06-14T13:15:59Z ~2026-24679-89 182431 2689156 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = क्षत्रिय मराठा - महा रट्ट | image = [[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|thumb|Flag of The Maratha Empire]] | image_caption = क्षत्रिय मराठा | total_ref = | population = | country = [[भारत]] | regions = {{flag|India}}[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]] तसेच [[मध्य प्रदेश]], [[छत्तीसगढ]], [[गुजरात]], [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]], [[तमिळनाडू]] | populated_states = अधिकांश: [[महाराष्ट्र]] | languages = {{unbulleted list|[[मराठी]]|[[कोंकणी]]}} | native_name = मराठा | native_name_lang = Marathi | religions = [[हिंदू]] [[File:1 Om.svg|25px|]] ([[क्षत्रिय]]) }} '''[[मराठा]]''' ही एक महाराष्ट्रातील दख्खनी [[जात|शाखा]] किंवा जात आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/363851/Maratha|title=एक मराठा लाख मराठा people|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-09-16|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India/46986/The-Marathas|title=India {{!}} Facts, Culture, History, Economy, & Geography|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-09-16|language=en}}</ref> मराठा , भारतातील इतिहासात पराक्रमी योद्धे म्हणुन ओळखले जातात. '''महाराष्ट्राचे नाव महा रट्ट (मराठा) यांच्यावरूनच आले आहे. * '''मराठा - शालिवाहन साम्राज्याच्या नाणेघाटातील शिलालेखात महा रट्ट म्हणजेच मराठा वंशाचा उल्लेख आहे.''' भारतीय इतिहासात मराठा (महा रट्ट) हा राज्यकर्ता समाज आहे. त्यांची लोकसंख्या प्रामुख्याने महाराष्ट्र राज्यात जास्त आहे, जे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर मुंबई पासून गोव्यापर्यंत आणि नागपूरच्या पूर्वेस सुमारे १०० मैल (१६० किमी) अंतर्देशीय भागात पसरलेले मराठी भाषिक प्रदेश आहे. त्यांचे वास्तव्य महाराष्ट्रासह गोवा, मध्यप्रदेश, गुजरात, छत्तीसगड, हरियाणा, कर्नाटक आणि तामिळनाडूमध्ये सुद्धा काही प्रमाणात आहे. == इतिहास == मराठा ही जात महाराष्ट्रातील आहे. महाराष्ट्राच्या अनेक समाजापैकी एक मराठा समाज आहे. महाराष्ट्रावर राज्य करणारे जे राजवंश झाले जसे सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव, शिलाहार, निकुंभ, सेंद्रक, कदंब, कलचुरी, मौर्य या सर्व राजवंशाचे वंशज आज वेगवेगळ्या समाजातील आहेत. * मराठ्यांच्या ९६ कुळांमध्ये ** २४ सुर्यवंशी, ** २४ चंद्रवंशी, ** २४ ब्रम्हवंशी आणि ** २४ शेषवंशी अशी एकूण ९६ कुळे आहेत. प्राचीन पुराण ग्रंथांमध्ये ऋग्वेद, यजुर्वेद तसेच रामायण, महाभारत आदी प्राचीन ग्रंथांमध्ये क्षत्रियांचा इतिहास विस्तृतपणे वर्णन केला गेला आहे. *[[मराठा साम्राज्य]] ===लष्करी इतिहास=== अनेक मराठा कुळांनी [[पाटील]] किंवा [[देशमुख]] म्हणून [[बहामनी सल्तनत]] तसेच तिच्या उत्तराधिकारी असलेल्या [[दख्खनच्या सल्तनती]] आणि [[मुघल साम्राज्य]] यांच्या सेवेत १४व्या शतकापासून [[वतनदार|वतनदारी]] व्यवस्थेअंतर्गत काम केले. त्या काळातील प्रभावशाली कुटुंबांमध्ये [[सावंत]] घराणे ([[सावंतवाडी]]), [[घोरपडे]] घराणे ([[मुधोळ संस्थान|मुधोळ]]), [[निम्बाळकर्|निंबाळकर]] घराणे ([[फलटण]]) आणि [[महाडीक]] यांचा समावेश होतो.<ref>{{cite journal |last1=Kulkarni |first1=G.T. |title=Deccan (Maharashtra) Under the Muslim Rulers from Khaljis to Shivaji: A Study in Interaction |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |date=1991 |volume=51/52 |pages=501–510 |jstor=42930434 |url=http://www.jstor.org/stable/42930434 |issn=0045-9801}}</ref> छत्रपती [[शिवाजी]] महाराज यांचे स्वतःचे [[भोसले]] घराणे या कुटुंबांच्या तुलनेत नंतरच्या काळात प्रभावात आले. [[स्वराज्य]] स्थापनेच्या प्रयत्नांत शिवाजी महाराजांना या घराण्यांशी विविध रणनीतींचा वापर करून लढावे लागले किंवा त्यांना आपल्या अधीन आणावे लागले. त्यापैकी एक घटना म्हणजे [[मोरे]] घराण्यातील [[चंद्रराव मोरे]]—जो विजापूरचा एक मराठा सरदार होता, याचा वध करून [[जावळी]] खोरे जिंकणे. हे खोरे आजच्या [[महाबळेश्वर]] जवळ आहे.<ref>{{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |url=https://books.google.com/books?id=aIF6DwAAQBAJ&pg=PP198 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765 |date=2019 |publisher=Penguin UK |isbn=978-0-14-196655-7 |page=198}}</ref> जावळी जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांना दक्षिण आणि नैऋत्य महाराष्ट्रात आपल्या मोहिमा वाढविणे शक्य झाले. इतर उपायांमध्ये विवाहसंबंध प्रस्थापित करणे, देशमुखांना वगळून थेट गावच्या पाटलांशी व्यवहार करणे किंवा आवश्यकतेनुसार बलप्रयोग करून त्यांना अधीन करणे यांचा समावेश होता.<ref name="Gordon2007">{{cite book |author=Stewart Gordon |title=The Marathas 1600–1818 |url=https://books.google.com/books?id=iHK-BhVXOU4C&pg=PR9 |date= 2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-03316-9 |page=85}}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=Stewart |date=16 September 1993 |title=The Marathas 1600–1818 |chapter=Shivaji (1630–80) and the Maratha polity |journal=Cambridge University Press |series=The New Cambridge History of India |doi=10.1017/CHOL9780521268837 |page=69 |isbn=978-0-521-26883-7 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/77CF65447181F279BA73A6A5D6B1E048/9781139055666c3_p59-90_CBO.pdf/shivaji_163080_and_the_maratha_polity.pdf}} </ref> == नातेसंबंध, कुलदेवता आणि देवक == मराठा समाजात एखाद्या कुळ किंवा वंशगटाचे सदस्यत्व हे [[पितृवंशीय]] पद्धतीने मिळते. एखाद्या कुळातील लोकांमध्ये सामान्यतः समान आडनाव, समान [[कुलदेवता]] आणि समान कुलचिन्ह किंवा [[देवक]] आढळते.<ref name="10.2307_3031719">{{cite journal |last1=Carter |first1=A. T. |title=A Comparative Analysis of Systems of Kinship and Marriage in South Asia |journal=Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |date=1973 |volume=1973 |issue=1973 |pages=29–54 |doi=10.2307/3031719 |jstor=3031719 |url=https://www.jstor.org/stable/3031719 |access-date=27 September 2020 |url-access=subscription }}</ref> “खरे मराठे” मानल्या जाणाऱ्या ९६ कुळांची यादी तयार करण्याचे अनेक प्रयत्न झाले आहेत; परंतु या याद्या एकमेकांपासून मोठ्या प्रमाणावर भिन्न असून त्यांबाबत मतभेदही आहेत.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=c8PJFLeURhsC&pg=PA34 |title=The Culture of India |editor=Kathleen Kuiper |publisher=Rosen |year=2010 |isbn=9781615301492 |page=34}}</ref><ref name="O'Hanlon2002">{{cite book|author=Rosalind O'Hanlon|title=Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India |url=https://books.google.com/books?id=5kMrsTj1NeYC&pg=PA17 |access-date=13 May 2011 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521523080 |pages=17–}}</ref> या ९६ कुळांच्या यादीला पाच स्तरांमध्ये विभागलेले मानले जाते. यांपैकी सर्वात उच्च स्तरामध्ये पाच प्रमुख मराठा कुळांचा समावेश असल्याचे नमूद केले जाते.<ref>{{cite book|author=Louis Dumont|title=Homo hierarchicus: the caste system and its implications |url=https://books.google.com/books?id=XsOtRGdvIigC&pg=PA121 |access-date=13 May 2011 |year=1980 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226169637 |page=121 }}</ref> एखाद्या कुळामध्ये स्थान किंवा प्रतिष्ठा ही व्यक्ती वैध विवाहातून जन्मलेली आहे की उच्चविवाह (hypergamy) प्रथेमुळे जन्मलेली आहे यावरही अवलंबून असते. इतिहासात उच्च श्रेणीतील मराठा कुळांना वंशपरंपरागत [[वतन]]) धारण करण्याचा अधिकार होता. यात जमीन अनुदाने, कर वसुलीचे हक्क (महसुली [[पाटील|पाटीलकी]] )किंवा गावाच्या पोलीस व्यवस्थेची जबाबदारी (पोलीस पाटीलकी) यांचा समावेश होता. उच्च श्रेणीतील कुळांकडे मोठ्या जमिनीच्या मालमत्ता किंवा [[जहागीर]] असत. वतनधारक कुळांकडे अनेक पिढ्यांपर्यंत मागे जाणाऱ्या लिखित [[वंशावळ|वन्शावली]] नोंदी आढळतात.<ref name="10.2307_3031719"/> == हे सुद्धा पहा == *[[मराठा राज्ये आणि राजघराण्यांची यादी]] *[[शहाण्णव कुळी मराठा]] *[[मराठा आरक्षण]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] [[वर्ग:भारतामधील जाती]] [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] gmgp7w4zpksp21jk504osrzdsilkew5 0 210801 2689177 2688733 2026-06-14T16:02:26Z संतोष गोरे 135680 Restored revision 2688402 by [[Special:Contributions/शरभ|शरभ]] ([[User talk:शरभ|talk]]) (TwinkleGlobal) 2689177 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''डॉ. विश्राम रामजी घोले''' ([[इ.स. १८३३]] - [[इ.स. १९००]]) हे पुण्यातील एक निष्णात शल्यविशारद आणि उदारमतवादी समाजसुधारक होते.<ref name="TV9 hindi">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9hindi.com/knowledge/bahulicha-haud-a-pune-monument-to-a-daughter-lost-to-the-cause-of-women-education-au256-1471196.html/amp |title=कहानी 8 साल की उस बच्ची की जो कुर्बानी देकर सैकड़ों लड़कियों को शिक्षित कर गई |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही9 हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="दैनिक प्रभात">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.dainikprabhat.com/dr-vishram-ramji-ghole/ |title=विविधा: डॉ. विश्राम रामजी घोले |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=dainikprabhat.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="it">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatimes.com/hindi/amp/trending/human-interest/story-about-dr-ghole-daughter-lost-to-the-cause-of-women-education-580683.html |title=8 साल की इस लड़की की मौत के बाद मिला था भारतीय महिलाओं को शिक्षा का अधिकार, हुआ था पढ़ने का विरोध |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=indiatimes |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यादव गवळी समाजातून आलेले डॉ. घोले यांना गव्हर्नरच्या दरबारात फर्स्ट कलास सरदाराचा म्हणजे संस्थानिकांच्या बरोबरीचा दर्जा होता. त्यांची [[लोकमान्य टिळक]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[जोतिबा फुले]], न्यायमूर्ती [[महादेव गोविंद रानडे]], कृष्णशास्त्री-विष्णूशास्त्री चिपळूणकर अशा पुण्यातल्या अनेक सुधारकांशी मैत्री होती.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> विश्राम रामजींचे वडील सोजीर (सोलजर ) असल्याने शिक्षणाची संधी मिळाली. त्या संधीचे सोने करून ते सर्जन झाले. गोऱ्या पलटणीत १८५७ च्या धामधुमीतही डॉकटर म्हणून ते भारतभर फिरले आणि मानमरातब प्राप्‍त करून १८७४ साली [[पुणे|पुण्यात]] स्थायिक झाले.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==विधायक कार्य== स्त्री-शिक्षण, मागास जातीतील सुधारणा, शेती व उद्योग या क्षेत्रांतही डॉ. विश्राम रामजी घोले या बुद्धिमान आणि कर्तबगार व्यक्तीचे कार्य होते. १८५७ सालच्या भारतीय स्वातंत्र्य युद्धात डॉ. घोले यांनी एक सर्जन म्हणून निःपक्षपातीपणे कामगिरी बजावली होती. नंतरच्या काळात, बिटिश अधिकारी तसेच पारशी-मारवाडी समाजातले श्रीमंत पेशंट, तत्कालीन समाजसुधारक व राजकीय चळवळीतले नेते आणि सामान्यजन अशा त्या ऐन इंग्रजी अमदानीतल्या सर्व थरांतील रुग्णांचे ते डॉकटर होते.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> सत्यशोधक समाजाचा दुसरा वार्षिक समारंभ 1875ला साजरा करण्यात आला. त्यावेळेस सत्यशोधक समाजाचे अध्यक्षपद डॉ. विश्राम रामजी घोले यांना देण्यात आले. विश्राम रामजींची भूमिका समन्वयवादी होती. 'ज्ञानप्रकाश'च्या संपादक मंडळातही त्यांचे मित्र होते. आणि सत्यशोधक समाजाच्या व्यासपीठावरही त्यांचा वावर होता. विष्णूशास्त्री चिपळूणकर आणि जोतिबा फुले यांच्यातील वैमनस्य विकोपाला जाऊनही या दोघांशी विश्राम रामजींचे सख्य होते.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> पुण्यात [[बाहुलीचा हौद]] म्हणून जे ठिकाण होते त्या हौदाच्या मध्यावर विश्राम रामजींची थोरली मुलगी काशीबाई ऊर्फ बाहुली हिचे शिल्प होते. वयाच्या नवव्या वर्षी, १८७७ मध्ये काशीबाई मरण पावली. तिला डॉ. घोले यांनी इंग्रजी शिक्षण देण्यास सुरुवात केली होती. घोले यांच्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती व महिलांचा याला प्रखर विरोध होता. जातीतील प्रमुख लोकांनी घोले यांनी मुलीला शिकवू नये असा सल्ला अनेक वेळा दिला व तसे न केल्यास जातीतून बहिष्कृत करण्याची धमकीही दिली. काही नतद्रष्ट नातेवाईक व्यक्तींनी काशीबाईला काचांचा लाडू खायला घातल्यामुळे अंतर्गत रक्तस्राव होऊन ती मृत्युमुखी पडली.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> मात्र या घटनेनंतरही विश्राम रामजींनी माघार घेतली नाही. आपली दुसरी मुलगी गंगूबाई हिला त्यांनी जिद्दीने शिकवले. केवळ तिचे शिक्षणच केले नाही तर तिचे लग्नही लहानपणी न लावता वयाची सोळा वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरच केले.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==शेतीविषयक कार्य== १८७५ सालच्या दुष्काळानंतर विश्राम रामजींनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आपले लक्ष केंद्रित केले. शेतीविषयक अनेक प्रयोग त्यांनी केले. शेतकरी मासिकाच्या स्थापनेतही त्यांनी पुढाकार घेतला आणि आर्थिक कारणांमुळे हे मासिक बंद पडू नये, याची सुरुवातीच्या काळात त्यांनी काळजी घेतली.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==कुटुंब== विश्राम रामजींची कन्या गंगूबाईचा विवाह डॉ. रघुनाथराव खेडकर यांच्याशी झाला. रघुनाथरावही एक निष्णात सर्जन होते. इंग्लंडमध्ये प्रॅक्टिस करताकरता त्यांनी वेदान्त धर्माचे अध्ययन आणि अध्यापन चालू ठेवले होते.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==बाहुलीचा हौद== घोले यांनी आपल्या दिवंगत मुलीच्या स्मरणार्थ पुण्यात [[बाहुलीचा हौद]] बांधला आणि तो सर्व जातिधर्मातील लोकांसाठी खुला ठेवला.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==चरित्रे== * डॉ. विश्राम रामजी घोले आणि त्यांचा परिवार (डॉ. [[अरुणा ढेरे]]) ==स्मारके== * पुण्यातील [[मॉडर्न हायस्कूल]]जवळच्या रस्त्याला घोले रोड असे नाव देण्यात आले आहे. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:घोले, विश्राम}} [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८३३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] amk94tstj06hwg4mvyh5erewu45u19q 2689178 2689177 2026-06-14T16:05:03Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689178 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहिती संचिका}} '''डॉ. विश्राम रामजी घोले''' ([[इ.स. १८३३]] - [[इ.स. १९००]]) हे पुण्यातील एक निष्णात शल्यविशारद आणि उदारमतवादी समाजसुधारक होते.<ref name="TV9 hindi">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9hindi.com/knowledge/bahulicha-haud-a-pune-monument-to-a-daughter-lost-to-the-cause-of-women-education-au256-1471196.html/amp |title=कहानी 8 साल की उस बच्ची की जो कुर्बानी देकर सैकड़ों लड़कियों को शिक्षित कर गई |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही9 हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="दैनिक प्रभात">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.dainikprabhat.com/dr-vishram-ramji-ghole/ |title=विविधा: डॉ. विश्राम रामजी घोले |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=dainikprabhat.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref name="it">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatimes.com/hindi/amp/trending/human-interest/story-about-dr-ghole-daughter-lost-to-the-cause-of-women-education-580683.html |title=8 साल की इस लड़की की मौत के बाद मिला था भारतीय महिलाओं को शिक्षा का अधिकार, हुआ था पढ़ने का विरोध |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=indiatimes |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यादव गवळी समाजातून आलेले डॉ. घोले यांना गव्हर्नरच्या दरबारात फर्स्ट कलास सरदाराचा म्हणजे संस्थानिकांच्या बरोबरीचा दर्जा होता. त्यांची [[लोकमान्य टिळक]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[जोतिबा फुले]], न्यायमूर्ती [[महादेव गोविंद रानडे]], कृष्णशास्त्री-विष्णूशास्त्री चिपळूणकर अशा पुण्यातल्या अनेक सुधारकांशी मैत्री होती.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> विश्राम रामजींचे वडील सोजीर (सोलजर ) असल्याने शिक्षणाची संधी मिळाली. त्या संधीचे सोने करून ते सर्जन झाले. गोऱ्या पलटणीत १८५७ च्या धामधुमीतही डॉकटर म्हणून ते भारतभर फिरले आणि मानमरातब प्राप्‍त करून १८७४ साली [[पुणे|पुण्यात]] स्थायिक झाले.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==विधायक कार्य== स्त्री-शिक्षण, मागास जातीतील सुधारणा, शेती व उद्योग या क्षेत्रांतही डॉ. विश्राम रामजी घोले या बुद्धिमान आणि कर्तबगार व्यक्तीचे कार्य होते. १८५७ सालच्या भारतीय स्वातंत्र्य युद्धात डॉ. घोले यांनी एक सर्जन म्हणून निःपक्षपातीपणे कामगिरी बजावली होती. नंतरच्या काळात, बिटिश अधिकारी तसेच पारशी-मारवाडी समाजातले श्रीमंत पेशंट, तत्कालीन समाजसुधारक व राजकीय चळवळीतले नेते आणि सामान्यजन अशा त्या ऐन इंग्रजी अमदानीतल्या सर्व थरांतील रुग्णांचे ते डॉकटर होते.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> सत्यशोधक समाजाचा दुसरा वार्षिक समारंभ 1875ला साजरा करण्यात आला. त्यावेळेस सत्यशोधक समाजाचे अध्यक्षपद डॉ. विश्राम रामजी घोले यांना देण्यात आले. विश्राम रामजींची भूमिका समन्वयवादी होती. 'ज्ञानप्रकाश'च्या संपादक मंडळातही त्यांचे मित्र होते. आणि सत्यशोधक समाजाच्या व्यासपीठावरही त्यांचा वावर होता. विष्णूशास्त्री चिपळूणकर आणि जोतिबा फुले यांच्यातील वैमनस्य विकोपाला जाऊनही या दोघांशी विश्राम रामजींचे सख्य होते.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> पुण्यात [[बाहुलीचा हौद]] म्हणून जे ठिकाण होते त्या हौदाच्या मध्यावर विश्राम रामजींची थोरली मुलगी काशीबाई ऊर्फ बाहुली हिचे शिल्प होते. वयाच्या नवव्या वर्षी, १८७७ मध्ये काशीबाई मरण पावली. तिला डॉ. घोले यांनी इंग्रजी शिक्षण देण्यास सुरुवात केली होती. घोले यांच्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती व महिलांचा याला प्रखर विरोध होता. जातीतील प्रमुख लोकांनी घोले यांनी मुलीला शिकवू नये असा सल्ला अनेक वेळा दिला व तसे न केल्यास जातीतून बहिष्कृत करण्याची धमकीही दिली. काही नतद्रष्ट नातेवाईक व्यक्तींनी काशीबाईला काचांचा लाडू खायला घातल्यामुळे अंतर्गत रक्तस्राव होऊन ती मृत्युमुखी पडली.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> मात्र या घटनेनंतरही विश्राम रामजींनी माघार घेतली नाही. आपली दुसरी मुलगी गंगूबाई हिला त्यांनी जिद्दीने शिकवले. केवळ तिचे शिक्षणच केले नाही तर तिचे लग्नही लहानपणी न लावता वयाची सोळा वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरच केले.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==शेतीविषयक कार्य== १८७५ सालच्या दुष्काळानंतर विश्राम रामजींनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आपले लक्ष केंद्रित केले. शेतीविषयक अनेक प्रयोग त्यांनी केले. शेतकरी मासिकाच्या स्थापनेतही त्यांनी पुढाकार घेतला आणि आर्थिक कारणांमुळे हे मासिक बंद पडू नये, याची सुरुवातीच्या काळात त्यांनी काळजी घेतली.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==कुटुंब== विश्राम रामजींची कन्या गंगूबाईचा विवाह डॉ. रघुनाथराव खेडकर यांच्याशी झाला. रघुनाथरावही एक निष्णात सर्जन होते. इंग्लंडमध्ये प्रॅक्टिस करताकरता त्यांनी वेदान्त धर्माचे अध्ययन आणि अध्यापन चालू ठेवले होते.<ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==बाहुलीचा हौद== घोले यांनी आपल्या दिवंगत मुलीच्या स्मरणार्थ पुण्यात [[बाहुलीचा हौद]] बांधला आणि तो सर्व जातिधर्मातील लोकांसाठी खुला ठेवला.<ref name="TV9 hindi" /><ref name="it" /><ref name="दैनिक प्रभात" /> ==चरित्रे== * डॉ. विश्राम रामजी घोले आणि त्यांचा परिवार (डॉ. [[अरुणा ढेरे]]) ==स्मारके== * पुण्यातील [[मॉडर्न हायस्कूल]]जवळच्या रस्त्याला घोले रोड असे नाव देण्यात आले आहे. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:घोले, विश्राम}} [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८३३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 8ugj04o1h0nn3xeyrost0yg94vv94xg 0 215922 2689162 2618449 2026-06-14T13:33:08Z ~2026-24679-89 182431 /* समांतर आरक्षण: विभागणी */ 2689162 wikitext text/x-wiki {{बदल}} राज्यघटना तयार होताना संविधान सभेचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी|टी.टी. कृष्णामाचारी]] यांनी [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांना 'मागासवर्ग म्हणजे नक्की काय?' असा प्रश्न विचारला होता. त्याच्या उत्तरदाखल डॉ. आंबेडकर म्हणाले, "[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती आणि जमातींशिवाय]] अनेक राज्यांत असे घटक आहेत की जे त्यांच्याइतकेच मागासलेले आहेत. मात्र त्यांचा समावेश अनुसूचित जाती - जमातींमध्ये करण्यात आलेला नाही."<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53408193|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> महाराष्ट्रातील शैक्षणिक संस्था आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मागासवर्गीयांसाठी एकूण ५२% आरक्षण दिले आहे. ज्यामध्ये *ओबीसी 19% + *DT/VJ(A) 3% + *NT(B) 2.5% + *NT(2) 3.5 % + *NT(3) 2% + *SBC 2%. ह्या सर्वांना मिळून 32 टक्के आरक्षण दिले आहे. तर अनुसूचित जातींना १३ टक्के आणि अनुसूचित जमातींना ७ टक्के आरक्षण दिलेले आहे. एकूण ५२+१०+१०= ७२% * मराठा समाज- १० टक्के * आर्थिक दृष्टीने मागासवर्ग १०% EWS [[आरक्षण]] आहे. मुस्लिमांमधील ३७ जातींचा ओबीसींमध्ये समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maratha-population/articleshow/37268244.cms|title=१० जिल्ह्यांत ४० हजार मराठा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-05-20}}</ref> == सामाजिक आरक्षण: विभागणी== {| class="wikitable sortable" |+ महाराष्ट्रातील प्रवर्गनिहाय आरक्षण |- ! प्रवर्ग ! संक्षिप्त नाव ! आरक्षण ! जाती ! लोकसंख्या |- style="text-align:center;" | [[अनुसूचित जाती]] | SC | १३% | ५९ _{[http://dsw.mkcl.org/Content.aspx?ID=110 यादी]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}} | १,३२,७५,८९८ (११.८१%) |- style="text-align:center;" | [[अनुसूचित जमाती]] | ST | ७% | ४७ _{[http://tribal.nic.in/Content/Hindi/profilelisthindi.aspx यादी]} | १,०५,१०,२१३ ( ९.३५%) |- style="text-align:center;" | [[इतर मागास वर्ग]] | OBC | १९% | ३४६ _{[http://www.msobcfdc.org/Cast1 यादी]} | [[तेली]], [[माळी]], कुणबी |- style="text-align:center;" | [[विशेष मागास प्रवर्ग]] | SBC | २% | ७ | [[गोवारी]], [[कोष्टी]], सुर्यवंशी कोळी |- style="text-align:center;" | [[विमुक्त जाती]] | DT-A | ३% | १४ | [[बंजारा]] ईत्यादी |- style="text-align:center;" | [[महाराष्ट्रातील भटक्या जमातींची (ब) यादी|भटक्या जमाती]] | NT–१ | २.५% | ३७ | [[गोल्ला (जाती)|गवळी]],[[भोई]], [[गोसावी]],[[लोहार]] |- style="text-align:center;" | भटक्या जाती-क | NT–C | ३.५% | 1 | [[धनगर]] व तत्सम [[हटकर]], शेगर ई. |- style="text-align:center;" | भटक्या जाती(D) | NT–3 | २% | 1 | [[वंजारी]], लाड-वंजार |- style="text-align:center;" | [[आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक|आर्थिकदृष्ट्या मागासवर्ग]] | EWS | १०% | अनारक्षित वर्ग | शिल्लक |- style="text-align:center;" | '''सामाजिक व शैक्षणिक मागासवर्गीय''' | SEBC | '''१०%''' | 1 | [[मराठा]] |} == समांतर आरक्षण: विभागणी == * अनाथ आरक्षण: सुरुवात २०१७ महाराष्ट्र शासनाने राज्यातील शासकीय नोकऱ्यात [[अनाथ]] व्यक्तिंसाठी [[समांतर आरक्षण|समांतर]] असे १% आरक्षण लागू केले आहे. # महिला: ३०% # खेळाडू: ५% # दिव्यांग: ५% # प्रकल्पग्रस्त: ३% # भूकंपग्रस्त: १% # अंशकालीन पदवीधर: १०% * [[आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक]] == मराठा आरक्षण ईतिहास == इ.स. २०१४ मध्ये आघाडी सरकारने १६% मराठा आरक्षणाचा अध्यादेश आणून आरक्षण लागु केले, परंतु तो अध्यादेश विधीमंडळात पारीत होऊ शकला नाही. नव्याने मराठा आरक्षणाचा कायदा आणताना उच्च न्यायालयाच्या सुचनेनुसार व राणे उप-समितीच्या शिफारशीने नोव्हेंबर-डिसेंबर [[इ.स. २०१८]] मध्ये [[महाराष्ट्र सरकार]]ने मराठा समाजाला १३% आरक्षण दिले होते. तत्पूर्वी राज्यात एकूण ५२% आरक्षण होते.<ref>https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/maratha-reservation-bill-passed-in-maharashtra-assembly/articleshow/66863045.cms</ref> मराठा आरक्षणाविरूद्ध सर्वोच्च न्यायालयात ॲड. डॉ.जयश्री पाटील यांनी याचिका दाखल केली. सदरील याचिका त्यांचे पती ॲड. [[गुणरत्न सदावर्ते]] यांनी यशस्वीपणे लढली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56648803|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ५ मे २०२१ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय रद्द केला आणि मराठा आरक्षण हे असंवैधानिक असल्याचे सांगून त्यास अवैध ठरवले. पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाने एकमताने (५-०) हा निर्णय दिला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/supreme-court-strikes-down-maratha-reservation-a584/|title=Maratha Reservation: मराठा आरक्षण रद्द; सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल|last=author/online-lokmat|date=2021-05-05|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-05-05}}</ref> मराठा आरक्षण सुप्रीम कोर्टाकडून रद्द करताना कोर्टाने खालील काही मुद्दे मांडले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56331262|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56991385|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53408193|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56990665|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> * मराठा समाजाला सामाजिकदृष्ट्या आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीय समजणे, हे समानतेच्या सिद्धांताचे उल्लंघन आहे. * न्या. मारोती गायकवाड समितीचा अहवाल फेटाळला. मराठा समाज मागास असल्याचे नाकारले, त्यामुळेच मराठा आरक्षण लागू करणे चूकीचे ठरते. * मराठा समाजाचा ESBC प्रवर्गात समावेश चुकीचा म्हटला. * संविधानाची १०२वी घटना दुरुस्ती वैध ठरवली. * ९ सप्टेंबर २०२० पर्यंतचे वैद्यकीय पदव्युत्तर प्रवेश वैध ठरवले, तसेच आरक्षणांतर्गत झालेले शैक्षणिक प्रवेश व नोकर-भरती रद्द नाही. * [[इंद्रा सहानी]] केसच्या पुनर्विचाराची मागणी चुकीची ठरवली. * आरक्षणाची सीमा ५० टक्क्यांहून अधिकची असू नये. * गायकवाड समिती आणि मुंबई उच्च न्यायालय हे दोघेही ५० टक्क्यांची मर्यादा ओलांडण्यासाठीचे, योग्य कारण सांगू शकले नाहीत. == हे सुद्धा पहा == * [[महाराष्ट्रातील मागास वर्गीय जातींची यादी]] * [[मराठा आरक्षण]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आरक्षण]] [[वर्ग:महाराष्ट्र समाजकारण‎]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था|आरक्षण]] 5qmvuq07rwtt2dg3oyuy4h96yb9qfv7 0 218572 2689290 2544352 2026-06-15T05:35:27Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689290 wikitext text/x-wiki '''परतवाडा''' हे [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्हातील]] एक प्रमुख व्यापारी शहर आहे. हे शहर [[सातपुडा|सातपुड्याच्या]] पायथ्याशी वसलले आहे. येथून जवळच [[गाविलगड]] हा किल्ला आहे तर [[चिखलदरा]] हे  निसर्गरम्य पर्यटन स्थळ परतवाडा येथून ३२ किलोमीटर  दूर आहे. परतवाडा हे एक राजकीय, साहित्यिक आणि कलात्मक दृष्ष्टिकोनाने एक महत्त्वाचे शहर आहे. * शिवसेना पक्षप्रमुख [[बाळ ठाकरे|बाळासाहेब ठाकरे]] यांनी आपल्या बालपणातील ८ वर्षे या शहरात वास्तव्य केले. * [[गो.नी. दांडेकर|गो. नि. दांडेकर]], [[अरुण साधू]], गजानन मते, इ. साहित्यिक सुद्धा येथे वास्तव्याला होते. * परतवाड़ा हे [[अचलपूर तालुका]]मध्ये वसलेले एक शहर आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:अमरावती जिल्ह्यातील गावे]] 3e2f330s4uvtbur93en4vmmhk6xn6yh 0 224639 2689239 2688885 2026-06-15T04:10:09Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2689239 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[File:Shashikala Kakodkar.jpg|thumb|शशिकला काकोडकर]] '''शशिकला काकोडकर''' (७ जानेवारी १९३५:[[पेडणे]], [[गोवा]], पोर्तुगीज भारत - २८ ऑक्टोबर २०१६:[[पणजी]], गोवा, भारत) या भारताच्या [[गोवा, दमण आणि दीव]] केंद्रशासित [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|प्रदेशाच्या मुख्यमंत्री]] होत्या. या १२ ऑगस्ट १९७३ ते २७ एप्रिल १९७९ दरम्यान पदावर होत्या. या [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमांतक पक्षाच्या]] राजकारणी होत्या. त्या १९७२ आणि १९७७ मध्ये [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली विधानसभा मतदारसंघातून]] विजयी झाल्या होत्या. काकोडकर यांचे वडील [[दयानंद बांदोडकर]] हे गोवा, दमण आणि दीवचे पहिले मुख्यमंत्री होते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:काकोडकर, शशिकला}} [[वर्ग:गोव्याचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:महिला राजकारणी]] [[वर्ग:डिचोलीचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्षातील राजकारणी]] dl4hl1uitosv7pzji8kfswfqaexss6h 0 231092 2689161 2358723 2026-06-14T13:29:46Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689161 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सकल मराठा समाजा''' तर्फे '''मराठा क्रांती मूक मोर्चा''' हे [[मराठा समाज|मराठा समाजाचे]] २०१६-१७ मध्ये झालेले एक आंदोलन होते. १३ जुलै २०१६ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील [[कोपर्डी]] या खेड्यातील एका अल्पवयीन मराठा समाजाच्या मुलीवर बलात्कार करून तिचा खून करण्यात आला. त्यानंतर मराठा लोकांनी महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांत मोर्चे आयोजित केले. आंदोलकांनी कोपर्डी प्रकरणातील आरोपींना मृत्युदंड द्या, अट्रोसिटी कायदा रद्द करा अथवा तो शिथिल करा, आणि मराठा समाजाला (शैक्षणिक व नोकरीत) आरक्षण द्या अशा प्रमुख मागण्या केल्या. == मागण्या == # कोपर्डी बलात्कार आणि खून प्रकरणातील दोषींना शिक्षा व्हावी. # शिक्षण आणि सरकारी नोकऱ्यांमधील मराठ्यांना आरक्षण मिळावे. # अट्रोसिटी कायदा अर्थात ''अनुसूचित जाती तसेच अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंध) कायदा १९८९'' रद्द करावा अथवा तो शिथिल करावा. # डॉ. एम.एस. स्वामीनाथन यांच्या अध्यक्षतेखाली शेतकऱ्यांवरील राष्ट्रीय आयोगाच्या शिफारशी लागू करावी. == प्रतिमोर्चे == मराठा समाजाच्या मोर्चानंतर विविध समाज गटानेही मोर्चे काढले, ज्यात मराठ्यांच्या काही मागण्यांना समर्थन तर काही मागण्यांना विरोध करण्यात आला. * मुस्लिम मोर्चे - [[मुस्लिम]] समाजाला ५% आरक्षण द्यावे अशी मागणी मराठी मुसलमानांनी केली होती. तथापि, राज्यातील मुस्लिमांमधील अनेक जाती वा गटांना ओबीसी, अनु.जमाती, यासारख्या प्रवर्गांतून आरक्षण उपलब्ध आहे. * ओबीसी-बहुजन मोर्चे - मराठ्यांनंतर ओबीसी समाजांनी सुद्धा अनेक मोर्चे काढले. त्यामध्ये विविध मागण्यांसह मराठ्यांना ओबीसी कोट्यातून आरक्षण न देता त्यांची स्वतंत्र व्यवस्था करावी. या मोर्चामध्ये [[कुणबी]] समाज सुद्धा सहभागी होता. * [[मराठी बौद्ध|बौद्ध]] व [[दलित]] मोर्चे - राज्यामधील बौद्ध व दलित समाजानेही विविध मागण्यांसह अनेक मोर्च काढले. त्यामध्ये अट्रोसिटी कायदा अधिक कठोर करा ही एक प्रमुख मागणी होती. == संदर्भ == * संकेतस्थळ {{url|https://en.wikipedia.org/wiki/Maratha_Kranti_Morcha}} 5wgag0hu6n6s5e6am33kq5thhj3thop 0 235729 2689360 2622940 2026-06-15T10:54:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689360 wikitext text/x-wiki '''जांभोरा''' हे [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्यातील]] [[मोहाडी]] तालुक्यातील एक गाव आहे. [[मोहाडी तालुका|मोहाडी तालुक्याच्या]] पूर्व टोकावर पहाडाच्या कुशीत जांभोरा हे हजार लोकवस्तीचे गाव आहे. या गावात सर्व जातीधर्माचे लोक राहतात. २०११ च्या जनगणनेनुसार जांभोरा गावाचा स्थान कोड किंवा गाव कोड ५३६८८९ आहे. जांभोरा हे गाव महाराष्ट्र राज्यातील भंडारा जिल्ह्यातील मोहाडी तालुक्यात आहे. हे उपजिल्हा मुख्यालय मोहाडी (तहसीलदार कार्यालय) पासून ३५ किमी अंतरावर आणि जिल्हा मुख्यालय भंडारा पासून २८ किमी अंतरावर आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://villageinfo.in/maharashtra/bhandara/mohadi/jambhora.html|title=Jambhora Village in Mohadi (Bhandara) Maharashtra {{!}} villageinfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2022-12-29}}</ref> == गोधन पूजा == [[चित्र:गोधन पूजा जांभोरा.jpg|इवलेसे|300x300अंश|'''जांभोरा येथे गोधन पूजेच्या निमित्ताने गुरख्याच्या अंगावरून गाईचा कल्प धावताना''' ]] या गावात १०० टक्के शेतकरी असून त्या सर्वांकडे मिळून दीडशे ते दोनेशे गायी आहेत. शेतीला जोडधंदा म्हणून गोपालन केले जाते. गावातील सर्व गाई चारायला जंगलात नेण्याचे काम पिढ्यानपिढ्या परतेकी कुटुंबाकडे आहे. ३०० वर्षांपूर्वी गोधन अंगावरून चालवण्याची प्रथा परतेकी कुटुंबाने सुरू केली. ही प्रथा आजही सुरूच आहे. जनावराचा साधा पाय पडला जखम होते. मात्र, जांभोरा येथे दीडशे गायींचा कळप अंगावरून जाऊनही गुराख्याला साधे खरचट नाही. बलीप्रतिपदेला जांभोरा येथे हा चित्तथरारक अनुभव आला. दीडशे वर्षांपासून ही परंपरा परतेकी कुटुंबाने जोपासली आहे. बलीप्रतिपदेच्या दिवशी सर्वत्र वेगवेगळ्या पद्धतीने गोधनाची पूजा केली जाते. रानावनात गुरे चारण्यास नेण्याचे काम पूर्वी आदिवासी समाजातील नागरिक करत आहेत; त्यामुळे हा दिवस त्यांच्यासाठी खास असतो. गाईला अंघोळ घालून जनावरांची गावात मिरवणूक काढून अंगणातील शेणाचे गोधन (गोदन) गाईच्या पावलाने उधळले जाते. जमिनीवर पालथे झोपून आपल्या अंगावरून संपूर्ण कळप चालवून घेण्याची अनोखी परंपरा जांभोरा येथे ३०० वर्षांपासून अखंडितपणे सुरू आहे. मंगळवारी दुपारी १२ ते दोन वाजतापर्यंत या चित्तथरारक गोधन पूजेत जांभोरा येथील गुराखी विनायक सुरेश परतेकी (वय ३५) यांच्या अंगावरून शेकडो गाईंचा कळप धावत गेला. मात्र ते निर्धास्त व सुखरूप होते. त्याला कोणतीही दुखापत व इजा झाली नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.enavabharat.com/state/maharashtra/bhandara/jambhora-maintains-tradition-of-trampling-the-shepherds-204778/|title=भंडारा {{!}} जांभोरा में चरवाहों को रौंदने की परंपरा कायम {{!}} Navabharat (नवभारत)|website=www.enavabharat.com|access-date=2022-12-29|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229151200/https://www.enavabharat.com/state/maharashtra/bhandara/jambhora-maintains-tradition-of-trampling-the-shepherds-204778/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhandara/aglivega-godhana-puja-at-jambora-in-bhandara-district-a-herd-of-cows-ran-over-the-cowherd-a313/|title=भंडारा जिल्ह्यातील जांभोरा येथे आगळीवेगळी गोधनाची पूजा; गुराख्याच्या अंगावरून धावला गायींचा कळप|last=author/lokmat-news-network|date=2022-10-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-12-29}}</ref> गावातील सर्व गायींना अंघोळ घातली जाते. शिंगे रंगवून व नवीन गेटे, दावे बांधून त्यांना सजविले जाते. तांदळाची खीर गायींना खाऊ घातल्यानंतर संपूर्ण गोधनाची गावातून वाजतगाजत मिरवणूक काढली जाते. ही मिरवणूक मुख्य चौकात आल्यानंतर गुराखी जमिनीवर पालथा झोपतो. काही क्षणातच संपूर्ण गोधन त्याच्या अंगावरून जाते. तरी देखील गुराख्याला कुठलीही इजा होत नाही. हा कार्यक्रम पाहण्यासाठी परिसरातील नागरिक मोठ्या उत्कंठेने जांभोरा येथे हजेरी लावतात. यावेळी आजवर गुराख्याला गाई अंगावरून गेल्याने इजा झाल्याची घटना ऐकीवात नसल्याचे लोक सांगतात.<ref name=":1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/bhandara/govardhan-pooja-celebrated-in-bhandara-district/mh20201115223851685|title=गुराख्याच्या अंगावरून धावल्या शेकडो गाई अशी आहे परंपरा|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2022-12-29}}</ref> == आदिवासी ढालींची परंपरा == गावातील गुरे-ढोरे चारून चरिचार्थ करणाऱ्या आदिवासी गोवारी समाजासाठी दिवाळीचा पाडवा हा पर्वणी ठरली. सकाळी या जनावरांना लक्ष्मीसारखे सजवले गेले. सायंकाळी सर्व गायी-गुरे गावामधून फिरवून फटाक्यांच्या आतषबाजीत प्रत्येक गाय हंबरेपर्यंत नाचविण्यात आल्या. तत्पूर्वी, दोन बाशावर फाडक्या बांधून पुरुष-ढाल म्हणजे गोहळा व स्त्री-ढाल म्हणजे गोहळी उभारण्यात आली. दुपारी बारा वाजताच्या सुमारास आदीवासी गोवारी नृत्याला प्रारंभ झाला. डफळी व मुरलीच्या निनादात दादऱ्याची मैफल रंगल्याने नृत्यात रंगत आली.<ref name=":1" /> == जवळची गावे<ref name=":0" /> == * [[करडी (भंडारा)|करडी]] * मुंढरी खुर्द * मुंढरी बुज * कान्हाळगाव * बोरी * किसनपूर * लेंडेझरी * येलकाझरी * केसलवाडा * पालोरा * पांजरा * [[निलज बु.]] == संदर्भ == [[वर्ग:भंडारा जिल्ह्यातील गावे]] <references /> == बाह्य दुवे == * https://www.esakal.com/vidarbha/cows-run-yard-230160 [[वर्ग:महाराष्ट्र राज्यातील शहरे व गावे]] [[वर्ग:मोहाडी तालुक्यातील गावे]] rnxqocffnokz8z7nlzg1x59nbqep6i7 0 244581 2689341 2430790 2026-06-15T07:17:52Z Abhijitsathe 4193 2689341 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = सतीश कुमार गौतम | चित्र नाव = Satish_Kumar_Gautam,_MP,_Loksabha_Aligarh.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[राजकुमारी चौहान]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1969|7|1}} | जन्मस्थान = [[अलीगढ]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''सतीश कुमार गौतम''' हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]], [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] व [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] ह्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून येत आहेत. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अलीगढचे खासदार]] 4ihs77lc9kyd13w7oouyvxuh5uyvagw 0 244658 2689350 2033559 2026-06-15T09:03:39Z Abhijitsathe 4193 2689350 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = रितेश पांडे | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = ४ जून २०२४ | मागील = [[हरी ओम पांडे]] | पुढील = [[लालजी वर्मा]] | पद1 = [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = जलालपूर | कार्यकाळ_आरंभ1 = मार्च २०१७ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१९ | मागील1 = | पुढील1 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1981|4|3}} | जन्मस्थान = [[लखनौ]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] (२०२४ - चालू)<br>[[बहुजन समाज पक्ष]] (२०१९ - २०२४) | वडील = [[राकेश पांडे]] | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''रितेश पांडे''' हा एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहे. तो [[बहुजन समाज पक्ष]]ातर्फे [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आला. [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] tiwxju2ujett3ug6nbz8klruijns5ic 0 247385 2689347 2588320 2026-06-15T08:57:12Z Abhijitsathe 4193 2689347 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = कंवर सिंह तंवर | चित्र नाव = Kanwar_Singh_Tanwar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = उत्तर प्रदेश विधान परिषद सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ = १२ एप्रिल २०२२ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = हिरालाल यादव | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१९ | मागील1 = [[राकेश पांडे]] | पुढील1 = [[रितेश पांडे]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1956|8|1}} | जन्मस्थान = [[आंबेडकर नगर]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''हरी ओम पांडे''' हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] cqsexnic8604i3g3z0clba9usomhw0v 2689348 2689347 2026-06-15T08:57:35Z Abhijitsathe 4193 2689348 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = हरीओम पांडे | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = उत्तर प्रदेश विधान परिषद सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ = १२ एप्रिल २०२२ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = हिरालाल यादव | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१९ | मागील1 = [[राकेश पांडे]] | पुढील1 = [[रितेश पांडे]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1956|8|1}} | जन्मस्थान = [[आंबेडकर नगर]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''हरी ओम पांडे''' हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] p6r2mvxgr6uexnac7ihjuloaczlgrhi 2689349 2689348 2026-06-15T08:58:13Z Abhijitsathe 4193 2689349 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = हरीओम पांडे | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = उत्तर प्रदेश विधान परिषद सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ = १२ एप्रिल २०२२ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = हिरालाल यादव | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१९ | मागील1 = [[राकेश पांडे]] | पुढील1 = [[रितेश पांडे]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1956|8|1}} | जन्मस्थान = [[आंबेडकर नगर जिल्हा]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''हरी ओम पांडे''' हे एक भारतीय राजकारणी व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] hfvp4826nipgz23yxtk2v9556xlyo0x 0 248573 2689273 2485097 2026-06-15T05:21:01Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[४ (आर्मड) ब्रिगेड]] वरुन [[४ (आर्म्ड) ब्रिगेड]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2485097 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सैन्य दल |नाव= ४(आर्मड) ब्रिगेड| चित्र=|चित्र शीर्षक= |स्थापना= |देश={{IND}}|विभाग=[[डिव्हिजन (भारत)]]|आकार=|ब्रीदवाक्य=[[भारत माता की जय]]|मुख्यालय=[[फिरोजपुर]]|सेनापती=[[मेजर]]|संकेतस्थळ=[[indianarmy.nic.in]] }} '''४(आर्मड ब्रिगेड''' ही [[भारतीय सेना|भारताच्या सैन्यातील]] एक डिव्हिजन आहे. {{बदल}} भारतीय सेनामध्ये सात कमांड्स आहेत. लेफ्टनेंट जनरल डिव्हिजनचे नेतृत्व करतो. ४(आर्मड) ब्रिगेड नेतृत्व [[मेजर]] करत आहेत.(इ.स. २०१९) [[वर्ग:भारताचे सैन्य]] epwst3pvave86t1dym6ijhocw5p39mb 0 250198 2689228 2631023 2026-06-15T03:38:37Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2689228 wikitext text/x-wiki ==भारतीय इतिहासाचे साधने== शिलालेख हे प्राचीन भारताच्या इतिहासाचे एक महत्त्वपूर्ण साधन मानले जाते. प्राचीन कालखंडाच्या इतिहाससाधनांत मुख्यतः पुरातत्त्वीय निरनिराळ्या वस्तूंचा समावेश होतो. उत्खननांमुळे मिळालेली भांडी, शस्त्रे, घरे व त्यांची बांधणी, ग्राम-नगरव्यवस्था, अलंकार इ. तत्कालीन समाजिक, धार्मिक व आर्थिक परिस्थितीवर प्रकाश टाकण्यास उपयुक्त आहेत. प्राचीन कालखंडात तयार झालेले विविध भाषिक ग्रंथ हेही इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन आहे. या ग्रंथांचे समकालीन व उत्तरकालीन असे दोन भेद पडत असले, तरी ते प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रीतीने तत्कालीन इतिहासावर प्रकाश टाकतात. राजतरंगिणी, राष्ट्रौढवंशमहाकाव्य, शिवभारत इ. ग्रंथ प्रत्यक्ष इतिहास सांगतात तर हर्षचरित, विक्रमांकदेवचरित पंपभारत, मणिमेखलै इ. ग्रंथ रूपक शैलीने इतिहासकथन करतात. काही ग्रंथांच्या आरंभी किंवा अंतर्भागी किंवा अंती इतिहासविषयक माहिती मिळते. उदा., हेमाद्रिलिखित चतुर्वर्गचिंतामणि, जल्हणचा सुक्तिमुक्तावलि व प्रसिद्ध कानडी कवी पंप याचा विक्रमार्जुनविजय अथवा पंपभारत ह्या ग्रंथांच्या प्रस्तावनांत ऐतिहासिक माहिती आढळते. बसबभूपालने शिवतत्त्वरत्नाकरात मधूनमधून ऐतिहासिक माहिती गुंफली आहे तर सोमदेव सुरीने यशस्तिलकचंपूमध्ये ग्रंथाच्या शेवटी काही ऐतिहासिक माहिती दिली आहे. तथापि इतिहासकाळातील प्राचीन विभागाची साक्षात माहिती देणारे ग्रंथ एकंदरीत थोडेच आहेत. तत्कालीन राजकीय इतिहाससंबंधी माहिती देण्यास हे ग्रंथ अपुरे पडत असले, तरी इतिहासाच्या धार्मिक, सामाजिक, भाषिक ह्या विविध अगांसंबंधी माहिती देण्यास हे ग्रंथ उपयुक्त आहेत. पुराणे, रामायण, महाभारत, ही महाकाव्ये, तत्कालीन सामाजिक आचारविचार, राहणीमान, वस्त्रे, अलंकार इत्यादीसंबंधी माहिती देण्यास उपयुक्त व महत्त्वाची साधने आहेत. भारताच्या पारंपरिक इतिहासकाळातील निरनिराळ्या राजवंशांसंबंधी माहिती देण्यास पुराणे हेच एकमेव व महत्त्वाचे साधन आहे. ==नांदेड जिल्ह्यातील शिलालेख== गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात आणि विशेषतः नांदेड जिल्ह्याच्या परिसरातील शिलालेखांचा शोध घेता, आजपावेतो ५० शिलालेख सापडलेले आहेत. यापैकी काहींची नोंद एपिग्राफिया इंडिया या संशोधनपर ग्रंथमालेत झाली आहे.<ref>Dr. Ritti & G. C. Shelke, Inscriptions from Nanded Dist. 1968</ref>तरीही मौर्य, सातवाहन, गुप्त व वाकाटक या प्राचीन राजघराण्याचे शिलालेख अजून पर्यंत सापडलेले नाहीत. नांदेड जिल्ह्यातील उपलब्ध शिलालेखांचा अभ्यास करता असे आढळते की, आठव्या शतकांपासून अठराव्या शतकांपर्यंत म्हणजेत या एक हजार वर्षाच्या कालावधीत हे शिलालेख कोरले गेले आहेत. दक्षिण भारतातील प्रमुख राजघराण्यापैकी राष्ट्रकूट, उत्तर चालुक्य, कलचुरी आणि यादव या घराण्यांचे हे शिलालेख होत. या शिलालेखात एका ओळीच्या शिलालेखापासून ते सविस्तर वर्णन असणाऱ्या विस्तृत अशा शिलालेखापर्यंत अनेक प्रकारचे आढळतात. [[File:नांदेड जिल्हा शिलालेख नकशा.jpg|thumb|नांदेडचा नकाशा]]काही राजांचे प्रशस्तिपर शिलालेखही या परिसरात उपलब्ध झाले आहेत.या प्रशस्तीपर शिलालेखाची भाषा बी अत्यंत लालित्यपूर्ण आहे. तसेच गद्य आणि पद्यातल्या अप्रतिम रचना काही शिलालेखातही आढळतात.<ref>राजन, अमिताभ, गाडगीळ, स. रा. आणि इतर, स्थानिक इतिहास आणि साहित्य : एक शोध - नांदेड, प्रकाशक- नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, प्रकाशन वर्ष- १ मे, १९८६, पृष्ठ- ४४ </ref> या परिसरातील उपलब्ध शिलालेखांपैकी बहुसंख्य शिलालेख हे कानडी लिपीत आहेत. ते सर्वच चालुक्यवंशीय असून काही शिलालेखांची भाषा आणि लिपी दोनिही कानडी आहेत. तर काहींची लिपी कानडी आहे आणि भाषा संस्कृत आहे. तर काही शिलालेख मराठी भाषेत आहेत, लेखन नागरी लिपीत केले आहेत.संस्कृत शिलालेखांची अक्षरवाटीका अत्यंत प्रमाणबद्ध असून कानडी लिपीतील शिलालेख कोरताना कोरवयांनी तीच कसब दाखवली आहे. <ref>राजन, अमिताभ, गाडगीळ, स. रा. आणि इतर, स्थानिक इतिहास आणि साहित्य : एक शोध - नांदेड, प्रकाशक- नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, प्रकाशन वर्ष- १ मे, १९८६, पृष्ठ- ४५ </ref> ===प्राचीनतम् शिलालेख=== कंधार येथे इसवी सन १९५८ साली सापडलेला प्राचीनतम् शिलालेख हा आतापर्यंत उपलब्ध झालेल्या शिलालेखांपैकी एक होय. हा शिलालेख कंधार गावच्या वेशीजवळ असलेल्या बौद्ध मंदिरात असलेल्या बुद्धमुर्तीच्या आसनपीठावर कोरलेला आहे. हा शिलालेख नागरी लिपीतील असून फक्त दोन ओळींचा आहे. ह्या शिलालेखात बौद्ध तत्त्वज्ञानातील हेतुवादाचे विवेचन संस्कृत रचनेत करण्यात आले आहे. <ref>कठारे, अनिल, दळवे, अरुण, राष्ट्रकुटांची राजधानी कंधार, पृष्ठ-११७</ref> 'हे धर्मा हेतुप्रभवा हेतु तेषां तथा गतोहयवदत तेषांच यो निरोध:एवं वादी महाश्रमण' ह्या रचना असलेला शिलालेख राष्ट्रकुट काळातील असून सध्या कंधार शहराच्या मध्यभागी बौद्धद्वार वेशीजवळ असलेल्या बौद्धविहारात आहे. हा शिलालेख आठव्या शतकातील असून ती आजही बुधवार वेस म्हणून परिचित आहे.<ref>https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/history-of-kandhar/articleshow/59399344.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===राष्ट्रकुटांचे शिलालेख=== नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात प्राचीन प्रभावी सत्ता राष्ट्रकुटांच्या स्वरूपात प्रस्थापित झाली. प्रारंभीच्या काळात राष्ट्रकुटाच्या हालचाली वेरूळच्या परिसरात केंद्रित झाल्या तसेच याच काळात नांदेड आणि उस्मानाबाद परिसरातही राष्ट्रकुटांचा प्रभाव दर्शविणारे काही संदर्भ ताम्रपटातून उपलब्ध झाले. १९५७ साली नांदेड जिल्ह्यातील कंधार या ठिकाणी राष्ट्रकुटकालीन सापडला. [[File:कंधारचा राष्ट्रकुटकालीन शिलालेख.jpg|thumb|कंधारचा राष्ट्रकुटकालीन शिलालेख]]कंधारचा हा राष्ट्रकुटकालीन शिलालेख एका दगडी चौकोनी खांबावर- खांबाच्या तीन बाजूस कोरलेला असून या खांबाचा खालचा भाग तुटलेला असल्याने उपलब्ध झाला नाही. अडीच-तीन फूट उंचीचा जो भाग उपलब्ध झाला त्या भागातील शिलालेखाच्या अक्षरवाटिकेवरून हा शिलालेख राष्ट्रकुट राजा तिसरा कृष्ण(इ. स. ९३९-९६८) यांच्या कालखंडातील असावा असा निष्कर्ष डॉ. डी. सी. सकरार, आणि जी. भट्टाचार्य यांनी काढला आहे. <ref>Dr. D. C. Sircar & Bhattacharya, Epigraphia Indica Vol. XXXV, Pg. 105</ref> या शिलालेखात कंधारचे अप्रतिम वर्णन करण्यात आले आहे. कंधार येथील शिलालेखांमध्ये राष्ट्रकूटकालीन नगररचनेचा आराखडा एकप्रकारे नोंदविला गेला होता व जाणीवपूर्वक या स्थानाचा विकास केला होता. या स्थानाचे भौगोलिक महत्त्व, भूस्थळ रचना व पर्यावरणाचा अभ्यास करून, जलाशयांसाठी सुयोग्य अशा स्थानाची निवड करून 'हत्तीनाला' हा एक जलप्रवाह अडवून तेथे कृष्ण दुसरा यांच्या काळातच 'जलतुंग समुद्र' या जलाशयाची निर्मिती करण्यात आली होती. यासाठी जवळपास ८५० मी. लांबीचा मातीचा बंधारा बांधण्यात आला व या परिसरातील 'मण्यार नदी' व हा जलाशय यातील उंच-सखल भागाचा योग्य उपयोग करून बंधारे तसेच विविध बारवांची एक शृंखला निर्माण केली गेली. परिणाम म्हणून मण्यार ही मांजरीची उपनदी व त्या काठावर असलेला हा संपूर्ण परिसर हा पाणलोट क्षेत्राचा भाग बनवून विकसित केला गेला.<ref>https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/history-of-kandhar/articleshow/59399344.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्राचीन भारताच्या इतिहासात उल्लेखनीय भर टाकणारा एक महत्त्वाचा शिलालेख म्हणून ह्या शिलालेखाचा उल्लेख करावा लागेल. ह्या शिलालेखाच्या उपलब्धतेमुळेच कंधार हे राष्ट्रकुटांची राजधानी होती हे सिद्ध झाले आहे. कारण या काळी अस्तित्वात असलेल्या देवळांचे, मकरतोरणांचे आणि सर्वलोकेश्वर मंडपाचे वर्णन या शिलालेखात करण्यात आलेले आहे. राष्ट्रकुट राजांनी केलेल्या लोकोपयोगी कामांचे उल्लेख शिलालेखातून येतात.<ref>राजन, अमिताभ, गाडगीळ, स. रा. आणि इतर, स्थानिक इतिहास आणि साहित्य : एक शोध - नांदेड, प्रकाशक- नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, प्रकाशन वर्ष- १ मे, १९८६, पृष्ठ- ४६ </ref> ===उत्तर चालुक्याचे कानडी शिलालेख=== नांदेड परिसरात उत्तर चालुक्याचे एकूण बत्तीस (३२) शिलालेख आजपर्यंत उपलब्ध झाले आहेत. यातील बहुसंख्य शिलालेख हे कानडी भाषेतील आहेत. राष्ट्रकुटाच्या नंतर नांदेड जिल्ह्यात कल्याणीच्या चालुक्याची राजवट सुरू झाली. ही बाब ह्या शिलालेखांमुळे सिद्ध होते. हे सर्व शिलालेख कल्याणीच्या चालुक्य नृपती संबंधीचे आहेत. कल्याणी येथे उत्तर चालुक्याची राजधानी स्थापन करणारा पहिला सोमेश्वर[इ.स. १०४३-१०६८] यांच्या कालखंडापासून ते जगदेकमल्ल दुसरा [११३८-११५१] यांच्या कालखंडापर्यंत जवळपास १०० वर्षाच्या कालावधीत नांदेड जिल्ह्यात ३६ शिलालेख सापडले आहेत.<ref>राजन, अमिताभ, गाडगीळ, स. रा. आणि इतर, स्थानिक इतिहास आणि साहित्य : एक शोध - नांदेड, प्रकाशक- नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, प्रकाशन वर्ष- १ मे, १९८६, पृष्ठ- ४६</ref> या घराण्यातील पहिला शिलालेख देगलूर तालुक्यातील [[तडखेल]] या गावी सापडला. हा शिलालेख तडखेल या गावच्या पूर्वेस महादेवाच्या मंदिराजवळ ठेवलेला आहे. <ref>Dr. Ritti & G. C. Shelke, Inscriptions n0.3</ref> हा शिलालेख कूपच विस्तृत असून सोश्वर व नागवर्मा यांच्या विजयाचे सविस्तर वर्णन यात केले आहे. लिखनाचे स्वरूप प्रशस्तिपर असून सोमेश्वरांच्या एकूण कार्याचा यात आढावा घेण्यात आला आहे. ह्या शिलालेखाचे वैशिष्ठ्ये म्हणजे हा शिलालेख कोरल्याचे वर्ष त्यात स्पष्टपणे नोंदवले असून सर्वजित संवत्सरातील शके ९६९ या वर्षात वैशाख शुद्ध तृत्तीयेस बुधवारी हा शिलालेख कोरवला गेला, अशा प्रकारची नोंद ह्या शिलालेखात आहे. या शिलालेखामुळे चालुक्य सेनापती नागवर्मा ह्यांचे कर्तृत्त्व प्रकाशात आले असून त्यांनी मिळवलेल्या अनेक विजयाचा उल्लेख ह्या शिलालेखात येतो. मुखेड तालुक्याचील मुखेड या गावीच विक्रमादित्याचा एक शिलालेख सापडला आहे. विक्रमादित्यांचे बहुतांश शिलालेख हे कानडी लिपीत व कानडी भाषेत लिहिले गेले असून एकमेव अपवाद संगम येथील शिलालेखाचा असून हा शिलालेख नागरी लिपीत व संस्कृत भाषेत कोरला गेला आहे. ===कलचुरी शिलालेख=== बाराव्या शतकाच्या सुमारास नांदेड जिल्ह्यातून चालुक्याची राजवट नाहिशी झाली. चालुक्य राजवटीस हुसकावून लावून कलचुरींनी काही काळ आपला प्रभाव नांदेड येथे प्रस्थापित केला असावा. नांदेड जिल्ह्यातील बिलोली तालुक्यातील जुन्नी या गावी कलचुरींचा एकमेव शिलालेख सापडला आहे. हा शिलालेख म्हणजे एक स्तंभलेखच असून खांबाच्या तीन बाजूस तो कोरण्यात आला आहे.<ref>Dr. ritti & Shelke, Opp. Cit.pp-29 </ref> जुन्नवलीगे म्हणजेच आजचे जुन्नी. या ठिकाणच्या काही देवालयांना दिलेल्या दानाचा उल्लेख ह्या शिलालेखात आहे. सुवर्णवृषभध्वज आणि कालिंजरपूरवराधिश्वर यासारख्या उपाधींचा वापर या शिलालेखात आठळतो. == यादवकालीन शिलालेख == कलचुरीनंतर नांदेड जिल्ह्यावर यादवांचे प्रभुत्व प्रस्थापित झाले. नांदेड जिल्ह्यात सापडलेल्या शिलालेखावरून असे स्पष्ट होते की यादवांचे मांडलिक रट्टवंशीय बल्लाळ हे या परिसरात राज्य करीत होते. या बल्लाळ राजाची राजधानी अमरदकपूर येथे होती. तर राज्यातील एक प्रमुख केंद्र [[अर्धापूर]] हे होते. यादव नृपती [[भिल्लम]] ५वा यांचा एक शिलालेख नांदेड शहरापासून २२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या अर्धापूर या ठिकाणी सापडला आहे. <ref>Dr. ritti & Shelke Opp. Cit pp - 40</ref> या शिलालेखात रट्टवंशीय बल्लाळांची वंशावळ आणि त्यांनी दिलेल्या भूमिदानाचे उल्लेख केलेले आहेत. इ. स. १२व्या शतकातील अर्धापूरचे सविस्तर वर्णन या शिलालेखात आढळते. या शिलालेखाचा रचयिता, लेखक आणि कोरक ह्यांचे उल्लेखही यात आलेले आहेत. हा शिलालेख अर्धापूर गावाच्या पश्चिमेस एका शेतातील चिंचेच्या झाडाखाली असलेल्या उद्धस्त मंदिराजवळ ठेवण्यात आला आहे. * किनवट तालुक्यातील [[उनकेश्वर]] या ठिकाणी रामचंद्र यादवाच्या काळातला एक शिलालेख उपलब्ध झाला आहे. प्राचीन मराठी कोरीव लेखातील एक महत्त्वपूर्ण लेख म्हणून याचा उल्लेख करावा लागेल. <ref>तुळपुळे, शं. गो. प्राचीन मराठी कोरीव लेख, पृष्ठ-२०१</ref> इ. स. १२८०-८१ सालातील हा शिलालेख म्हणजे नांदेड परिसरातील शेवटचा यादवकालीन शिलालेख होय. ===पर्शियन आणि अरेबिक शिलालेख=== इ.स. चौदाव्या शतकात नांदेड परिसरावर मोहम्मद तुघलक यांचा प्रभाव प्रस्थापित झाला. कालांतराने बहामनी वर्चस्वाखाली नांदेड परिसर आला, आणि [[बिदर]] प्रांतातील भाग म्हणून नांदेड सुभा प्रस्तापित झाला. या बहामनी कालखंडातील अनेक महत्त्वाच्या घडामोडी कंधार परिसरात सापडल्या आहेत. त्याचप्रमाणे [[निजामशाही]], [[बरिदशाही]] आणि [[इमादशाही]] या दक्षिणी सत्तांनीही नांदेड परिसरात शिरकाव केलेला होता. पुढे मोघलांचाही प्रभाव नांदेड परिसरात राहिला. कंधार या गावी या कालखंडातील काही शिलालेख उपलब्ध असून हे सर्व शिलालेख पर्शियन व अरेबिक या भाषेत असून कंधारच्या किल्ल्यात आणि गावातील दर्ग्यावर आढळतात.<ref>राजन, अमिताभ, गाडगीळ, स. रा. आणि इतर, स्थानिक इतिहास आणि साहित्य : एक शोध - नांदेड, प्रकाशक- नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, प्रकाशन वर्ष- १ मे, १९८६, पृष्ठ- ५०</ref> कंधारच्या किल्ल्यात असलेल्या शिलालेखावरून या परिसरातील मध्ययुगीन कालखंडाच्या अनेक घडामोडीवर प्रकाश पडतो. कंधारच्या किल्ल्यावरील बुरुजांची बांधणी, डागडुगी या विषयीचे संदर्भ या शिलालेखातून आढळतात. ==संदर्भग्रंथ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/samwad/history-of-kandhar/articleshow/59399344.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:शिलालेख]] jm6svvosustkr1yugajmij3m1ss5uzb 0 251368 2689364 2594389 2026-06-15T11:19:03Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689364 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''''मला आई व्हायचय!''''' हा मराठी भाषेतील भारतीय चित्रपट आहे ज्याची निर्मिती आणि दिग्दर्शन सम्रुद्धी पोरे यांनी केले आहे. या कथेत भारतातील वाढत्या सरोगसी (पर्यायी मातृत्व) पद्धतींबद्दल भाष्य केले गेले आहे जिथे परदेशी लोक हे भारतीय महिलांना सरोगेट म्हणून वापरतात. चित्रपट हा परदेशी मुलाला जन्म देणाऱ्या अशाच एका सरोगेट आईची भावनिक कहाणी सांगणारा आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_medical-based-films-take-centre-stage-in-marathi-cinema_1510435 |title=Medical-based films take centre stage in Marathi cinema |newspaper=[[DNA India]] |accessdate=22 Dec 2011 |author=Pallavi Kharade |date=20 Feb 2011}}</ref> [[चित्र:Mala aai vhayachay 01.jpeg|इवलेसे]] या चित्रपटाची समीक्षकांकडून प्रशंसा झाली आणि २०११ मध्ये मराठीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] त्याने जिंकला.<ref name=Award>{{cite web|title=58th National Film Awards, 2010|url=http://dff.nic.in/Press%20Release%20-%2058th%20National%20Film%20Awards%20Winners%202010.pdf}}</ref> २०१३ मध्ये ''वेलकम ओबामा'' या नावाने तेलगूमध्ये पुन्हा हा चित्रपट तयार करण्यात आला.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=qr4Z-HS_GoU</ref> पुन्हा एकदा यशोदाच्या मुख्य भूमिकेत [[उर्मिला कानिटकर]] यांनी काम केले. लक्ष्मण उतेकर दिग्दर्शित आणि दिनेश विजान निर्मित ''मिमी'' या नावाने चित्रपटाचे हिंदीमध्ये २०२० मध्ये पुनर्निमाण केले जाईल. == कथानक == मेरी मुलाला जन्म देण्यासाठी सरोगेट आईच्या शोधात भारतात येत आहे. तीला यशोदा ही एक गरीब स्त्री भेटते जी तिची ऑफर स्वीकारते. यशोदा यशस्वीरित्या गर्भवती होते. परंतु तिच्या गर्भधारणेदरम्यान, डॉक्टरां मेरी आणि यशोदाला सांगतात की काही गुंतागुंत झाल्यामुळे कदाचित मुलगा अपंग जन्माला येईल. मेरीने यातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला आणि भारत सोडला. यशोदा तिला न निघण्याची विनवणी करते. परंतु त्यानंतर ती तिच्या गर्भात मूल घेऊन एकटी राहते. काही वर्षांनंतर मेरीने आपला संयम गमावला आणि परत येऊन आपल्या मुलाचा शोध घेण्याचे ठरविले. मुलामध्ये कोणाबरोबर असावे याविषयी कायदेशीर आणि भावनिक दृष्टीकोनातून चित्रपटात कथा दर्शविली गेली आहे; त्याची सरोगेट आई, ज्याने त्याला वाढवले किंवा आईची तिच्याबरोबर रक्ताचे नाते आहे. == कलाकार == *[[उर्मिला कानेटकर]] - यशोदा *स्टेसी बी - मेरी *एडिन बार्कले - माधव *समृद्धी पोरे - नंदा *[[विवेक राऊत]] - गणपत *[[सुलभा देशपांडे]] - सिंधू ताई == निर्माण == चित्रपटाचे लेखक-दिग्दर्शक-निर्माता, समृद्धी पोरे आहेत ज्या [[मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ|मुंबई उच्च न्यायालयात]] वकीली करतात. चित्रपटाची कहाणी त्यांच्यासमोर आलेल्या एका सरोगसी प्रकरणावर आधारित आहे. या चित्रपटाचे चित्रीकरण महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील [[मेळघाट]]-[[चिखलदरा]]जवळील ग्रामीण भागात झाले.<ref name=Aiden>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/110072/american-child-actor-surprises-fluent.html |title=American child actor surprises with fluent Marathi |newspaper=Deccan Herald |accessdate=22 Dec 2011}}</ref> ४ वर्षांच्या सरोगेट मुलाची भूमिका साकारणाऱ्या एडेन बार्कले हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]]चा आहे. या भूमिकेसाठी त्यांची निवड सोनेरी केसांमुळे झाली. त्याला नंतर मराठी, विशेषतः वऱ्हाडी बोली भाषेत, शिक्षण देण्यात आले. एडेनचे वडील मॅटसुद्धा या चित्रपटात दिसतात. मॅट आणि त्यांच्या पत्नीने याची पुष्टी केली की एडेन स्वतः सरोगेट मूल असून भारतात जन्मला होता. जेव्हा पोरेने एडेनला पाहिले आणि त्यांनी भूमिकेसाठी त्यांच्याकडे संपर्क साधला तेव्हा ते जोडपे त्यांच्या दुसऱ्या सरोगेट मूलासाठी भारतात परत आले होते.<ref name=Aiden/> या चित्रपटाचे संगीत [[अशोक पत्की]] यांनी समृद्धी पोरे यांनी लिहिलेल्या गीतांवर केले आहे. [[कुणाल गांजावाला]] आणि [[वैशाली सामंत]] यांनी गाणी गायली आहेत.<ref name=Obama/> ==पुरस्कार== या चित्रपटाला मराठीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. भारताच्या तत्कालीन राष्ट्रपती [[प्रतिभाताई पाटील]] यांनी हा चित्रपट अमेरिकेचे राष्ट्रपति [[बराक ओबामा]] यांना दर्शविण्यासाठी देखील निवडला होता.<ref name=Obama>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/RegionalFlavours/Obama-watches-Mala-Aai-Vhhaychy/Article1-624368.aspx |title=Obama watches Mala Aai Vhhaychy |newspaper=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |author=Priyanka Jain |date=11 Nov 2010 |accessdate=22 Dec 2011 |archive-date=2011-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119043212/http://www.hindustantimes.com/entertainment/regionalflavours/Obama-watches-Mala-Aai-Vhhaychy/Article1-624368.aspx |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपट}} [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मराठी चित्रपट]] lnq7zixxa97471dmw7znh2vkzc5kzi7 2689365 2689364 2026-06-15T11:22:55Z संतोष गोरे 135680 /* कथानक */ सुलभ आणि प्रवाही मराठीत 2689365 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''''मला आई व्हायचय!''''' हा मराठी भाषेतील भारतीय चित्रपट आहे ज्याची निर्मिती आणि दिग्दर्शन सम्रुद्धी पोरे यांनी केले आहे. या कथेत भारतातील वाढत्या सरोगसी (पर्यायी मातृत्व) पद्धतींबद्दल भाष्य केले गेले आहे जिथे परदेशी लोक हे भारतीय महिलांना सरोगेट म्हणून वापरतात. चित्रपट हा परदेशी मुलाला जन्म देणाऱ्या अशाच एका सरोगेट आईची भावनिक कहाणी सांगणारा आहे.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_medical-based-films-take-centre-stage-in-marathi-cinema_1510435 |title=Medical-based films take centre stage in Marathi cinema |newspaper=[[DNA India]] |accessdate=22 Dec 2011 |author=Pallavi Kharade |date=20 Feb 2011}}</ref> [[चित्र:Mala aai vhayachay 01.jpeg|इवलेसे]] या चित्रपटाची समीक्षकांकडून प्रशंसा झाली आणि २०११ मध्ये मराठीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] त्याने जिंकला.<ref name=Award>{{cite web|title=58th National Film Awards, 2010|url=http://dff.nic.in/Press%20Release%20-%2058th%20National%20Film%20Awards%20Winners%202010.pdf}}</ref> २०१३ मध्ये ''वेलकम ओबामा'' या नावाने तेलगूमध्ये पुन्हा हा चित्रपट तयार करण्यात आला.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=qr4Z-HS_GoU</ref> पुन्हा एकदा यशोदाच्या मुख्य भूमिकेत [[उर्मिला कानिटकर]] यांनी काम केले. लक्ष्मण उतेकर दिग्दर्शित आणि दिनेश विजान निर्मित ''मिमी'' या नावाने चित्रपटाचे हिंदीमध्ये २०२० मध्ये पुनर्निमाण केले जाईल. == कथानक == मेरी एका अपत्याच्या ओढीने सरोगेट आईच्या शोधात भारतात येते. तिथे तिची भेट यशोदा नावाच्या एका गरीब स्त्रीशी होते, जी मेरीचा प्रस्ताव स्वीकारते. यशोदा गरोदर राहते आणि सगळं काही व्यवस्थित सुरू असतं. पण, काही काळानंतर डॉक्टरांना गर्भधारणेत काही गुंतागुंत दिसून येते, ज्यामुळे जन्माला येणारे बाळ शारीरिकदृष्ट्या अपंग असू शकते, असे निदान होते. ही बातमी ऐकताच मेरी खचून जाते; ती या जबाबदारीतून माघार घेते आणि अचानक भारत सोडून निघून जाते. यशोदा तिला थांबण्याची विनवणी करते, पण मेरीचे मन बदलत नाही. अखेर, यशोदा त्या बाळाला घेऊन एकटीच राहू लागते. काही वर्षांनंतर, मेरीच्या मनातील अपराधीपणाची भावना उफाळून येते आणि ती आपल्या बाळाचा शोध घेण्यासाठी पुन्हा भारतात परतते. आता चित्रपटाचा मुख्य संघर्ष सुरू होतो—कायदेशीर आणि भावनिक दृष्टिकोनातून. मुलाचा खरा हक्क कोणाचा? त्या सरोगेट आईचा, जिने प्रतिकूल परिस्थितीत त्याला पोटच्या गोळ्याप्रमाणे वाढवले, की त्या जैविक आईचा, जिच्याशी त्याचे रक्ताचे नाते आहे? == कलाकार == *[[उर्मिला कानेटकर]] - यशोदा *स्टेसी बी - मेरी *एडिन बार्कले - माधव *समृद्धी पोरे - नंदा *[[विवेक राऊत]] - गणपत *[[सुलभा देशपांडे]] - सिंधू ताई == निर्माण == चित्रपटाचे लेखक-दिग्दर्शक-निर्माता, समृद्धी पोरे आहेत ज्या [[मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ|मुंबई उच्च न्यायालयात]] वकीली करतात. चित्रपटाची कहाणी त्यांच्यासमोर आलेल्या एका सरोगसी प्रकरणावर आधारित आहे. या चित्रपटाचे चित्रीकरण महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील [[मेळघाट]]-[[चिखलदरा]]जवळील ग्रामीण भागात झाले.<ref name=Aiden>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/110072/american-child-actor-surprises-fluent.html |title=American child actor surprises with fluent Marathi |newspaper=Deccan Herald |accessdate=22 Dec 2011}}</ref> ४ वर्षांच्या सरोगेट मुलाची भूमिका साकारणाऱ्या एडेन बार्कले हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]]चा आहे. या भूमिकेसाठी त्यांची निवड सोनेरी केसांमुळे झाली. त्याला नंतर मराठी, विशेषतः वऱ्हाडी बोली भाषेत, शिक्षण देण्यात आले. एडेनचे वडील मॅटसुद्धा या चित्रपटात दिसतात. मॅट आणि त्यांच्या पत्नीने याची पुष्टी केली की एडेन स्वतः सरोगेट मूल असून भारतात जन्मला होता. जेव्हा पोरेने एडेनला पाहिले आणि त्यांनी भूमिकेसाठी त्यांच्याकडे संपर्क साधला तेव्हा ते जोडपे त्यांच्या दुसऱ्या सरोगेट मूलासाठी भारतात परत आले होते.<ref name=Aiden/> या चित्रपटाचे संगीत [[अशोक पत्की]] यांनी समृद्धी पोरे यांनी लिहिलेल्या गीतांवर केले आहे. [[कुणाल गांजावाला]] आणि [[वैशाली सामंत]] यांनी गाणी गायली आहेत.<ref name=Obama/> ==पुरस्कार== या चित्रपटाला मराठीतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला. भारताच्या तत्कालीन राष्ट्रपती [[प्रतिभाताई पाटील]] यांनी हा चित्रपट अमेरिकेचे राष्ट्रपति [[बराक ओबामा]] यांना दर्शविण्यासाठी देखील निवडला होता.<ref name=Obama>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/RegionalFlavours/Obama-watches-Mala-Aai-Vhhaychy/Article1-624368.aspx |title=Obama watches Mala Aai Vhhaychy |newspaper=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |author=Priyanka Jain |date=11 Nov 2010 |accessdate=22 Dec 2011 |archive-date=2011-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119043212/http://www.hindustantimes.com/entertainment/regionalflavours/Obama-watches-Mala-Aai-Vhhaychy/Article1-624368.aspx |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपट}} [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मराठी चित्रपट]] g4jq5tkiynj2rnzis5t228zsa4wewc8 118 266725 2689269 2546216 2026-06-15T05:19:04Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[आस्की कला]] वरुन [[मसुदा:आस्की कला]] ला हलविला 2546216 wikitext text/x-wiki {{बदल}} एएससीआयआय आर्टचा मोठ्या प्रमाणात शोध लावला गेला कारण लवकर प्रिंटरमध्ये बऱ्याचदा ग्राफिक क्षमता नसते आणि अशा प्रकारे ग्राफिक मार्क्सच्या जागी कॅरेक्टरचा वापर केला जात असे. तसेच, वेगवेगळ्या वापरकर्त्यांकडील वेगवेगळ्या मुद्रण कार्यांमधील विभाग चिन्हांकित करण्यासाठी, बल्क प्रिंटर सहसा एएससीआयआय आर्टचा वापर मोठ्या बॅनर पृष्ठांवर छपाई करण्यासाठी करतात, विभागणे अधिक सुलभ करते जेणेकरून संगणक ऑपरेटर किंवा कारकुनाद्वारे निकाल अधिक सहजपणे विभाजित करता येईल. जेव्हा प्रतिमा एम्बेड करणे शक्य नव्हते तेव्हा एएससीआयआय कला लवकर ई-मेलमध्ये देखील वापरली जात होती. == इतिहास == टीटीवाय आणि आरटीटीवाय टीटीवाय म्हणजे "टेलीटाइप" किंवा "टेलिटाइपराइटर", आणि त्याला टेलीप्रिंटर किंवा टेलीटाइप म्हणून देखील ओळखले जाते. आरटीटीवाय म्हणजे रेडिओटेलेटाइप; एएससीआयआयचा अंदाज असणाऱ्या बाउडोट कोडसारखे वर्ण संच वापरले गेले. “आरटीटीवाय हँडबुक”च्या एका अध्यायानुसार, १ 23 २ as पर्यंत मजकूर प्रतिमा टेलीटाइपरायटरद्वारे पाठवल्या गेल्या आहेत. तथापि, आरटीटीवाय कला कोणतीही जुनी अद्याप सापडली नाही. काय माहित आहे की मजकूर प्रतिमा 1960 आणि 1970च्या दशकामध्ये रेडिओटेलिटाइप वर वारंवार दिसू लागल्या. == लाइन-प्रिंटर कला == १ 1960च्या दशकात, अ‍ॅन्ड्रिस व्हॅन डॅमने आयबीएम लाईन प्रिंटरवर तयार केलेल्या इलेक्ट्रॉनिक सर्किटचे प्रतिनिधित्व प्रकाशित केले. त्याच वेळी, केनेथ नॉल्टन लाइन प्रिंटर्सवरही वास्तववादी प्रतिमा तयार करीत होते, ज्याने एकमेकांच्या शीर्षस्थानी अनेक वर्ण ओव्हरप्रिंट केले. 1403 ईबीसीडीआयसी-कोडित प्लॅटफॉर्मद्वारे चालविण्यात आले आहे आणि 1403 वर उपलब्ध चारित्र्य संच आणि गाड्या एएससीआयआय ऐवजी एबीसीडीआयसीकडून घेतल्या गेल्या आहेत परंतु काही ग्लिफ सामान्यता असूनही ही एएससीआयआय कला नव्हती. == एएससीआयआय कला == 32 मुद्रणयोग्य एएससीआयआय वर्ण आहेत, ज्याची संख्या 32 ते 126 आहे. १ 1970च्या उत्तरार्धात आणि 1980च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील संगणक बुलेटिन बोर्ड सिस्टममध्ये एएससीआयआय कलेचा व्यापक वापर आढळला. त्या काळातील संगणकांच्या मर्यादेत प्रतिमांचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी मजकूर वर्णांचा वापर करणे आवश्यक होते. एएससीआयआयच्या संवादाच्या वापरासह, तथापि, ती त्या काळातल्या भूमिगत ऑनलाइन कला गटांमध्ये देखील दिसू लागली. एक एएससीआयआय कॉमिक वेबकॉमिकचा एक प्रकार आहे जो प्रतिमा तयार करण्यासाठी एएससीआयआय मजकूर वापरतो. नियमित कॉमिकमध्ये प्रतिमांच्या जागी एएससीआयआय कला वापरली जाते, मजकूर किंवा संवाद सहसा खाली ठेवला जातो. 1990 च्या दशकात ग्राफिकल ब्राउझिंग आणि व्हेरिएबल-रूंदीचे फॉन्ट अधिकाधिक लोकप्रिय झाले, ज्यामुळे एएससीआयआय कला कमी झाली. असे असूनही, एएससीआयआय आर्ट ऑनलाइन एमयूडीद्वारे टिकून राहिले, "मल्टी-यूजर डन्जियन"चे एक संक्षिप्त रूप (जे मजकूर मल्टीप्लेअर रोल प्लेइंग व्हिडिओ गेम आहेत), इंटरनेट रिले चॅट, ई-मेल, मेसेज बोर्ड आणि ऑनलाईन संवादाचे अन्य प्रकार जे सामान्यत: आवश्यक निश्चित-रूंदी वापरतात. == एएनएसआय == एएससीआयआय आणि महत्त्वाचे म्हणजे एएनएसआय हे तंत्रज्ञानाच्या सुरुवातीच्या काळातील मुख्य होते; टर्मिनल सिस्टम टर्मिनल प्रोटोकॉलमधील रंग आणि नियंत्रण सिग्नल मानकांचा वापर करून सुसंगत सादरीकरणावर अवलंबून होते. बऱ्याच वर्षांत, वारेझ गट एएससीआयआय आर्ट सीनमध्ये प्रवेश करू लागले. वारेझ गट सहसा त्यांचे सॉफ्टवेर, क्रॅक किंवा इतर सामान्य सॉफ्टवेर रिव्हर्स-इंजिनीअरिंग रिलीझसह .nfo फाइल्स सोडतात. एएससीआयआय आर्टमध्ये सामान्यत: वारेझ गटाचे नाव आणि कदाचित काही एएससीआयआय बॉर्डर समाविष्ट असतात. रीलिझ नोट्सच्या बाहेरील बाजूस बीबीएस सिस्टम एएससीआयआय आणि एएनएसआय आर्टवर आधारित होते, जसे की बहुतेक डॉस आणि तत्सम कन्सोल ,प्लिकेशन्स आणि एओएलचे पूर्वगामी. == वापर == ग्राफिकपेक्षा मजकूर अधिक सहजपणे मुद्रित किंवा प्रसारित केला जाऊ शकतो अशा ठिकाणी एएससीआयआय कला वापरली जाते किंवा काही प्रकरणांमध्ये जिथे चित्रांचे प्रसारण शक्य नाही. यामध्ये टाइपरायटर, टेलिप्रिंटर्स, ग्राफिक नसलेले संगणक टर्मिनल, प्रिंटर सेपरेटर, लवकर संगणक नेटवर्किंग (उदा., बीबीएस), ई-मेल आणि युजनेट न्यूझ संदेशांचा समावेश आहे. एएससीआयआय आर्ट कंपनी किंवा उत्पादनाच्या लोगोचे प्रतिनिधित्व आणि फ्लो कंट्रोल किंवा इतर आकृतींच्या संगणक प्रोग्रामच्या स्रोत कोडमध्ये देखील वापरली जाते. काही प्रकरणांमध्ये, प्रोग्रामचा संपूर्ण स्रोत कोड हा एएससीआयआय कलेचा एक भाग असतो - उदाहरणार्थ, पूर्वीच्या आंतरराष्ट्रीय ओब्फस्केटेड सी कोड कॉन्टेस्टमध्ये प्रवेश करणे हा एक प्रोग्राम आहे जो संख्या जोडतो, परंतु दृष्टिकोनातून तर्कशास्त्रात काढलेल्या बायनरी अ‍ॅडरसारखे दिसते बंदरे. काही इलेक्ट्रॉनिक स्कीमॅटिक आर्काइव्ह्ज एएससीआयआय आर्ट वापरून सर्किटचे प्रतिनिधित्व करतात. आधुनिक संगणक युगाची पूर्वसूचना देणारी एएससीआयआय-स्टाईल आर्टची उदाहरणे जून 1939, जुलै 1948 आणि ऑक्टोबर 1948 मध्ये लोकप्रिय तंत्रज्ञानाच्या आवृत्तीत आढळू शकतात. टर्मिनलवर खेळल्या जाणाऱ्या सुरुवातीच्या कॉम्प्यूटर गेम्स वारंवार ग्राफिकची नक्कल करण्यासाठी एएससीआयआय आर्ट वापरत असत. "0verkill" हा 2 डी प्लॅटफॉर्म मल्टीप्लेयर नेमबाज गेम आहे जो पूर्णपणे एएससीआयआय कलामध्ये डिझाइन केलेला आहे. एमपीलेयर आणि व्हीएलसी मीडिया प्लेयर एसीआयबी लायब्ररीद्वारे एएससीआयआय कला म्हणून व्हिडिओ प्रदर्शित करू शकतात. एएससीआयआय आर्टचा वापर डॉस-आधारित झेडझेडटी गेम तयार करण्यासाठी केला जातो. अनेक गेम वॉकथ्रू मार्गदर्शक मूलभूत .txt फाईलचा भाग म्हणून येतात; या फाईलमध्ये एएससीआयआय कलेमध्ये बऱ्याच वेळा खेळाचे नाव असते. जसे की, थ्रीडीचे भ्रम निर्माण करण्यासाठी शब्द कला बॅकस्लॅश आणि इतर एएससीआयआय मूल्ये वापरून तयार केली गेली आहे. {{वर्ग}} ctfcdk3uksgmlgwar9hz9pyqx1lw272 0 267069 2689316 2688056 2026-06-15T06:11:38Z Aditya tamhankar 80177 2689316 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="11" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Australia}} | ३८ || ९ || २७ || ० || १ || ० || १ || २३.६८ || २००८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | २३ || २० || ३ || ० || ० || ० || ० || ८६.९५ || २०१३ || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|Pakistan}} | १७ || १४ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८२.३५ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | २४ || ११ || १० || ० || ० || ० || ३ || ४५.८३ || २०१४ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Malaysia}} | ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Nepal}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Thailand}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२२ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Barbados}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''२२१''' || '''१२१''' || '''९३'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५४.७५''' || '''२००६''' || '''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी १४ जून २०२६ रोजी [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|Pakistan}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६ |- |align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८ |- |align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९ |- |align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११ |- |align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४ |- |align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८ |- |align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२ |- |align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४ |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 | |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}} |- | १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- | १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=14 | |- | १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}} |- | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] s6od1ke5eihozaa95ervxuiad5frc1l 0 284134 2689163 2617709 2026-06-14T13:43:30Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689163 wikitext text/x-wiki '''आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटक''' (EWS - Economically Weaker Section) किंवा '''आर्थिकदृष्ट्या मागास वर्ग''' हे भारतातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांसाठी देण्यात आलेले एक आरक्षण आहे. EWS वर्गातील व्यक्तींना शिक्षण आणि सरकारी नोकरीत दहा टक्के आरक्षण देण्यात आले, आणि या आरक्षणाचा लाभ केवळ सामान्य ( General) प्रवर्गातील उमेदवारांनाच होतो; [[अनुसूचित जाती]], [[अनुसूचित जमाती]] आणि [[ओबीसी]] यासारख्या आरक्षित प्रवर्गांतील उमेदवारांना या आरक्षणाचा लाभ घेता येत नाही.<ref name="bbc.com">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-54359165|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> २०१९ मध्ये, भारतीय संसदेने १०३वी घटनादुरुस्ती करून हा कायदा लागू केला आहे. ज्या कुटुंबाचं वार्षिक उत्पन्न आठ लाखांपेक्षा कमी आहे अशा व्यक्तींना EWS अंतर्गत शिक्षण आणि नोकरीत आरक्षण मिळू शकते. कुटुंबाची शेती पाच एकरापेक्षा जास्त नसावी असाही निकष आहे. तसेच घर कसे असावे, याचे शहर आणि गावात काही वेगवेगळे निकष आहेत.<ref name="bbc.com"/> ईडब्ल्यूएस आरक्षण दिल्यामुळे भारतातील एकूण आरक्षण हे 59.5 टक्के झाले आहे. * अनुसूचित जाती (SC) - 15 % * अनुसूचित जमाती (ST) - 7.5 % * इतर मागास वर्ग (OBC) - 27 % * आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटक - 10 % केंद्रीय स्तरावर आणि सर्व राज्यांमध्ये आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकाचे आरक्षण लागू आहे. महाराष्ट्रात आता ६२ टक्के आरक्षण आहे. २०२१ मध्ये महाराष्ट्र सरकारद्वारे [[मराठा आरक्षण|मराठ्यांना दिलेले आरक्षण]] सर्वोच्च न्यायालयाने अवैध ठरवले, त्यानंतर त्याच वर्षीपासून मराठा समाजाला ईडब्ल्यूएस आरक्षण लागू केले गेले.<ref name="bbc.com"/> आर्थिक दुर्बळांना (EWS) नोकरी आणि प्रवेशांसाठी देण्यात आलेल्या १० टक्के आरक्षणाच्या वैधतेवर सर्वोच्च न्यायालयाने ७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी एक ऐतिहासिक निर्णय दिला. १०३ व्या घटना दुरुस्तीच्या माध्यमातून करण्यात आलेली आर्थिक निकषांवर आरक्षण देण्याची तरतूद ‘वैध’ असल्याचे सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या निर्णयात म्हणले आहे. वेगवेगळ्या याचिकांच्या माध्यमातून आरक्षणासह घटना दुरुस्तीच्या वैधतेला आव्हान देण्यात आले होते. याच याचिकांवरील सुनावणीनंतर सरन्यायाधीश उदय लळित यांच्या अध्यक्षतेखालील पाच सदस्यीय घटनापीठाने हा निकाल दिला आहे. पाच सदस्यीय घटनापीठातील तीन न्यायमूर्तींनी आरक्षणाच्या बाजूने तर २ न्यामूर्तींनी आरक्षणामुळे संविधानाच्या मूलभूत संरचनेला धक्का पोहोचतोय, असा निकाल दिला आहे. मात्र ३:२ अशा बहुमतामुळे आर्थिक दुर्बळ घटकांचे आरक्षण कायम ठेवण्यावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. न्यायमूर्ती उदय लळित आणि रवींद्र भट यांनी आरक्षणाविरोधात निकाल दिला.{{संदर्भ}} सर्वोच्च न्यायालयाच्या पाच न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने असे मानले की, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांना (EWS) 10 टक्के कोटा देण्याच्या उद्देशाने संविधानात आणलेली 103 वी घटनादुरुस्ती मूलभूत रचनेचे उल्लंघन करत नाही. भारताचे सरन्यायाधीश यू यू लळीत, न्यायमूर्ती दिनेश माहेश्वरी, एस. रवींद्र भट, बेला त्रिवेदी आणि जेबी पार्डीवाला यांच्या खंडपीठाचा समावेश होता. EWS कोटा कायम ठेवण्याचा ऐतिहासिक निर्णय 3:2 च्या बहुमताने घेण्यात आला, ज्यामध्ये खंडपीठावरील दोन न्यायाधीश – CJI ललित आणि न्यायमूर्ती भट – यांनी मतभेद व्यक्त केले.{{संदर्भ}} निकाल देताना, न्यायमूर्ती माहेश्वरी यांनी सांगितले की दुरुस्ती ही “एक सकारात्मक कृती” आहे, जिचा उद्देश आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत असलेल्या सर्व वर्गांना किंवा विभागांना समाविष्ट करून समान समाज निर्माण करण्याचा आहे.{{संदर्भ}} न्यायमूर्ती महेश्वरी यांच्या निर्णयाशी सहमत, न्यायमूर्ती त्रिवेदी आणि पार्डीवाला यांनी EWS कोटा कायम ठेवला. आर्थिकदृष्ट्या मागासलेले लोक हे वाजवी वर्गीकरण असल्याचे सांगून न्यायमूर्ती त्रिवेदी यांनी निकाल दिला की, दुरुस्ती समानतेच्या अधिकाराचे उल्लंघन करत नाही, असे बार आणि खंडपीठाने नोंदवले.{{संदर्भ}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील आरक्षण]] [[वर्ग:भारत सरकार]] hf1twa1u3xeqrnhq0z7qyf8gjpjygwg 2689164 2689163 2026-06-14T13:44:21Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689164 wikitext text/x-wiki '''आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटक''' (EWS - Economically Weaker Section) किंवा '''आर्थिकदृष्ट्या मागास वर्ग''' हे भारतातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांसाठी देण्यात आलेले एक आरक्षण आहे. EWS वर्गातील व्यक्तींना शिक्षण आणि सरकारी नोकरीत दहा टक्के आरक्षण देण्यात आले, आणि या आरक्षणाचा लाभ केवळ सामान्य (General) प्रवर्गातील उमेदवारांनाच होतो; [[अनुसूचित जाती]], [[अनुसूचित जमाती]] आणि [[ओबीसी]] यांसारख्या आरक्षित सामाजिक प्रवर्गांतील उमेदवारांना या आरक्षणाचा लाभ घेता येत नाही.<ref name="bbc.com">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-54359165|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> २०१९ मध्ये, भारतीय संसदेने १०३वी घटनादुरुस्ती करून हा कायदा लागू केला आहे. ज्या कुटुंबाचं वार्षिक उत्पन्न आठ लाखांपेक्षा कमी आहे अशा व्यक्तींना EWS अंतर्गत शिक्षण आणि नोकरीत आरक्षण मिळू शकते. कुटुंबाची शेती पाच एकरापेक्षा जास्त नसावी असाही निकष आहे. तसेच घर कसे असावे, याचे शहर आणि गावात काही वेगवेगळे निकष आहेत.<ref name="bbc.com"/> ईडब्ल्यूएस आरक्षण दिल्यामुळे भारतातील एकूण आरक्षण हे 59.5 टक्के झाले आहे. * अनुसूचित जाती (SC) - 15 % * अनुसूचित जमाती (ST) - 7.5 % * इतर मागास वर्ग (OBC) - 27 % * आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटक - 10 % केंद्रीय स्तरावर आणि सर्व राज्यांमध्ये आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकाचे आरक्षण लागू आहे. महाराष्ट्रात आता ६२ टक्के आरक्षण आहे. २०२१ मध्ये महाराष्ट्र सरकारद्वारे [[मराठा आरक्षण|मराठ्यांना दिलेले आरक्षण]] सर्वोच्च न्यायालयाने अवैध ठरवले, त्यानंतर त्याच वर्षीपासून मराठा समाजाला ईडब्ल्यूएस आरक्षण लागू केले गेले.<ref name="bbc.com"/> आर्थिक दुर्बळांना (EWS) नोकरी आणि प्रवेशांसाठी देण्यात आलेल्या १० टक्के आरक्षणाच्या वैधतेवर सर्वोच्च न्यायालयाने ७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी एक ऐतिहासिक निर्णय दिला. १०३ व्या घटना दुरुस्तीच्या माध्यमातून करण्यात आलेली आर्थिक निकषांवर आरक्षण देण्याची तरतूद ‘वैध’ असल्याचे सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या निर्णयात म्हणले आहे. वेगवेगळ्या याचिकांच्या माध्यमातून आरक्षणासह घटना दुरुस्तीच्या वैधतेला आव्हान देण्यात आले होते. याच याचिकांवरील सुनावणीनंतर सरन्यायाधीश उदय लळित यांच्या अध्यक्षतेखालील पाच सदस्यीय घटनापीठाने हा निकाल दिला आहे. पाच सदस्यीय घटनापीठातील तीन न्यायमूर्तींनी आरक्षणाच्या बाजूने तर २ न्यामूर्तींनी आरक्षणामुळे संविधानाच्या मूलभूत संरचनेला धक्का पोहोचतोय, असा निकाल दिला आहे. मात्र ३:२ अशा बहुमतामुळे आर्थिक दुर्बळ घटकांचे आरक्षण कायम ठेवण्यावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. न्यायमूर्ती उदय लळित आणि रवींद्र भट यांनी आरक्षणाविरोधात निकाल दिला.{{संदर्भ}} सर्वोच्च न्यायालयाच्या पाच न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने असे मानले की, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांना (EWS) 10 टक्के कोटा देण्याच्या उद्देशाने संविधानात आणलेली 103 वी घटनादुरुस्ती मूलभूत रचनेचे उल्लंघन करत नाही. भारताचे सरन्यायाधीश यू यू लळीत, न्यायमूर्ती दिनेश माहेश्वरी, एस. रवींद्र भट, बेला त्रिवेदी आणि जेबी पार्डीवाला यांच्या खंडपीठाचा समावेश होता. EWS कोटा कायम ठेवण्याचा ऐतिहासिक निर्णय 3:2 च्या बहुमताने घेण्यात आला, ज्यामध्ये खंडपीठावरील दोन न्यायाधीश – CJI ललित आणि न्यायमूर्ती भट – यांनी मतभेद व्यक्त केले.{{संदर्भ}} निकाल देताना, न्यायमूर्ती माहेश्वरी यांनी सांगितले की दुरुस्ती ही “एक सकारात्मक कृती” आहे, जिचा उद्देश आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत असलेल्या सर्व वर्गांना किंवा विभागांना समाविष्ट करून समान समाज निर्माण करण्याचा आहे.{{संदर्भ}} न्यायमूर्ती महेश्वरी यांच्या निर्णयाशी सहमत, न्यायमूर्ती त्रिवेदी आणि पार्डीवाला यांनी EWS कोटा कायम ठेवला. आर्थिकदृष्ट्या मागासलेले लोक हे वाजवी वर्गीकरण असल्याचे सांगून न्यायमूर्ती त्रिवेदी यांनी निकाल दिला की, दुरुस्ती समानतेच्या अधिकाराचे उल्लंघन करत नाही, असे बार आणि खंडपीठाने नोंदवले.{{संदर्भ}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील आरक्षण]] [[वर्ग:भारत सरकार]] dppsd08clexnmc781jsla4tgamtjg7s 0 299392 2689355 2014638 2026-06-15T09:39:36Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[४ (आर्मड) ब्रिगेड]] to [[४ (आर्म्ड) ब्रिगेड]] 2689355 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[४ (आर्म्ड) ब्रिगेड]] blvzgnvzffyv1qiwnuykkl595poy2ya 0 308123 2689185 2409489 2026-06-14T21:57:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689185 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|चित्र=Anil Vasave.jpg|जन्म_दिनांक=२ एप्रिल १९९४|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=औषधशास्त्र पदविका|पेशा=गिर्यारोहक|चित्र_रुंदी=150 |जन्म_स्थान=नंदुरबार, महाराष्ट्र }} '''अनिल वसावे''' ([[२ एप्रिल]], [[इ.स. १९९४|१९९४]] - ) हा एक भारतीय गिर्यारोहक आहे. [[किलिमांजारो]] शिखरावर चढणारा हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] आदिवासी समाजातील तसेच [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] पहिला गिर्यारोहक आहे. हा २६ जानेवारी २०२१ रोजी सकाळी ११.१५ वाजता किलीमांजारो शिखरावर चढून गेला. तेथे त्याने भारताच्या संविधानाची प्रस्तावना वाचली.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/uttar-maharashtra/marathi-nandurbar-news-kilimanjaro-highest-peak-africa-anil-vasave-402805|title=आदिवासी तरूणाचा विश्‍वविक्रम; किलीमांजारोवर फडकला तिरंगा|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2022-07-16}}</ref> == आतापर्यंतची शिखरे == २६ जानेवारी २०२१ : माऊंट किलीमांजारो<ref name=":0" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.enavabharat.com/state/maharashtra/jalgaon/navbharat-news-anil-vasave-gets-three-lakh-help-242229/|title=News impact {{!}} ‘नवभारत’ की खबर का असर, अनिल वसावे को मिली तीन लाख की मदद {{!}} Navabharat (नवभारत)|website=www.enavabharat.com|access-date=2022-07-16|archive-date=2022-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220716082513/https://www.enavabharat.com/state/maharashtra/jalgaon/navbharat-news-anil-vasave-gets-three-lakh-help-242229/|url-status=dead}}</ref> २६ जानेवारी २०२२ : माऊंट एव्हरेस्ट बेस कॅम्प<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deshdoot.com/khandesh/nandurbar-news/climber-anil-vasave-leaves-for-the-summit-of-mount-acancagua-in-the-united-states|title=अमेरिकेतील माऊंट एकांकगुआ शिखर चढाईसाठी गिर्यारोहक अनिल वसावे रवाना|last=patil|first=Dr pankaj|website=Latest Marathi News, Marathi News Paper, Breaking News In Marathi, Marathi Batmya Live|language=mr|access-date=2022-07-16|archive-date=2022-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220716082512/https://www.deshdoot.com/khandesh/nandurbar-news/climber-anil-vasave-leaves-for-the-summit-of-mount-acancagua-in-the-united-states|url-status=dead}}</ref> ७ ऑगस्ट २०२१ : माऊंट एलब्रस<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamtv.com/maharashtra/nandurbar-news-mount-elbrus-from-europe-by-anil-wasave-from-nandurbar|title=नंदुरबारच्या अनिलकडून युरोपातील ‘माउंट एल्ब्रूस’ सर|last=ब्युरो|first=साम टिव्ही|website=Saam TV {{!}} साम टीव्ही|language=mr|access-date=2022-07-16}}</ref> == पुढील योजना == ७ एप्रिल ते ७ जून २०२३ दरम्यान अनिल वसावे माऊंट एव्हरेस्टवर चढाई करणार आहेत. या मोहिमेसाठी त्यांची निवड झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamtv.com/maharashtra/nandurbar-news-anil-vasave-has-been-selected-for-climbing-mount-everest-rds84|title=माउंट एवरेस्ट चढाईसाठी सातपुड्यातील गिर्यारोहक अनिल वसावे यांची निवड|last=गावित|first=दिनू|website=Saam TV {{!}} साम टीव्ही|language=mr|access-date=2022-07-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/jalgaon/nandurbar/news/anil-vasave-to-climb-mount-everest-climbing-expedition-between-7-april-to-7-june-2023-129964254.html|title=अनिल वसावे करणार माऊंट एव्हरेस्टवर चढाई; 7 एप्रिल ते 7 जून 2023 दरम्यान चढाई मोहीम|website=दैनिक दिव्य मराठी|url-status=live}}</ref> == पुरस्कार == हाय रेंज ऑफ द वर्ल्ड रेकॉर्ड<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.highrangeworldrecords.com/first-person-from-nandurbar-district-to-climb-mount-kilimanjaro/|title=FIRST PERSON FROM NANDURBAR DISTRICT TO CLIMB MOUNT KILIMANJARO – High Range World Records|language=en-US|access-date=2022-07-16}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: वसावे, अनिल}} [[वर्ग:भारतीय गिर्यारोहक]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 4ui85bys2ai3c6b67lzu5u50ktfu8mf 0 316006 2689197 2410135 2026-06-15T02:11:03Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689197 wikitext text/x-wiki दंतिदुर्ग हा राष्ट्रकूट घराण्यातील महान राजा होता. तो मान्यखेटच्या राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक होता. हा या घराण्यातील पहिला स्वतंत्र राजा म्हणून ओळखला जातो. {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = दंतिदुर्ग | पदवी =महासामंताधिपदी | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ७३५|इ.स.७३५]] ते [[इ.स. ७५८]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = [[महाराष्ट्र]], उत्तर-दक्षिण [[कर्नाटक]], संपुर्ण [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], दक्षिण [[गुजरात]], [[माळवा]], [[कोसल]] | राजधानी = [[वेरूळ]] | पूर्ण_नाव = दंतिवरम दुसरा | जन्म_दिनांक = [[इ.स. ७३५|७३५]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ७५८|७५८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = कृष्ण पहिला | वडील = इंद्र दुसरा | आई = भावनागा | पत्नी = | संतति = | राजवंश = | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = </br> |}} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} ==इतिहास== दंतिदुर्ग हा [[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य]] नृपती [[विक्रमादित्य दुसरा]] याचा सामंत होता.त्याने चालुक्यांना खूप मदत केली.विक्रमादित्य दुसरा याच्या मृत्यूनंतर दंतिदुर्गाने स्वतंत्र होण्याचा प्रयत्न केला.याचाच फायदा घेऊन त्याने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर दक्षिणेत स्वाऱ्या सुरुवात केली होती. ==राज्यव्याप्ती== दंतिदुर्गाने दक्षिण आणि मध्य [[भारत|भारतात]] आपला साम्राज्यविस्तार केला होता.त्याने [[कांचीपुरम|कांची]],[[कलिंग]],श्रीहर्ष,वज्रट,[[कोसल]],[[माळवा]],लाट(गुर्जर-गुजरात)टंक व [[पश्चिम महाराष्ट्र]] इत्यादी प्रदेशात केला होता.त्याने सामर्थ्यशाली लष्कर निर्माण केले होते.याच्याच जोरावर त्याने [[केरळ]],[[चोळ साम्राज्य|चोळ]],[[पांड्य राजवंश|पांड्य]] व कांचीच्या [[पल्लव वंश|पल्लवांचा]] पराभव केला होता.[[इ.स. ७५०|इ.स.७५०]] मध्ये तो मध्य व दक्षिण गुजरात,संपुर्ण मध्यप्रदेश व [[वऱ्हाड]] प्रदेशाचा अधिपती बनला होता.[[इ.स. ७५२|इ.स.७५२]] मध्ये [[खानदेश]] येथे झालेल्या युद्धात किर्तीवर्मन दुसरा याचा पराभव केला.[[इ.स. ७५३|इ.स.७५३]] संपूर्ण महाराष्ट्र व चालुक्यांचे कर्नाटकातील राज्य दंतिदुर्गाच्या ताब्यात आले. ==सैन्य== त्याचे सैन्य हे आधुनिक पद्धतीने युक्त होते.त्याचे लष्कर हे सामर्थ्यशाली असून कोणत्याही युद्धासाठी तयार असत. ==कार्ये== दंतिदुर्ग हा कलेचा भोक्ता होता.वेरूळ येथे असलेल्या [[वेरूळची लेणी|कैलास मंदिर]] कोरण्यास सुरुवात याच्याच काळात झाली.नंतरच्या काळात कृष्ण पहिला याने हे मंदिर पूर्णत्वास नेले. त्याचा मृत्यू हा इ.स.७५८ मध्ये झाला. ==संदर्भयादी== १.Kamath, Suryanath U. (2001) [1980]. A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present. Bangalore: Jupiter books. LCCN 80905179. OCLC 7796041 [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय सेनानी]] [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ७३५ मधील जन्म]] poj1qkd44ab07me1mbk71mg1by2m0tj 2689198 2689197 2026-06-15T02:11:34Z ~2026-24679-89 182431 /* इतिहास */ 2689198 wikitext text/x-wiki दंतिदुर्ग हा राष्ट्रकूट घराण्यातील महान राजा होता. तो मान्यखेटच्या राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक होता. हा या घराण्यातील पहिला स्वतंत्र राजा म्हणून ओळखला जातो. {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = दंतिदुर्ग | पदवी =महासामंताधिपदी | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ७३५|इ.स.७३५]] ते [[इ.स. ७५८]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = [[महाराष्ट्र]], उत्तर-दक्षिण [[कर्नाटक]], संपुर्ण [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], दक्षिण [[गुजरात]], [[माळवा]], [[कोसल]] | राजधानी = [[वेरूळ]] | पूर्ण_नाव = दंतिवरम दुसरा | जन्म_दिनांक = [[इ.स. ७३५|७३५]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ७५८|७५८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = कृष्ण पहिला | वडील = इंद्र दुसरा | आई = भावनागा | पत्नी = | संतति = | राजवंश = | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = </br> |}} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} ==इतिहास== दंतिदुर्ग हा [[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य]] नृपती [[विक्रमादित्य दुसरा]] याचा सामंत होता. त्याने चालुक्यांना खूप मदत केली. विक्रमादित्य दुसरा याच्या मृत्यूनंतर दंतिदुर्गाने स्वतंत्र होण्याचा प्रयत्न केला. याचाच फायदा घेऊन त्याने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर दक्षिणेत स्वाऱ्या सुरुवात केली होती. ==राज्यव्याप्ती== दंतिदुर्गाने दक्षिण आणि मध्य [[भारत|भारतात]] आपला साम्राज्यविस्तार केला होता.त्याने [[कांचीपुरम|कांची]],[[कलिंग]],श्रीहर्ष,वज्रट,[[कोसल]],[[माळवा]],लाट(गुर्जर-गुजरात)टंक व [[पश्चिम महाराष्ट्र]] इत्यादी प्रदेशात केला होता.त्याने सामर्थ्यशाली लष्कर निर्माण केले होते.याच्याच जोरावर त्याने [[केरळ]],[[चोळ साम्राज्य|चोळ]],[[पांड्य राजवंश|पांड्य]] व कांचीच्या [[पल्लव वंश|पल्लवांचा]] पराभव केला होता.[[इ.स. ७५०|इ.स.७५०]] मध्ये तो मध्य व दक्षिण गुजरात,संपुर्ण मध्यप्रदेश व [[वऱ्हाड]] प्रदेशाचा अधिपती बनला होता.[[इ.स. ७५२|इ.स.७५२]] मध्ये [[खानदेश]] येथे झालेल्या युद्धात किर्तीवर्मन दुसरा याचा पराभव केला.[[इ.स. ७५३|इ.स.७५३]] संपूर्ण महाराष्ट्र व चालुक्यांचे कर्नाटकातील राज्य दंतिदुर्गाच्या ताब्यात आले. ==सैन्य== त्याचे सैन्य हे आधुनिक पद्धतीने युक्त होते.त्याचे लष्कर हे सामर्थ्यशाली असून कोणत्याही युद्धासाठी तयार असत. ==कार्ये== दंतिदुर्ग हा कलेचा भोक्ता होता.वेरूळ येथे असलेल्या [[वेरूळची लेणी|कैलास मंदिर]] कोरण्यास सुरुवात याच्याच काळात झाली.नंतरच्या काळात कृष्ण पहिला याने हे मंदिर पूर्णत्वास नेले. त्याचा मृत्यू हा इ.स.७५८ मध्ये झाला. ==संदर्भयादी== १.Kamath, Suryanath U. (2001) [1980]. A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present. Bangalore: Jupiter books. LCCN 80905179. OCLC 7796041 [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय सेनानी]] [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ७३५ मधील जन्म]] mv4tal0x80dmyuw63k80vdyt7427xm4 2689199 2689198 2026-06-15T02:12:48Z ~2026-24679-89 182431 /* राज्यव्याप्ती */ 2689199 wikitext text/x-wiki दंतिदुर्ग हा राष्ट्रकूट घराण्यातील महान राजा होता. तो मान्यखेटच्या राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक होता. हा या घराण्यातील पहिला स्वतंत्र राजा म्हणून ओळखला जातो. {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = दंतिदुर्ग | पदवी =महासामंताधिपदी | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ७३५|इ.स.७३५]] ते [[इ.स. ७५८]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = [[महाराष्ट्र]], उत्तर-दक्षिण [[कर्नाटक]], संपुर्ण [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], दक्षिण [[गुजरात]], [[माळवा]], [[कोसल]] | राजधानी = [[वेरूळ]] | पूर्ण_नाव = दंतिवरम दुसरा | जन्म_दिनांक = [[इ.स. ७३५|७३५]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ७५८|७५८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = कृष्ण पहिला | वडील = इंद्र दुसरा | आई = भावनागा | पत्नी = | संतति = | राजवंश = | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = </br> |}} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} ==इतिहास== दंतिदुर्ग हा [[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य]] नृपती [[विक्रमादित्य दुसरा]] याचा सामंत होता. त्याने चालुक्यांना खूप मदत केली. विक्रमादित्य दुसरा याच्या मृत्यूनंतर दंतिदुर्गाने स्वतंत्र होण्याचा प्रयत्न केला. याचाच फायदा घेऊन त्याने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर दक्षिणेत स्वाऱ्या सुरुवात केली होती. ==राज्यव्याप्ती== दंतिदुर्गाने दक्षिण आणि मध्य [[भारत|भारतात]] आपला साम्राज्यविस्तार केला होता. त्याने [[कांचीपुरम|कांची]], [[कलिंग]], श्रीहर्ष, वज्रट, [[कोसल]], [[माळवा]], लाट(गुर्जर-गुजरात)टंक व [[पश्चिम महाराष्ट्र]] इत्यादी प्रदेशात केला होता. त्याने सामर्थ्यशाली लष्कर निर्माण केले होते. याच्याच जोरावर त्याने [[केरळ]], [[चोळ साम्राज्य|चोळ]], [[पांड्य राजवंश|पांड्य]] व कांचीच्या [[पल्लव वंश|पल्लवांचा]] पराभव केला होता. [[इ.स. ७५०|इ.स.७५०]] मध्ये तो मध्य व दक्षिण गुजरात,संपुर्ण मध्यप्रदेश व [[वऱ्हाड]] प्रदेशाचा अधिपती बनला होता. [[इ.स. ७५२|इ.स.७५२]] मध्ये [[खानदेश]] येथे झालेल्या युद्धात किर्तीवर्मन दुसरा याचा पराभव केला.[[इ.स. ७५३|इ.स.७५३]] संपूर्ण महाराष्ट्र व चालुक्यांचे कर्नाटकातील राज्य दंतिदुर्गाच्या ताब्यात आले. ==सैन्य== त्याचे सैन्य हे आधुनिक पद्धतीने युक्त होते.त्याचे लष्कर हे सामर्थ्यशाली असून कोणत्याही युद्धासाठी तयार असत. ==कार्ये== दंतिदुर्ग हा कलेचा भोक्ता होता.वेरूळ येथे असलेल्या [[वेरूळची लेणी|कैलास मंदिर]] कोरण्यास सुरुवात याच्याच काळात झाली.नंतरच्या काळात कृष्ण पहिला याने हे मंदिर पूर्णत्वास नेले. त्याचा मृत्यू हा इ.स.७५८ मध्ये झाला. ==संदर्भयादी== १.Kamath, Suryanath U. (2001) [1980]. A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present. Bangalore: Jupiter books. LCCN 80905179. OCLC 7796041 [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय सेनानी]] [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ७३५ मधील जन्म]] fw8mqasxkcb4xex722ac2phwim1i1ph 2689200 2689199 2026-06-15T02:14:03Z ~2026-24679-89 182431 /* कार्ये */ 2689200 wikitext text/x-wiki दंतिदुर्ग हा राष्ट्रकूट घराण्यातील महान राजा होता. तो मान्यखेटच्या राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक होता. हा या घराण्यातील पहिला स्वतंत्र राजा म्हणून ओळखला जातो. {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = दंतिदुर्ग | पदवी =महासामंताधिपदी | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ७३५|इ.स.७३५]] ते [[इ.स. ७५८]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = [[महाराष्ट्र]], उत्तर-दक्षिण [[कर्नाटक]], संपुर्ण [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], दक्षिण [[गुजरात]], [[माळवा]], [[कोसल]] | राजधानी = [[वेरूळ]] | पूर्ण_नाव = दंतिवरम दुसरा | जन्म_दिनांक = [[इ.स. ७३५|७३५]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. ७५८|७५८]] | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = कृष्ण पहिला | वडील = इंद्र दुसरा | आई = भावनागा | पत्नी = | संतति = | राजवंश = | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = </br> |}} {| class="infobox" style="width: 22em" |- |colspan="2" style="text-align:center;background-color:#99CCCC"|<big>'''[[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूट राजे]]'''</big> (७५३-९८२) |- |[[दंतिदुर्ग]] |(७३५-७५६) |- |[[कृष्ण पहिला]] |(७५६-७७४) |- |[[गोविंद दुसरा]] |(७७४-७८०) |- |[[ध्रुव धरावर्ष]] |(७८०-७९३) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट तिसरा]] |(७९३-८१४) |- |[[अमोघवर्ष]] |(८१४-८७८) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(८७८-९१४) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९१४-९२९) |- |[[अमोघवर्ष दुसरा]] |(९२९-९३०) |- |[[गोविंद राष्ट्रकूट चौथा]] |(९३०-९३६) |- |[[अमोघवर्ष तिसरा]] |(९३६-९३९) |- |[[कृष्ण राष्ट्रकूट तिसरा]] |(९३९-९६७) |- |[[खोट्टिग अमोघवर्ष]] |(९६७-९७२) |- |[[कर्क राष्ट्रकूट दुसरा]] |(९७२-९७३) |- |[[इंद्र राष्ट्रकूट चौथा]] |(९७३-९८२) |- | style="background-color:#CCFFCC;" |[[तैलप दुसरा]]<br>('''''[[पश्चिम चालुक्य]]''''') | style="background-color:#CCFFCC;" |(९७३-९९७) |} ==इतिहास== दंतिदुर्ग हा [[चालुक्य राजघराणे|चालुक्य]] नृपती [[विक्रमादित्य दुसरा]] याचा सामंत होता. त्याने चालुक्यांना खूप मदत केली. विक्रमादित्य दुसरा याच्या मृत्यूनंतर दंतिदुर्गाने स्वतंत्र होण्याचा प्रयत्न केला. याचाच फायदा घेऊन त्याने आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर दक्षिणेत स्वाऱ्या सुरुवात केली होती. ==राज्यव्याप्ती== दंतिदुर्गाने दक्षिण आणि मध्य [[भारत|भारतात]] आपला साम्राज्यविस्तार केला होता. त्याने [[कांचीपुरम|कांची]], [[कलिंग]], श्रीहर्ष, वज्रट, [[कोसल]], [[माळवा]], लाट(गुर्जर-गुजरात)टंक व [[पश्चिम महाराष्ट्र]] इत्यादी प्रदेशात केला होता. त्याने सामर्थ्यशाली लष्कर निर्माण केले होते. याच्याच जोरावर त्याने [[केरळ]], [[चोळ साम्राज्य|चोळ]], [[पांड्य राजवंश|पांड्य]] व कांचीच्या [[पल्लव वंश|पल्लवांचा]] पराभव केला होता. [[इ.स. ७५०|इ.स.७५०]] मध्ये तो मध्य व दक्षिण गुजरात,संपुर्ण मध्यप्रदेश व [[वऱ्हाड]] प्रदेशाचा अधिपती बनला होता. [[इ.स. ७५२|इ.स.७५२]] मध्ये [[खानदेश]] येथे झालेल्या युद्धात किर्तीवर्मन दुसरा याचा पराभव केला.[[इ.स. ७५३|इ.स.७५३]] संपूर्ण महाराष्ट्र व चालुक्यांचे कर्नाटकातील राज्य दंतिदुर्गाच्या ताब्यात आले. ==सैन्य== त्याचे सैन्य हे आधुनिक पद्धतीने युक्त होते.त्याचे लष्कर हे सामर्थ्यशाली असून कोणत्याही युद्धासाठी तयार असत. ==कार्ये== दंतिदुर्ग हा कलेचा भोक्ता होता.वेरूळ येथे असलेल्या [[वेरूळची लेणी|कैलास मंदिर]] कोरण्यास सुरुवात याच्याच काळात झाली. नंतरच्या काळात कृष्ण पहिला याने हे मंदिर पूर्णत्वास नेले. त्याचा मृत्यू हा इ.स.७५८ मध्ये झाला. ==संदर्भयादी== १.Kamath, Suryanath U. (2001) [1980]. A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present. Bangalore: Jupiter books. LCCN 80905179. OCLC 7796041 [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय सेनानी]] [[वर्ग:राष्ट्रकूट घराण्यातील राजे]] [[वर्ग:इ.स. ७३५ मधील जन्म]] erw8askxf53ocxfveiscpobcoxwm7au 0 318137 2689262 2337581 2026-06-15T05:13:04Z अभय नातू 206 दुवे 2689262 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]] | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश]] | from_date = ४ ऑगस्ट | to_date = २१ ऑगस्ट २०११ | team1_captain = [[ब्रेंडन टेलर]] | team2_captain = [[शाकिब अल हसन]] | no_of_tests = one | team2_tests_won = 0 | team1_tests_won = 1 | team2_tests_most_runs = [[मोहम्मद अश्रफुल]] (११२) | team1_tests_most_runs = [[ब्रेंडन टेलर]] (१७६) | team2_tests_most_wickets = [[रुबेल हुसेन]] (३)<br>[[शाकिब अल हसन]] (३) | team1_tests_most_wickets = [[काइल जार्विस]] (५)<br>[[ख्रिस मपोफू]] (५)<br>[[ब्रायन विटोरी]] (५) | player_of_test_series = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ब्रेंडन टेलर]] | no_of_ODIs = five | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_most_runs = [[शाकिब अल हसन]] (२१६) | team1_ODIs_most_runs = [[वुसी सिबांदा]] (२४२) | team2_ODIs_most_wickets = [[रुबेल हुसेन]] (११) | team1_ODIs_most_wickets = [[ब्रायन विटोरी]] (११) | player_of_ODI_series = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ब्रायन विटोरी]] }} [[बांगलादेश राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|बांगलादेश क्रिकेट संघाने]] ४ ते २१ ऑगस्ट २०११ या कालावधीत [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वेचा]] दौरा केला. या दौऱ्यात झिम्बाब्वेच्या राष्ट्रीय संघाविरुद्ध खेळलेला एक [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी सामना]] आणि पाच [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय|एकदिवसीय सामने]] (वनडे) आणि झिम्बाब्वेच्या प्रतिनिधी संघाविरुद्ध खेळलेला एक [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी सामना]] यांचा समावेश आहे.<ref>{{cite news |url=http://www.cricschedule.com/series/75-bangladesh-tour-of-zimbabwe-2011-schedule-fixtures.html |title=Bangladesh tour of Zimbabwe 2011 |access-date=22 June 2011 |publisher=CricSchedule.com}}</ref> २००५ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारताने]] झिम्बाब्वेचा दौरा केल्यानंतर हा झिम्बाब्वेचा पहिला कसोटी सामना होता. झिम्बाब्वेने कसोटी सामना १३० धावांनी जिंकला आणि एकदिवसीय मालिका ३-२ ने जिंकली. ==कसोटी मालिका== ===एकमेव कसोटी=== {{Test match | date = ४–८ ऑगस्ट २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | team2 = {{cr|BAN}} | score-team1-inns1 = ३७० (१३१ षटके) | runs-team1-inns1 = [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] १०४ (२४४ चेंडू) | wickets-team1-inns1 = [[शाकिब अल हसन]] ३/६२ (२६ षटके) | score-team2-inns1 = २८७ (९६.२ षटके) | runs-team2-inns1 = [[मोहम्मद अश्रफुल]] ७३ (१५८ चेंडू) | wickets-team2-inns1 = [[ब्रायन विटोरी]] ४/६६ (२४ षटके) | score-team1-inns2 = २९१/५[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (९२ षटके) | runs-team1-inns2 = [[ब्रेंडन टेलर]] १०५* (२६७ चेंडू) | wickets-team1-inns2 = [[शफीउल इस्लाम]] १/२९ (११ षटके) | score-team2-inns2 = २४४ (५७.३ षटके) | runs-team2-inns2 = [[तमीम इक्बाल]] ४३ (४४ चेंडू) आणि [[अब्दुर रझ्झाक]] ४३ (१७ चेंडू) | wickets-team2-inns2 = [[काइल जार्विस]] ४/६१ (१६.३ षटके) | result = झिम्बाब्वे १३० धावांनी विजयी | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार धर्मसेना]] आणि {{flagicon|Australia}} [[ब्रुस ऑक्सनफोर्ड]] | motm = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ब्रेंडन टेलर]] | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/engine/match/522245.html धावफलक] | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[क्रेग एर्विन]], [[काइल जार्विस]], [[टिनो मावोयो]] आणि [[ब्रायन विटोरी]] (सर्व झिम्बाब्वे) यांनी कसोटी पदार्पण केले.<br>फेब्रुवारी २००४ नंतर बांगलादेशचा पराभव केल्यानंतर झिम्बाब्वेचा हा पहिलाच कसोटी विजय होता. }} ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = १२ ऑगस्ट २०११ | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = १८४ (४८.४ षटके) | score2 = १८६/६ (४१.२ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[मुशफिकर रहीम]] ५९ (९१ चेंडू) | wickets1 = [[ब्रायन विटोरी]] ५/३० (१० षटके) | runs2 = [[वुसी सिबांदा]] ९६ (१०२ चेंडू) | wickets2 = [[रुबेल हुसेन]] ४/२७ (१० षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/engine/current/match/522246.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार धर्मसेना]] आणि {{flagicon|Zimbabwe}} [[रसेल टिफिन]] | motm = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ब्रायन विटोरी]] | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[ब्रायन विटोरी]] (झिम्बाब्वे) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = १४ ऑगस्ट २०११ | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = १८८ (४७.३ षटके) | score2 = १९१/३ (४४.१ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[नासिर हुसेन]] ६३ (९२ चेंडू) | wickets1 = [[ब्रायन विटोरी]] ५/२० (९.३ षटके) | runs2 = [[वुसी सिबांदा]] ६७ (९६ चेंडू) | wickets2 = [[मोहम्मद अश्रफुल]] १/२६ (६.१ षटके) | result = झिम्बाब्वे ७ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/engine/current/match/522247.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार धर्मसेना]] आणि {{flagicon|Zimbabwe}} [[रसेल टिफिन]] | motm = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ब्रायन विटोरी]] | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = [[नासिर हुसेन]] (बांगलादेश) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = १६ ऑगस्ट २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = २५०/७ (५० षटके) | score2 = २४५ (४९.२ षटके) | team2 = {{cr|BAN}} | runs1 = [[तातेंडा तैबू]] ८३ (१०३ चेंडू) | wickets1 = [[रुबेल हुसेन]] २/४१ (१० षटके) | runs2 = [[मुशफिकर रहीम]] १०१ (१०० चेंडू) | wickets2 = [[प्रोस्पेर उत्सेया]] ३/४७ (१० षटके) | result = झिम्बाब्वे ५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/engine/current/match/522248.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार धर्मसेना]] आणि {{flagicon|Zimbabwe}} [[रसेल टिफिन]] | motm = {{flagicon|Bangladesh}} [[मुशफिकर रहीम]] | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = [[शुवागोतो होम]] (बांगलादेश) ने वनडे पदार्पण केले. }} ===चौथा सामना=== {{Limited overs matches | date = १९ ऑगस्ट २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = १९९ (४८.२ षटके) | score2 = २०३/४ (३६.४ षटके) | team2 = {{cr|BAN}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] १०६ (१३७ चेंडू) | wickets1 = [[रुबेल हुसेन]] ४/३१ (९ षटके) | runs2 = [[तमीम इक्बाल]] ६१ (५३ चेंडू) | wickets2 = [[काइल जार्विस]] १/४४ (६ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/engine/current/match/522249.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | umpires = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ओवेन चिरोम्बे]] आणि {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार धर्मसेना]] | motm = {{flagicon|Bangladesh}} [[रुबेल हुसेन]] | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ===पाचवा सामना=== {{Limited overs matches | date = २१ ऑगस्ट २०११ | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = २५३/६ (५० षटके) | score2 = १६० (३८.२ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[शाकिब अल हसन]] ७९ (७१ चेंडू) | wickets1 = [[रे प्राइस]] ३/५१ (१० षटके) | runs2 = [[माल्कम वॉलर]] ५१ (७० चेंडू) | wickets2 = [[महमुदुल्ला]] ३/१३ (४ षटके) | result = बांगलादेश ९३ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-bangladesh-2011/engine/match/522250.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | umpires = {{flagicon|Zimbabwe}} [[ओवेन चिरोम्बे]] आणि {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार धर्मसेना]] | motm = {{flagicon|Bangladesh}} [[शाकिब अल हसन]] | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील क्रिकेट]] m2wy1b148xygqa8gqcz6ekb1tj54gew 0 322152 2689344 2224290 2026-06-15T08:20:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689344 wikitext text/x-wiki '''गायमुख नदी''' [[भंडारा जिल्हा|भंडारा जिल्ह्यातील]] [[मोहाडी तालुका|मोहाडी तालुक्यात]] वाहणारी लहान नदी आहे. या नदीच्या काठावर मोहाडी येथे चौंडेश्वरी देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.enavabharat.com/state/maharashtra/bhandara/devotees-from-outside-were-given-to-devotees-at-the-chaundeshwari-temple-133514/|title=भंडारा {{!}} चौंडेश्वरी मंदिर में श्रद्धालुओं को दिया गया बाहर से दर्शन {{!}} Navabharat (नवभारत)|website=www.enavabharat.com|access-date=2023-01-05|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105175412/https://www.enavabharat.com/state/maharashtra/bhandara/devotees-from-outside-were-given-to-devotees-at-the-chaundeshwari-temple-133514/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील नद्या]] [[वर्ग:भंडारा जिल्हा]] [[वर्ग:भंडारा जिल्ह्यातील नद्या]] dey3zxk8gvt1n25qjcodf9vokz3gqvt 0 331802 2689315 2324930 2026-06-15T06:07:35Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689315 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य |सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय= |नाव=राजकुमार दयाराम पटेल |कार्यकाळ_आरंभ= २०१९ | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px |पक्ष = [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |कार्यकाळ_समाप्ती= |मागील पक्ष= |पुढील=आमदार |मतदारसंघ_विस1=[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] |कार्यकाळ_आरंभ1=२०१९ |निवास = |व्यवसाय = |छाया= }} '''राजकुमार दयाराम पटेल''' मराठी राजकारणी आहेत. हे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट मतदारसंघातून]] [[प्रहार जनशक्ती पक्ष|प्रहार जनशक्ती पक्षाकडून]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[महाराष्ट्राची चौदावी विधानसभा|चौदाव्या विधानसभेवर]] निवडून गेले. * यांचे चुलते रामु पटेल हे देखील आमदार होते. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:पटेल, राजकुमार दयाराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचे विद्यमान आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:प्रहार जनशक्ती पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 0jlpgygd1h8dio9xy4qqpyvsnfgwfw5 2689322 2689315 2026-06-15T06:21:15Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689322 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य |सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय= |नाव=राजकुमार दयाराम पटेल |कार्यकाळ_आरंभ= २०१९ | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px |पक्ष = [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |कार्यकाळ_समाप्ती= |मागील पक्ष= |पुढील=आमदार |मतदारसंघ_विस1=[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] |कार्यकाळ_आरंभ1=२०१९ |निवास = |व्यवसाय = |छाया= }} '''राजकुमार दयाराम पटेल''' मराठी राजकारणी आहेत. हे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट मतदारसंघातून]] [[प्रहार जनशक्ती पक्ष|प्रहार जनशक्ती पक्षाकडून]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[महाराष्ट्राची चौदावी विधानसभा|चौदाव्या विधानसभेवर]] निवडून गेले. * यांचे वडील डी.एन. पटेल हे देखील आमदार होते. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:पटेल, राजकुमार दयाराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचे विद्यमान आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:प्रहार जनशक्ती पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] get809lsta0a9gq5spqwzi0vgkajljs 0 339621 2689235 2688250 2026-06-15T03:48:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689235 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ|name=ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|nativename={{lang|af|O.R. Tambo Internasionale Lughawe}}|image=O.R._Tambo_International_Airport_Logo.svg|image-width=250|image2=JohannesburgIntlAirport.jpg|caption2=विमानतळाचे विहंगम दृष्य|image2-width=250|IATA=JNB|ICAO=FAOR|WMO=68368|type=सार्वजनिक|owner-oper=[[एरपोर्ट्स कंपनी साउथ आफ्रिका]]|city-served=[[जोहान्सबर्ग]]<br />[[प्रिटोरिया]]|location=केम्प्टन पार्क, गौटेंग, दक्षिण आफ्रिका|hub={{Plainlist| * [[एरलिंक]] * [[सेमएर]] * [[फ्लायसेफैर]] * [[लिफिट एरलाइन]] * [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]] }}|elevation-f=5,558|elevation-m=1,694|coordinates={{coord|26|08|00|S|028|15|00|E|region:ZA-GP|display=inline,title}}|website={{URL|https://www.airports.co.za/airports/or-tambo-international-airport|airports.co.za}}|pushpin_map=जोहान्सबर्गमधील स्थान|r1-number=03L/21R|r1-length-f=14,495|r1-length-m=4,421|r1-surface=डांबरी|stat1-header=प्रवासी|stat1-data=१,५६२२,२१६|stat-year=एप्रिल-मार्च २०२३|footnotes=स्रोत: एरपोर्ट्स.को.झा<ref>{{cite web |url=https://www.airports.co.za/airports/or-tambo-international-airport/statistics|title=O.R. Tambo Airport Passenger Statistics |publisher=Airports Company South Africa}}</ref>|r2-number=03R/21L|r2-length-f=11,155|r2-length-m=3,405|r2-surface=डांबरी|stat2-header=विमानोड्डाणे|stat2-data=१,८१,५२७}} '''ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|JNB|FAOR}} हा [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेच्या]] [[जोहान्सबर्ग]] आणि [[दक्षिण आफ्रिका|मुख्य राजधानी]] [[प्रिटोरिया]] या तीनपैकी दोन राजधान्यांचा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. हा विमानतळ केम्प्टन पार्क या उपनगरात आहे. येथून हे दक्षिण आफ्रिकेमधील जवळजवळ सगळ्या शहरांना विमानसेवा उपलब्ध आहे. तसेच हा विमानतळ जोहान्सबर्ग-प्रिटोरियाचा मुख्य आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. या विमानतळाची क्षमता वर्षाकाठी २ कोटी ८० लाख प्रवाशांची आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=MZyAAUZrNLU|title=World Cup improvements at Johannesburg airport nearly complete|date=April 5, 2010|website=www.youtube.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406103619/https://www.youtube.com/watch?v=MZyAAUZrNLU|archive-date=April 6, 2017|access-date=2023-01-09}}</ref> ओ.आर. टॅम्बो [[साउथ आफ्रिकन एरवेझ|साउथ आफ्रिकन एअरवेझचे]] मुख्य ठाणे आहे. याचे पूर्वीचे नाव '''यान स्मट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' असे होते.<ref name="BOOK_IGTSA">{{स्रोत पुस्तक|title=Illustrated Guide to Southern Africa|last=Bulpin|first=T.V.|publisher=[[Reader's Digest]]|year=1980|isbn=0-620-04650-3|editor-last=Mayhew|editor-first=Vic|edition=2|at=p. 198, col. 1|editor-last2=Duncan|editor-first2=Tony|editor-last3=Handler|editor-first3=Rosemund|editor-link3=Rosemund Handler}}</ref> यान स्मट्स हे दक्षिण आफ्रिकेचे माजी पंतप्रधान होते. १९९४मध्ये [[आफ्रिकन राष्ट्रीय काँग्रेस|आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेस]] (ANC) सरकारने विमानतळांना राजकारण्यांचे नाव न देण्याचे धोरण लागू केले तेव्हा या विमानतळाचे नाव जोहान्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असे करण्यात आले. कालांतराने हे धोरण मागे घेण्यात आल्यावर २७ ऑक्टोबर, २००६ रोजी या विमानतळाला नाव [[अपार्थाइड|वर्णभेद]] विरोधी राजकारणी [[ऑलिव्हर टॅम्बो|ऑलिव्हर रेजिनाल्ड टॅम्बो]] (१९१७-१९९३) यांचे नाव देण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gov.za/t-mbeki-o-r-tambo-international-airport-renaming|title=T Mbeki: O R Tambo International Airport renaming {{!}} South African Government|website=www.gov.za|access-date=2021-08-11}}</ref> १९५२मध्ये हा विमानतळ बांधण्याआधी पाल्मेटफाँटेन विमानतळ जोहान्सबर्गचा मुख्य विमानतळ होता. ओ.आर. टॅम्बो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ एक [[गरम-उंच विमानतळ|गरम आणि उंच]] विमानतळ आहे. याची उंची सरासरी समुद्रसपाटीपासून १,७०० मी( ५,५०० फूट) असल्याने येथील हवेची घनता कमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.southafrica-travel.net/climate/eklima2.htm|title=Climate and weather in Johannesburg and on the Highveld, South Africa|publisher=Southafrica-travel.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831091821/http://www.southafrica-travel.net/climate/eklima2.htm|archive-date=31 August 2012|access-date=11 May 2013}}</ref> यामुळे येथील धावपट्ट्या इतर विमानतळांच्या तुलनेत खूप लांब आहेत . [[चित्र:Ekurhuleni_Aerotropolis.jpg|इवलेसे| विमानतळाच्या प्रवासी इमारती]] == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == === प्रवासी === {{airport-dest-list |[[एर अल्जेरी]] | [[हौआरी बूमैदिएन विमानतळ|अल्जियर्स]]|<ref>{{cite web |title=Air Algerie Opens Johannesburg Reservations For late-Sep 2023 Launch |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230810-ahsep23jnb |website=Aeroroutes |access-date=10 August 2023}}</ref> <!-- -->|[[एर ऑस्ट्राल]] | [[रोलाँ गॅरोस विमानतळ|सें-डेनिस दि ला रेयुनियों]]|<ref>{{cite web|url=https://www.air-austral.com/en/booking/timetable-air-austral-flights.html|title=Timetable|publisher=Air Austral|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://www.air-austral.com/en/booking/timetable-air-austral-flights.html|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एर बोत्स्वाना]] | [[फ्रांसिसटाउन विमानतळ|फ्रांसिसटाउन]], [[सर सेरेत्से खामा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गॅबेरोन]], [[कसाने विमानतळ|कसाने]], [[मौन विमानतळ|मौन]]|<ref>{{cite web|url=https://www.airbotswana.co.bw/flight-schedule-old-view|title=Flight schedule|publisher=Air Botswana|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170610/https://www.airbotswana.co.bw/flight-schedule-old-view|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एर चायन]] | [[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग-राजधानी]], [[शेन्झेन बाओआन an आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शेन्झेन]]|<ref>{{cite web|url=http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml|title=Flight schedule Information|publisher=Air China|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326123836/http://www.airchina.com.cn/en/service/flight-time-search/flight-time.shtml|archive-date=26 March 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221031-canw22intl|title=Air China NW22 आंतरराष्ट्रीय Operations - 30 OCT22|publisher=AeroRoutes|date=31 October 2022|accessdate=31 October 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Air China NS23 South Africa Service Changes |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230207-cajnb |website=Aeroroutes |access-date=7 February 2023}}</ref> <!-- -->|[[एर कोते दा'आइव्होर]] | [[फेलिक्स-हूफूएत-बॉइन्यी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आबिद्जान]], [[न'द्जिली|किनशासा-न'द्जिली]]|<ref>{{cite web |title=Air Cote d'Ivoire Schedules South Africa late-June 2022 Launch |url=https://aeroroutes.com/eng/220614-hfjun22jnb |website=Aeroroutes |access-date=14 June 2022}}</ref> <!-- -->|[[एर फ्रांस]] | [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस–चार्ल्स दि गॉल]]|<ref>{{cite web|url=https://www.airfrance.co.za/ZA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do|title=Flight schedule|publisher=Air France|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513202739/https://www.airfrance.co.za/ZA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do|archive-date=13 May 2019|url-status=live}}</ref><ref name="SkyTeam Timetable EU AF">{{cite web|url=https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable_EU_AF.pdf|title=Timetable|publisher=SkyTeam|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable_EU_AF.pdf|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एर मादागास्कर]] | [[इव्हातो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अंतानानारिव्हो]]|<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/284174/air-madagascar-resumes-antananarivo-johannesburg-from-mid-june-2019/|title=Air Madagascar resumes Antananarivo-Johannesburg from mid-June 2019|publisher=Routes Online|access-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503093933/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/284174/air-madagascar-resumes-antananarivo-johannesburg-from-mid-june-2019/|archive-date=3 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एर मॉरिशस]] | [[सर सीवूसागुर रामगूलाम आंतरराष्टीय विमानतळ|मॉरिशस]]|<ref>{{cite web|url=https://www.airmauritius.com/Timetable/TimeTable.pdf|title=Timetable|publisher=Air Mauritius|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181229144408/https://www.airmauritius.com/Timetable/TimeTable.pdf|archive-date=29 December 2018|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एर पीस]] | [[न्नाम्दी अझिकिवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अबुजा]], [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]]|<ref>{{cite web|url=https://www.vanguardngr.com/2020/10/air-peace-to-commence-commercial-flights-into-johannesburg/|title = Air Peace to commence commercial flights into Johannesburg|date = 27 October 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://simpleflying.com/air-peace-dubai-johannesburg-flights/|title=Air Peace returns to Dubai, Johannesburg|publisher=Simple Flying|author=Steven Walker|date=14 April 2022}}</ref> <!-- -->|[[एर सेशेल्स]] | [[माहा विमानतळ|माहे]], [[व्हेलाना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माले]]|<ref>{{cite web |title=Flights to Johannesburg |date=29 December 2014 |url=https://www.airseychelles.com/en/flights-to-johannesburg |publisher=Air Seychelles |access-date=30 January 2020 |archive-date=2023-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201004/https://www.airseychelles.com/en/flights-to-johannesburg |url-status=dead }}</ref> <!-- -->|[[एर झिम्बाब्वे]] | [[जॉशुआ म्काबुको न्कोमो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुलावायो]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]]|<ref>{{cite web|url=https://www.airzimbabwe.aero/plan-book/timetable-and-networking|title=Timetable and Networking|publisher=Air Zimbabwe|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113142949/https://www.airzimbabwe.aero/plan-book/timetable-and-networking|archive-date=13 November 2018|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एरलिंक]] | [[इव्हातो विमानतळ|अंतानानारिव्हो]],<ref>{{cite web | url=https://economist.com.na/76393/wheels-wings/airlink-to-resume-flights-between-south-africa-and-madagascar/ | title=Airlink to resume flights between South Africa and Madagascar &#124; Namibia Economist }}</ref> [[बैरा विमानतळ|बैरा]], [[चिलेका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लँटायर]],<ref name="2H23">{{cite web | url=https://simpleflying.com/airlink-new-johannesburg-malawi-flights/ | title=Airlink Adds Two Malawian Flights From September| date=3 June 2023}}</ref> [[ब्लूमफाँटेन विमानतळ|ब्लूमफाँटेन]], [[जॉशुआ म्काबुको न्कोमो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुलावायो]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[जुलियस न्यरेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दार एस सलाम]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[किंग फालो विमानतळ|ईस्ट लंडन]], [[सर सेरेत्से खामा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गॅबोरोन]], [[जॉर्ज विमानतळ|जॉर्ज]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[एर फोर्स बेस हेडस्प्रुइट|हेडस्प्रुइट]], [[कसाने विमानतळ|कसाने]], [[किम्बर्ली विमानतळ|किम्बर्ली]], [[लिलाँग्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिलाँग्वे]],<ref name="2H23"/> [[हॅरी म्वांगा न्कुम्बुला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिविंग्स्टन]],<ref>{{cite web|title=Airlink launches new daily service between Jhb and Livingstone|url=https://www.bizcommunity.com/Article/196/748/215117.html|access-date=2021-04-23|website=www.bizcommunity.com|language=en}}</ref> [[क्वात्रो दि फेवेरैरो विमानतळ|लुआंडा]], [[लुबुम्बाशी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबुम्बाशी]], [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[किंग म्स्वाती थर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मांझिनी]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[मोशूशू पहिला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मासेरू]], [[मौन विमानतळ|मौन]], [[क्रुगर म्पुमलांगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|म्बोबेला]], [[म्थाथा विमानतळ|म्थाथा]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]],<ref>{{cite web | url=https://simpleflying.com/airlink-launches-daily-nairobi-flights/ | title=South Africa's Airlink Launches New Daily Nairobi Service| date=25 March 2023}}</ref> [[नाम्पुला विमानतळ|नाम्पुला]], [[सायमन म्वान्सा काप्वेप्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्डोला]], [[फॅसीन विमानतळ|नोझी बे]], [[पेम्बा विमानतळ (मोझाम्बिक)|पेम्बा]], [[हेन्ड्रिक व्हान एक विमानतळ|फालाबोर्वा]], [[पीटरमारित्झबर्ग विमानतळ|पीटरमारित्झबर्ग]], [[पोलोक्वाने आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोलोक्वाने]], [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[रिचर्ड्स बे विमानतळ|रिचर्ड्स बे]], [[सेंट हेलेना विमानतळ|सेंट हेलेना]]{{ref|A|A}}, [[सिशेन]], [[सुकुझा विमानतळ|सुकुझा]], [[चिंगोझी विमानतळ|टेटे]], [[अपिंग्टन विमानतळ|अपिंग्टन]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]], [[व्हिलान्कुलो विमानतळ|व्हिलान्कुलोस]], [[वाल्विस बे विमानतळ|वाल्विस बे]], [[होसेआ कुटाको आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विंडहोक–होसेआ कुटाको]] <br />'''भाड्याने:''' [[आरएएफ अॅसेन्शन आयलंड|अॅसेन्शन आयलंड]]{{ref|B|B}}|<ref>{{cite web|url=https://www.flyairlink.com/flightschedule|title=Flight schedule|publisher=Airlink}}</ref> <!-- -->|[[आस्की एरलाइन्स]] | [[माया-माया विमानतळ|ब्राझ्झाव्हिल]], [[डौआला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डौआला]], [[न'द्जिली विमानतळ|किनशासा-न'द्जिली]], [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]], [[लिब्रेव्हिल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिब्रेव्हिल]], [[लोमे-टोकोइन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लोमे]]|<ref>{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220411-kpjnb?rq=asky|title=आस्की एरलाइन्स resumes Johannesburg flights|publisher=AeroRoutes|date=11 April 2022}}</ref> <!-- -->|[[ब्रिटिश एरवेझ]] | [[हीथ्रो विमानतळ|लंडन–हीथ्रो]]|{{cn|date=June 2023}} <!-- -->|[[कॅथे पॅसिफिक]] | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]]|<ref>{{cite web|url=https://www.cathaypacific.com/cx/en_ZA/book-a-trip/timetable.html|title=Flight timetable|publisher=Cathay Pacific|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617191430/https://www.cathaypacific.com/cx/en_ZA/book-a-trip/timetable.html|archive-date=17 June 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Cathay Pacific Plans Johannesburg Service Resumption in 2H23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230216-cxjnb |website=Aeroroutes |access-date=16 February 2023}}</ref> <!-- -->|[[सेम एर]] | [[ब्रॅम फिशर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लूमफाँटेन-फिशर]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[जॉर्ज विमानतळ|ब्लूमफाँटेन-जॉर्ज]], [[ईस्टगेट विमानतळ|हेडस्प्रुइट]], [[किम्बर्ली विमानतळ|किम्बर्ली]], [[क्वात्रो दि फेवेरैरो विमानतळ|लुआंडा]], [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[मारगेट विमानतळ|मारगेट]], [[मौन विमानतळ|मौन]],<ref>{{cite web |title=CemAir Adds Johannesburg – Maun Service From May 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230210-5zmub |website=Aeroroutes |access-date=10 February 2023}}</ref> [[प्लेटेनबर्ग बे एरोड्रोम|प्लेटेनबर्ग बे]], [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]]<ref>{{cite web |title=Cemair Adds Johannesburg – Victoria Falls From August 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230626-5zaug23vfa |website=Aeroroutes |access-date=26 June 2023}}</ref>|<ref>{{cite web|url=https://www.flycemair.co.za/?checkin=true|title=CemAir / Scheduled flights in South Africa|access-date=2023-11-20|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611164707/https://www.flycemair.co.za/?checkin=true|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Kate |url=https://www.businesstravellerafrica.co.za/cemair-resumes-flights/ |title=CemAir resumes flights |publisher=Business Traveller Africa |date=2019-11-14 |access-date=2022-05-01 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207162506/https://www.businesstravellerafrica.co.za/cemair-resumes-flights/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.flycemair.co.za/destinations_r/dest_johannesburg.php|title=CemAir / Johannesburg|access-date=2023-11-20|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611163210/https://www.flycemair.co.za/destinations_r/dest_johannesburg.php|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[काँडोर (विमानवाहतूक कंपनी)|काँडोर]]|'''मोसमी:''' [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]]|<ref>{{cite web |last1=Casey |first1=David |title=Condor Adds New South Africa Route |url=https://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/297628/condor-adds-new-south-africa-route/ |website=Routesonline |access-date=22 February 2022}}</ref> <!-- -->|[[काँगो एरवेझ]] | [[न'द्जिली विमानतळ|किनशासा-न'द्जिली]]{{ref|E|E}}, [[लुबुम्बाशी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुबुम्बाशी]] (सध्या बंद)|<ref>{{cite web|url=http://congoएरवेझ.com/vols-et-destinations/carte-reseau/|title=Network Map|publisher=Congo एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/http://congoएरवेझ.com/vols-et-destinations/carte-reseau/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://info.flightmapper.net/airline/8Z|title=Flight index 8Z|publisher=flightmapper.net|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://info.flightmapper.net/airline/8Z|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]{{ref|M|M}}|<ref>{{cite web|url=https://www.delta.com/content/dam/delta-www/pdfs/flight_schedules.pdf|title=Worldwide Timetable|publisher=Delta Air Lines|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414083714/https://www.delta.com/content/dam/delta-www/pdfs/flight_schedules.pdf|archive-date=14 April 2018|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[इजिप्तएर]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]|<ref>{{cite web|url=https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx|title=Timetable|publisher=EgyptAir|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324170918/https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx|archive-date=24 March 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.africanaerospace.aero/egyptair-resumes-more-flight-destinations.html|title = EgyptAir resumes more flight destinations &#124; Times Aerospace}}</ref> <!-- -->|[[एल अॅल]] | [[बेन गुरियन विमानतळ|तेल अवीव]]|<ref>{{cite web|url=https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx|title=Flight Schedule|publisher=El Al|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118141212/https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx|archive-date=18 November 2018|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एमिरेट्स (विमानवाहतूक कंपनी)|एमिरेट्स]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–आंतरराष्ट्रीय]]|<ref>{{cite web|url=https://www.emirates.com/english/book/flight-schedules/|title=Flight schedules|publisher=Emirates|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170558/https://www.emirates.com/english/book/flight-schedules/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[ईस्वाटिनी एर]] | [[किंग म्स्वाती थर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मांझिनी]]|<ref>{{cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/news/eswatini-air-begins-flights-march-2023-south-africa-breaking-news-3-march-2023/|title=SA to Swaziland: Eswatini Air to launch flights in South Africa this March|date=3 March 2023 |publisher=The South African|access-date=4 March 2023}}</ref> <!-- -->|[[इथियोपियन एरलाइन्स]] | [[बोले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अदिस अबाबा]]|<ref>{{cite web|url=https://www.ethiopianएरलाइन्स.com/AA/EN/book/booking/flight-schedule|title=Flight Schedule|publisher=Ethiopian एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331065638/https://www.ethiopianएरलाइन्स.com/AA/EN/book/booking/flight-schedule|archive-date=31 March 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[एतिहाद एरवेझ]] | [[अबु धाबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अबु धाबी]]|<ref>{{cite web|url=https://www.etihad.com/en/plan-and-book/flight-timetables/|title=Flight timetables|publisher=Etihad|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417043214/https://www.etihad.com/en/plan-and-book/flight-timetables/|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[फास्टजेट झिम्बाब्वे]] | [[जॉशुआ म्कौबुको न्कोमो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुलावायो]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]]|<ref>{{cite web|url=https://www.fastjet.com/en/plan-your-flight/route-overview |title=Route overview |website=Fastjet |access-date=19 March 2022}}</ref> <!-- -->|[[फ्लायसेफैर]] | [[ब्लूमफाँटेन विमानतळ|ब्लूमफाँटेन]], [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[किंग फालो विमानतळ|ईस्ट लंडन]], [[जॉर्ज विमानतळ|जॉर्ज]], [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]],<ref name="FlySafair">{{cite web |url=https://aviationweek.com/air-transport/विमानतळs-networks/flysafair-offer-mozambique-zambia-zimbabwe-routes |title=FlySafair To Offer Mozambique, Zambia And Zimbabwe Routes }}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[हॅरी म्वांगा न्कुम्बुला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिविंग्स्टन]],<ref name="FlySafair"/> [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]],<ref name="FlySafair"/> [[सर सीवूसागुर रामगूलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉरिशस]],<ref>{{cite web|url=https://www.iol.co.za/amp/travel/africa/pack-your-bags-flysafair-is-heading-to-mauritius-f07f31c2-2343-4592-b0c3-2fd6045e32d6|title = Pack your bags, Flysafair is heading to Mauritius}}</ref> [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]],<ref name="FlySafair"/> [[आबेद अमानी करुमे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|झांझीबार]]|<ref>{{cite web|url=https://www.flysafair.co.za/travel-tools/flight-schedules|title=Cheap Flight Schedules|publisher=FlySafair|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://www.flysafair.co.za/travel-tools/flight-schedules|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[ग्लोबल एव्हियेशन]]|'''भाड्याने:''' [[आबेद अमानी करुमे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|झांझिबार]]|<ref>{{cite web|url=https://www.africastay.com/zanzibar-flights |title=Direct Flights to Zanzibar |publisher=Africastay.com |date= |access-date=2022-05-01}}</ref> <!-- -->|[[केन्या एरवेझ]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>{{cite web|url=https://www.kenya-एरवेझ.com/plan-and-book/search-and-book/flight-timetable/en/|title=Flight Timetable and Schedules|publisher=Kenya एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170558/https://www.kenya-एरवेझ.com/plan-and-book/search-and-book/flight-timetable/en/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref><ref name="SkyTeam worldwide timetable">{{cite web|url=https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable.pdf|title=Worldwide timetable|publisher=SkyTeam|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170600/https://services.skyteam.com/Timetable/Skyteam_Timetable.pdf|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[केएलएम]] | [[अॅम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|अॅम्स्टरडॅम]]|<ref>{{cite web|url=https://www.klm.com/travel/gb_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/timetable_result.htm|title=Timetable|publisher=KLM|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170559/https://www.klm.com/travel/gb_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/timetable_result.htm|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref><ref name="SkyTeam Timetable EU AF"/> <!-- -->|[[लॅम मोझांबिक एरलाइन्स]] | [[बैरा विमानतळ|बैरा]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[नाम्पुला विमानतळ|नाम्पुला]]{{ref|F|F}}, [[पेम्बा विमानतळ (मोझाम्बिक)|पेम्बा]]{{ref|G|G}},<ref>{{cite web|author=Seb |url=http://umhambi.blogspot.com/2020/02/lam-mozambique-एरलाइन्स-to-launch.html |title=TravelComments.com Official Blog: LAM - Mozambique एरलाइन्स to launch flights between Pemba <> Johannesburg! [update&#93; |publisher=Umhambi.blogspot.com |date=2020-02-14 |access-date=2022-05-01}}</ref> [[व्हिलान्कुलो विमानतळ|व्हिलान्कुलोस]]|<ref>{{cite web|url=https://info.flightmapper.net/airline/TM|title=Flight index TM|publisher=Flightmapper.net|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170600/https://info.flightmapper.net/airline/TM|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[लॅटॅम ब्रासिल]] | [[साओ पाउलो ग्वारुल्होस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साओ पाउलो-ग्वारुल्होस]]|<ref>{{cite web |title=LATAM Resumes Sao Paulo – Johannesburg Service From August 2023 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/221125-laaug23jnb |website=Aeroroutes |date=25 November 2022| access-date=25 November 2022}}</ref><ref>{{cite web | url=https://simpleflying.com/latam-brasil-delays-restart-sao-paulo-guarulhos-johannesburg-route/ | title=LATAM Brasil Delays Restart of Sao Paulo Guarulhos-Johannesburg Route | date=24 March 2023 }}</ref> <!-- -->|[[लिफ्ट (विमानवाहतूक कंपनी)|लिफ्ट]] | [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]]<ref>{{cite web|url=https://businesstech.co.za/news/lifestyle/627622/lift-launches-new-route-expands-flights-in-south-africa/|title=Lift launches new route, expands flights in South Africa|date=22 September 2022}}</ref>|<ref>{{Cite web|title=LIFT Schedule|url=https://www.lift.co.za/About/lift-schedule|access-date=2023-01-09|website=www.lift.co.za}}</ref> <!-- -->|[[लुफ्तांसा]] | [[फ्रांकफुर्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]] (३ जून, २०२४ पासून)<ref>{{cite web | url=https://newsroom.lufthansagroup.com/en/go-west-lufthansa-expands-flights-to-the-usa-with-three-new-connections/ | title=Go West: Lufthansa expands flights to the USA with three new connections }}</ref>|<ref>{{cite web|url=http://dl-oim.de/download/LH_Timetable_en.pdf|title=Timetable|publisher=Lufthansa|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512175113/http://dl-oim.de/download/LH_Timetable_en.pdf|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[मलावियन एरलाइन्स]] | [[चिलेका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लँटायर]], [[लिलाँग्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिलाँग्वे]]{{ref|H|H}}|<ref>{{cite web|url=https://www.malawian-एरलाइन्स.com/book/flight/schedule|title=Flight Schedule|publisher=Malawi एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406092608/https://www.malawian-एरलाइन्स.com/book/flight/schedule|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[प्रोफ्लाइट झाम्बिया]] | [[सायमन म्वान्सा काप्वेप्वे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्डोला]]|<ref>{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/285288/proflight-zambia-adds-johannesburg-service-from-sep-2019/|title=PRoFlight Zambia adds Johannesburg service from Sep 2019|publisher=Airlineroute|date=9 July 2019|access-date=9 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709050714/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/285288/proflight-zambia-adds-johannesburg-service-from-sep-2019/|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[क्वांटास]] | [[सिडनी विमानतळ|सिडनी]]<br/>'''मोसमी:''' [[पर्थ विमानतळ|पर्थ]]<ref>{{cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221029-qfnw22perjnb|title=QANTAS MAINTAINS PERTH – JOHANNESBURG SERVICE IN NW22|publisher=AeroRoutes|date=28 October 2022|accessdate=28 October 2022}}</ref>|<ref>{{cite web|url=https://www.qantas.com/travel/एरलाइन्स/timetable/global/en|title=Timetable|publisher=Qantas|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170557/https://www.qantas.com/travel/एरलाइन्स/timetable/global/en|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[कतार एरवेझ]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]]{{ref|I|I}}|<ref>{{cite web|url=https://booking.qatarएरवेझ.com/nsp/views/timeTableIndex.xhtml|title=Flights Time table|publisher=Qatar एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004005550/https://booking.qatarएरवेझ.com/nsp/views/timeTableIndex.xhtml|archive-date=4 October 2017|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[रॉयल झांबियन एरलाइन्स]] | [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]]|<ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/98348-royal-zambian-एरलाइन्स-commences-flight-operations|title=Royal Zambian एरलाइन्स commences flight operations|website=ch-aviation}}</ref> <!-- -->|[[ऱ्वांडाएर]] | [[किगाली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किगाली]]{{ref|J|J}}, [[Kenneth Kaunda आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]]|<ref>{{cite web|url=https://www.rwandair.com/#bookflights|title=Flight Schedule|publisher=RwandAir|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920134728/https://www.rwandair.com/#bookflights|archive-date=20 September 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[सौदिया]] | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]] (१ डिसेंबर, २०२३ पासून)|<ref>{{cite web |title=Saudia NW23 आंतरराष्ट्रीय Service Adjustment – 06AUG23 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230807-svnw23intl |website=Aeroroutes |access-date=7 August 2023}}</ref> <!-- -->|[[सिंगापूर एरलाइन्स]] | [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]]{{ref|L|L}}|<ref>{{cite web|url=https://www.singaporeair.com/en_UK/plan-and-book/your-booking/flightschedule/|title=Flight schedules|publisher=Singapore एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170601/https://www.singaporeair.com/en_UK/plan-and-book/your-booking/flightschedule/|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/travel/travel-news/singapore-एरलाइन्स-to-resume-joburg-flights-from-october-0ead5dcb-67d3-4f58-ab34-4dd633d9ef58|title=Singapore एरलाइन्स to resume Joburg flights from October|first=Travel|last=Reporter|website=www.iol.co.za}}</ref><ref>{{cite news|url=https://aeroroutes.com/eng/220726-sqnw22|title=Singapore एरलाइन्स NW22 Passenger Operations as of 25 July 2022|author=Jim Liu|work=Aeroroutes}}</ref> <!-- -->|[[साउथ आफ्रिकान एरवेझ]] | [[फेलिक्स-हूफूएट-बॉइन्यी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आबिद्जान]]{{ref|N|N}},<ref>{{cite web |title=SAA Rebounds, Adding Eight Aircraft, Nine New Destinations |url=https://aviationweek.com/air-transport/एरलाइन्स-lessors/saa-rebounds-adding-eight-aircraft-nine-new-destinations?fbclid=IwAR1vri5VvsWQyLvKLp8bGOi7iaxASAuzFCCw_jSUJZ4-1keQvH23E_DJY2A }}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[कोटोका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आक्रा]], [[चिलेका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ब्लँटायर]],<ref name="Malawi">{{cite web |title=South African एरवेझ March 2023 Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230209-samar23 |website=Aeroroutes |access-date=9 February 2023}}</ref> [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]],<ref>{{cite web |last1=Johnson |first1=Harry |title=South African एरवेझ relaunches Johannesburg to Durban flights now |url=https://eturbonews.com/3014819/south-african-एरवेझ-relaunches-johannesburg-to-durban-flights-now/ |website=eTurboNews |access-date=19 January 2022 }}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[रॉबर्ट गॅब्रियेल मुगाबे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[न'द्जिली विमानतळ|किनशासा-न'द्जिली]], [[मुर्तला मुहम्मद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लागोस]], [[Kamuzu आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|Lilongwe]],<ref name="Malawi"/> [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[मापुतो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुतो]], [[सर सीवूसागुर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉरिशस]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]],<ref>https://www.flysaa.com/flights-to-nairobi {{bare URL inline|date=June 2023}}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=SAA Adding New Routes Ahead Of Holidays |url=https://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/299042/saa-adding-new-routes-ahead-of-holidays/ |website=Routes Online |access-date=3 December 2022}}</ref> [[साओ पाउलो ग्वारुल्होस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साओ पाउलो-ग्वारुल्होस]],<ref>{{cite web|url=https://aeroin.net/south-african-anuncia-retorno-ao-brasil-com-rota-inedita-para-a-cidade-do-cabo/|title=South African anuncia retorno ao Brasil com rota inédita para a Cidade do Cabo|website=Aeroin|date=29 June 2023|access-date=29 June 2023|language=pt}}</ref> [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]],<ref>{{cite web |title=South African एरवेझ Resumes Victoria Falls Service in Dec 2022 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/221114-sadec22vfa |website=Aeroroutes |access-date=14 November 2022}}</ref> [[होसेआ कुटाको आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विंडहोक–होसेआ कुटाको]]<ref>{{Cite web |title=Flights to Windhoek - South African एरवेझ |url=https://www.flysaa.com/flights-to-windhoek |access-date=2022-12-22 |website=www.flysaa.com}}</ref>|<ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/travel/travel-news/saa-takes-off-on-september-23-with-these-routes-48f3e1df-e0a0-40ea-89a3-5fd103e1a28d|title=SAA takes off on September 23 with these routes|first=Clinton|last=Moodley|website=www.iol.co.za}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.flysaa.com/plan-book/travel-information/flight-schedules|title=Flight Schedules|publisher=South African एरवेझ|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617125206/https://www.flysaa.com/plan-book/travel-information/flight-schedules|archive-date=17 June 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|{{nowrap|[[स्विस इंटरनॅशनल एर लाइन्स]]}}|[[झ्युरिक विमानतळ|झ्युरिक]]|<ref>{{cite web|url=https://www.swiss.com/za/en/book/flight-information/timetable.html|title=Timetable|publisher=Swiss आंतरराष्ट्रीय Air Lines|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512170558/https://www.swiss.com/za/en/book/flight-information/timetable.html|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[टाह अँगोला एरलाइन्स]] | [[४ दे फेवेरैरो विमानतळ|लुआंडा]]|<ref>{{cite web|url=http://www.taag.com/en/Booking-and-managing/Flights/Routes-and-timetables|title=Routes and Timetables|publisher=TAAG Angola एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424194849/http://www.taag.com/en/Booking-and-managing/Flights/Routes-and-timetables|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]{{ref|K|K}}|<ref>{{cite web|url=https://www.turkishएरलाइन्स.com/en-int/flights/flight-timetable/#tcm508-35662|title=Flight Timetable|publisher=Turkish एरलाइन्स|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512171708/https://www.turkishएरलाइन्स.com/en-int/flights/flight-timetable/#tcm508-35662|archive-date=12 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[युगांडा एरलाइन्स]] | [[एंटेब आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एंटेब]]|<ref>{{cite web| publisher=SoftPower Uganda |date=31 May 2021 | url=https://www.softpower.ug/uganda-एरलाइन्स-direct-flights-to-south-africa-excite-frequent-travelers/ |title=Uganda एरलाइन्स Direct Flights To South Africa Excite Frequent Travelers | access-date=31 May 2021 |author=SoftPower | location=Kampala}}</ref> <!-- -->|[[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यूअर्क]]|<ref>{{cite web|url=https://hub.united.com/2020-10-02-united-एरलाइन्स-plans-to-increase-service-on-more-than-40-caribbean-and-mexican-beach-routes-in-november-2647890810.html|title=United एरलाइन्स Plans to Increase Service on More than 40 Caribbean and Mexican Beach Routes in November|date=2 October 2020|publisher=United|access-date=2 October 2020}}{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://laptrinhx.com/news/delta-delays-its-most-anticipated-long-haul-route-of-2021-PN45J1R/amp/|title=United pushes back two major long-haul launches following low demand|date=2 February 2021|access-date=16 April 2021|archive-date=11 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611202043/https://laptrinhx.com/news/delta-delays-its-most-anticipated-long-haul-route-of-2021-PN45J1R/amp/|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[व्हर्जिन अटलांटिक]] | [[हीथ्रो विमानतळ|लंडन–हीथ्रो]]|<ref>{{cite web|url=https://www.virginatlantic.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|title=Flight Schedules|publisher=Virgin Atlantic|access-date=12 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175542/https://www.virginatlantic.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action|archive-date=13 May 2019|url-status=live}}</ref> <!-- -->|[[झाम्बिया एरवेझ]] | [[हॅरी म्वांगा न्कुम्बुला आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिविंग्स्टन]], [[केनेथ कौंडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]]|<ref>{{cite web |title=झाम्बिया एरवेझ Adds Johannesburg Flights From June 2022 |url=https://aeroroutes.com/eng/220428-znjun22jnb |website=Aeroroutes |access-date=28 April 2022}}</ref>|3rdcoltitle=Refs}} ; <nowiki>नोंदी:</nowiki> * <small>हे उड्डाण [[वाल्विस बे]] मार्गे जाते.</small> <small>तथापि, या कंपनीला केवळ वॉल्विस बे आणि सेंट हेलेना दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.</small> * <small>हे उड्डाम [[सेंट हेलेना द्वीप|सेंट हेलेना]] मार्गे जाते.</small> * <small>हे उड्डाण [[डौआला]] किंवा लिब्रव्हिल मार्गे जाते.</small> * <small>हे उड्डाण डौआला आणि लागोस मार्गे जाते.</small> * <small>हे उड्डाण लुबुंबाशी मार्गे जाते.</small> * <small>हे उड्डाण बेरा मार्गे जाते.</small> * <small>काही उड्डाणे मापुटो मार्गे चालतात.</small> * <small>हे उड्डाण ब्लँटायर मार्गे जाते.</small> * <small>: यापैकी चार फ्लाइटपैकी एक फ्लाइट [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]] आणि डर्बन दरम्यान चालते.</small> <small>तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि डर्बन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.</small> * <small>हे उड्डाण लुसाका मार्गे जाते.</small> * <small>: दोन उड्डाणे अनुक्रमे मापुटो आणि डर्बन येथून निघतात.</small> <small>तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि मापुटो/डरबन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.</small> * <small>: ही फ्लाइट [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]] आणि [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केपटाऊन]] दरम्यान जोहान्सबर्ग येथे थांबते.</small> <small>तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि केपटाऊन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.</small> * <small>: [[हार्ट्‌सफील्ड-जॅक्सन अटलांटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटाहून]] या दोनपैकी एक फ्लाइट [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केपटाऊनला]] जात आहे.</small> <small>तथापि, या वाहकाला केवळ जोहान्सबर्ग आणि केपटाऊन दरम्यान प्रवाशांची वाहतूक करण्याचे अधिकार नाहीत.</small> * <small>हे उड्डाण आक्रा मार्गे जाते.</small> === मालवाहू === {{airport-dest-list |3rdcoltitle=संदर्भ | [[अॅस्ट्रल एव्हियेशन]] | [[अल मक्तूम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–अल मक्तूम]], [[लुसाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लुसाका]], [[मापुटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मापुटो]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>{{cite web|title=EX–Johannesburg Schedule|url=https://astral-aviation.com/schedule/ex-johannesburg-schedule/|website=[[अॅस्ट्रल एव्हियेशन]]|access-date=1 August 2023}}</ref> <!-- -->|[[एएसएल एरलाइन्स बेल्जियम]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>[https://www.aslairlines.be/services] retrieved 6 April 2023</ref> <!-- -->|[[बिडएर कार्गो]] | [[केप टाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केप टाउन]], [[जुलियस न्यरेरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दार एस सलाम]], [[किंग शाका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दरबान]], [[ईस्ट लंडन विमानतळ|ईस्ट लंडन]], [[जॉर्ज विमानतळ|जॉर्ज]], [[हरारे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[किगाली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|किगाली]], [[लिविंग्स्टन विमानतळ|लिविंग्स्टन]], [[सर सीवूसागुर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉरिशस]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]], [[पोर्ट एलिझाबेथ विमानतळ|पोर्ट एलिझाबेथ]], [[व्हिक्टोरिया फॉल्स विमानतळ|व्हिक्टोरिया फॉल्स]], [[होसेआ कुटाको आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|विंडहोक-होसेआ कुटाको]]|<ref>[http://www.bidaircargo.com/overnight/network/ bidaircargo.com - Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101162011/https://bidaircargo.com/overnight/network/ |date=2021-11-01 }} retrieved 13 January 2021</ref> <!-- -->|[[कार्गोलक्स]] | [[लक्झेम्बर्ग फिंडेल विमानतळ|लक्झेम्बर्ग]]|<ref>{{Cite web|title=Cargolux Airlines आंतरराष्ट्रीय S.A.|url=https://www.cargolux.com/home/|access-date=2023-01-09|website=Cargolux|language=en}}</ref> <!-- -->|[[इजिप्तएर कार्गो]] | [[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैरो]]|<ref>{{cite web |url=http://egyptair-cargo.com/Cargott.pdf/ |title=Egyptair Cargo Schedule |access-date=25 April 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521171134/http://www.egyptair-cargo.com/Cargott.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- -->|[[एमिरेट्स स्कायकार्गो]] | [[अल मक्तूम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई–अल मक्तूम]]|<ref>[https://skychain.emirates.com/skychain/app skychain.emirates.com - View Schedule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017054010/https://skychain.emirates.com/skychain/app |date=17 October 2020 }} retrieved 13 January 2021</ref> <!-- -->|[[इथियोपियन एरलाइन्स कार्गो]] | [[बोले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अदिस अबाबा]]|<ref>[https://cargo.ethiopianairlines.com/CargoNetwork cargoethiopianairlines.com - Cargo Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406013514/https://cargo.ethiopianairlines.com/CargoNetwork/ |date=6 April 2023 }} retrieved 13 January 2021</ref> <!-- -->|[[एतिहाद कार्गो]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>[https://www.etihadcargo.com/content/dam/eag/egcmc/etihadcargo/global/network/Etihad_Cargo_Flight_Schedule.pdf - Cargo Schedule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509173927/https://www.etihadcargo.com/content/dam/eag/egcmc/etihadcargo/global/network/Etihad_Cargo_Flight_Schedule.pdf |date=2023-05-09 }} retrieved 13 May 2022</ref> <!-- -->|[[फेडेक्स एक्सप्रेस]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई-आंतरराष्ट्रीय]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>{{cite web | url=https://www.capitalfm.co.ke/business/2022/05/fedex-express-launches-its-first-regular-flight-into-kenya/ | title=FedEx Express launches its first regular flight into Kenya | date=26 May 2022 }}</ref> <!-- -->|[[लुफ्तांसा कार्गो]] | [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[लागोस विमानतळ|लागोस]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>{{Cite web|title=Flugplan|url=https://lufthansa-cargo.com/network/schedule-routings|access-date=2023-01-09|website=Lufthansa Cargo|language=de-DE}}</ref> <!-- -->|[[मॅग्मा एव्हियेशन]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>{{Cite web|title=Flugplan|url=https://www.cargoforwarder.eu/2023/02/19/magma-aviation-s-passion-for-africa/|access-date=2023-04-05|website=Cargo Forwarder|date=19 February 2023|language=en|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611164622/https://www.cargoforwarder.eu/2023/02/19/magma-aviation-s-passion-for-africa/|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[मार्टिनेर]] | [[अॅम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|अॅम्स्टरडॅम]], [[हरारे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हरारे]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]]|<ref>{{Cite web|title=AIR FRANCE KLM MARTINAIR Cargo - Our Network|url=https://www.afklcargo.com/WW/en/common/network/network.jsp|access-date=2023-01-09|website=afklcargo.com|language=en|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308212055/https://www.afklcargo.com/WW/en/common/network/network.jsp|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[कतार एरवेझ कार्गो]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]]|<ref>{{Cite web|title=Qatar Airways Cargo|url=https://www.qrcargo.com/s/network-and-services/flight-schedule|access-date=2023-01-09|website=www.qrcargo.com}}</ref> <!-- -->|[[सौदिया कार्गो]] | [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]]|<ref>[https://www.saudiacargo.com/NETWORK-FLEET/NETWORK.aspx saudiacargo.com - Network] retrieved 13 January 2021</ref> <!-- -->|[[सिंगापूर एरलाइन्स कार्गो]] | [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी–जोमो केन्याटा]], [[चांगी विमानतळ|सिंगापूर]]|<ref>{{Cite web|title=Network|url=https://www.siacargo.com/network.asp|access-date=2023-01-09|website=www.siacargo.com|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611165929/https://www.siacargo.com/network.asp|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[टर्किश कार्गो]] | [[इस्तंबूल विमानतळ|इस्तंबूल]]|<ref>{{Cite web|title=Flight Schedule|url=http://www.turkishcargo.com.tr/en/online-services/flight-schedule|access-date=2023-01-09|website=www.turkishcargo.com.tr|language=en|archive-date=2023-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517152915/https://www.turkishcargo.com.tr/en/online-services/flight-schedule|url-status=dead}}</ref> <!-- -->|[[युगांडा एर कार्गो]] | [[एंटेब आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एंटेब]]|<ref>[https://ugandaircargo.com/wp-content/uploads/2020/11/Destination-Route.pdf ugandaaircargo.com - Destination Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611165030/https://ugandaircargo.com/wp-content/uploads/2020/11/Destination-Route.pdf |date=11 June 2023 }} retrieved 13 January 2021</ref> <!-- -->}} == विमानतळाला ये-जा करण्यासाठीची वाहतूक == [[चित्र:Gautrain...,_O_R_Tambo_Intl_Airport_South_Africa.jpg|इवलेसे| विमानतळ गौट्रेन स्थानकाशी जोडलेले आहे. येथे चालतही येता जाता येते.]] === रेल्वे वाहतूक === गौट्रेन, एक आधुनिक प्रादेशिक एक्सप्रेस रेल्वे प्रणाली, थेट टर्मिनलमध्ये स्थित असलेल्या स्टेशनमुळे विमानतळाला सेवा देते. हा विमानतळाला सँडटन, एक प्रमुख व्यावसायिक जिल्हा आणि एक प्राथमिक पर्यटन क्षेत्र आणि तेथून, उर्वरित गौट्रेन प्रणालीशी जोडते. गौट्रेनची सुरक्षा आणि एकूण कार्यक्षमतेसाठी सामान्यतः प्रशंसा केली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://midrandreporter.co.za/296181/the-gautrain-stays-on-track/|title=The Gautrain stays on track|date=28 November 2021|access-date=23 September 2023}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेमधील विमानतळ]] [[वर्ग:जोहान्सबर्ग]] [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] 22w5ogoea6m8656t8o9213t5vu9bvem 0 340602 2689255 2670921 2026-06-15T05:07:58Z अभय नातू 206 /* पक्ष आणि युती */ 2689255 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[छत्तीसगढ विधानसभा|छत्तीसगढ विधानसभेच्या]] सर्व ९० सदस्यांची निवड करण्यासाठी [[छत्तीसगढ]] राज्यामध्ये विधानसभेच्या निवडणुका [[२०२३ मधील भारतातील निवडणुका|७ नोव्हेंबर आणि १७ नोव्हेंबर २०२३]] रोजी दोन टप्प्यात पार पडल्या. मतांची मोजणी करण्यात आली आणि ३ डिसेंबर २०२३ रोजी निकाल घोषित करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://election.cg.gov.in/ceochhattisgarhwebsite/assets/pdf%20files/VoterTurnout-AE2023.pdf|title=Voter turnout|website=Chhattisgarh CEO}}{{मृत दुवा|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> निकालात, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाला]] सर्वाधिक जागा मिळाल्या व बहुमताचा टप्पा पार पाडला. [[आम आदमी पक्ष|आम आदमी पक्षाच्या]] सर्व उमेदवारांची अनामत रक्कम गमवावी लागली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/all-aam-aadmi-party-candidates-lose-deposit-in-chhattisgarh-polls-1965220|title=All AAP Candidates Lose Deposit In Chhattisgarh Polls|website=NDTV.com|access-date=2023-12-05}}</ref> == पार्श्वभूमी == [[छत्तीसगढ विधानसभा|छत्तीसगढ विधानसभेचा]] कार्यकाळ ३ जानेवारी २०२४ रोजी संपणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|title=Terms of the Houses|website=Election Commission of India|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328103956/https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|archive-date=28 March 2022|access-date=2022-02-13}}</ref> [[छत्तीसगढ विधानसभा निवडणूक, २०१८|यापूर्वीच्या विधानसभा निवडणुका]] नोव्हेंबर २०१८ मध्ये झाल्या होत्या. निवडणुकीनंतर, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] राज्य सरकार स्थापन केले व [[भूपेश बघेल]] हे राज्याचे [[छत्तीसगढचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] झाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/elections/chhattisgarh-assembly-elections-2018/bhupesh-baghel-sworn-in-as-chief-minister-of-chhattisgarh/article25764821.ece|title=Bhupesh Baghel sworn in as Chief Minister of Chhattisgarh|date=2018-12-17|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-02-13}}</ref> == वेळापत्रक == [[भारतीय निवडणूक आयोग|भारतीय निवडणूक आयोगाने]] ९ ऑक्टोबर २०२३ रोजी निवडणुकीचे वेळापत्रक जाहीर केले.<ref name="Chhattisgarh votes in 2 phases on November 7, 17">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-assembly-election-dates-announced-ec-election-commission-voting-results-declared-2446410-2023-10-09|title=Chhattisgarh votes in 2 phases on November 7, 17|date=9 October 2023|language=en|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009073338/https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-assembly-election-dates-announced-ec-election-commission-voting-results-declared-2446410-2023-10-09|archive-date=9 October 2023}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-election-2023-chunav-dates-cg-assembly-elections-2023-full-schedule-voting-counting-result-date-1633541|title=Chhattisgarh Election 2023: Two-Phase Polling On November 7 And November 17|date=2023-10-09|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> [[चित्र:Chhattisgarh_Election_Dates.jpg|इवलेसे|282x282अंश|छत्तीसगढ विधानसभा निवडणुकीचे टप्पे]] {| class="wikitable" ! मतदान कार्यक्रम !! पहिला टप्पा !! दुसरा टप्पा |- | सूचना तारीख || १३ ऑक्टोबर २०२३ || २१ ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकनाची सुरुवात || १३ ऑक्टोबर २०२३ || २१ ऑक्टोबर २०२३ |- | उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख || २० ऑक्टोबर २०२३ || ३० ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकनाची छाननी || २१ ऑक्टोबर २०२३ || ३१ ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकन मागे घेण्याची शेवटची तारीख || २३ ऑक्टोबर २०२३ || २ नोव्हेंबर २०२३ |- | मतदानाची तारीख || ७ नोव्हेंबर २०२३ || १७ नोव्हेंबर २०२३ |- | मतमोजणीची तारीख || ३ डिसेंबर २०२३ || ३ डिसेंबर २०२३ |- |} == पक्ष आणि युती == स्रोत:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/english/state/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-elections-first-phase/na20231106185433225225027|title=Chhattisgarh Assembly Elections 2023 first phase on Tuesday: Voters in 20 seats set to determine fate of 223 candidates|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneycontrol.com/news/politics/chhattisgarh-70-seats-up-for-grabs-in-2nd-phase-of-polls-cm-baghel-among-958-in-fray-11756031.html|title=Chhattisgarh: 70 seats up for grabs in 2nd phase of polls; CM Baghel among 958 in fray|date=2023-11-16|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-polls-2nd-phase-polling-nov-17-bhupesh-baghel-among-others-in-fray-2463881-2023-11-17|title=Chhattisgarh polls: 2nd phase polling today, Bhupesh Baghel among others in fray|website=India Today|language=en|access-date=2023-11-17}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="4" |युती/पक्ष !! झेंडा !! चिन्ह !! नेता !! colspan="2" | जागा लढवल्या |- | style="background-color:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="3" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[चित्र:Indian_National_Congress_Flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Hand_INC.svg|50x50अंश]] | [[भूपेश बघेल]] | colspan="2" | ९० |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | colspan="3" | [[भारतीय जनता पक्ष]] | | [[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]] | नारायण चंदेल | colspan="2" | ९० |- | rowspan="2" style="background-color:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" | बसपा+<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/elections/madhya-pradesh-assembly/bsp-to-ally-with-gondwana-party-in-mp-chhattisgarh-will-fight-alone-in-rajasthan-telangana/article67399847.ece|title=BSP to ally with Gondwana party in M.P., Chhattisgarh; will fight alone in Rajasthan, Telangana|date=2023-10-09|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2023-11-17}}</ref> | style="background-color:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | [[चित्र:Elephant_Bahujan_Samaj_Party.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian_Election_Symbol_Elephant.jpg|50x50अंश]] | हेमंत पोयाम<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/amid-chhattisgarh-cong-bjp-game-bit-players-wait-in-the-wings-jogi-party-to-bsp-ggp-alliance-9023260/|title=Amid Chhattisgarh Cong-BJP game, bit players wait in the wings: Jogi party to BSP-GGP alliance|date=2023-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2023-11-17}}</ref> | ५८ | rowspan="2" | ९० |- | style="background-color:{{गोंडवाना गणतंत्र पक्ष/meta/color}}" | | [[गोंडवाना गणतंत्र पक्ष]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Saw_election_symbol.png|50x50अंश]] | [[कुलदीप प्रजापती]]<ref name=":3" /> | ३२ |- | style="background-color:{{जनता काँग्रेस छत्तीसगड/meta/color}}" | | colspan="3" | [[जनता काँग्रेस छत्तीसगड]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[अमित जोगी]] | colspan="2" | ७७ |- | style="background-color:{{आम आदमी पक्ष/meta/color}}" | | colspan="3" | [[आम आदमी पक्ष]] | [[चित्र:Aam_Aadmi_Party_logo_(English).svg|50x50अंश]] | [[चित्र:AAP_Symbol.png|50x50अंश]] | कोमल हुपेंडी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sundayguardianlive.com/news/aap-to-kickstart-campaign-in-chhattisgarh-soon|title=AAP to kickstart campaign in Chhattisgarh soon|date=2023-04-29|website=The Sunday Guardian Live|language=en-US|access-date=2023-11-17}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | colspan="2" | ५३ |- |} == उमेदवार == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="line-height:20px;text-align:left;" !colspan="1" rowspan="2"|जिल्हा !colspan="2" rowspan="2" |मतदारसंघ |colspan="3" bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}"| |colspan="3" bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}"| |- !colspan="3" class="wikitable"|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|आयएनसी]]<ref name=":1">{{Cite web |title=List of candidates - Phase 1 |url=https://ceochhattisgarh.nic.in/assets/pdf%20files/List%20of%20Candidates%201st%20phase.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251023102954/https://ceochhattisgarh.nic.in/assets/pdf%20files/List%20of%20Candidates%201st%20phase.pdf |archive-date=23 October 2025 |website=Chhattisgarh CEO}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2023-11-08 |title=Chhattisgarh Election 2023: BJP and Congress Full List of Candidates |url=https://www.financialexpress.com/india-news/chhattisgarh-election-2023-bjp-and-congress-full-list-of-candidates/3286182/ |access-date=2023-11-16 |website=Financialexpress |language=en |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116151512/https://www.financialexpress.com/india-news/chhattisgarh-election-2023-bjp-and-congress-full-list-of-candidates/3286182/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-25 |title=Chhattisgarh Assembly Election 2023: Complete candidate list of Congress |url=https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-congress-candidates-list-2023-2023-10-25-899574 |access-date=2023-11-16 |website=www.indiatvnews.com |language=en |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116151511/https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-congress-candidates-list-2023-2023-10-25-899574 |url-status=live }}</ref> !colspan="3" class="wikitable"|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2023-10-28 |title=Chhattisgarh Assembly Election 2023: Complete candidate list of BJP |url=https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-bjp-candidates-list-2023-2023-10-28-900027 |access-date=2023-11-16 |website=www.indiatvnews.com |language=en |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116151511/https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-bjp-candidates-list-2023-2023-10-28-900027 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="3" |[[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] !1 |[[भरतपूर-सोनहत विधानसभा मतदारसंघ|भरतपूर-सोनहत]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |गुलाब सिंग कमरो |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[रेणुका सिंग (राजकारणी)|रेणुका सिंग]] |- !2 |[[मनेन्द्रगढ विधानसभा मतदारसंघ|मनेन्द्रगढ]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |रमेश सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[श्याम बिहारी जयस्वाल]] |- !3 |[[वैकुंठपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|वैकुंठपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |अंबिका सिंग देव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[भैय्यालाल राजवाडे]] |- | rowspan="2" |[[सूरजपूर जिल्हा|सूरजपूर]] !4 |[[प्रेमनगर विधानसभा मतदारसंघ|प्रेमनगर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |खेलसाई सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |भुलन सिंग मरावी |- !5 |[[भटगाव विधानसभा मतदारसंघ|भटगाव]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[पारस नाथ राजवाडे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[लक्ष्मी राजवाडे]] |- | rowspan="3" |[[बलरामपूर जिल्हा, छत्तीसगड|बलरामपूर]] !6 |[[प्रतापपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|प्रतापपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |राजकुमारी मरावी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |शकुंतला सिंग पोर्ते |- !7 |[[रामानुजगंज विधानसभा मतदारसंघ|रामानुजगंज]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. अजय तिर्की |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[रामविचार नेताम]] |- !8 |[[सामरी विधानसभा मतदारसंघ|सामरी]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |विजय पैकरा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |उद्देश्वरी पैकरा |- | rowspan="3" |[[सुरगुजा जिल्हा|सुरगुजा]] !9 |[[लुंड्रा विधानसभा मतदारसंघ|लुंड्रा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. प्रीतम राम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |प्रबोज भिंज |- !10 |[[अंबिकापूर विधानसभा मतदारसंघ|अंबिकापूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[टी. एस. सिंग देव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |राजेश अग्रवाल |- !11 |[[सितापूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|सितापूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[अमरजीत भगत]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |राम कुमार तोप्पो |- | rowspan="3" |[[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] !12 |[[जशपूर विधानसभा मतदारसंघ|जशपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |विनय कुमार भगत |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रायमुनी भगत |- !13 |[[कुंकुरी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकुरी]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |यु डी मिंज |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विष्णुदेव साई|विष्णू देव साई]] |- !14 |[[पठलगाव विधानसभा मतदारसंघ|पठलगाव]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |रामपुकार सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[गोमती साई]] |- | rowspan="5" |[[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] !15 |[[लैलुंगा विधानसभा मतदारसंघ|लैलुंगा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |विद्यावती सिदार |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |सुनीती रथिया |- !16 |[[रायगढ विधानसभा मतदारसंघ|रायगढ]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |प्रकाश शक्रजीत नाईक |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[ओ. पी. चौधरी]] |- !17 |[[सारंगढ विधानसभा मतदारसंघ|सारंगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |उत्तरी जांगडे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |शिवकुमारी चौहान |- !18 |[[खरसिया विधानसभा मतदारसंघ|खरसिया]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |उमेश पटेल |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |महेश साहू |- !19 |[[धरमजयगढ विधानसभा मतदारसंघ|धरमजयगढ]] (अज) |{{party name with color|Laljeet Singh Rathia|लालजीत सिंग रथिया}} |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |हरीशचंद्र रथिया |- | rowspan="4" |[[कोरबा जिल्हा|कोरबा]] !20 |[[रामपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|रामपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |फूल सिंग रथिया |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[नानकी राम कंवर|नानकीराम कंवर]] |- !21 |[[कोरबा विधानसभा मतदारसंघ|कोरबा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[जय सिंग अग्रवाल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[लखन लाल देवांगन]] |- !22 |[[कटघोरा विधानसभा मतदारसंघ|कटघोरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |पुरुषोत्तम कंवर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[प्रेमचंद पटेल]] |- !23 |[[पाली-तानखार विधानसभा मतदारसंघ|पाली-तानखार]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |डुलेश्वरी सिदार |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रामदयाल उइके |- | rowspan="2" |[[गौरेला-पेंढ्रा-मरवाही जिल्हा|गौरेला पेंढ्रा मरवाही]] !24 |[[मरवाही विधानसभा मतदारसंघ|मरवाही]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[कृष्णा कुमार ध्रुव|डॉ. कृष्णा कुमार ध्रुव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |प्रणव कुमार मरपच्ची |- !25 |[[कोटा, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|कोटा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[अटल श्रीवास्तव|अटल श्रीवास्तव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |प्रबल प्रताप सिंग जुदेव |- | rowspan="2" |[[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] !26 |[[लोर्मी विधानसभा मतदारसंघ|लोर्मी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |थानेश्वर साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अरुण साव]] |- !27 |[[मुंगेली विधानसभा मतदारसंघ|मुंगेली]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |संजीत बॅनर्जी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[पुन्नूलाल मोहले]] |- | rowspan="5" |[[बिलासपूर जिल्हा, छत्तीसगड|बिलासपूर]] !28 |[[तखतपूर विधानसभा मतदारसंघ|तखतपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. रश्मी आशिष सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[धर्मजीत सिंग ठाकूर]] |- !29 |[[बिल्हा विधानसभा मतदारसंघ|बिल्ha]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |सियाराम कौशिक |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[धरमलाल कौशिक]] |- !30 |[[बिलासपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |शैलेश पांडे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अमर अग्रवाल]] |- !31 |[[बेलतरा विधानसभा मतदारसंघ|बेलतरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |विजय केसरवानी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[सुशांत शुक्ला]] |- !32 |[[मस्तूरी विधानसभा मतदारसंघ|मस्तूरी]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |दिलीप लहरिया |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |कृष्णमूर्ती बांधी |- | rowspan="6" |[[जांजगीर-चांपा जिल्हा|जांजगीर-चांपा]] !33 |[[अकलतरा विधानसभा मतदारसंघ|अकलतरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |राघवेन्द्र सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[सौरभ सिंग (छत्तीसगडचे राजकारणी)|सौरभ सिंग]] |- !34 |[[जांजगीर-चांपा विधानसभा मतदारसंघ|जांजगीर-चांपा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[व्यास कश्यप]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[नारायण चंदेल]] |- !35 |[[शक्ती विधानसभा मतदारसंघ|शक्ती]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[चरण दास महंत]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |खिलावन साहू |- !36 |[[चंद्रपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |राम कुमार यादव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संयोगिता सिंग जुदेव |- !37 |[[जैजैपूर विधानसभा मतदारसंघ|जैजैपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |बाळेश्वर साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |कृष्णकांत चंद्रा |- !38 |[[पामगढ विधानसभा मतदारसंघ|पामगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |शेषराज हरबन्स |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संतोष लहरे |- | rowspan="4" |[[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] !39 |[[सराईपाली विधानसभा मतदारसंघ|सराईपाली]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |चतुरी नंद |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |सरला कोसारिया |- !40 |[[बसना विधानसभा मतदारसंघ|बसna]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |देवेंद्र बहादूर सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संपत अग्रवाल |- !41 |[[खल्लारी विधानसभा मतदारसंघ|खल्लारी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |द्वारिकाधीश यादव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |अलका चंद्राकर |- !42 |[[महासमुंद विधानसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. रश्मी चंद्राकर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |योगेश्वर राजू सिन्हा |- | rowspan="4" |[[बलोदा बाजार जिल्हा|बलोदा बाजार]] !43 |[[बिलाईगढ विधानसभा मतदारसंघ|बिलाईगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[कविता प्राण लहरे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |दिनेशलाल जगडे |- !44 |[[कसडोल विधानसभा मतदारसंघ|कसडोल]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |संदीप साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |धनीराम धिवर |- !45 |[[बलोदा बाजार विधानसभा मतदारसंघ|बलोदा बाजार]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |शैलेश त्रिवेदी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[टंक राम वर्मा]] |- !46 |[[भाटापारा विधानसभा मतदारसंघ|भाटापारा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[इंदर कुमार साव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |शिवरतन शर्मा |- | rowspan="7" |[[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] !47 |[[धरसीवा विधानसभा मतदारसंघ|धरसीवा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[छाया वर्मा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अनुज शर्मा (अभिनेता)|अनुज शर्मा]] |- !48 |[[रायपूर शहर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर ग्रामीण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |पंकज शर्मा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[मोतीलाल साहू]] |- !49 |[[रायपूर शहर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर पश्चिम]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |विकास उपाध्याय |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[राजेश मुनत]] |- !50 |[[रायपूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर उत्तर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |कुलदीप जुनेजा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[पुरंदर मिश्रा]] |- !51 |[[रायपूर शहर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर दक्षिण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |महंत राम सुंदर दास |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[बृजमोहन अग्रवाल]] |- !52 |[[आरंग विधानसभा मतदारसंघ|आरंग]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |शिवकुमार डहरिया |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[गुरु खुशवंत साहेब]] |- !53 |[[अभनपूर विधानसभा मतदारसंघ|अभनपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[धनेन्द्र साहू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[इंद्र कुमार साहू]] |- | rowspan="2" |[[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] !54 |[[राजिम विधानसभा मतदारसंघ|राजिम]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |अमितेश शुक्ला |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रोहित साहू |- !55 |[[बिंद्रानवागड विधानसभा मतदारसंघ|बिंद्रानवागड]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |जनक लाल ध्रुव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गोवर्धन राम मांझी |- | rowspan="3" |[[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] !56 |[[सिहावा विधानसभा मतदारसंघ|सिहावा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |अंबिका मरकाम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |श्रावण मरकाम |- !57 |[[कुरुद विधानसभा मतदारसंघ|कुरुद]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |तारिणी चंद्राकर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अजय चंद्राकर]] |- !58 |[[धमतरी विधानसभा मतदारसंघ|धमतरी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |ओमकार साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रंजना साहू |- | rowspan="3" |[[बालोद जिल्हा|बालोद]] !59 |[[संजारी-बालोद विधानसभा मतदारसंघ|संजारी-बालोद]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[संगीता सिन्हा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |राकेश यादव |- !60 |[[डोंडी लोहारा विधानसभा मतदारसंघ|डोंडी लोहारा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[अनिला भेडिया]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |देवलाल हलवा ठाकूर |- !61 |[[गुंडरदेही विधानसभा मतदारसंघ|गुंडरदेही]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |कुंवर सिंग निषाद |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |वीरेंद्र साहू |- | rowspan="6" |[[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] !62 |[[पाटण, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[भूपेश बघेल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विजय बघेल]] |- !63 |[[दुर्ग ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|दुर्ग ग्रामीण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[ताम्रध्वज साहू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |ललित चंद्राकर |- !64 |[[दुर्ग शहर विधानसभा मतदारसंघ|दुर्ग शहर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |अरुण व्होरा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गजेंद्र यादव |- !65 |[[भिलाई नगर विधानसभा मतदारसंघ|भिलाई नगर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[देवेंद्र सिंग यादव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[प्रेम प्रकाश पांडे]] |- !66 |[[वैशाली नगर विधानसभा मतदारसंघ|वैशाली नगर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |मुकेश चंद्राकर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रिकेश सेन |- !67 |[[अहिवारा विधानसभा मतदारसंघ|अहिवारा]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |निर्मल कोसरे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |डोमन कोरसेवडा |- | rowspan="3" |[[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] !68 |[[साजा विधानसभा मतदारसंघ|साजा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[रवींद्र चौबे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[ईश्वर साहू]] |- !69 |[[बेमेतरा विधानसभा मतदारसंघ|बेमेतरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[आशिष कुमार छाबडा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[दिपेश साहू]] |- !70 |[[नवागढ विधानसभा मतदारसंघ|नवागढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[गुरु रुद्र कुमार]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[दयालदास बघेल]] |- | rowspan="2" |[[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] !71 |[[पंडरिया विधानसभा मतदारसंघ|पंडरिया]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |नीलकंठ चंद्रवंशी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[भावना बोहरा]] |- !72 |[[कवर्धा विधानसभा मतदारसंघ|कवर्धा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[मोहम्मद अकबर (राजकारणी)|मोहम्मद अकबर]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विजय शर्मा (राजकारणी)|विजय शर्मा]] |- | rowspan="6" |[[राजनांदगाव जिल्हा|राजनांदगाव]] !73 |[[खैरागढ विधानसभा मतदारसंघ|खैरागढ]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[यशोदा वर्मा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |विक्रांत सिंग |- !74 |[[डोंगरगढ विधानसभा मतदारसंघ|डोंगरगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |हर्षिता स्वामी बघेल |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |विनोद खांडेकर |- !75 |[[राजनांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|राजनांदगाव]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |गिरीश देवांगन |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[रमण सिंग]] |- !76 |[[डोंगरगाव विधानसभा मतदारसंघ|डोंगरगाव]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[दलेश्वर साहू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |भारत वर्मा |- !77 |[[खुज्जी विधानसभा मतदारसंघ|खुज्जी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |भोला राम साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गीता घासी साहू |- !78 |[[मोहला-मानपूर विधानसभा मतदारसंघ|मोहला-मानपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[इंद्रशाह मंडावी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संजीव साहा |- | rowspan="3" |[[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] !79 |[[अंतागढ विधानसभा मतदारसंघ|अंतागढ]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |रूप सिंग पोताई |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विक्रम उसेंडी]] |- !80 |[[भानुप्रतापपूर विधानसभा मतदारसंघ|भानुप्रतापपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |सावित्री मंडावी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गौतम उइके |- !81 |[[कांकेर विधानसभा मतदारसंघ|कांकेर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |शंकर धुर्वे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[आशाराम नेताम]] |- | rowspan="2" |[[कोंडागाव जिल्हा|कोंडागाव]] !82 |[[केशकाल विधानसभा मतदारसंघ|केशकाल]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |संत राम नेताम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[नीलकंठ टेकाम]] |- !83 |[[कोंडागाव विधानसभा मतदारसंघ|कोंडागाव]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[मोहन मरकाम]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[लता उसेंडी]] |- | rowspan="1" |[[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] !84 |[[नारायणपूर विधानसभा मतदारसंघ|नारायणपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |चंदन कश्यप |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[केदार नाथ कश्यप]] |- | rowspan="3" |[[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] !85 |[[बस्तर विधानसभा मतदारसंघ|बस्तर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[लखेश्वर बघेल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |मणीराम कश्यप |- !86 |[[जगदलपूर विधानसभा मतदारसंघ|जगदलपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |जितिन जयस्वाल |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[किरण सिंग देव]] |- !87 |[[चित्रकोट विधानसभा मतदारसंघ|चित्रकोट]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[दीपक बैज]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |विनायक गोयल |- | rowspan="1" |[[दंतेवाडा जिल्हा|दंतेवाडा]] !88 |[[दंतेवाडा विधानसभा मतदारसंघ|दंतेवाडा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |चविंद्र महेंद्र कर्मा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |चेतराम अरामी |- | rowspan="1" |[[विजापूर जिल्हा, छत्तीसगड|विजापूर]] !89 |[[विजापूर विधानसभा मतदारसंघ|विजापूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[विक्रम मंडावी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |महेश गागडा |- | rowspan="1" |[[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] !90 |[[कोंटा विधानसभा मतदारसंघ|कोंटा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[कवासी लखमा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |सोयम मुका |} == परिणाम == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! colspan="7" |[[चित्र:Chhattisgarh_Legislative_Assembly_election_2023.svg]] |- ! colspan="2" rowspan="2" | पार्टी ! colspan="2" | मते ! colspan="3" | जागा |- ! मते ! % ! जागा लढल्या ! जागा जिंकल्या ! +/- |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | || [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७,२३४,९६८ || ४६.२७% || ९० || ५४ || {{Gain}} ३९ |- | style="background-color:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६,६०२,५८६ || ४२.२३% || ९० || ३५ || {{decrease}} ३३ |- | style="background-color:{{गोंडवाना गणतंत्र पक्ष/meta/color}}" | || [[गोंडवाना गणतंत्र पक्ष]] | || || ३२ || १ || {{Gain}} १ |- | || इतर पक्ष | ८६७,०६३ || ५.५५% || || ० || {{steady}} |- | style="background-color:{{अपक्ष/meta/color}}" | || [[अपक्ष]] | || || || ० || {{steady}} |- | bgcolor="Black" | || नोटा | १९७,६७८ || १.२६% || colspan="3" style="background-color:#E9E9E9" | |- ! colspan="2" | एकूण ! !! १००.००% !! !! ९० !! - |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील राजकारण]] [[वर्ग:छत्तीसगढ विधानसभा निवडणुका]] 5kj2uef9d6ntoifq7pxbz72vzrxqul1 2689256 2689255 2026-06-15T05:08:01Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2689256 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[छत्तीसगढ विधानसभा|छत्तीसगढ विधानसभेच्या]] सर्व ९० सदस्यांची निवड करण्यासाठी [[छत्तीसगढ]] राज्यामध्ये विधानसभेच्या निवडणुका [[२०२३ मधील भारतातील निवडणुका|७ नोव्हेंबर आणि १७ नोव्हेंबर २०२३]] रोजी दोन टप्प्यात पार पडल्या. मतांची मोजणी करण्यात आली आणि ३ डिसेंबर २०२३ रोजी निकाल घोषित करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://election.cg.gov.in/ceochhattisgarhwebsite/assets/pdf%20files/VoterTurnout-AE2023.pdf|title=Voter turnout|website=Chhattisgarh CEO}}{{मृत दुवा|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> निकालात, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाला]] सर्वाधिक जागा मिळाल्या व बहुमताचा टप्पा पार पाडला. [[आम आदमी पक्ष|आम आदमी पक्षाच्या]] सर्व उमेदवारांची अनामत रक्कम गमवावी लागली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/all-aam-aadmi-party-candidates-lose-deposit-in-chhattisgarh-polls-1965220|title=All AAP Candidates Lose Deposit In Chhattisgarh Polls|website=NDTV.com|access-date=2023-12-05}}</ref> == पार्श्वभूमी == [[छत्तीसगढ विधानसभा|छत्तीसगढ विधानसभेचा]] कार्यकाळ ३ जानेवारी २०२४ रोजी संपणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|title=Terms of the Houses|website=Election Commission of India|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328103956/https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|archive-date=28 March 2022|access-date=2022-02-13}}</ref> [[छत्तीसगढ विधानसभा निवडणूक, २०१८|यापूर्वीच्या विधानसभा निवडणुका]] नोव्हेंबर २०१८ मध्ये झाल्या होत्या. निवडणुकीनंतर, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] राज्य सरकार स्थापन केले व [[भूपेश बघेल]] हे राज्याचे [[छत्तीसगढचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] झाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/elections/chhattisgarh-assembly-elections-2018/bhupesh-baghel-sworn-in-as-chief-minister-of-chhattisgarh/article25764821.ece|title=Bhupesh Baghel sworn in as Chief Minister of Chhattisgarh|date=2018-12-17|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-02-13}}</ref> == वेळापत्रक == [[भारतीय निवडणूक आयोग|भारतीय निवडणूक आयोगाने]] ९ ऑक्टोबर २०२३ रोजी निवडणुकीचे वेळापत्रक जाहीर केले.<ref name="Chhattisgarh votes in 2 phases on November 7, 17">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-assembly-election-dates-announced-ec-election-commission-voting-results-declared-2446410-2023-10-09|title=Chhattisgarh votes in 2 phases on November 7, 17|date=9 October 2023|language=en|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009073338/https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-assembly-election-dates-announced-ec-election-commission-voting-results-declared-2446410-2023-10-09|archive-date=9 October 2023}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-election-2023-chunav-dates-cg-assembly-elections-2023-full-schedule-voting-counting-result-date-1633541|title=Chhattisgarh Election 2023: Two-Phase Polling On November 7 And November 17|date=2023-10-09|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> [[चित्र:Chhattisgarh_Election_Dates.jpg|इवलेसे|282x282अंश|छत्तीसगढ विधानसभा निवडणुकीचे टप्पे]] {| class="wikitable" ! मतदान कार्यक्रम !! पहिला टप्पा !! दुसरा टप्पा |- | सूचना तारीख || १३ ऑक्टोबर २०२३ || २१ ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकनाची सुरुवात || १३ ऑक्टोबर २०२३ || २१ ऑक्टोबर २०२३ |- | उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख || २० ऑक्टोबर २०२३ || ३० ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकनाची छाननी || २१ ऑक्टोबर २०२३ || ३१ ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकन मागे घेण्याची शेवटची तारीख || २३ ऑक्टोबर २०२३ || २ नोव्हेंबर २०२३ |- | मतदानाची तारीख || ७ नोव्हेंबर २०२३ || १७ नोव्हेंबर २०२३ |- | मतमोजणीची तारीख || ३ डिसेंबर २०२३ || ३ डिसेंबर २०२३ |- |} == पक्ष आणि युती == स्रोत:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/english/state/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-elections-first-phase/na20231106185433225225027|title=Chhattisgarh Assembly Elections 2023 first phase on Tuesday: Voters in 20 seats set to determine fate of 223 candidates|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneycontrol.com/news/politics/chhattisgarh-70-seats-up-for-grabs-in-2nd-phase-of-polls-cm-baghel-among-958-in-fray-11756031.html|title=Chhattisgarh: 70 seats up for grabs in 2nd phase of polls; CM Baghel among 958 in fray|date=2023-11-16|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-polls-2nd-phase-polling-nov-17-bhupesh-baghel-among-others-in-fray-2463881-2023-11-17|title=Chhattisgarh polls: 2nd phase polling today, Bhupesh Baghel among others in fray|website=India Today|language=en|access-date=2023-11-17}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="4" |युती/पक्ष !! झेंडा !! चिन्ह !! नेता !! colspan="2" | जागा लढवल्या |- | style="background-color:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="3" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[चित्र:Indian_National_Congress_Flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Hand_INC.svg|50x50अंश]] | [[भूपेश बघेल]] | colspan="2" | ९० |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | colspan="3" | [[भारतीय जनता पक्ष]] | | [[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]] | नारायण चंदेल | colspan="2" | ९० |- | rowspan="2" style="background-color:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" | बसपा+<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/elections/madhya-pradesh-assembly/bsp-to-ally-with-gondwana-party-in-mp-chhattisgarh-will-fight-alone-in-rajasthan-telangana/article67399847.ece|title=BSP to ally with Gondwana party in M.P., Chhattisgarh; will fight alone in Rajasthan, Telangana|date=2023-10-09|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2023-11-17}}</ref> | style="background-color:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | [[चित्र:Elephant_Bahujan_Samaj_Party.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian_Election_Symbol_Elephant.jpg|50x50अंश]] | हेमंत पोयाम<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/amid-chhattisgarh-cong-bjp-game-bit-players-wait-in-the-wings-jogi-party-to-bsp-ggp-alliance-9023260/|title=Amid Chhattisgarh Cong-BJP game, bit players wait in the wings: Jogi party to BSP-GGP alliance|date=2023-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2023-11-17}}</ref> | ५८ | rowspan="2" | ९० |- | style="background-color:{{गोंडवाना गणतंत्र पक्ष/meta/color}}" | | [[गोंडवाना गणतंत्र पक्ष]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Saw_election_symbol.png|50x50अंश]] | [[कुलदीप प्रजापती]]<ref name=":3" /> | ३२ |- | style="background-color:{{जनता काँग्रेस छत्तीसगड/meta/color}}" | | colspan="3" | [[जनता काँग्रेस छत्तीसगड]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[अमित जोगी]] | colspan="2" | ७७ |- | style="background-color:{{आम आदमी पक्ष/meta/color}}" | | colspan="3" | [[आम आदमी पक्ष]] | [[चित्र:Aam_Aadmi_Party_logo_(English).svg|50x50अंश]] | [[चित्र:AAP_Symbol.png|50x50अंश]] | कोमल हुपेंडी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sundayguardianlive.com/news/aap-to-kickstart-campaign-in-chhattisgarh-soon|title=AAP to kickstart campaign in Chhattisgarh soon|date=2023-04-29|website=The Sunday Guardian Live|language=en-US|access-date=2023-11-17}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | colspan="2" | ५३ |- |} == उमेदवार == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="line-height:20px;text-align:left;" !colspan="1" rowspan="2"|जिल्हा !colspan="2" rowspan="2" |मतदारसंघ |colspan="3" bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}"| |colspan="3" bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}"| |- !colspan="3" class="wikitable"|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|आयएनसी]]<ref name=":1">{{Cite web |title=List of candidates - Phase 1 |url=https://ceochhattisgarh.nic.in/assets/pdf%20files/List%20of%20Candidates%201st%20phase.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251023102954/https://ceochhattisgarh.nic.in/assets/pdf%20files/List%20of%20Candidates%201st%20phase.pdf |archive-date=23 October 2025 |website=Chhattisgarh CEO}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2023-11-08 |title=Chhattisgarh Election 2023: BJP and Congress Full List of Candidates |url=https://www.financialexpress.com/india-news/chhattisgarh-election-2023-bjp-and-congress-full-list-of-candidates/3286182/ |access-date=2023-11-16 |website=Financialexpress |language=en |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116151512/https://www.financialexpress.com/india-news/chhattisgarh-election-2023-bjp-and-congress-full-list-of-candidates/3286182/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-25 |title=Chhattisgarh Assembly Election 2023: Complete candidate list of Congress |url=https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-congress-candidates-list-2023-2023-10-25-899574 |access-date=2023-11-16 |website=www.indiatvnews.com |language=en |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116151511/https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-congress-candidates-list-2023-2023-10-25-899574 |url-status=live }}</ref> !colspan="3" class="wikitable"|[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2023-10-28 |title=Chhattisgarh Assembly Election 2023: Complete candidate list of BJP |url=https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-bjp-candidates-list-2023-2023-10-28-900027 |access-date=2023-11-16 |website=www.indiatvnews.com |language=en |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116151511/https://www.indiatvnews.com/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-election-2023-full-list-of-bjp-candidates-list-2023-2023-10-28-900027 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="3" |[[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] !1 |[[भरतपूर-सोनहत विधानसभा मतदारसंघ|भरतपूर-सोनहत]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |गुलाब सिंग कमरो |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[रेणुका सिंग (राजकारणी)|रेणुका सिंग]] |- !2 |[[मनेन्द्रगढ विधानसभा मतदारसंघ|मनेन्द्रगढ]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |रमेश सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[श्याम बिहारी जयस्वाल]] |- !3 |[[वैकुंठपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|वैकुंठपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |अंबिका सिंग देव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[भैय्यालाल राजवाडे]] |- | rowspan="2" |[[सूरजपूर जिल्हा|सूरजपूर]] !4 |[[प्रेमनगर विधानसभा मतदारसंघ|प्रेमनगर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |खेलसाई सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |भुलन सिंग मरावी |- !5 |[[भटगाव विधानसभा मतदारसंघ|भटगाव]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[पारस नाथ राजवाडे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[लक्ष्मी राजवाडे]] |- | rowspan="3" |[[बलरामपूर जिल्हा, छत्तीसगड|बलरामपूर]] !6 |[[प्रतापपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|प्रतापपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |राजकुमारी मरावी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |शकुंतला सिंग पोर्ते |- !7 |[[रामानुजगंज विधानसभा मतदारसंघ|रामानुजगंज]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. अजय तिर्की |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[रामविचार नेताम]] |- !8 |[[सामरी विधानसभा मतदारसंघ|सामरी]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |विजय पैकरा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |उद्देश्वरी पैकरा |- | rowspan="3" |[[सुरगुजा जिल्हा|सुरगुजा]] !9 |[[लुंड्रा विधानसभा मतदारसंघ|लुंड्रा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. प्रीतम राम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |प्रबोज भिंज |- !10 |[[अंबिकापूर विधानसभा मतदारसंघ|अंबिकापूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[टी. एस. सिंग देव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |राजेश अग्रवाल |- !11 |[[सितापूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|सितापूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[अमरजीत भगत]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |राम कुमार तोप्पो |- | rowspan="3" |[[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] !12 |[[जशपूर विधानसभा मतदारसंघ|जशपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |विनय कुमार भगत |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रायमुनी भगत |- !13 |[[कुंकुरी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकुरी]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |यु डी मिंज |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विष्णुदेव साई|विष्णू देव साई]] |- !14 |[[पठलगाव विधानसभा मतदारसंघ|पठलगाव]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |रामपुकार सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[गोमती साई]] |- | rowspan="5" |[[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] !15 |[[लैलुंगा विधानसभा मतदारसंघ|लैलुंगा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |विद्यावती सिदार |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |सुनीती रथिया |- !16 |[[रायगढ विधानसभा मतदारसंघ|रायगढ]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |प्रकाश शक्रजीत नाईक |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[ओ. पी. चौधरी]] |- !17 |[[सारंगढ विधानसभा मतदारसंघ|सारंगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |उत्तरी जांगडे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |शिवकुमारी चौहान |- !18 |[[खरसिया विधानसभा मतदारसंघ|खरसिया]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |उमेश पटेल |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |महेश साहू |- !19 |[[धरमजयगढ विधानसभा मतदारसंघ|धरमजयगढ]] (अज) |{{party name with color|Laljeet Singh Rathia|लालजीत सिंग रथिया}} |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |हरीशचंद्र रथिया |- | rowspan="4" |[[कोरबा जिल्हा|कोरबा]] !20 |[[रामपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|रामपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |फूल सिंग रथिया |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[नानकी राम कंवर|नानकीराम कंवर]] |- !21 |[[कोरबा विधानसभा मतदारसंघ|कोरबा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[जय सिंग अग्रवाल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[लखन लाल देवांगन]] |- !22 |[[कटघोरा विधानसभा मतदारसंघ|कटघोरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |पुरुषोत्तम कंवर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[प्रेमचंद पटेल]] |- !23 |[[पाली-तानखार विधानसभा मतदारसंघ|पाली-तानखार]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |डुलेश्वरी सिदार |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रामदयाल उइके |- | rowspan="2" |[[गौरेला-पेंढ्रा-मरवाही जिल्हा|गौरेला पेंढ्रा मरवाही]] !24 |[[मरवाही विधानसभा मतदारसंघ|मरवाही]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[कृष्णा कुमार ध्रुव|डॉ. कृष्णा कुमार ध्रुव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |प्रणव कुमार मरपच्ची |- !25 |[[कोटा, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|कोटा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[अटल श्रीवास्तव|अटल श्रीवास्तव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |प्रबल प्रताप सिंग जुदेव |- | rowspan="2" |[[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] !26 |[[लोर्मी विधानसभा मतदारसंघ|लोर्मी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |थानेश्वर साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अरुण साव]] |- !27 |[[मुंगेली विधानसभा मतदारसंघ|मुंगेली]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |संजीत बॅनर्जी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[पुन्नूलाल मोहले]] |- | rowspan="5" |[[बिलासपूर जिल्हा, छत्तीसगड|बिलासपूर]] !28 |[[तखतपूर विधानसभा मतदारसंघ|तखतपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. रश्मी आशिष सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[धर्मजीत सिंग ठाकूर]] |- !29 |[[बिल्हा विधानसभा मतदारसंघ|बिल्ha]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |सियाराम कौशिक |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[धरमलाल कौशिक]] |- !30 |[[बिलासपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |शैलेश पांडे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अमर अग्रवाल]] |- !31 |[[बेलतरा विधानसभा मतदारसंघ|बेलतरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |विजय केसरवानी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[सुशांत शुक्ला]] |- !32 |[[मस्तूरी विधानसभा मतदारसंघ|मस्तूरी]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |दिलीप लहरिया |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |कृष्णमूर्ती बांधी |- | rowspan="6" |[[जांजगीर-चांपा जिल्हा|जांजगीर-चांपा]] !33 |[[अकलतरा विधानसभा मतदारसंघ|अकलतरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |राघवेन्द्र सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[सौरभ सिंग (छत्तीसगडचे राजकारणी)|सौरभ सिंग]] |- !34 |[[जांजगीर-चांपा विधानसभा मतदारसंघ|जांजगीर-चांपा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[व्यास कश्यप]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[नारायण चंदेल]] |- !35 |[[शक्ती विधानसभा मतदारसंघ|शक्ती]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[चरण दास महंत]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |खिलावन साहू |- !36 |[[चंद्रपूर, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |राम कुमार यादव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संयोगिता सिंग जुदेव |- !37 |[[जैजैपूर विधानसभा मतदारसंघ|जैजैपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |बाळेश्वर साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |कृष्णकांत चंद्रा |- !38 |[[पामगढ विधानसभा मतदारसंघ|पामगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |शेषराज हरबन्स |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संतोष लहरे |- | rowspan="4" |[[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] !39 |[[सराईपाली विधानसभा मतदारसंघ|सराईपाली]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |चतुरी नंद |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |सरला कोसारिया |- !40 |[[बसना विधानसभा मतदारसंघ|बसna]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |देवेंद्र बहादूर सिंग |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संपत अग्रवाल |- !41 |[[खल्लारी विधानसभा मतदारसंघ|खल्लारी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |द्वारिकाधीश यादव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |अलका चंद्राकर |- !42 |[[महासमुंद विधानसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |डॉ. रश्मी चंद्राकर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |योगेश्वर राजू सिन्हा |- | rowspan="4" |[[बलोदा बाजार जिल्हा|बलोदा बाजार]] !43 |[[बिलाईगढ विधानसभा मतदारसंघ|बिलाईगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[कविता प्राण लहरे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |दिनेशलाल जगडे |- !44 |[[कसडोल विधानसभा मतदारसंघ|कसडोल]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |संदीप साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |धनीराम धिवर |- !45 |[[बलोदा बाजार विधानसभा मतदारसंघ|बलोदा बाजार]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |शैलेश त्रिवेदी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[टंक राम वर्मा]] |- !46 |[[भाटापारा विधानसभा मतदारसंघ|भाटापारा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[इंदर कुमार साव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |शिवरतन शर्मा |- | rowspan="7" |[[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] !47 |[[धरसीवा विधानसभा मतदारसंघ|धरसीवा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[छाया वर्मा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अनुज शर्मा (अभिनेता)|अनुज शर्मा]] |- !48 |[[रायपूर शहर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर ग्रामीण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |पंकज शर्मा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[मोतीलाल साहू]] |- !49 |[[रायपूर शहर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर पश्चिम]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |विकास उपाध्याय |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[राजेश मुनत]] |- !50 |[[रायपूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर उत्तर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |कुलदीप जुनेजा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[पुरंदर मिश्रा]] |- !51 |[[रायपूर शहर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|रायपूर शहर दक्षिण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |महंत राम सुंदर दास |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[बृजमोहन अग्रवाल]] |- !52 |[[आरंग विधानसभा मतदारसंघ|आरंग]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |शिवकुमार डहरिया |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[गुरू खुशवंत साहेब]] |- !53 |[[अभनपूर विधानसभा मतदारसंघ|अभनपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[धनेन्द्र साहू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[इंद्र कुमार साहू]] |- | rowspan="2" |[[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] !54 |[[राजिम विधानसभा मतदारसंघ|राजिम]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |अमितेश शुक्ला |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रोहित साहू |- !55 |[[बिंद्रानवागड विधानसभा मतदारसंघ|बिंद्रानवागड]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |जनक लाल ध्रुव |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गोवर्धन राम मांझी |- | rowspan="3" |[[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] !56 |[[सिहावा विधानसभा मतदारसंघ|सिहावा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |अंबिका मरकाम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |श्रावण मरकाम |- !57 |[[कुरुद विधानसभा मतदारसंघ|कुरुद]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |तारिणी चंद्राकर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[अजय चंद्राकर]] |- !58 |[[धमतरी विधानसभा मतदारसंघ|धमतरी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |ओमकार साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रंजना साहू |- | rowspan="3" |[[बालोद जिल्हा|बालोद]] !59 |[[संजारी-बालोद विधानसभा मतदारसंघ|संजारी-बालोद]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[संगीता सिन्हा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |राकेश यादव |- !60 |[[डोंडी लोहारा विधानसभा मतदारसंघ|डोंडी लोहारा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[अनिला भेडिया]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |देवलाल हलवा ठाकूर |- !61 |[[गुंडरदेही विधानसभा मतदारसंघ|गुंडरदेही]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |कुंवर सिंग निषाद |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |वीरेंद्र साहू |- | rowspan="6" |[[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] !62 |[[पाटण, छत्तीसगड विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[भूपेश बघेल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विजय बघेल]] |- !63 |[[दुर्ग ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|दुर्ग ग्रामीण]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[ताम्रध्वज साहू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |ललित चंद्राकर |- !64 |[[दुर्ग शहर विधानसभा मतदारसंघ|दुर्ग शहर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |अरुण व्होरा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गजेंद्र यादव |- !65 |[[भिलाई नगर विधानसभा मतदारसंघ|भिलाई नगर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[देवेंद्र सिंग यादव]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[प्रेम प्रकाश पांडे]] |- !66 |[[वैशाली नगर विधानसभा मतदारसंघ|वैशाली नगर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |मुकेश चंद्राकर |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |रिकेश सेन |- !67 |[[अहिवारा विधानसभा मतदारसंघ|अहिवारा]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |निर्मल कोसरे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |डोमन कोरसेवडा |- | rowspan="3" |[[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] !68 |[[साजा विधानसभा मतदारसंघ|साजा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[रवींद्र चौबे]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[ईश्वर साहू]] |- !69 |[[बेमेतरा विधानसभा मतदारसंघ|बेमेतरा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[आशिष कुमार छाबडा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[दिपेश साहू]] |- !70 |[[नवागढ विधानसभा मतदारसंघ|नवागढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[गुरू रुद्र कुमार]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[दयालदास बघेल]] |- | rowspan="2" |[[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] !71 |[[पंडरिया विधानसभा मतदारसंघ|पंडरिया]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |नीलकंठ चंद्रवंशी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[भावना बोहरा]] |- !72 |[[कवर्धा विधानसभा मतदारसंघ|कवर्धा]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[मोहम्मद अकबर (राजकारणी)|मोहम्मद अकबर]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विजय शर्मा (राजकारणी)|विजय शर्मा]] |- | rowspan="6" |[[राजनांदगाव जिल्हा|राजनांदगाव]] !73 |[[खैरागढ विधानसभा मतदारसंघ|खैरागढ]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[यशोदा वर्मा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |विक्रांत सिंग |- !74 |[[डोंगरगढ विधानसभा मतदारसंघ|डोंगरगढ]] (अजा) |{{party name with color|Indian National Congress}} |हर्षिता स्वामी बघेल |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |विनोद खांडेकर |- !75 |[[राजनांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|राजनांदगाव]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |गिरीश देवांगन |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[रमण सिंग]] |- !76 |[[डोंगरगाव विधानसभा मतदारसंघ|डोंगरगाव]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[दलेश्वर साहू]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |भारत वर्मा |- !77 |[[खुज्जी विधानसभा मतदारसंघ|खुज्जी]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |भोला राम साहू |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गीता घासी साहू |- !78 |[[मोहला-मानपूर विधानसभा मतदारसंघ|मोहला-मानपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[इंद्रशाह मंडावी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |संजीव साहा |- | rowspan="3" |[[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] !79 |[[अंतागढ विधानसभा मतदारसंघ|अंतागढ]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |रूप सिंग पोताई |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[विक्रम उसेंडी]] |- !80 |[[भानुप्रतापपूर विधानसभा मतदारसंघ|भानुप्रतापपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |सावित्री मंडावी |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |गौतम उइके |- !81 |[[कांकेर विधानसभा मतदारसंघ|कांकेर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |शंकर धुर्वे |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[आशाराम नेताम]] |- | rowspan="2" |[[कोंडागाव जिल्हा|कोंडागाव]] !82 |[[केशकाल विधानसभा मतदारसंघ|केशकाल]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |संत राम नेताम |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[नीलकंठ टेकाम]] |- !83 |[[कोंडागाव विधानसभा मतदारसंघ|कोंडागाव]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[मोहन मरकाम]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[लता उसेंडी]] |- | rowspan="1" |[[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] !84 |[[नारायणपूर विधानसभा मतदारसंघ|नारायणपूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |चंदन कश्यप |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[केदार नाथ कश्यप]] |- | rowspan="3" |[[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] !85 |[[बस्तर विधानसभा मतदारसंघ|बस्तर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[लखेश्वर बघेल]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |मणीराम कश्यप |- !86 |[[जगदलपूर विधानसभा मतदारसंघ|जगदलपूर]] |{{party name with color|Indian National Congress}} |जितिन जयस्वाल |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |[[किरण सिंग देव]] |- !87 |[[चित्रकोट विधानसभा मतदारसंघ|चित्रकोट]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[दीपक बैज]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |विनायक गोयल |- | rowspan="1" |[[दंतेवाडा जिल्हा|दंतेवाडा]] !88 |[[दंतेवाडा विधानसभा मतदारसंघ|दंतेवाडा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |चविंद्र महेंद्र कर्मा |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |चेतराम अरामी |- | rowspan="1" |[[विजापूर जिल्हा, छत्तीसगड|विजापूर]] !89 |[[विजापूर विधानसभा मतदारसंघ|विजापूर]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[विक्रम मंडावी]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |महेश गागडा |- | rowspan="1" |[[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] !90 |[[कोंटा विधानसभा मतदारसंघ|कोंटा]] (अज) |{{party name with color|Indian National Congress}} |[[कवासी लखमा]] |{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |सोयम मुका |} == परिणाम == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! colspan="7" |[[चित्र:Chhattisgarh_Legislative_Assembly_election_2023.svg]] |- ! colspan="2" rowspan="2" | पार्टी ! colspan="2" | मते ! colspan="3" | जागा |- ! मते ! % ! जागा लढल्या ! जागा जिंकल्या ! +/- |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | || [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७,२३४,९६८ || ४६.२७% || ९० || ५४ || {{Gain}} ३९ |- | style="background-color:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६,६०२,५८६ || ४२.२३% || ९० || ३५ || {{decrease}} ३३ |- | style="background-color:{{गोंडवाना गणतंत्र पक्ष/meta/color}}" | || [[गोंडवाना गणतंत्र पक्ष]] | || || ३२ || १ || {{Gain}} १ |- | || इतर पक्ष | ८६७,०६३ || ५.५५% || || ० || {{steady}} |- | style="background-color:{{अपक्ष/meta/color}}" | || [[अपक्ष]] | || || || ० || {{steady}} |- | bgcolor="Black" | || नोटा | १९७,६७८ || १.२६% || colspan="3" style="background-color:#E9E9E9" | |- ! colspan="2" | एकूण ! !! १००.००% !! !! ९० !! - |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील राजकारण]] [[वर्ग:छत्तीसगढ विधानसभा निवडणुका]] ih2e7594mabdyrtkyaasjfi5q6chapr 2689260 2689256 2026-06-15T05:11:21Z अभय नातू 206 संदर्भ 2689260 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[छत्तीसगढ विधानसभा|छत्तीसगढ विधानसभेच्या]] सर्व ९० सदस्यांची निवड करण्यासाठी [[छत्तीसगढ]] राज्यामध्ये विधानसभेच्या निवडणुका [[२०२३ मधील भारतातील निवडणुका|७ नोव्हेंबर आणि १७ नोव्हेंबर २०२३]] रोजी दोन टप्प्यात पार पडल्या. मतांची मोजणी करण्यात आली आणि ३ डिसेंबर २०२३ रोजी निकाल घोषित करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://election.cg.gov.in/ceochhattisgarhwebsite/assets/pdf%20files/VoterTurnout-AE2023.pdf|title=Voter turnout|website=Chhattisgarh CEO}}{{मृत दुवा|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> निकालात, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाला]] सर्वाधिक जागा मिळाल्या व बहुमताचा टप्पा पार पाडला. [[आम आदमी पक्ष|आम आदमी पक्षाच्या]] सर्व उमेदवारांची अनामत रक्कम गमवावी लागली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/all-aam-aadmi-party-candidates-lose-deposit-in-chhattisgarh-polls-1965220|title=All AAP Candidates Lose Deposit In Chhattisgarh Polls|website=NDTV.com|access-date=2023-12-05}}</ref> == पार्श्वभूमी == [[छत्तीसगढ विधानसभा|छत्तीसगढ विधानसभेचा]] कार्यकाळ ३ जानेवारी २०२४ रोजी संपणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|title=Terms of the Houses|website=Election Commission of India|language=en-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328103956/https://eci.gov.in/elections/term-of-houses/|archive-date=28 March 2022|access-date=2022-02-13}}</ref> [[छत्तीसगढ विधानसभा निवडणूक, २०१८|यापूर्वीच्या विधानसभा निवडणुका]] नोव्हेंबर २०१८ मध्ये झाल्या होत्या. निवडणुकीनंतर, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] राज्य सरकार स्थापन केले व [[भूपेश बघेल]] हे राज्याचे [[छत्तीसगढचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] झाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/elections/chhattisgarh-assembly-elections-2018/bhupesh-baghel-sworn-in-as-chief-minister-of-chhattisgarh/article25764821.ece|title=Bhupesh Baghel sworn in as Chief Minister of Chhattisgarh|date=2018-12-17|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-02-13}}</ref> == वेळापत्रक == [[भारतीय निवडणूक आयोग|भारतीय निवडणूक आयोगाने]] ९ ऑक्टोबर २०२३ रोजी निवडणुकीचे वेळापत्रक जाहीर केले.<ref name="Chhattisgarh votes in 2 phases on November 7, 17">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-assembly-election-dates-announced-ec-election-commission-voting-results-declared-2446410-2023-10-09|title=Chhattisgarh votes in 2 phases on November 7, 17|date=9 October 2023|language=en|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009073338/https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-assembly-election-dates-announced-ec-election-commission-voting-results-declared-2446410-2023-10-09|archive-date=9 October 2023}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-election-2023-chunav-dates-cg-assembly-elections-2023-full-schedule-voting-counting-result-date-1633541|title=Chhattisgarh Election 2023: Two-Phase Polling On November 7 And November 17|date=2023-10-09|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> [[चित्र:Chhattisgarh_Election_Dates.jpg|इवलेसे|282x282अंश|छत्तीसगढ विधानसभा निवडणुकीचे टप्पे]] {| class="wikitable" ! मतदान कार्यक्रम !! पहिला टप्पा !! दुसरा टप्पा |- | सूचना तारीख || १३ ऑक्टोबर २०२३ || २१ ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकनाची सुरुवात || १३ ऑक्टोबर २०२३ || २१ ऑक्टोबर २०२३ |- | उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख || २० ऑक्टोबर २०२३ || ३० ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकनाची छाननी || २१ ऑक्टोबर २०२३ || ३१ ऑक्टोबर २०२३ |- | नामांकन मागे घेण्याची शेवटची तारीख || २३ ऑक्टोबर २०२३ || २ नोव्हेंबर २०२३ |- | मतदानाची तारीख || ७ नोव्हेंबर २०२३ || १७ नोव्हेंबर २०२३ |- | मतमोजणीची तारीख || ३ डिसेंबर २०२३ || ३ डिसेंबर २०२३ |- |} == पक्ष आणि युती == स्रोत:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/english/state/chhattisgarh/chhattisgarh-assembly-elections-first-phase/na20231106185433225225027|title=Chhattisgarh Assembly Elections 2023 first phase on Tuesday: Voters in 20 seats set to determine fate of 223 candidates|website=ETV Bharat News|language=en|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneycontrol.com/news/politics/chhattisgarh-70-seats-up-for-grabs-in-2nd-phase-of-polls-cm-baghel-among-958-in-fray-11756031.html|title=Chhattisgarh: 70 seats up for grabs in 2nd phase of polls; CM Baghel among 958 in fray|date=2023-11-16|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/elections/chhattisgarh-assembly-polls-2023/story/chhattisgarh-polls-2nd-phase-polling-nov-17-bhupesh-baghel-among-others-in-fray-2463881-2023-11-17|title=Chhattisgarh polls: 2nd phase polling today, Bhupesh Baghel among others in fray|website=India Today|language=en|access-date=2023-11-17}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="4" |युती/पक्ष !! झेंडा !! चिन्ह !! नेता !! colspan="2" | जागा लढवल्या |- | style="background-color:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="3" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[चित्र:Indian_National_Congress_Flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Hand_INC.svg|50x50अंश]] | [[भूपेश बघेल]] | colspan="2" | ९० |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | colspan="3" | [[भारतीय जनता पक्ष]] | | [[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]] | नारायण चंदेल | colspan="2" | ९० |- | rowspan="2" style="background-color:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" | बसपा+<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/elections/madhya-pradesh-assembly/bsp-to-ally-with-gondwana-party-in-mp-chhattisgarh-will-fight-alone-in-rajasthan-telangana/article67399847.ece|title=BSP to ally with Gondwana party in M.P., Chhattisgarh; will fight alone in Rajasthan, Telangana|date=2023-10-09|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2023-11-17}}</ref> | style="background-color:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | [[चित्र:Elephant_Bahujan_Samaj_Party.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian_Election_Symbol_Elephant.jpg|50x50अंश]] | हेमंत पोयाम<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/amid-chhattisgarh-cong-bjp-game-bit-players-wait-in-the-wings-jogi-party-to-bsp-ggp-alliance-9023260/|title=Amid Chhattisgarh Cong-BJP game, bit players wait in the wings: Jogi party to BSP-GGP alliance|date=2023-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2023-11-17}}</ref> | ५८ | rowspan="2" | ९० |- | style="background-color:{{गोंडवाना गणतंत्र पक्ष/meta/color}}" | | [[गोंडवाना गणतंत्र पक्ष]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Saw_election_symbol.png|50x50अंश]] | [[कुलदीप प्रजापती]]<ref name=":3" /> | ३२ |- | style="background-color:{{जनता काँग्रेस छत्तीसगड/meta/color}}" | | colspan="3" | [[जनता काँग्रेस छत्तीसगड]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:No_image_available.svg|50x50अंश]] | [[अमित जोगी]] | colspan="2" | ७७ |- | style="background-color:{{आम आदमी पक्ष/meta/color}}" | | colspan="3" | [[आम आदमी पक्ष]] | [[चित्र:Aam_Aadmi_Party_logo_(English).svg|50x50अंश]] | [[चित्र:AAP_Symbol.png|50x50अंश]] | कोमल हुपेंडी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sundayguardianlive.com/news/aap-to-kickstart-campaign-in-chhattisgarh-soon|title=AAP to kickstart campaign in Chhattisgarh soon|date=2023-04-29|website=The Sunday Guardian Live|language=en-US|access-date=2023-11-17}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | colspan="2" | ५३ |- |} == परिणाम == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! colspan="7" |[[चित्र:Chhattisgarh_Legislative_Assembly_election_2023.svg]] |- ! colspan="2" rowspan="2" | पार्टी ! colspan="2" | मते ! colspan="3" | जागा |- ! मते ! % ! जागा लढल्या ! जागा जिंकल्या ! +/- |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | || [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७,२३४,९६८ || ४६.२७% || ९० || ५४ || {{Gain}} ३९ |- | style="background-color:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६,६०२,५८६ || ४२.२३% || ९० || ३५ || {{decrease}} ३३ |- | style="background-color:{{गोंडवाना गणतंत्र पक्ष/meta/color}}" | || [[गोंडवाना गणतंत्र पक्ष]] | || || ३२ || १ || {{Gain}} १ |- | || इतर पक्ष | ८६७,०६३ || ५.५५% || || ० || {{steady}} |- | style="background-color:{{अपक्ष/meta/color}}" | || [[अपक्ष]] | || || || ० || {{steady}} |- | bgcolor="Black" | || नोटा | १९७,६७८ || १.२६% || colspan="3" style="background-color:#E9E9E9" | |- ! colspan="2" | एकूण ! !! १००.००% !! !! ९० !! - |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील राजकारण]] [[वर्ग:छत्तीसगढ विधानसभा निवडणुका]] 1dux6ffm11t2bejh4ndz1l6dsxppgy9 0 341556 2689345 2508696 2026-06-15T08:30:37Z ~2026-34516-84 184316 /* */ 2689345 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer |name=मॅथ्यू फोर्ड |full_name= |birth_date={{birth date and age|df=y|2002|04|29}} |birth_place=[[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] |batting=उजखुरा |bowling=उजवा हात मध्यम |role=अष्टपैलू | international = true | internationalspan = २०२३-आतापर्यंत | country = वेस्ट इंडीज | oneodi = y | odidebutdate = ९ डिसेंबर | odidebutyear = २०२३ | odidebutagainst = इंग्लंड | odicap = २२१ | odishirt = ५ | oneT20I = y | T20Idebutdate = १९ डिसेंबर | T20Idebutyear = २०२३ | T20Idebutagainst = इंग्लंड | T20Icap = ९४ | T20Ishirt = ५ |club1=[[सेंट लुसिया किंग्ज]] | year1 = २०२२- सध्या |club2=[[डंबुला ऑरा]] | year2 = २०२२ |club3 = [[कोमिल्ला व्हिक्टोरियन्स]] | year3 = २०२३ |columns=3 |column1=[[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] |column2=[[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] |column3=[[टी-२० क्रिकेट|टी-२०]] |matches1=१ |matches2=६ |matches3=१२ |runs1=१३ |runs2=८५ |runs3=८७ |bat avg1=– |bat avg2=१७.०० |bat avg3=१७.४० |100s/50s1=०/० |100s/50s2=०/० |100s/50s3=०/१ |top score1=१३[[नाबाद|*]] |top score2=३७ |top score3=५२ |deliveries1=४८ |deliveries2=२८८ |deliveries3=१७६ |wickets1=३ |wickets2=७ |wickets3=१५ |bowl avg1=९.६६ |bowl avg2=२८.०० |bowl avg3=११.८० |fivefor1=० |fivefor2=० |fivefor3=० |tenfor1=– |tenfor2=– |tenfor3=– |best bowling1=३/२९ |best bowling2=३/३३ |best bowling3=४/११ |catches/stumpings1=०/– |catches/stumpings2=५/– |catches/stumpings3=३/– |source=https://www.espncricinfo.com/player/matthew-forde-1209190 क्रिकइन्फो |date=२० ऑगस्ट |year=२०२३ }} '''मॅथ्यू वॉल्टर फोर्ड''' ([[२९ एप्रिल]], [[इ.स. २००२|२००२]]:[[ब्रिजटाउन]], [[बार्बाडोस]] - ) हा बार्बाडोसचा क्रिकेट खेळाडू आहे.<ref>{{Cite web |title=Matthew Forde profile and biography, stats, records, averages, photos and videos |url=https://www.espncricinfo.com/player/matthew-forde-1209190 |access-date=20 December 2022 |website=ESPNcricinfo}}</ref> तो कॅरिबियन प्रीमियर लीगमधील सेंट लुसिया किंग्ज आणि लंका प्रीमियर लीगमध्ये [[दांबुला ऑरा]]कडून खेळतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:फोर्ड, मॅथ्यू}} [[वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1sxxvllc490ljd4moml9lj76tf1enxz 0 346125 2689327 2579440 2026-06-15T06:33:03Z Aditya tamhankar 80177 Aditya tamhankar ने लेख [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] वरुन [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] ला हलविला 2579440 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = आंध्र प्रदेश विधानसभा<br><small>(आंध्र प्रदेश शासन सभा)</small><br>ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ<br><small>(ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన మండలి)</small> | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = १५वी आंध्र प्रदेश विधानसभा | चिन्ह_चित्र = | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = अध्यक्ष | नेता१ = [[थम्मिनेनी सीताराम]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (१९ जून २०१९-) | पक्ष१ = | निवडणूक१ = | नेता२_प्रकार = उपाध्यक्ष | नेता२ = [[कोना रघुपती]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (१८ जून २०१९-१८ सप्टेंबर २०२२)<br>[[कोलाघाटला वीरभद्र स्वामी]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (१८ सप्टेंबर २०२२-) | पक्ष२ = | निवडणूक२ = | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता<br>({{AutoLink|आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}) | नेता३ = [[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (३० मे २०१९-) | पक्ष३ = | निवडणूक३= | नेता४_प्रकार = | नेता४ = | पक्ष४ = | निवडणूक४= | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = [[चंद्राबाबू नायडू]]<br><small>([[तेलुगू देशम पक्ष]])</small> (३० मे २०१९-) | पक्ष५ = | नेता६_प्रकार = | नेता६ = | पक्ष६ = | निवडणूक५ = | सदस्य = १७५ | सभागृह१ = | सभागृह२ = | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = | सभागृह२_संरचना_रुंदी = | राजकीय_गट१ = | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]] | मागील_निवडणूक२ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२४|२०२४]] | सत्र_सभागृह_चित्र = Andhra Pradesh Secretariat.jpg | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = | बैठक_ठिकाण = [[अमरावती (आंध्र प्रदेश)|अमरावती]], [[आंध्र प्रदेश]] | संकेतस्थळ = [https://www.aplegislature.org/ आंध्र प्रदेश विधानसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२= }} [[आंध्र प्रदेश]] राज्याची पंधरावी विधानसभा [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुकीद्वारे]] ३० मे २०१९ रोजी गठित झाली. ==संख्याबळ== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan=2|आघाडी ! colspan="2" | पक्ष ! सदस्य संख्या ! गटनेता |- | rowspan="2" bgcolor="#0000FF" | | rowspan="2" | '''सरकार''' '''(१४१)''' | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | १४० | '''[[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]]''' |- | bgcolor=#A8C3BC| | अपक्ष | १ | — |- | rowspan="2" bgcolor="#FF9933" | | rowspan="2" | '''विरोधी पक्ष<br><small>[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]</small>''' '''(२१)''' | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | १८ | '''[[चंद्राबाबू नायडू]]''' |- | bgcolor=#A8C3BC| | अपक्ष | ३ | — |- | bgcolor="#A8C3BC" | | '''इतर''' '''(३)''' | bgcolor=#A8C3BC| | अपक्ष | ३ | — |- | colspan="4" | '''रिक्त''' <br>'''(१०)''' | १० | |- ! colspan="4"|एकूण ! १७५ ! |} ==आमदार== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[श्रीकाकुलम जिल्हा|<span style="color:white;">'''श्रीकाकुलम जिल्हा'''</span>]] |- | १ | [[इच्छापुरम विधानसभा मतदारसंघ|इच्छापुरम]] | [[अशोक बेंडालम]] |bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | rowspan="5" | |- | २ | [[पलासा विधानसभा मतदारसंघ|पलासा]] | [[सीदीरी अप्पलाराजू]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — |- | ३ | [[टेक्कली विधानसभा मतदारसंघ|टेक्कली]] | [[किंजरापु अचन्नैडू]] |bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ४ | [[पठापट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|पठापट्टणम]] | [[रेड्डी शांती]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" | — |- | ५ | [[श्रीकाकुलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[धर्माना प्रसाद राव]] |- | ६ | [[आमदालवलसा विधानसभा मतदारसंघ|आमदालवलसा]] | [[थम्मिनेनी सिताराम]] | विधानसभा सभापती |- | ७ | [[एचेर्ला विधानसभा मतदारसंघ|एचेर्ला]] | [[गोर्ले किरण कुमार]] | rowspan="4" | |- | ८ | [[नरसण्णापेटा विधानसभा मतदारसंघ|नरसण्णापेटा]] | [[धर्माना कृष्ण दास]] |- | ९ | [[राजम विधानसभा मतदारसंघ|राजम]] (अ.जा.) | [[कंबाला जोगुलू]] |- | १० | [[पालकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पालकोंडा]] (अ.ज.) | [[विश्वसराय कलावती]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विझीयानगरम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विझीयानगरम जिल्हा'''</span>]] |- | ११ | [[कुरुपम विधानसभा मतदारसंघ|कुरुपम]] (अ.ज.) | [[पामुला पुष्प श्रीवणी]] | rowspan="9" bgcolor=#0000FF| | rowspan="9"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="9" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="9" | — | rowspan="7" | |- | १२ | [[पार्वतीपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] (अ.जा.) | [[अलाजंगी जोगाराव]] |- | १३ | [[सालूर विधानसभा मतदारसंघ|सालूर]] (अ.ज.) | [[पीडीका रजन्ना दोरा]] |- | १४ | [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] | [[संबंगी वेंकटाचिना अप्पाला नायडू]] |- | १५ | [[चिपुरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चिपुरुपल्ली]] | [[बोत्सा सत्यनारायण]] |- | १६ | [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] | [[बोत्सा अप्पलानारस्या]] |- | १७ | [[नेल्लीमर्ला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमर्ला]] | [[बड्डूकोंडा अप्पल नायडू]] |- | १८ | [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विझियानगरम]] | [[कोलाघाटला वीरभद्र स्वामी]] | विधानसभा उपसभापती (१८ सप्टेंबर २०२२ पासून) |- | १९ | [[शृंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|शृंगवरपुकोटा]] | [[कडुबंडी श्रीनिवास राव]] | |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विशाखापट्टणम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विशाखापट्टणम जिल्हा'''</span>]] |- | २० | [[भीमीली विधानसभा मतदारसंघ|भीमीली]] | [[मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव (अवंती)|मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | |- | २१ | [[विशाखापट्टणम पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम पूर्व]] | [[रामकृष्ण बाबू वेलगपुडी]] |rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| |rowspan="2" | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |rowspan="2" bgcolor=#FF9933| |rowspan="2" | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | rowspan="2" | २२ | rowspan="2" | [[विशाखापट्टणम दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम दक्षिण]] | [[वसुपल्ली गणेश कुमार]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | rowspan="2" | २३ | rowspan="2" | [[विशाखापट्टणम उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम उत्तर]] | [[गंटा श्रीनिवास राव]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | राजीनामा |- |colspan="6"| रिक्त |- | २४ | [[विशाखापट्टणम पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम पश्चिम]] | [[पी.व्ही.जी.आर. नायडू]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | |- | २५ | [[गजुवाका विधानसभा मतदारसंघ|गजुवाका]] | [[तिप्पला नागीरेड्डी]] | rowspan="9" bgcolor=#0000FF| | rowspan="9"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="9" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="9" | — | rowspan="8" | |- | २६ | [[चोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|चोडवरम]] | [[कर्ण धर्मश्री]] |- | २७ | [[मदुगुला विधानसभा मतदारसंघ|मदुगुला]] | [[बुदी मुत्यालानायडू]] |- | २८ | [[अरकू खोरे विधानसभा मतदारसंघ|अरकू खोरे]] (अ.ज.) | [[चेट्टी फाल्गुणा]] |- | २९ | [[पादेरु विधानसभा मतदारसंघ|पादेरु]] (अ.ज.) | [[कोटागुल्ली भाग्यलक्ष्मी]] |- | ३० | [[अनकापल्ली विधानसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[अमरनाथ गुडीवडा]] |- | ३१ | [[पेंदुर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेंदुर्ती]] | [[अनमरेड्डी अदीप राज]] |- | ३२ | [[एलामांचिली विधानसभा मतदारसंघ|एलामांचिली]] | [[उप्पलपती वेंकट रामणामुर्ती राजू]] |- | rowspan="2" | ३३ | rowspan="2" | [[पायकरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|पायकरावपेट]] | [[गोल्ला बाबुराव]] | राजीनामा ([[राज्यसभा|राज्यसभेवर निवडून गेले]]) |- |colspan="6"| रिक्त |- | ३४ |[[नरसीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|नरसीपट्टणम]] | [[पेटला उमाशंकर गणेश]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ३५ | [[तुणी विधानसभा मतदारसंघ|तुणी]] | [[दाडीसेट्टी रामलिंगेश्वर राजा]] | rowspan="4" bgcolor=#0000FF| | rowspan="4"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="4" | — | rowspan="10" | |- | ३६ | [[प्रत्तीपाडु, काकीनाडा विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (काकीनाडा)]] | [[पुर्णचंद्र प्रसाद]] |- | ३७ | [[पिठापुरम विधानसभा मतदारसंघ|पिठापुरम]] | [[डोराबाबू पेंडम]] |- | ३८ | [[काकीनाडा ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा ग्रामीण]] | [[कुर्साला कन्नाबाबू]] |- | ३९ | [[पेद्दपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पेद्दपुरम]] | [[निम्मकायल चिनराजप्पा]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ४० | [[अनपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|अनपर्ती]] | [[सुर्यनारायण रेड्डी]] | rowspan="5" bgcolor=#0000FF| | rowspan="5"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="5" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="5" | — |- | ४१ | [[काकीनाडा शहर विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा शहर]] | [[द्वारमपुडी चंद्रशेखर रेड्डी]] |- | ४२ | [[रामचंद्रपुरम विधानसभा मतदारसंघ|रामचंद्रपुरम]] | [[श्रीनिवास वेणुगोपाळकृष्ण]] |- | ४३ | [[म्मजवारम विधानसभा मतदारसंघ|म्मजवारम]] | [[पोन्नदा वेंकट सतीश कुमार]] |- | ४४ | [[अमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] (अ.जा.) | [[पिनिप विश्वरुप]] |- | rowspan="2" | ४५ | rowspan="2" | [[रझोले विधानसभा मतदारसंघ|रझोले]] (अ.जा.) | rowspan="2" | [[रपाका वारा प्रसाद राव]] |bgcolor=#A91101| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | rowspan="2" | [[जन सेना पक्ष|जनसेना पक्षामधून]] निलंबीत, अपक्ष म्हणून [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — |- | ४६ | [[गन्नवर्मन, कोनासीमा विधानसभा मतदारसंघ|गन्नवर्मन (कोनासीमा)]] (अ.जा.) | [[कोनदेती चित्तीबाबू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="8" | |- | ४७ | [[कोट्टपेट विधानसभा मतदारसंघ|कोट्टपेट]] | [[चिर्ला जगीरेड्डी]] |- | ४८ | [[मंडपेटा विधानसभा मतदारसंघ|मंडपेटा]] | [[व्ही. जोगेश्वर राव]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ४९ | [[राजनगरम विधानसभा मतदारसंघ|राजनगरम]] | [[जक्कमपुडी राजा]] |bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | — |- | ५० | [[राजमुंद्री शहर विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री शहर]] | [[आदीरेड्डी भवानी]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="2"| [[तेलुगू देशम पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FF9933| | rowspan="2"|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ५१ | [[राजमुंद्री ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री ग्रामीण]] | [[गोरंट्ल्या बुचिया चौधरी]] |- | ५२ | [[जग्गमपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गमपेट]] | [[ज्योतुला चंतीबाबू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — |- | ५३ | [[रामपाचोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|रामपाचोडवरम]] | [[नागुलापल्ली धनलक्ष्मी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पश्चिम गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ५४ | [[कोव्वुर विधानसभा मतदारसंघ|कोव्वुर]](अ.जा.) | [[तनेती वनिता]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — | rowspan="15" | |- | ५५ | [[निडदवोलु विधानसभा मतदारसंघ|निडदवोलु]] | [[जी. श्रीनिवास नायडू]] |- | ५६ | [[आचंटा विधानसभा मतदारसंघ|आचंटा]] | [[चेरुकुवडा श्री रंगनाद राजू]] |- | ५७ | [[पालकोल्लु विधानसभा मतदारसंघ|पालकोल्लु]] | [[निम्मल राम नायडू]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ५८ | [[नरसापुरम विधानसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] | [[मुदुनुरी प्रसाद राजू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — |- | ५९ | [[भीमवरम विधानसभा मतदारसंघ|भीमवरम]] | [[ग्रंधी श्रीनिवास]] |- | ६० | [[उंडी विधानसभा मतदारसंघ|उंडी]] | [[मंतेना रामराजू]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ६१ | [[तानुकू विधानसभा मतदारसंघ|तानुकू]] | [[करुमुरी वेंकट नागेश्वर राव]] | rowspan="8" bgcolor=#0000FF| | rowspan="8"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="8" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="8" | — |- | ६२ | [[ताडेपल्लीगुडम विधानसभा मतदारसंघ|ताडेपल्लीगुडम]] | [[कोत्तू सत्यनारायण]] |- | ६३ | [[उंगुटूरु विधानसभा मतदारसंघ|उंगुटूरु]] | [[पुप्पाला श्रीनिवासराव]] |- | ६४ | [[देंदुलुरु विधानसभा मतदारसंघ|देंदुलुरु]] | [[आब्बया चौधरी कोठारी]] |- | ६५ | [[एलुरु विधानसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[आल्ल काली कृष्ण श्रीनिवास]] |- | ६६ | [[गोपाळपुरम विधानसभा मतदारसंघ|गोपाळपुरम]] (अ.जा.) | [[तलारी वेंकटराव]] |- | ६७ | [[पोलवरम विधानसभा मतदारसंघ|पोलवरम]] (अ.ज.) | [[तेल्लम बालाराजू]] |- | ६८ | [[चिंतलपुडी विधानसभा मतदारसंघ|चिंतलपुडी]] (अ.जा.) | [[वुन्नमाट्ल एलिझा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ६९ | [[तिरुवूरु विधानसभा मतदारसंघ|तिरुवूरु]] (अ.जा.) | [[कोक्कीलगड्डा रक्षण निधी]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | |- | ७० | [[नुज्वेद विधानसभा मतदारसंघ|नुज्वेद]] | [[मेका वेंकट प्रताप अप्पाराव]] |- | rowspan="2" | ७१ | rowspan="2" | [[गण्णवरम, कृष्णा विधानसभा मतदारसंघ|गण्णवरम (कृष्णा)]] | [[वल्लभनेनी वंशी मोहन]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ७२ | [[गुडीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|गुडीवाडा]] | [[कोडाली श्री वेंकटेश्वर राव]] | rowspan="6" bgcolor=#0000FF| | rowspan="6"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="6" | — | rowspan="6" | |- | ७३ | [[कैकालुरू विधानसभा मतदारसंघ|कैकालुरू]] | [[दुलम नागेश्वर राव]] |- | ७४ | [[पेडणा विधानसभा मतदारसंघ|पेडणा]] | [[जोगी रमेश]] |- | ७५ | [[मछलीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[पर्नी वेंकटरामया]] |- | ७६ | [[अवनीगड्ड विधानसभा मतदारसंघ|अवनीगड्ड]] | [[रमेश बाबू सिम्हाद्री]] |- | ७७ | [[पामरु विधानसभा मतदारसंघ|पामरु]] (अ.जा.) | [[अनिल कुमार काईली]] |- | rowspan="2" | ७८ | rowspan="2" | [[पेनामलूरु विधानसभा मतदारसंघ|पेनामलूरु]] (अ.जा.) | rowspan="2" | [[कोलुसू पार्थसारथी]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा, अपक्ष म्हणून [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ७९ | [[विजयवाडा पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा पश्चिम]] | [[वेल्लमपल्ली श्रीनिवास]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="3" | |- | ८० | [[विजयवाडा मध्य विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा मध्य]] | [[मल्लादी विष्णू]] |- | ८१ | [[विजयवाडा पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा पूर्व]] | [[गड्डे राममोहन]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | rowspan="2" | ८२ | rowspan="2" | [[मैलवरम विधानसभा मतदारसंघ|मैलवरम]] | rowspan="2" | [[वसंत वेंकट कृष्ण प्रसाद]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा, अपक्ष म्हणून [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ८३ | [[नंदीगामा विधानसभा मतदारसंघ|नंदीगामा]] (अ.जा.) | [[एम. जगनमोहन राव]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | |- | ८४ | [[जग्गय्यपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गय्यपेट]] | [[उदयभानू समिनेनी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ८५ | [[पेदकुरपाडु विधानसभा मतदारसंघ|पेदकुरपाडु]] | [[नंबुरु शंकर राव]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | |- | rowspan="2" | ८६ | rowspan="2" | [[ताडीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|ताडीकोंडा]] (अ.जा.) | [[डॉ. उंदवल्ली श्रीदेवी]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ८७ | [[मंगलगिरी विधानसभा मतदारसंघ|मंगलगिरी]] | [[रामकृष्ण रेड्डी]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — | rowspan="5" | |- | ८८ | [[पोन्नूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोन्नूरु]] | [[किलारी वेंकट रोसैय्या]] |- | ८९ | [[वेमुरू विधानसभा मतदारसंघ|वेमुरू]] (अ.जा.) | [[मेरुगू नागर्जून]] |- | ९० | [[रेपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|रेपल्ले]] | [[अनजानी सत्य प्रसाद]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ९१ | [[तेनाली विधानसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | [[आण्णाबथुनी शिव कुमार]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — |- | ९२ | [[बापटला विधानसभा मतदारसंघ|बापटला]] | [[कोना रघुपती]] | विधानसभा उपसभापती (१८ जून २०१९ - १८ सप्टेंबर २०२२) |- | ९३ | [[प्रत्तीपाडु, गुंटुर विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (गुंटुर)]] | [[मेकटोती सुचेरिता]] | |- | rowspan="2" | ९४ | rowspan="2" | [[गुंटुर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|गुंटुर पश्चिम]] | [[मद्दाली गिरिधर राव]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ९५ | [[गुंटुर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|गुंटुर पूर्व]] | [[मोहम्मद मुस्तफा शेख]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" | — | rowspan="7" | |- | ९६ | [[चिलकलुरीपेट विधानसभा मतदारसंघ|चिलकलुरीपेट]] | [[विददाला रजिनी]] |- | ९७ | [[नरसरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[गोपीरेड्डी श्रीनिवास रेड्डी]] |- | ९८ | [[सत्तेनापल्ले विधानसभा मतदारसंघ|सत्तेनापल्ले]] | [[अम्बाटी रामबाबू]] |- | ९९ | [[विनूकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|विनूकोंडा]] | [[बोल्ला ब्रह्म नायडू]] |- | १०० | [[गुरजाला विधानसभा मतदारसंघ|गुरजाला]] | [[कासू महेश रेड्डी]] |- | १०१ | [[माचरला विधानसभा मतदारसंघ|माचरला]] | [[रामकृष्ण रेड्डी पिन्नेल्ली]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | १०२ | [[येरगोंडापलेम विधानसभा मतदारसंघ|येरगोंडापलेम]] (अ.जा.) | [[ओदीमुलापू सुरेश]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="4" | |- | १०३ | [[दर्सी विधानसभा मतदारसंघ|दर्सी]] | [[मद्दीसेट्टी वेणुगोपाळ]] |- | १०४ | [[परचुरु विधानसभा मतदारसंघ|परचुरु]] | [[येलुरु सांबशिवराव]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="3"|[[तेलुगू देशम पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FF9933| | rowspan="3"|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | १०५ | [[आड्डण्की विधानसभा मतदारसंघ|आड्डण्की]] | [[गोत्तीपती रविकुमार]] |- | rowspan="2" | १०६ | rowspan="2" | [[चिराला विधानसभा मतदारसंघ|चिराला]] | [[कर्ण बलरामकृष्ण मूर्ती]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | १०७ | [[संथानुथालापडू विधानसभा मतदारसंघ|संथानुथालापडू]] (अ.जा.) | [[टी.जे.आर. सुधाकर बाबू]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — | rowspan="7" | |- | १०८ | [[ओंगोल विधानसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[बलिनेनी श्रीनिवास रेड्डी]] |- | १०९ | [[कंदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|कंदुकुरु]] | [[मनुगुंटा महीधर रेड्डी]] |- | ११० | [[कोंडपी विधानसभा मतदारसंघ|कोंडपी]] (अ.जा.) | [[डोला श्री बाळा वीरंजनेय स्वामी]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | १११ | [[मरकापुरम विधानसभा मतदारसंघ|मरकापुरम]] | [[कुंदुरु नागर्जून रेड्डी]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — |- | ११२ | [[गिद्दलूरु विधानसभा मतदारसंघ|गिद्दलूरु]] | [[अण्णा रामबाबू]] |- | ११३ | [[कनिगिरी विधानसभा मतदारसंघ|कनिगिरी]] | [[मधु सुधन यादव]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | ११४ | [[कावाली विधानसभा मतदारसंघ|कावाली]] | [[रमीरेड्डी प्रतापकुमार रेड्डी]] | rowspan="6" bgcolor=#0000FF| | rowspan="6"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="6" | — | |- | rowspan="2" | ११५ | rowspan="2" | [[आत्मकुरु विधानसभा मतदारसंघ|आत्मकुरु]] | [[मेकपाटी गौतम रेड्डी]] | २१ फेब्रुवारी २०२२ रोजी निधन |- | [[मेकपाटी विक्रम रेड्डी]] | २३ जून २०२२ रोजी पोटनिवडणूकीद्वारे विजयी |- | ११६ | [[कोवूरू विधानसभा मतदारसंघ|कोवूरू]] | [[नल्लपरेड्डी प्रसन्न कुमार रेड्डी]] | rowspan="2" | |- | ११७ | [[नेल्लोर शहर विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर शहर]] | [[अनिलकुमार पोलुबोईना]] |- | rowspan="2" | ११८ | rowspan="2" | [[नेल्लोर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर ग्रामीण]] | [[कोट्टमरेड्डी श्रीधर रेड्डी]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ११९ | [[सर्वपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|सर्वपल्ली]] | [[काकानी गोवर्धन रेड्डी]] | rowspan="4" bgcolor=#0000FF| | rowspan="4"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="4" | — | rowspan="3" | |- | १२० | [[गुडूरु विधानसभा मतदारसंघ|गुडूरु]] (अ.जा.) | [[वरप्रसाद राव वेलगापल्ली]] |- | १२१ | [[सुलुरपेट विधानसभा मतदारसंघ|सुलुरपेट]] | [[किलीवेती संजीवा]] |- | rowspan="2" | १२२ | rowspan="2" | [[वेंकटगिरी विधानसभा मतदारसंघ|वेंकटगिरी]] | [[अनाम रामनारायण रेड्डी]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | rowspan="2" | १२३ | rowspan="2" | [[उदयगिरी विधानसभा मतदारसंघ|उदयगिरी]] | [[मेकपाटी चंद्रशेखर रेड्डी]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| |— | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | rowspan="2" | १२४ | rowspan="2" | [[बदवेल विधानसभा मतदारसंघ|बदवेल]] (अ.जा.) | [[गुंथोटी वेंकट सुब्बय्या]] | rowspan="11" bgcolor=#0000FF| | rowspan="11"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="11" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="11" |— | २८ मार्च २०२१ रोजी निधन |- | [[दासरी सुधा]] | ३० ऑक्टोबर २०२१ रोजी पोटनिवडणूकीद्वारे विजयी |- | १२५ | [[राजमपेट विधानसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[मेदा वेंकट मल्लिकार्जुन रेड्डी]] | rowspan="4" | |- | १२६ | [[कडप्पा विधानसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[अमजत बाशा शेख बेपारी]] |- | १२७ | [[कोडुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुरु]] (अ.जा.) | [[कोरमुटला श्रीनिवासलु]] |- | १२८ | [[रायचोटी विधानसभा मतदारसंघ|रायचोटी]] | [[गडीकोटा श्रीकांत रेड्डी]] |- | १२९ | [[पुलिवेंडला विधानसभा मतदारसंघ|पुलिवेंडला]] | [[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]] | [[आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] |- | १३० | [[कमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|कमलापुरम]] | [[पोचीमरेड्डी रविंद्रनाथ रेड्डी]] | rowspan="4" | |- | १३१ | [[जम्मलमडुगु विधानसभा मतदारसंघ|जम्मलमडुगु]] | [[सुधीर रेड्डी]] |- | १३२ | [[प्रदातुरु विधानसभा मतदारसंघ|प्रदातुरु]] | [[रचमल्लू शिव प्रसाद रेड्डी]] |- | १३३ | [[मैदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|मैदुकुरु]] | [[रघुरामरेड्डी सेत्तीपल्ली]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नूल जिल्हा|<span style="color:white;">'''कर्नूल जिल्हा'''</span>]] |- | १३४ | [[आल्लागाडा विधानसभा मतदारसंघ|आल्लागाडा]] | [[गंगुला ब्रिजेंद्र रेड्डी]] | rowspan="13" bgcolor=#0000FF| | rowspan="13"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="13" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="13" |— | rowspan="13" | |- | १३५ | [[श्रीशैलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीशैलम]] | [[शिल्पा चक्रपाणी रेड्डी]] |- | १३६ | [[नंदीकोटकुरु विधानसभा मतदारसंघ|नंदीकोटकुरु]] (अ.जा.) | [[थोगुरू आर्थर]] |- | १३७ | [[कर्नूल विधानसभा मतदारसंघ|कर्नूल]] | [[अब्दुल हाफीझ खान]] |- | १३८ | [[पाण्यम विधानसभा मतदारसंघ|पाण्यम]] | [[कतासनी रामभूपाल रेड्डी]] |- | १३९ | [[नंद्याल विधानसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[शिल्पा रविचंद्र किशोर रेड्डी]] |- | १४० | [[बंगनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|बंगनपल्ले]] | [[कतासनी रामी रेड्डी]] |- | १४१ | [[धोन विधानसभा मतदारसंघ|धोन]] | [[बुग्गन राजेंद्रनाथ]] |- | १४२ | [[पट्टीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पट्टीकोंडा]] | [[कांगती श्रीदेवी]] |- | १४३ | [[कोडुमुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुमुरु]] (अ.जा.) | [[जरदोद्दी सुधाकर]] |- | १४४ | [[येम्मीगणूरु विधानसभा मतदारसंघ|येम्मीगणूरु]] | [[चेन्ना केशव रेड्डी]] |- | १४५ | [[मंत्रालयम विधानसभा मतदारसंघ|मंत्रालयम]] | [[बलनागी रेड्डी]] |- | १४६ | [[अदोनी विधानसभा मतदारसंघ|अदोनी]] | [[साईप्रसाद रेड्डी]] |- | rowspan="2" | १४७ | rowspan="2" | [[आलूर विधानसभा मतदारसंघ|आलूर]] | rowspan="2" | [[गुम्मानूर जयराम]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा, अपक्ष म्हणून [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनंतपूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनंतपूर जिल्हा'''</span>]] |- | rowspan="2" | १४८ | rowspan="2" | [[रायदूर्ग विधानसभा मतदारसंघ|रायदूर्ग]] | rowspan="2" | [[कप्पू रामचंद्र रेड्डी]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| |- | १४९ | [[उरवकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|उरवकोंडा]] | [[पय्यावुला केशव]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | rowspan="13" | |- | १५० | [[गुंटकल विधानसभा मतदारसंघ|गुंटकल]] | [[वेंकटराम रेड्डी]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" |— |- | १५१ | [[ताडीपत्री विधानसभा मतदारसंघ|ताडीपत्री]] | [[पेद्दा रेड्डी]] |- | १५२ | [[सिंगनमला विधानसभा मतदारसंघ|सिंगनमला]] (अ.जा.) | [[जोन्नलगड्डा पद्मावती]] |- | १५३ | [[अनंतपूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अनंतपूर शहर]] | [[अनंता वेंकटरामी रेड्डी]] |- | १५४ | [[कल्याणदूर्ग विधानसभा मतदारसंघ|कल्याणदूर्ग]] | [[के.व्ही. उशाश्री चरण]] |- | १५५ | [[रपताडु विधानसभा मतदारसंघ|रपताडु]] | [[थोपुधूर्ती प्रकाश रेड्डी]] |- | १५६ | [[मडकसीरा विधानसभा मतदारसंघ|मडकसीरा]] (अ.जा.) | [[एम. थिप्पेस्वामी]] |- | १५७ | [[हिंदुपूर विधानसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] | [[नंदमुरी बाळकृष्ण]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | १५८ | [[पेनुकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पेनुकोंडा]] | [[मालगुंडला शंकरनारायण]] | rowspan="4" bgcolor=#0000FF| | rowspan="4"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="4" |— |- | १५९ | [[पेट्टपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेट्टपर्ती]] | [[दुद्दुकुंट श्रीधर रेड्डी]] |- | १६० | [[धर्मवरम विधानसभा मतदारसंघ|धर्मवरम]] | [[केथीरेड्डी वेंकटरामी रेड्डी]] |- | १६१ | [[कादिरी विधानसभा मतदारसंघ|कादिरी]] | [[पी.व्ही. सिद्द रेड्डी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चित्तूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''चित्तूर जिल्हा'''</span>]] |- | १६२ | [[तांबल्लपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|तांबल्लपल्ले]] | [[पी.द्वारकानाथ रेड्डी]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" |— | rowspan="7" | |- | १६३ | [[पिलेरु विधानसभा मतदारसंघ|पिलेरु]] | [[सी.रामचंद्र रेड्डी]] |- | १६४ | [[मदनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|मदनपल्ले]] | [[मोहम्मद नवाझ बाशा]] |- | १६५ | [[पोंगनूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोंगनूरु]] | [[पी.रामचंद्र रेड्डी]] |- | १६६ | [[चंद्रगिरी विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रगिरी]] | [[सी.भास्कर रेड्डी]] |- | १६७ | [[तिरुपती विधानसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[भूमाना करुणाकर रेड्डी]] |- | १६८ | [[श्रीकालहस्ती विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकालहस्ती]] | [[बी.मधुसुदन रेड्डी]] |- | rowspan="2" | १६९ | rowspan="2" | [[सत्यवेदु विधानसभा मतदारसंघ|सत्यवेदु]] (अ.जा.) | rowspan="2" | [[आदिमुलम कोनेती]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| |- | १७० | [[नागरी विधानसभा मतदारसंघ|नागरी]] | [[रोजा सेल्वामणी]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" |— | rowspan="2" | |- | १७१ | [[गंगाधर नेल्लोर विधानसभा मतदारसंघ|गंगाधर नेल्लोर]] (अ.जा.) | [[के. नारायण स्वामी]] |- | rowspan="2" | १७२ | rowspan="2" | [[चित्तूर विधानसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | rowspan="2" | [[अरनी श्रीनिवासुलू]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| |- | १७३ | [[पुथलपट्टु विधानसभा मतदारसंघ|पुथलपट्टु]] (अ.जा.) | [[एम. बाबू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" |— | rowspan="2" | |- | १७४ | [[पालमनेरु विधानसभा मतदारसंघ|पालमनेरु]] | [[एन. वेंकट गौडा]] |- | १७५ | [[कुप्पम विधानसभा मतदारसंघ|कुप्पम]] | [[चंद्राबाबू नायडू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |विधानसभा विरोधी पक्षनेते |} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेश विधानसभा]] 4dwhydyqj1b71hb2u3zw477xyeood97 2689330 2689327 2026-06-15T06:34:47Z Aditya tamhankar 80177 2689330 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = आंध्र प्रदेश विधानसभा<br><small>(आंध्र प्रदेश शासन सभा)</small><br>ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ<br><small>(ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన మండలి)</small> | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = १५वी आंध्र प्रदेश विधानसभा | चिन्ह_चित्र = | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = अध्यक्ष | नेता१ = [[थम्मिनेनी सीताराम]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (१९ जून २०१९-) | पक्ष१ = | निवडणूक१ = | नेता२_प्रकार = उपाध्यक्ष | नेता२ = [[कोना रघुपती]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (१८ जून २०१९-१८ सप्टेंबर २०२२)<br>[[कोलाघाटला वीरभद्र स्वामी]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (१८ सप्टेंबर २०२२-) | पक्ष२ = | निवडणूक२ = | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता<br>({{AutoLink|आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}) | नेता३ = [[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]]<br><small>([[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]])</small> (३० मे २०१९-) | पक्ष३ = | निवडणूक३= | नेता४_प्रकार = | नेता४ = | पक्ष४ = | निवडणूक४= | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = [[चंद्राबाबू नायडू]]<br><small>([[तेलुगू देशम पक्ष]])</small> (३० मे २०१९-) | पक्ष५ = | नेता६_प्रकार = | नेता६ = | पक्ष६ = | निवडणूक५ = | सदस्य = १७५ | सभागृह१ = | सभागृह२ = | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = | सभागृह२_संरचना_रुंदी = | राजकीय_गट१ = | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]] | मागील_निवडणूक२ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२४|२०२४]] | सत्र_सभागृह_चित्र = Andhra Pradesh Secretariat.jpg | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = | बैठक_ठिकाण = [[अमरावती (आंध्र प्रदेश)|अमरावती]], [[आंध्र प्रदेश]] | संकेतस्थळ = [https://www.aplegislature.org/ आंध्र प्रदेश विधानसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२= }} [[आंध्र प्रदेश]] राज्याची चौदावी विधानसभा [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुकीद्वारे]] ३० मे २०१९ रोजी गठित झाली. * टीप :- १९५६ साली आंध्र आणि हैदराबादचे विलीनीकरण करत नवीन आंध्र प्रदेश राज्याची जी विधानसभा गठित झाली तिला जर पहिली विधानसभा म्हणून गणले तर ही विधानसभा १५वी विधानसभा ठरते. ==संख्याबळ== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan=2|आघाडी ! colspan="2" | पक्ष ! सदस्य संख्या ! गटनेता |- | rowspan="2" bgcolor="#0000FF" | | rowspan="2" | '''सरकार''' '''(१४१)''' | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | १४० | '''[[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]]''' |- | bgcolor=#A8C3BC| | अपक्ष | १ | — |- | rowspan="2" bgcolor="#FF9933" | | rowspan="2" | '''विरोधी पक्ष<br><small>[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]</small>''' '''(२१)''' | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | १८ | '''[[चंद्राबाबू नायडू]]''' |- | bgcolor=#A8C3BC| | अपक्ष | ३ | — |- | bgcolor="#A8C3BC" | | '''इतर''' '''(३)''' | bgcolor=#A8C3BC| | अपक्ष | ३ | — |- | colspan="4" | '''रिक्त''' <br>'''(१०)''' | १० | |- ! colspan="4"|एकूण ! १७५ ! |} ==आमदार== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[श्रीकाकुलम जिल्हा|<span style="color:white;">'''श्रीकाकुलम जिल्हा'''</span>]] |- | १ | [[इच्छापुरम विधानसभा मतदारसंघ|इच्छापुरम]] | [[अशोक बेंडालम]] |bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | rowspan="5" | |- | २ | [[पलासा विधानसभा मतदारसंघ|पलासा]] | [[सीदीरी अप्पलाराजू]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — |- | ३ | [[टेक्कली विधानसभा मतदारसंघ|टेक्कली]] | [[किंजरापु अचन्नैडू]] |bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ४ | [[पठापट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|पठापट्टणम]] | [[रेड्डी शांती]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" | — |- | ५ | [[श्रीकाकुलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[धर्माना प्रसाद राव]] |- | ६ | [[आमदालवलसा विधानसभा मतदारसंघ|आमदालवलसा]] | [[थम्मिनेनी सिताराम]] | विधानसभा सभापती |- | ७ | [[एचेर्ला विधानसभा मतदारसंघ|एचेर्ला]] | [[गोर्ले किरण कुमार]] | rowspan="4" | |- | ८ | [[नरसण्णापेटा विधानसभा मतदारसंघ|नरसण्णापेटा]] | [[धर्माना कृष्ण दास]] |- | ९ | [[राजम विधानसभा मतदारसंघ|राजम]] (अ.जा.) | [[कंबाला जोगुलू]] |- | १० | [[पालकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पालकोंडा]] (अ.ज.) | [[विश्वसराय कलावती]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विझीयानगरम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विझीयानगरम जिल्हा'''</span>]] |- | ११ | [[कुरुपम विधानसभा मतदारसंघ|कुरुपम]] (अ.ज.) | [[पामुला पुष्प श्रीवणी]] | rowspan="9" bgcolor=#0000FF| | rowspan="9"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="9" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="9" | — | rowspan="7" | |- | १२ | [[पार्वतीपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] (अ.जा.) | [[अलाजंगी जोगाराव]] |- | १३ | [[सालूर विधानसभा मतदारसंघ|सालूर]] (अ.ज.) | [[पीडीका रजन्ना दोरा]] |- | १४ | [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] | [[संबंगी वेंकटाचिना अप्पाला नायडू]] |- | १५ | [[चिपुरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चिपुरुपल्ली]] | [[बोत्सा सत्यनारायण]] |- | १६ | [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] | [[बोत्सा अप्पलानारस्या]] |- | १७ | [[नेल्लीमर्ला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमर्ला]] | [[बड्डूकोंडा अप्पल नायडू]] |- | १८ | [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विझियानगरम]] | [[कोलाघाटला वीरभद्र स्वामी]] | विधानसभा उपसभापती (१८ सप्टेंबर २०२२ पासून) |- | १९ | [[शृंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|शृंगवरपुकोटा]] | [[कडुबंडी श्रीनिवास राव]] | |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विशाखापट्टणम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विशाखापट्टणम जिल्हा'''</span>]] |- | २० | [[भीमीली विधानसभा मतदारसंघ|भीमीली]] | [[मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव (अवंती)|मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | |- | २१ | [[विशाखापट्टणम पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम पूर्व]] | [[रामकृष्ण बाबू वेलगपुडी]] |rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| |rowspan="2" | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |rowspan="2" bgcolor=#FF9933| |rowspan="2" | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | rowspan="2" | २२ | rowspan="2" | [[विशाखापट्टणम दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम दक्षिण]] | [[वसुपल्ली गणेश कुमार]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | rowspan="2" | २३ | rowspan="2" | [[विशाखापट्टणम उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम उत्तर]] | [[गंटा श्रीनिवास राव]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | राजीनामा |- |colspan="6"| रिक्त |- | २४ | [[विशाखापट्टणम पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम पश्चिम]] | [[पी.व्ही.जी.आर. नायडू]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | |- | २५ | [[गजुवाका विधानसभा मतदारसंघ|गजुवाका]] | [[तिप्पला नागीरेड्डी]] | rowspan="9" bgcolor=#0000FF| | rowspan="9"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="9" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="9" | — | rowspan="8" | |- | २६ | [[चोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|चोडवरम]] | [[कर्ण धर्मश्री]] |- | २७ | [[मदुगुला विधानसभा मतदारसंघ|मदुगुला]] | [[बुदी मुत्यालानायडू]] |- | २८ | [[अरकू खोरे विधानसभा मतदारसंघ|अरकू खोरे]] (अ.ज.) | [[चेट्टी फाल्गुणा]] |- | २९ | [[पादेरु विधानसभा मतदारसंघ|पादेरु]] (अ.ज.) | [[कोटागुल्ली भाग्यलक्ष्मी]] |- | ३० | [[अनकापल्ली विधानसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[अमरनाथ गुडीवडा]] |- | ३१ | [[पेंदुर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेंदुर्ती]] | [[अनमरेड्डी अदीप राज]] |- | ३२ | [[एलामांचिली विधानसभा मतदारसंघ|एलामांचिली]] | [[उप्पलपती वेंकट रामणामुर्ती राजू]] |- | rowspan="2" | ३३ | rowspan="2" | [[पायकरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|पायकरावपेट]] | [[गोल्ला बाबुराव]] | राजीनामा ([[राज्यसभा|राज्यसभेवर निवडून गेले]]) |- |colspan="6"| रिक्त |- | ३४ |[[नरसीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|नरसीपट्टणम]] | [[पेटला उमाशंकर गणेश]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ३५ | [[तुणी विधानसभा मतदारसंघ|तुणी]] | [[दाडीसेट्टी रामलिंगेश्वर राजा]] | rowspan="4" bgcolor=#0000FF| | rowspan="4"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="4" | — | rowspan="10" | |- | ३६ | [[प्रत्तीपाडु, काकीनाडा विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (काकीनाडा)]] | [[पुर्णचंद्र प्रसाद]] |- | ३७ | [[पिठापुरम विधानसभा मतदारसंघ|पिठापुरम]] | [[डोराबाबू पेंडम]] |- | ३८ | [[काकीनाडा ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा ग्रामीण]] | [[कुर्साला कन्नाबाबू]] |- | ३९ | [[पेद्दपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पेद्दपुरम]] | [[निम्मकायल चिनराजप्पा]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ४० | [[अनपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|अनपर्ती]] | [[सुर्यनारायण रेड्डी]] | rowspan="5" bgcolor=#0000FF| | rowspan="5"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="5" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="5" | — |- | ४१ | [[काकीनाडा शहर विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा शहर]] | [[द्वारमपुडी चंद्रशेखर रेड्डी]] |- | ४२ | [[रामचंद्रपुरम विधानसभा मतदारसंघ|रामचंद्रपुरम]] | [[श्रीनिवास वेणुगोपाळकृष्ण]] |- | ४३ | [[म्मजवारम विधानसभा मतदारसंघ|म्मजवारम]] | [[पोन्नदा वेंकट सतीश कुमार]] |- | ४४ | [[अमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] (अ.जा.) | [[पिनिप विश्वरुप]] |- | rowspan="2" | ४५ | rowspan="2" | [[रझोले विधानसभा मतदारसंघ|रझोले]] (अ.जा.) | rowspan="2" | [[रपाका वारा प्रसाद राव]] |bgcolor=#A91101| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | rowspan="2" | [[जन सेना पक्ष|जनसेना पक्षामधून]] निलंबीत, अपक्ष म्हणून [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — |- | ४६ | [[गन्नवर्मन, कोनासीमा विधानसभा मतदारसंघ|गन्नवर्मन (कोनासीमा)]] (अ.जा.) | [[कोनदेती चित्तीबाबू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="8" | |- | ४७ | [[कोट्टपेट विधानसभा मतदारसंघ|कोट्टपेट]] | [[चिर्ला जगीरेड्डी]] |- | ४८ | [[मंडपेटा विधानसभा मतदारसंघ|मंडपेटा]] | [[व्ही. जोगेश्वर राव]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ४९ | [[राजनगरम विधानसभा मतदारसंघ|राजनगरम]] | [[जक्कमपुडी राजा]] |bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | — |- | ५० | [[राजमुंद्री शहर विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री शहर]] | [[आदीरेड्डी भवानी]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="2"| [[तेलुगू देशम पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FF9933| | rowspan="2"|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ५१ | [[राजमुंद्री ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री ग्रामीण]] | [[गोरंट्ल्या बुचिया चौधरी]] |- | ५२ | [[जग्गमपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गमपेट]] | [[ज्योतुला चंतीबाबू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — |- | ५३ | [[रामपाचोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|रामपाचोडवरम]] | [[नागुलापल्ली धनलक्ष्मी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पश्चिम गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ५४ | [[कोव्वुर विधानसभा मतदारसंघ|कोव्वुर]](अ.जा.) | [[तनेती वनिता]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — | rowspan="15" | |- | ५५ | [[निडदवोलु विधानसभा मतदारसंघ|निडदवोलु]] | [[जी. श्रीनिवास नायडू]] |- | ५६ | [[आचंटा विधानसभा मतदारसंघ|आचंटा]] | [[चेरुकुवडा श्री रंगनाद राजू]] |- | ५७ | [[पालकोल्लु विधानसभा मतदारसंघ|पालकोल्लु]] | [[निम्मल राम नायडू]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ५८ | [[नरसापुरम विधानसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] | [[मुदुनुरी प्रसाद राजू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — |- | ५९ | [[भीमवरम विधानसभा मतदारसंघ|भीमवरम]] | [[ग्रंधी श्रीनिवास]] |- | ६० | [[उंडी विधानसभा मतदारसंघ|उंडी]] | [[मंतेना रामराजू]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ६१ | [[तानुकू विधानसभा मतदारसंघ|तानुकू]] | [[करुमुरी वेंकट नागेश्वर राव]] | rowspan="8" bgcolor=#0000FF| | rowspan="8"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="8" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="8" | — |- | ६२ | [[ताडेपल्लीगुडम विधानसभा मतदारसंघ|ताडेपल्लीगुडम]] | [[कोत्तू सत्यनारायण]] |- | ६३ | [[उंगुटूरु विधानसभा मतदारसंघ|उंगुटूरु]] | [[पुप्पाला श्रीनिवासराव]] |- | ६४ | [[देंदुलुरु विधानसभा मतदारसंघ|देंदुलुरु]] | [[आब्बया चौधरी कोठारी]] |- | ६५ | [[एलुरु विधानसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[आल्ल काली कृष्ण श्रीनिवास]] |- | ६६ | [[गोपाळपुरम विधानसभा मतदारसंघ|गोपाळपुरम]] (अ.जा.) | [[तलारी वेंकटराव]] |- | ६७ | [[पोलवरम विधानसभा मतदारसंघ|पोलवरम]] (अ.ज.) | [[तेल्लम बालाराजू]] |- | ६८ | [[चिंतलपुडी विधानसभा मतदारसंघ|चिंतलपुडी]] (अ.जा.) | [[वुन्नमाट्ल एलिझा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ६९ | [[तिरुवूरु विधानसभा मतदारसंघ|तिरुवूरु]] (अ.जा.) | [[कोक्कीलगड्डा रक्षण निधी]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | |- | ७० | [[नुज्वेद विधानसभा मतदारसंघ|नुज्वेद]] | [[मेका वेंकट प्रताप अप्पाराव]] |- | rowspan="2" | ७१ | rowspan="2" | [[गण्णवरम, कृष्णा विधानसभा मतदारसंघ|गण्णवरम (कृष्णा)]] | [[वल्लभनेनी वंशी मोहन]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ७२ | [[गुडीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|गुडीवाडा]] | [[कोडाली श्री वेंकटेश्वर राव]] | rowspan="6" bgcolor=#0000FF| | rowspan="6"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="6" | — | rowspan="6" | |- | ७३ | [[कैकालुरू विधानसभा मतदारसंघ|कैकालुरू]] | [[दुलम नागेश्वर राव]] |- | ७४ | [[पेडणा विधानसभा मतदारसंघ|पेडणा]] | [[जोगी रमेश]] |- | ७५ | [[मछलीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[पर्नी वेंकटरामया]] |- | ७६ | [[अवनीगड्ड विधानसभा मतदारसंघ|अवनीगड्ड]] | [[रमेश बाबू सिम्हाद्री]] |- | ७७ | [[पामरु विधानसभा मतदारसंघ|पामरु]] (अ.जा.) | [[अनिल कुमार काईली]] |- | rowspan="2" | ७८ | rowspan="2" | [[पेनामलूरु विधानसभा मतदारसंघ|पेनामलूरु]] (अ.जा.) | rowspan="2" | [[कोलुसू पार्थसारथी]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा, अपक्ष म्हणून [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ७९ | [[विजयवाडा पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा पश्चिम]] | [[वेल्लमपल्ली श्रीनिवास]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="3" | |- | ८० | [[विजयवाडा मध्य विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा मध्य]] | [[मल्लादी विष्णू]] |- | ८१ | [[विजयवाडा पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|विजयवाडा पूर्व]] | [[गड्डे राममोहन]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | rowspan="2" | ८२ | rowspan="2" | [[मैलवरम विधानसभा मतदारसंघ|मैलवरम]] | rowspan="2" | [[वसंत वेंकट कृष्ण प्रसाद]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा, अपक्ष म्हणून [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ८३ | [[नंदीगामा विधानसभा मतदारसंघ|नंदीगामा]] (अ.जा.) | [[एम. जगनमोहन राव]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | |- | ८४ | [[जग्गय्यपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गय्यपेट]] | [[उदयभानू समिनेनी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ८५ | [[पेदकुरपाडु विधानसभा मतदारसंघ|पेदकुरपाडु]] | [[नंबुरु शंकर राव]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | |- | rowspan="2" | ८६ | rowspan="2" | [[ताडीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|ताडीकोंडा]] (अ.जा.) | [[डॉ. उंदवल्ली श्रीदेवी]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ८७ | [[मंगलगिरी विधानसभा मतदारसंघ|मंगलगिरी]] | [[रामकृष्ण रेड्डी]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — | rowspan="5" | |- | ८८ | [[पोन्नूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोन्नूरु]] | [[किलारी वेंकट रोसैय्या]] |- | ८९ | [[वेमुरू विधानसभा मतदारसंघ|वेमुरू]] (अ.जा.) | [[मेरुगू नागर्जून]] |- | ९० | [[रेपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|रेपल्ले]] | [[अनजानी सत्य प्रसाद]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | ९१ | [[तेनाली विधानसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | [[आण्णाबथुनी शिव कुमार]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — |- | ९२ | [[बापटला विधानसभा मतदारसंघ|बापटला]] | [[कोना रघुपती]] | विधानसभा उपसभापती (१८ जून २०१९ - १८ सप्टेंबर २०२२) |- | ९३ | [[प्रत्तीपाडु, गुंटुर विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (गुंटुर)]] | [[मेकटोती सुचेरिता]] | |- | rowspan="2" | ९४ | rowspan="2" | [[गुंटुर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|गुंटुर पश्चिम]] | [[मद्दाली गिरिधर राव]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ९५ | [[गुंटुर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|गुंटुर पूर्व]] | [[मोहम्मद मुस्तफा शेख]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" | — | rowspan="7" | |- | ९६ | [[चिलकलुरीपेट विधानसभा मतदारसंघ|चिलकलुरीपेट]] | [[विददाला रजिनी]] |- | ९७ | [[नरसरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[गोपीरेड्डी श्रीनिवास रेड्डी]] |- | ९८ | [[सत्तेनापल्ले विधानसभा मतदारसंघ|सत्तेनापल्ले]] | [[अम्बाटी रामबाबू]] |- | ९९ | [[विनूकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|विनूकोंडा]] | [[बोल्ला ब्रह्म नायडू]] |- | १०० | [[गुरजाला विधानसभा मतदारसंघ|गुरजाला]] | [[कासू महेश रेड्डी]] |- | १०१ | [[माचरला विधानसभा मतदारसंघ|माचरला]] | [[रामकृष्ण रेड्डी पिन्नेल्ली]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | १०२ | [[येरगोंडापलेम विधानसभा मतदारसंघ|येरगोंडापलेम]] (अ.जा.) | [[ओदीमुलापू सुरेश]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="4" | |- | १०३ | [[दर्सी विधानसभा मतदारसंघ|दर्सी]] | [[मद्दीसेट्टी वेणुगोपाळ]] |- | १०४ | [[परचुरु विधानसभा मतदारसंघ|परचुरु]] | [[येलुरु सांबशिवराव]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="3"|[[तेलुगू देशम पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FF9933| | rowspan="3"|[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | १०५ | [[आड्डण्की विधानसभा मतदारसंघ|आड्डण्की]] | [[गोत्तीपती रविकुमार]] |- | rowspan="2" | १०६ | rowspan="2" | [[चिराला विधानसभा मतदारसंघ|चिराला]] | [[कर्ण बलरामकृष्ण मूर्ती]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | १०७ | [[संथानुथालापडू विधानसभा मतदारसंघ|संथानुथालापडू]] (अ.जा.) | [[टी.जे.आर. सुधाकर बाबू]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — | rowspan="7" | |- | १०८ | [[ओंगोल विधानसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[बलिनेनी श्रीनिवास रेड्डी]] |- | १०९ | [[कंदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|कंदुकुरु]] | [[मनुगुंटा महीधर रेड्डी]] |- | ११० | [[कोंडपी विधानसभा मतदारसंघ|कोंडपी]] (अ.जा.) | [[डोला श्री बाळा वीरंजनेय स्वामी]] |bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | १११ | [[मरकापुरम विधानसभा मतदारसंघ|मरकापुरम]] | [[कुंदुरु नागर्जून रेड्डी]] | rowspan="3" bgcolor=#0000FF| | rowspan="3"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="3" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="3" | — |- | ११२ | [[गिद्दलूरु विधानसभा मतदारसंघ|गिद्दलूरु]] | [[अण्णा रामबाबू]] |- | ११३ | [[कनिगिरी विधानसभा मतदारसंघ|कनिगिरी]] | [[मधु सुधन यादव]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | ११४ | [[कावाली विधानसभा मतदारसंघ|कावाली]] | [[रमीरेड्डी प्रतापकुमार रेड्डी]] | rowspan="6" bgcolor=#0000FF| | rowspan="6"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="6" | — | |- | rowspan="2" | ११५ | rowspan="2" | [[आत्मकुरु विधानसभा मतदारसंघ|आत्मकुरु]] | [[मेकपाटी गौतम रेड्डी]] | २१ फेब्रुवारी २०२२ रोजी निधन |- | [[मेकपाटी विक्रम रेड्डी]] | २३ जून २०२२ रोजी पोटनिवडणूकीद्वारे विजयी |- | ११६ | [[कोवूरू विधानसभा मतदारसंघ|कोवूरू]] | [[नल्लपरेड्डी प्रसन्न कुमार रेड्डी]] | rowspan="2" | |- | ११७ | [[नेल्लोर शहर विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर शहर]] | [[अनिलकुमार पोलुबोईना]] |- | rowspan="2" | ११८ | rowspan="2" | [[नेल्लोर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर ग्रामीण]] | [[कोट्टमरेड्डी श्रीधर रेड्डी]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | ११९ | [[सर्वपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|सर्वपल्ली]] | [[काकानी गोवर्धन रेड्डी]] | rowspan="4" bgcolor=#0000FF| | rowspan="4"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="4" | — | rowspan="3" | |- | १२० | [[गुडूरु विधानसभा मतदारसंघ|गुडूरु]] (अ.जा.) | [[वरप्रसाद राव वेलगापल्ली]] |- | १२१ | [[सुलुरपेट विधानसभा मतदारसंघ|सुलुरपेट]] | [[किलीवेती संजीवा]] |- | rowspan="2" | १२२ | rowspan="2" | [[वेंकटगिरी विधानसभा मतदारसंघ|वेंकटगिरी]] | [[अनाम रामनारायण रेड्डी]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | rowspan="2" | १२३ | rowspan="2" | [[उदयगिरी विधानसभा मतदारसंघ|उदयगिरी]] | [[मेकपाटी चंद्रशेखर रेड्डी]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| |— | २६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी अपात्र |- |colspan="6"| रिक्त |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | rowspan="2" | १२४ | rowspan="2" | [[बदवेल विधानसभा मतदारसंघ|बदवेल]] (अ.जा.) | [[गुंथोटी वेंकट सुब्बय्या]] | rowspan="11" bgcolor=#0000FF| | rowspan="11"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="11" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="11" |— | २८ मार्च २०२१ रोजी निधन |- | [[दासरी सुधा]] | ३० ऑक्टोबर २०२१ रोजी पोटनिवडणूकीद्वारे विजयी |- | १२५ | [[राजमपेट विधानसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[मेदा वेंकट मल्लिकार्जुन रेड्डी]] | rowspan="4" | |- | १२६ | [[कडप्पा विधानसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[अमजत बाशा शेख बेपारी]] |- | १२७ | [[कोडुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुरु]] (अ.जा.) | [[कोरमुटला श्रीनिवासलु]] |- | १२८ | [[रायचोटी विधानसभा मतदारसंघ|रायचोटी]] | [[गडीकोटा श्रीकांत रेड्डी]] |- | १२९ | [[पुलिवेंडला विधानसभा मतदारसंघ|पुलिवेंडला]] | [[वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी]] | [[आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] |- | १३० | [[कमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|कमलापुरम]] | [[पोचीमरेड्डी रविंद्रनाथ रेड्डी]] | rowspan="4" | |- | १३१ | [[जम्मलमडुगु विधानसभा मतदारसंघ|जम्मलमडुगु]] | [[सुधीर रेड्डी]] |- | १३२ | [[प्रदातुरु विधानसभा मतदारसंघ|प्रदातुरु]] | [[रचमल्लू शिव प्रसाद रेड्डी]] |- | १३३ | [[मैदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|मैदुकुरु]] | [[रघुरामरेड्डी सेत्तीपल्ली]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नूल जिल्हा|<span style="color:white;">'''कर्नूल जिल्हा'''</span>]] |- | १३४ | [[आल्लागाडा विधानसभा मतदारसंघ|आल्लागाडा]] | [[गंगुला ब्रिजेंद्र रेड्डी]] | rowspan="13" bgcolor=#0000FF| | rowspan="13"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="13" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="13" |— | rowspan="13" | |- | १३५ | [[श्रीशैलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीशैलम]] | [[शिल्पा चक्रपाणी रेड्डी]] |- | १३६ | [[नंदीकोटकुरु विधानसभा मतदारसंघ|नंदीकोटकुरु]] (अ.जा.) | [[थोगुरू आर्थर]] |- | १३७ | [[कर्नूल विधानसभा मतदारसंघ|कर्नूल]] | [[अब्दुल हाफीझ खान]] |- | १३८ | [[पाण्यम विधानसभा मतदारसंघ|पाण्यम]] | [[कतासनी रामभूपाल रेड्डी]] |- | १३९ | [[नंद्याल विधानसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[शिल्पा रविचंद्र किशोर रेड्डी]] |- | १४० | [[बंगनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|बंगनपल्ले]] | [[कतासनी रामी रेड्डी]] |- | १४१ | [[धोन विधानसभा मतदारसंघ|धोन]] | [[बुग्गन राजेंद्रनाथ]] |- | १४२ | [[पट्टीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पट्टीकोंडा]] | [[कांगती श्रीदेवी]] |- | १४३ | [[कोडुमुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुमुरु]] (अ.जा.) | [[जरदोद्दी सुधाकर]] |- | १४४ | [[येम्मीगणूरु विधानसभा मतदारसंघ|येम्मीगणूरु]] | [[चेन्ना केशव रेड्डी]] |- | १४५ | [[मंत्रालयम विधानसभा मतदारसंघ|मंत्रालयम]] | [[बलनागी रेड्डी]] |- | १४६ | [[अदोनी विधानसभा मतदारसंघ|अदोनी]] | [[साईप्रसाद रेड्डी]] |- | rowspan="2" | १४७ | rowspan="2" | [[आलूर विधानसभा मतदारसंघ|आलूर]] | rowspan="2" | [[गुम्मानूर जयराम]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा, अपक्ष म्हणून [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षाला]] पाठिंबा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनंतपूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनंतपूर जिल्हा'''</span>]] |- | rowspan="2" | १४८ | rowspan="2" | [[रायदूर्ग विधानसभा मतदारसंघ|रायदूर्ग]] | rowspan="2" | [[कप्पू रामचंद्र रेड्डी]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| |- | १४९ | [[उरवकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|उरवकोंडा]] | [[पय्यावुला केशव]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] | rowspan="13" | |- | १५० | [[गुंटकल विधानसभा मतदारसंघ|गुंटकल]] | [[वेंकटराम रेड्डी]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" |— |- | १५१ | [[ताडीपत्री विधानसभा मतदारसंघ|ताडीपत्री]] | [[पेद्दा रेड्डी]] |- | १५२ | [[सिंगनमला विधानसभा मतदारसंघ|सिंगनमला]] (अ.जा.) | [[जोन्नलगड्डा पद्मावती]] |- | १५३ | [[अनंतपूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अनंतपूर शहर]] | [[अनंता वेंकटरामी रेड्डी]] |- | १५४ | [[कल्याणदूर्ग विधानसभा मतदारसंघ|कल्याणदूर्ग]] | [[के.व्ही. उशाश्री चरण]] |- | १५५ | [[रपताडु विधानसभा मतदारसंघ|रपताडु]] | [[थोपुधूर्ती प्रकाश रेड्डी]] |- | १५६ | [[मडकसीरा विधानसभा मतदारसंघ|मडकसीरा]] (अ.जा.) | [[एम. थिप्पेस्वामी]] |- | १५७ | [[हिंदुपूर विधानसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] | [[नंदमुरी बाळकृष्ण]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |- | १५८ | [[पेनुकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पेनुकोंडा]] | [[मालगुंडला शंकरनारायण]] | rowspan="4" bgcolor=#0000FF| | rowspan="4"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="4" |— |- | १५९ | [[पेट्टपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेट्टपर्ती]] | [[दुद्दुकुंट श्रीधर रेड्डी]] |- | १६० | [[धर्मवरम विधानसभा मतदारसंघ|धर्मवरम]] | [[केथीरेड्डी वेंकटरामी रेड्डी]] |- | १६१ | [[कादिरी विधानसभा मतदारसंघ|कादिरी]] | [[पी.व्ही. सिद्द रेड्डी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चित्तूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''चित्तूर जिल्हा'''</span>]] |- | १६२ | [[तांबल्लपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|तांबल्लपल्ले]] | [[पी.द्वारकानाथ रेड्डी]] | rowspan="7" bgcolor=#0000FF| | rowspan="7"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="7" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="7" |— | rowspan="7" | |- | १६३ | [[पिलेरु विधानसभा मतदारसंघ|पिलेरु]] | [[सी.रामचंद्र रेड्डी]] |- | १६४ | [[मदनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|मदनपल्ले]] | [[मोहम्मद नवाझ बाशा]] |- | १६५ | [[पोंगनूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोंगनूरु]] | [[पी.रामचंद्र रेड्डी]] |- | १६६ | [[चंद्रगिरी विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रगिरी]] | [[सी.भास्कर रेड्डी]] |- | १६७ | [[तिरुपती विधानसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[भूमाना करुणाकर रेड्डी]] |- | १६८ | [[श्रीकालहस्ती विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकालहस्ती]] | [[बी.मधुसुदन रेड्डी]] |- | rowspan="2" | १६९ | rowspan="2" | [[सत्यवेदु विधानसभा मतदारसंघ|सत्यवेदु]] (अ.जा.) | rowspan="2" | [[आदिमुलम कोनेती]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| |- | १७० | [[नागरी विधानसभा मतदारसंघ|नागरी]] | [[रोजा सेल्वामणी]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" |— | rowspan="2" | |- | १७१ | [[गंगाधर नेल्लोर विधानसभा मतदारसंघ|गंगाधर नेल्लोर]] (अ.जा.) | [[के. नारायण स्वामी]] |- | rowspan="2" | १७२ | rowspan="2" | [[चित्तूर विधानसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | rowspan="2" | [[अरनी श्रीनिवासुलू]] |bgcolor=#0000FF| |[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" | — | rowspan="2" | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष पक्षामधून]] राजीनामा |- |bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| |- | १७३ | [[पुथलपट्टु विधानसभा मतदारसंघ|पुथलपट्टु]] (अ.जा.) | [[एम. बाबू]] | rowspan="2" bgcolor=#0000FF| | rowspan="2"| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2" |— | rowspan="2" | |- | १७४ | [[पालमनेरु विधानसभा मतदारसंघ|पालमनेरु]] | [[एन. वेंकट गौडा]] |- | १७५ | [[कुप्पम विधानसभा मतदारसंघ|कुप्पम]] | [[चंद्राबाबू नायडू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| |[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|रालोआ]] |विधानसभा विरोधी पक्षनेते |} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेश विधानसभा]] 2n0m5hs1865prl8j4lwbegtgbj00jd3 0 346133 2689354 2395060 2026-06-15T09:39:25Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] to [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] 2689354 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] 202du9vvmhnvx7vv09mm5z8yzlhjf8q 0 346756 2689308 2683708 2026-06-15T05:59:37Z Aditya tamhankar 80177 /* संख्याबळ */ 2689308 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = भारताची लोकसभा | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = भारताची अठरावी लोकसभा | चिन्ह_चित्र = Emblem of India.svg | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विसभागीय राष्ट्रीय विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = अध्यक्ष | नेता१ = [[ओम बिर्ला|ओम श्रीकृष्ण बिर्ला]] | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]]<br><small>(२६ जून २०२४ पासून)</small> | निवडणूक१ = | नेता२_प्रकार = उपाध्यक्ष | नेता२ = ''रिक्त (२६ जून २०२४ पासून)'' | पक्ष२ = | निवडणूक२ = | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता<br>({{AutoLink|भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान}}) | नेता३ = [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] | पक्ष३ = [[भारतीय जनता पक्ष]]<br><small>(२६ जून २०२४ पासून)</small> | निवडणूक३= | नेता४_प्रकार = | नेता४ = | पक्ष४ = | निवडणूक४= | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] | पक्ष५ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<br><small>(२६ जून २०२४ पासून)</small> | नेता६_प्रकार = | नेता६ = | पक्ष६ = | निवडणूक५ = | सदस्य = ५४३ | सभागृह१ = | सभागृह२ = [[लोकसभा]] | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = 18th Lok Sabha.svg | सभागृह२_संरचना_रुंदी = 350px | राजकीय_गट१ = | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | पुढील_निवडणूक२ = [[२०२९ लोकसभा निवडणुका|२०२९]] | सत्र_सभागृह_चित्र = Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = 250px | बैठक_ठिकाण = [[संसद भवन]], [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | संकेतस्थळ = [http://loksabha.nic.in/ लोकसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२= }} [[भारत]]ाच्या कनिष्ठ सभागृहाचा नवीन कार्यकाळ (२०२४ ते २०२९) अर्थात [[लोकसभा|१८वी लोकसभा]] [[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुकीद्वारे]] निर्मित झाली. १९ एप्रिल २०२४ ते १ जून २०२४ अश्या ७ चरणांमध्ये मतदान झाले व ४ जून २०२४ रोजी निकाल जाहीर झाले. [[भारतीय जनता पक्ष]]ाच्या नेतृत्वात [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]ला २९३ जागांसह सभागृहात स्पष्ट बहुमत मिळाल्याने [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] हे सलग तिसऱ्यांदा पंतप्रधान झाले. असे करणारे मोदी हे पहिलेच काँग्रेसेतर पंतप्रधान आहेत. २६ जून २०२४ रोजी [[ओम बिर्ला]] हे सलग दुसऱ्यांदा लोकसभा अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. तसेच [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[राहुल गांधी]] यांची विरोधी-पक्षनेते पदी निवड करण्यात आली. निकाल जाहीर झाल्यानंतर निर्वाचित सदस्यांच्या शपथविधीसाठी भारताच्या राष्ट्रपती श्रीमती [[द्रौपदी मुर्मू]] यांनी [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे खासदार [[भर्तृहरी माहताब]] यांना लोकसभेचे कार्यकारी अध्यक्ष म्हणून नेमणूक केली. १८व्या लोकसभा २४ जून २०२४ रोजी पहिल्यांदा बसली. पहिल्या दोन दिवशी सदस्यांचा केवळ शपथविधी पार पाडला. व तदनंतर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दोन्ही सभागृहांना आपल्या मंत्रीमंडळाची ओळख करून दिली. १८व्या लोकसभेच्या दुसऱ्या अधिवेशनात गृहमंत्री अमित शाह यांनी सभागृहाच्या पटलावर आणलेल्या वक्फ दुरुस्ती विधेयक आणि मुसलमान वक्फ रद्द विधेयक या दोन विधेयकांमुळे प्रचंड गदारोळ झाला. विरोधी पक्षाच्या प्रचंड विरोधानंतर अखेर सरकारने ही दोन विधेयके संयुक्त संसदीय समितीकडे पाठवली. २०२४ च्या हिवाळी अधिवेशनादरम्यान समितीने अहवाल सादर करण्यासाठी आणखी वेळ वाढवून मिळावा या करता अर्ज दिला. तत्पश्चात सभागृहाने अहवाल सादर करण्यासाठी समितीस २०२५ अर्थसंकल्प अधिवेशनापर्यंतची मुदतवाढ दिली. ==संख्याबळ== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan=2|आघाडी ! colspan="2" | पक्ष ! सदस्य संख्या ! गटनेता ! मतदारसंघ |- | rowspan="15" bgcolor="FF99933" | | rowspan="15" | '''सरकार'''<br>'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]''' '''(३१२)''' | bgcolor=#FF99933| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २४० | [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] | २० | [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] |- |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | १६ | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] |- |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] | १२ | [[ललन सिंह]] | [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]] |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | ७ | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] | [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] |- |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] | ५ | [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]] | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] |- |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | २ | [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]] | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] |- |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] | २ | [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] |- |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] | २ | [[राजकुमार सांगवान|डॉ. राजकुमार सांगवान]] | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] |- |bgcolor=#27176D| | [[अपना दल (सोनेलाल)]] | १ | [[अनुप्रिया पटेल|अनुप्रिया आशिष पटेल]] | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] |- |bgcolor=#99CCFF| | [[आसाम गण परिषद]] | १ | [[फणी भूषण चौधरी|फणीभूषण रमेश चौधरी]] | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] |- |bgcolor=#6827B5| | [[अखिल झारखंड विद्यार्थी संघ पक्ष]] | १ | [[चंद्र प्रकाश चौधरी]] | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] |- |bgcolor=#F5D62A| | [[हिंदुस्तानी अवाम मोर्चा (धर्मनिरपेक्ष)]] | १ | [[जितनराम मांझी|जितनराम रामजीत मांझी]] | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] |- |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १ | [[सुनील तटकरे|सुनील दत्तात्रय तटकरे]] | [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] |- | bgcolor=#ED1E26| | [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] | १ | [[इंद्र सिंग सुब्बा|डॉ. इंद्र सिंह सुब्बा]] | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] |- | rowspan="20" bgcolor="#00B7EB" | | rowspan="20" | '''विरोधी आघाडी'''<br>'''[[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]''' '''(२११)''' |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९८ | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] | [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]] |- |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] | ३७ | [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]] | [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] |- |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ९ | [[अरविंद सावंत|अरविंद गणपत सावंत]] | [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] |- |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] | ८ | [[अभिषेक बॅनर्जी]] | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] |- |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ८ | [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]] | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] |- |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | ४ | [[अमरा राम]] | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] |- |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | ४ | [[मिसा भारती|मिसा भारती शैलेशकुमार यादव]] | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] |- |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | ३ | [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]] | [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] |- |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | ३ | [[विजय कुमार हंसडक]] | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] |- | bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | ३ | [[पप्पू यादव|राजेश रंजन ''पप्पू'' यादव]]<br>[[मोहम्मद हनीफा]]<br>[[विशाल पाटील|विशाल प्रकाश पाटील]] | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]]<br>[[लद्दाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]]<br>[[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] |- |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | २ | [[के. सुब्बरायन]] | [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] |- |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] | २ | [[सुदामा प्रसाद]] | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] |- |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | २ | [[आगा सय्यद रुहुल्ला मेहदी]] | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] |- |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] | २ | [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]] | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] |- |bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] | १ | [[राजकुमार रौत|राजकुमार शंकरलाल रौत]] | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] |- |bgcolor=#CC6600| | [[केरळ काँग्रेस]] | १ | [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|ॲड. फ्रान्सिस जॉर्ज]] | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] |- |bgcolor=#FC0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | १ | [[दुराई वायको]] | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] |- |bgcolor=#FFD42A| | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]] | १ | [[हनुमान बेनिवाल|ॲड. हनुमान रामदेव बेनिवाल]] | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] |- |bgcolor=#d84c4c| | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | १ | [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]] | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] |- |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | १ | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] | [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] |- | rowspan="9" bgcolor="#BF00FF" | | rowspan="9" | '''इतर/तटस्थ गट''' '''(३७)''' |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | २२ | [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]] | [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]] |- |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] | ४ | [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]] | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] |- |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] | ३ | [[गुरमीत सिंह मीत हायर]] | [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]] |- |bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] | २ | [[सरबजीत सिंह खालसा]] | [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] |- | bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | २ | [[उमेशभाई पटेल|उमेशभाई बाबूभाई पटेल]]<br>[[शेख अब्दुल रशीद]] | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]]<br>[[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] |- |bgcolor=#0F204A| | [[शिरोमणी अकाली दल]] | १ | [[हरसिम्रत कौर बादल]] | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] |- |bgcolor=#0c6b4b| | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | १ | [[असदुद्दीन ओवैसी|ॲड. असदुद्दीन सलाहुद्दीन ओवैसी]] | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] |- | style="background-color:{{झोरम पीपल्स मूव्हमेंट/meta/color}}" | | [[झोरम पीपल्स मूव्हमेंट]] | १ | [[रिचर्ड वानलालहमंगाइहा]] | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] |- |bgcolor=#FAED09| | [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]] | १ | [[जोयंता बसुमतरी]] | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] |- | colspan="4" | '''रिक्त''' <br>'''(३)''' | ३ | |- ! colspan="4"|एकूण ! ५४३ ! ! |} ==१८व्या लोकसभेसाठीच्या पोट-निवडणूक== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! तारीख ! मतदारसंघ ! राज्य/कें.प्र. ! मूळ खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! पोट-निवडणूक कारण ! निर्वाचित खासदार ! colspan="2"| पक्ष |- | १ | १३ नोव्हेंबर २०२४ | [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | [[केरळ]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |राजीनामा | [[प्रियंका गांधी|प्रियंका रॉबर्ट वाड्रा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | २ | २० नोव्हेंबर २०२४ | [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[महाराष्ट्र]] | [[वसंत चव्हाण|वसंत बळवंत चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | निधन | [[रविंद्र वसंतराव चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | ३ | rowspan="3"|''अघोषित'' | [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[पश्चिम बंगाल]] | [[हाजी नुरुल इस्लाम]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] | निधन | colspan="3" rowspan="3"| अजून निवड झालेली नाही |- | ४ | [[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] | [[मेघालय]] | [[रिकी एजे सिंग्कॉन]] |bgcolor=#007FFF| | [[व्हॉइस ऑफ द पीपल पक्ष]] | निधन |- | ५ | [[नगाव लोकसभा मतदारसंघ|नगाव]] | [[आसाम]] | [[प्रद्युत बोरडोलोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | राजीनामा |} ==१८व्या लोकसभेत पारीत झालेले कायदे== ===१८व्या लोकसभेत पटलावर ठेवलेले विधेयके (पारित होणे बाकी)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! पटलावर ठेवल्याची तारिख ! विधेयकाचे नाव ! द्वारे मांडले ! colspan="2"| विधेयक मांडणारा पक्ष ! विभाग/मंत्रालय ! विधेयकाचे उदिष्ट |- | १ | २६ जुलै २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[डीन कुरियाकोसे|ॲड. डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : नवीन अनुच्छेद ४९अ समाविष्ट करणे |- | २ | २६ जुलै २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : अनुच्छेद ८१ मध्ये दुरुस्त्या करणे |- | ३ | २६ जुलै २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण आणि वन मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : अनुच्छेद ४८अ आणि ५१अ मध्ये दुरुस्त्या करणे |- | ४ | २६ जुलै २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[रवि किशन|रविंद्र श्यामनारायण शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : परिशिष्ठ ८ मध्ये दुरुस्ती करून [[भोजपुरी भाषा]] अधिकृत भाषा म्हणून समाविष्ट करणे |- | ५ | २६ जुलै २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[डीन कुरियाकोसे|ॲड. डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : अनुच्छेद ४३अ मध्ये दुरुस्त्या करणे |- | ६ | २६ जुलै २०२४ | वरिष्ठ माध्यमिक स्तरापर्यंत शाळांची स्थापना विधेयक, २०२४ | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] | वरिष्ठ माध्यमिक स्तरापर्यंत शाळांची स्थापना करून सर्व विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षणाची तरतूद |- | ७ | २६ जुलै २०२४ | महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[शफी पारंबिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्रालय]] | [[महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा|महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी अधिनियम, २००५]] मध्ये दुरुस्ती करणे |- | ८ | २६ जुलै २०२४ | विमान भाडे नियामक मंडळ विधेयक, २०२४ | [[शफी पारंबिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी उड्डाण मंत्रालय]] | विमान भाडे निश्चिती व देखरेख करण्यासाठी नियामक मंडळाची स्थापना करणे |- | ९ | २६ जुलै २०२४ | स्वमग्नता विस्तार विकार (ओळख आणि उपचार) विधेयक, २०२४ | [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य मंत्रालय]] | स्वमग्नता विस्तार विकाराचे रुग्णांवर लवकर व फायदेशीर उपचार पद्धती विकसित करणे |- | १० | २६ जुलै २०२४ | केंद्रीय शैक्षणिक संस्था (प्रवेश आरक्षण) (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[निशिकांत दुबे|डॉ. निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] | केंद्रीय शैक्षणिक संस्था (प्रवेशातील आरक्षण) अधिनियम मध्ये दुरुस्त्या करणे |- | ११ | २६ जुलै २०२४ | महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[सी.एन. अण्णादुराई|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्रालय]] | [[महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा|महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी अधिनियम, २००५]] मध्ये कलम ३ दुरुस्ती करणे |- | १२ | २६ जुलै २०२४ | पूर आणि दुष्काळ नियंत्रण विधेयक, २०२४ | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोक जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्रालय]] | पूर/दुष्काळासंबंधी कामांसाठी राष्ट्रीय पूर आणि दुष्काळ नियंत्रण मंडळाची स्थापना करणे |- | १३ | २६ जुलै २०२४ | प्लॅस्टिक एकल वापर (नियंत्रण) विधेयक, २०२४ | [[निशिकांत दुबे|डॉ. निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण आणि वन मंत्रालय]] | सन २०२५ पर्यंत एकल वापर असलेल्या प्लॅस्टिकचा वापर बंद करण्यासाठी योजना |- | १४ | २६ जुलै २०२४ | कलाकार (सामाजिक सुरक्षा) विधेयक, २०२४ | [[रवि किशन|रविंद्र श्यामनारायण शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती मंत्रालय]] | कलाकारांच्या सुरक्षेसाठी राष्ट्रीय कलाकार सामाजिक सुरक्षा सल्लागार मंडळाची स्थापना करणे |- | १५ | २६ जुलै २०२४ | अधिवक्ता (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] | [[अधिवक्ता अधिनियम, १९६१]] मध्ये दुरुस्त्या करणे |- | १६ | २६ जुलै २०२४ | तर्कशुद्ध विचार प्रसार विधेयक, २०२४ | [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] | तर्कसंगत विचार आणि विचारमंथनाला प्रोत्साहन देणारे वातावरण निर्माण करणे |- | १७ | २६ जुलै २०२४ | ग्रीनफील्ड पायाभूत सुविधा विकास मंडळ विधेयक, २०२४ | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय]] | ग्रीनफील्ड पायाभूत सुविधा विकास मंडळाची स्थापना करणे |- | १८ | २६ जुलै २०२४ | अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व इतर मागासवर्गीय (खाजगी क्षेत्र) आरक्षण विधेयक, २०२४ | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय मंत्रालय]] | खाजगी क्षेत्रामध्ये अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व इतर मागासवर्गीयांना आरक्षण देणेबाबत |- | १९ | २६ जुलै २०२४ | बालकांचा मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] | [[बालकांचा मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क कायदा, २००९|बालके (मोफत व सक्तीचे) शिक्षण हक्क अधिनियम, २००९]] मध्ये कलम २,३,८,११,२९ दुरुस्त्या करणे |- | २० | २६ जुलै २०२४ | बिहार राज्य विशेष वित्तीय सहाय्य विधेयक, २०२४ | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोक जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय]] | [[बिहार]]ला राष्ट्रीय कोशागारमधून विशेष वित्तीय सहाय्य प्रदान करणेबाबत |- | २१ | २६ जुलै २०२४ | रेबीज नियंत्रण विधेयक, २०२४ | [[डीन कुरियाकोसे|ॲड. डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य मंत्रालय]] | [[रेबीज]] आजारावर उपाययोजना व त्यासंबंधीच्या तरतूदी/शिक्षा |- | २२ | २६ जुलै २०२४ | माहिती तंत्रज्ञान उद्योग (नियमन आणि विकास) आयोग विधेयक, २०२४ | [[सी.एन. अण्णादुराई|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय]] | माहिती तंत्रज्ञान उद्योग (नियमन आणि विकास) आयोग स्थापन करणेबाबत |- | २३ | २६ जुलै २०२४ | अनाथ बालक (कल्याण आणि विकास) विधेयक, २०२४ | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला व बाल विकास मंत्रालय]] | अनाथ बालकांच्या शिक्षण, पोषण, विकास संबंधी |- | २४ | २६ जुलै २०२४ | रेल्वे (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोक जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] | [[भारतीय रेल्वे मंत्रालय|रेल्वे मंत्रालय]] | [[रेल्वे अधिनियम, १९८९]] मध्ये नवीन कलम २४अ समाविष्ट करणे |- | २५ | २६ जुलै २०२४ | राज्यघटना (अनुसूचित जमाती) आदेश (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[सी.एन. अण्णादुराई|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार मंत्रालय]] | [[राज्यघटना (अनुसूचित जमाती) आदेश, १९५०]] मधील परिशिष्ठ दुरुस्त करणेबाबत |- | २६ | २६ जुलै २०२४ | अतिवृष्टी, चक्रीवादळ व इतर कारणांमुळे आलेल्या पुराचे बळी (पुनर्वसन आणि कल्याण) विधेयक, २०२४ | [[निशिकांत दुबे|डॉ. निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्रालय]] | राष्ट्रीय पूर बळी पुनर्वसन आणि कल्याण मंडळाची स्थापना करणेबाबत |- | २७ | २६ जुलै २०२४ | पारंपारिक मच्छीमार (संरक्षण आणि कल्याण) विधेयक, २०२४ | [[रवि किशन|रविंद्र श्यामनारायण शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय मंत्रालय]] | पारंपारिक मच्छीमारांच्या बाबतीत राष्ट्रीय पारंपारिक मच्छीमार संरक्षण मंडळाची स्थापना करणेबाबत |- | २८ | २६ जुलै २०२४ | केरळ उच्च न्यायालय (तिरुवनंतपूरम खंडपीठ स्थापना) विधेयक, २०२४ | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] | [[केरळ उच्च न्यायालय]]ाचे [[तिरुवनंतपूरम]] येथे कायमस्वरुपी खंडपीठ स्थापन करणेबाबत |- | २९ | २६ जुलै २०२४ | तृतीयपंथी नागरिक (हक्क संरक्षण) (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालय]] | [[तृतीयपंथी नागरिक (हक्क संरक्षण) अधिनियम, २०१९]] मध्ये नवीन कलमे ८अ आणि १३अ समाविष्ट करणेबाबत |- | ३० | २६ जुलै २०२४ | जिल्हा विकास आणि संनियंत्रण समिती (केंद्रीय क्षेत्र आणि केंद्र पुरस्कृत योजना अंमलबजावणी) विधेयक, २०२४ | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्रालय]] |प्रत्येक जिल्ह्यात केंद्र पुरस्कृत योजना अंमलबजावणीवर देखरेख करण्यासाठी समिती गठित करणेबाबत |- | ३१ | २६ जुलै २०२४ | निवासी शाळा (अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती) विधेयक, २०२४ | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] | अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातींच्या विद्यार्थ्यांसाठी निवासी शाळा स्थापनेबाबत |- | ३२ | १ ऑगस्ट २०२४ | आपत्ती व्यवस्थापन (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[भारत सरकार]] |colspan="2"|[[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] | [[आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, २००५|आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम, २००५]] मध्ये दुरुस्ती करणेबाबत |- | ३३ | ५ ऑगस्ट २०२४ | गोवा विधानसभा अनुसूचित जमाती प्रतिनिधित्व फेरनियोजन विधेयक, २०२४ | [[भारत सरकार]] |colspan="2"|[[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] | [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] | [[गोवा विधानसभा]] मधील अनुसूचित जमातींचे प्रतिनिधित्वाबाबत फेरनियोजन करणेबाबत |- | ३४ | ८ ऑगस्ट २०२४ | वक्फ (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[भारत सरकार]] |colspan="2"|[[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक मंत्रालय]] | [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक मंत्रालय]] | [[वक्फ अधिनियम, १९९५]] मध्ये दुरुस्ती करणेबाबत |- | ३५ | ८ ऑगस्ट २०२४ | मुसलमान वक्फ (रद्द करणे) विधेयक, २०२४ | [[भारत सरकार]] |colspan="2"|[[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक मंत्रालय]] | [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक मंत्रालय]] | [[मुसलमान वक्फ अधिनियम, १९२३]] रद्द करणेबाबत |- | ३६ | ९ ऑगस्ट २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : अनुच्छेद ५८ दुरुस्त करणे |- | ३७ | ९ ऑगस्ट २०२४ | केरळ उच्च न्यायालय (पलक्कड खंडपीठ स्थापना) विधेयक, २०२४ | [[व्ही.के. श्रीकांदन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] | [[केरळ उच्च न्यायालय]]ाचे [[पलक्कड]] येथे कायमस्वरुपी खंडपीठ स्थापन करणेबाबत |- | ३८ | ९ ऑगस्ट २०२४ | व्यावसायिक अभ्यासक्रम (प्रवेश परिक्षा बंदी) विधेयक, २०२४ | [[नवस्कनी|कणी खदारमीरा नवस]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्रालय]] | व्यावसायिक अभ्यासक्रमांमधील प्रवेश परिक्षांवर बंदी आणणे |- | ३९ | ९ ऑगस्ट २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : परिशिष्ठ ७ दुरुस्त करणे |- | ४० | ९ ऑगस्ट २०२४ | राष्ट्रीय युवा आयोग विधेयक, २०२४ | [[स्मिता वाघ|स्मिता उदय वाघ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|क्रीडा मंत्रालय]] | युवकांसाठी शिक्षण आणि सक्षमीकरण कार्यक्रम राबवण्यासाठी युवक आयोग स्थापन करणे |- | ४१ | ९ ऑगस्ट २०२४ | महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]] |bgcolor=#d84c4c| | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्रालय]] | [[महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा|महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी अधिनियम, २००५]] मध्ये कलम ३ आणि परिशिष्ठ २ दुरुस्त करणे |- | ४२ | ९ ऑगस्ट २०२४ | सेंद्रिय शेती प्रोत्साहन विधेयक, २०२४ | [[राजकुमार चहार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय]] | सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देणेबाबत |- | ४३ | ९ ऑगस्ट २०२४ | अनाथ (सरकारी पदांवर आरक्षण व कल्याण) विधेयक, २०२४ | [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालय]] | सरकारी पदांवर अनाथ नागरिकांना आरक्षण व कल्याणकारी योजना देणेबाबत |- | ४४ | ९ ऑगस्ट २०२४ | अन्न सुरक्षा आणि मानके (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[काथीर आनंद]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय]] | [[अन्न सुरक्षा आणि मानके अधिनियम, २००६]] मध्ये दुरुस्ती करणे |- | ४५ | ९ ऑगस्ट २०२४ | आयकर संग्रह (दृश्य प्रतिनिधित्व) विधेयक, २०२४ | [[श्रीरंग बारणे|श्रीरंग चंदू 'अप्पा' बारणे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय]] | देशातील आयकर संग्रहाचे पद्धतशीर विवरण देणेबाबत |- | ४६ | ९ ऑगस्ट २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[मनीष तिवारी|ॲड. मनीष विश्वनाथ तिवारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : राज्यसभेमध्ये चंदिगढ केंद्रशासित प्रदेशामधून निर्वाचित खासदार पाठवणे बाबत |- | ४७ | ९ ऑगस्ट २०२४ | राज्यघटना (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्रालय]] |राज्यघटनेत दुरुस्ती : परिशिष्ठ ७ दुरुस्त करणे |- | ४८ | ९ ऑगस्ट २०२४ | ग्रामीण श्रम कल्याण निधी विधेयक, २०२४ | [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम व रोजगार मंत्रालय]] | ग्रामीण कामगारांसाठी ग्रामीण श्रम कल्याण निधी गठित करणेबाबत |- | ४९ | ९ ऑगस्ट २०२४ | अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था (दुरुस्ती) विधेयक, २०२४ | [[व्ही.के. श्रीकांदन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय]] | [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था अधिनियम, १९५६]] मध्ये नवीन कलम ३अ समाविष्ट करणे |- | ५० | ९ ऑगस्ट २०२४ | तमिळनाडू राज्य (प्राचीन स्मारके, पुरातत्व स्थळे व अवशेष) विशेष आर्थिक सहाय्य विधेयक, २०२४ | [[काथीर आनंद]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय]] | [[तमिळनाडू]] राज्यातील प्राचीन स्मारके, पुरातत्व स्थळे व अवशेष यांच्या दुरुस्ती,देखभाल करिता राष्ट्रीय कोषागारातून विशेष वित्तीय सहाय्य प्रदान करणेबाबत |} ===१८व्या लोकसभेत पटावर मांडलेली विधेयके (पारित होऊन राज्यसभेत प्रलंबित)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! पटलावर ठेवल्याची तारिख ! पारित केल्याची तारिख ! विधेयकाचे नाव ! द्वारे मांडले ! colspan="2"| विधेयक मांडणारा पक्ष ! विभाग/मंत्रालय ! विधेयकाचे उदिष्ट |- | १ | ३१ जुलै २०२४ | ९ ऑगस्ट २०२४ | भारतीय वायुयान विधेयक, २०२४ | [[भारत सरकार]] |colspan="2"|[[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी उड्डाण मंत्रालय]] | [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी उड्डाण मंत्रालय]] | विमान निर्मिती,खरेदी-विक्री संबंधी |- | २ | ९ ऑगस्ट २०२४ | ३ डिसेंबर २०२४ | बँकिंग विधी (सुधारणा) विधेयक, २०२४ | [[भारत सरकार]] |colspan="2"|[[भारताचे अर्थ मंत्रालय|अर्थ मंत्रालय]] | [[भारताचे अर्थ मंत्रालय|अर्थ मंत्रालय]] | बँकिंग संबंधी |} ===प्रथम १८व्या लोकसभेत पटलावर ठेवून पारित झालेले कायदे=== {| class="wikitable sortable" ! अधिनियम क्र. ! विधेयकाचे नाव ! द्वारे मांडले ! colspan="2"| विधेयक मांडणारा पक्ष ! लोकसभा पारित तारिख ! राज्यसभा पारित तारिख ! राष्ट्रपतींची संमती ! राजपत्रात प्रकाशित |- | १३/२०२४ | [[जम्मू आणि काश्मीर विनियोग (क्रमांक ३) अधिनियम, २०२४]] | [[भारत सरकार]] |colspan="2"| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय]] | ३० जुलै २०२४ | ८ ऑगस्ट २०२४ | १३ ऑगस्ट २०२४ | १३ ऑगस्ट २०२४ |- | १४/२०२४ | [[विनियोग (क्रमांक २) अधिनियम, २०२४]] | [[भारत सरकार]] |colspan="2"| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय]] | ५ ऑगस्ट २०२४ | ८ ऑगस्ट २०२४ | १४ ऑगस्ट २०२४ | १४ ऑगस्ट २०२४ |- | १५/२०२४ | [[अर्थ संकल्प अधिनियम, २०२४]] | [[भारत सरकार]] |colspan="2"| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ मंत्रालय]] | १४ ऑगस्ट २०२४ | १५ ऑगस्ट २०२४ | १६ ऑगस्ट २०२४ | १६ ऑगस्ट २०२४ |} ==सदस्य== * [[१८व्या लोकसभेचे सदस्य]] {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा]] 5v2zc4dfkbd6656562pwjljwhc1przj 0 346757 2689281 2689004 2026-06-15T05:28:03Z Aditya tamhankar 80177 /* पश्चिम बंगाल */ 2689281 wikitext text/x-wiki [[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या '''[[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ४ जून २०२४ रोजी निकाल जाहीर झाले.<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Election 2024 Schedule: Elections Date, Month, Seats, States and Candidates |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-election-schedule |access-date=2024-06-03 |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats">{{cite news|last1=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats|url=https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|accessdate=5 June 2024|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605115428/https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin">{{cite news|last1=India TV News|first1=|last2=|first2=|title=Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|accessdate=5 June 2024|work=|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605120528/https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref> ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[बिश्नू पद रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आंध्र प्रदेश=== {{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.दे.प.]] (१६) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#ca420f|[[जन सेना पक्ष|ज.ने.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]] | [[चेट्टी तनुजा राणी|डॉ. चेट्टी तनुजा राणी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] | [[कलीसेट्टी अप्पला नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[मथुकुमिल्ली श्रीभरत]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[चिंतकुंटा मुन्नुस्वामी रमेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[तंगेला उदय श्रीनिवास]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[गंटी हरीश मधुर]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी|पुरंदेश्वरी व्यंकटेश्वरराव दग्गुबाती]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]] | [[भूपती राजू श्रीनिवास वर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग राज्यमंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[पुट्टा महेश कुमार]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[केसीनेनी चिन्नी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[चंद्रशेखर पेम्मासनी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] व [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बापटला]] | [[कृष्णप्रसाद टेन्नेटी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[मगुंटा श्रीनिवासुलू रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[बायरेड्डी शबरी|डॉ. बायरेड्डी शबरी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[बस्तीपती नागराजू पंचलिंगला]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[अंबिका लक्ष्मीनारायण वाल्मिकी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]] | [[बी.के. पार्थसारथी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी|यदुगिरी सदिंती अविनाश रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[वेमिरेड्डी प्रभाकर रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[मड्डिला गुरुमुर्ती|मड्डिला मुन्नीकृष्णय्या गुरुमुर्ती]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २४ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २५ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[दग्गुमला प्रसाद राव]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===अरुणाचल प्रदेश=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[किरेन रिजीजू|किरेन रिंचिन रिजीजू]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज मंत्री]] व [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[तपिर गाओ]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आसाम=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प. (लि)]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[जोयंता बसुमतरी]] |bgcolor=#FAED09| | [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[रकिबुल हुसेन|रकिबुल नुरुल हुसेन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[फणी भूषण चौधरी|फणीभूषण रमेश चौधरी]] |bgcolor=#99CCFF| | [[आसाम गण परिषद]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दरांग-उदलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|दरांग-उदलगिरी]] | [[दिपीप सैकिया सोनोवाल|दिलीप प्रभीन सैकिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[बिजुली कलिता मेधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[कृपानाथ मलाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[परिमल सुक्लबैद्य]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[नगाव लोकसभा मतदारसंघ|नगाव]] | [[प्रद्युत बोरडोलोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १८ मार्च २०२६ रोजी राजीनामा दिला (भाजपमध्ये प्रवेश करून आसाम विधानसभा निवडणूक लढविण्यासाठी) |- | colspan="5"| रिक्त ''(१८ मार्च २०२६ पासून)'' |- | १० | [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] | [[कामाख्य प्रसाद टासा|कामाख्य प्रसाद देवारम टासा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोनीतपूर]] | [[रणजित दत्त|रणजित कुलाधर दत्त]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[प्रधान बरुआ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[सर्बानंद सोनोवाल|ॲड. सर्बानंद जिबेश्वर सोनोवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[गौरव गोगोई|गौरव तरुण गोगोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी उप पक्षनेता]] (१४ जुलै २०२४ पासून) |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]] | [[सुनील कुमार कुशवाह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]] | [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]] | [[राधामोहन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[लवली आनंद|लवली आनंद सिंह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[देवेशचंद्र ठाकूर|ॲड. देवेशचंद्र ठाकूर]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[अशोक कुमार यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[रामप्रीत मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]] | [[दिलेश्वर कामाईत]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[प्रदीप कुमार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[मोहम्मद जावेद|डॉ. मोहम्मद जावेद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[तारिक अन्वर|तारिक मुश्ताक अन्वर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[पप्पू यादव|राजेश रंजन उर्फ पप्पू यादव]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[दिनेशचंद्र यादव|दिनेशचंद्र रामधारी यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[गोपाळ जी ठाकूर|डॉ. गोपाळजी गणेश ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[राजभूषण चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[विणा देवी|विणादेवी दिनेश सिंह]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोककुमार जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[विजयलक्ष्मी देवी कुशवाह ]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]] | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २२ | [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]] | [[नित्यानंद राय|नित्यानंद गंगाभूषण राय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २३ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[शांभवी चौधरी]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[गिरीराज सिंह|गिरीराज रामअवतार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[राजेश वर्मा]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[अजय कुमार मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[गिरिधारी यादव|ॲड. गिरिधारी धानो यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]] | [[ललन सिंह|राजीव रंजन (लल्लन सिंह)]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज मंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २९ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[कौशलेंद्र कुमार]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]] | [[रविशंकर प्रसाद|ॲड. रविशंकर ठाकूर प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]] | [[मिसा भारती]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[सुदामा प्रसाद]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[सुधाकर सिंह (बिहारचे राजकारणी)|सुधाकर सिंह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३४ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[मनोज कुमार (बिहारी राजकारणी)|मनोज कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]] | [[राजा रामसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[अभय कुशवाह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[जितनराम मांझी|जितनराम रामजीत मांझी]] |bgcolor=#F5D62A| | [[हिंदुस्तानी अवाम मोर्चा (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[विवेक ठाकूर|ॲड. विवेक चंद्रेश्वर ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]] | [[अरुण भारती]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[मनीष तिवारी|ॲड. मनीष विश्वनाथ तिवारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===छत्तीसगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[छत्तीसगढ|<span style="color:white;">'''छत्तीसगढ'''</span>]] |- | १ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[चिंतामणी महाराज|चिंतामणी रामेश्वर महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[राधेश्याम राठिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]] | [[कमलेश जांगडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]] | [[ज्योत्स्ना महंत|ज्योत्स्ना चरणदास महंत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[तोखन साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[संतोष पांडे|ॲड. संतोष पांडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[विजय बाघेल|विजय नम्मूलाल बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[ब्रिजमोहन अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[रुपकुमारी चौधरी|रुपकुमारी ओमप्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[महेश कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[भोजराज नाग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|<span style="color:white;">'''दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]] | [[कलाबेन देलकर|कलाबेन मोहनभाई देलकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[उमेशभाई पटेल|उमेशभाई बाबूभाई पटेल]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |} ===गोवा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]] | [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा राज्यमंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]] | [[विरिएटो फर्नांडिस|कॅप्टन विरिएटो हिपोलीताद दे मेंडोंका फर्नांडिस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===गुजरात=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[विनोद लखमशी चावडा|ॲड. विनोद लखमशी चावडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[गेनी ठाकोर|गेनीबेन नागाजीभाई ठाकोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[भरतसिंह डाभी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[हरिभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[शोभना बरैया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[अमित शाह|अमित अनिलचंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्री]] व [[सहकार मंत्रालय|सहकार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]] | [[हसमुख पटेल|हसमुख सोमाभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]] | [[दिनेश मकवाना]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[चंदू शिहोरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[परषोत्तम रुपाला|परषोत्तम खोडाभाई रुपाला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[मनसुख मांडविया|डॉ. मनसुख लक्ष्मण मांडाविया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार मंत्री]] व [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[पूनमबेन मडाम|पूनमबेन परमिंदरकुमार मडाम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[राजेश चुडासमा|राजेश नरन चुडासमा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[भरत सुतारिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[निमुबेन बंभानिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[मितेशभाई पटेल|मितेश रमेश उर्फ 'बकाभाई' पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[देवुसिंह जेसिंगभाई चौहाण|देवुसिंह जेसिंगभाई चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]] | [[राजपालसिंह जाधव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[जसवंतसिंह सुमनभाई भाभोर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]] | [[हेमांग जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]] | [[जशुभाई राठवा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]] | [[मनसुखभाई वसावा|मनसुख धानजी वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] | [[परभुभाई नागरभाई वसावा|परभु नागर वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[मुकेश दलाल|मुकेशकुमार चंद्रकांत दलाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | बिनविरोध निवड |- | २५ | [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]] | [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] | [[धवल पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===हरियाणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[वरुण चौधरी|ॲड. वरुण फुलचंद चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[नवीन जिंदल|नवीन ओमप्रकाश जिंदल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[शैलजा कुमारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[जय पर्काश]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[मनोहरलाल खट्टर|मनोहरलाल हरबंसलाल खट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा मंत्री]] व [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण तथा शहरी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[सतपाल ब्रह्मचारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[दिपेंदर सिंग हूडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]] | [[धरमबीर|चौधरी धरमबीरसिंह पंघाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]] | [[इंदरजीतसिंग राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय|सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[नियोजन मंत्रालय (भारत)|नियोजन राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]] | [[क्रिशन पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] | [[राजीव भारद्वाज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[कंगना राणावत|कंगना अमरदीप राणावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[सुरेश कुमार कश्यप|सुरेश चम्बलसिंह कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[शेख अब्दुल रशीद]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[आगा सय्यद रुहुल्ला मेहदी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग-राजौरी]] | [[मियाँ अल्ताफ अहमद लार्वी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[जितेंद्र सिंह|डॉ. जितेंद्र राजिंदर सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|विज्ञान आणि तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय|पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पंतप्रधान कार्यालय (भारत)|पंतप्रधान कार्यालय राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)<br>[[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन राज्यमंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा राज्यमंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[जुगल किशोर शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===झारखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[झारखंड|<span style="color:white;">'''झारखंड'''</span>]] |- | १ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[विजय कुमार हंसडक]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[नलिन सोरेन]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[कालीचरण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[अन्नपूर्णा देवी यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[चंद्र प्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#6827B5| | [[अखिल झारखंड विद्यार्थी संघ पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[दुलु माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[संजय सेठ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[बिद्युत बरन माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[जोबा माझी]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कालीचरण मुंडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[सुखदेव भगत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[विष्णु दयाल राम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]] | [[मनीष जैस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[प्रियांका जारकीहोळी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[जगदीश शेट्टर|ॲड. जगदीश शिवप्पा शेट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[राधाकृष्ण दोड्डामणी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[जी. कुमार नाईक]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]] | [[सागर खांद्रे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[के. राजशेखर बसवराज हितनळ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[एरेगर तुकाराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]] | [[बसवराज बोम्मई|बसवराज सोमप्पा बोम्मई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]] | [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नूतन तथा नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]] | [[विश्वेश्वर हेगडे कागेरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[प्रभा मल्लिकार्जुन|डॉ. प्रभा मल्लिकार्जून]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[बी.वाय. राघवेन्द्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]] | [[कोटा श्रीनिवास पुजारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[श्रेयस पटेल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]] | [[ब्रिजेश चौटा|कॅप्टब ब्रिजेश चौटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[गोविंद करजोळ|गोविंद मुक्तप्पा करजोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]] | [[विरण्णा सोमण्णा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] व [[रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २० | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २१ | [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]] | [[यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार|महाराज यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[सुनील बोस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]] | [[चोलेनहळ्ळी मंजुनाथ|डॉ. चोलेनहळ्ळी नंजप्पा मंजुनाथ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[शोभा करंदालजे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)|सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग राज्यमंत्री]] व [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]] | [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[तेजस्वी सूर्या|ॲड. तेजस्वी सूर्या]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]] | [[केशवरेड्डी सुधाकर|डॉ. केशवरेड्डी सुधाकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[एम. मल्लेश बाबू]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[राजमोहन उन्नीथन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[के. सुधाकरन|ॲड. कुंभकुडी रमुन्नी सुधाकरन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]] | [[शफी पारंबिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| ४ | rowspan="2"| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |१८ जून २०२४ रोजी राजीनामा |- | [[प्रियंका गांधी|प्रियंका रॉबर्ट वाड्रा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | ५ | [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]] | [[एम.के. राघवन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] | [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[एम.पी. अब्दुस्समद समदानी]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]] | [[व्ही.के. श्रीकांदन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] | [[के. राधाकृष्णन (राजकारणी)|के. राधाकृष्णन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]] | [[सुरेश गोपी|सुरेश गोपीनाथन गोपी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू राज्यमंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]] | [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[हिबी एडन|हिबी जॉर्ज एडन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|फ्रान्सिस जॉर्ज]] |bgcolor=#CC6600| | [[केरळ काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]] | [[के.सी. वेणूगोपाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]] | [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]] |bgcolor=#d84c4c| | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]] | [[अडूर प्रकाश|ॲड. प्रकाश कुंजुरामन अडूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २० | [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]] | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लद्दाख=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लद्दाख|<span style="color:white;">'''लद्दाख'''</span>]] |- | १ | [[लद्दाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] | [[मोहम्मद हनीफा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[मोहम्मद हम्दुल्ला सईद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[शिवमंगल सिंह तोमर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[संध्या रे|ॲड. संध्या सुमन रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[भरतसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]] | [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार मंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[लता वानखेडे|डॉ. लता वानखेडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]] | [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[राहुल लोधी|राहुल सिंह लोधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[व्ही.डी. शर्मा|विष्णु दत्त शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[जनार्दन मिश्रा|जनार्दन रामधर मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[राजेश मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[हिमाद्री सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[आशिष दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंह कुलास्ते|ॲड. फग्गन सिंह कुलास्ते]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[भारती पारधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[विवेक कुमार साहू|विवेक कुमार "बंटी" साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[दर्शन सिंह चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराज सिंह प्रेमसिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी तथा शेतकरी कल्याण मंत्री]] व [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[आलोक शर्मा (भारतीय राजकारणी)|आलोक शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[रोडमल नागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] | [[महेंद्र सिंग सोलंकी|ॲड. महेंद्र रामसिंह सोलंकी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[अनिल फिरोजिया|अनिल भुरेलाल फिरोजिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[सुधीर गुप्ता|सुधीर रामचंद्र गुप्ता]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] | [[अनिता नागर सिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[सावित्री ठाकूर|सावित्री तुकाराम ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[शंकर लालवाणी|शंकर जमनादास लालवाणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] | [[गजेंद्र पटेल|ॲड. गजेंद्र उमरावसिंह पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]] | [[ज्ञानेश्वर पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[दुर्गा दास उईके]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===महाराष्ट्र=== {| class="wikitable sortable sticky-header" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[गोवाळ पाडवी|गोवाल कागडा पाडवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[शोभा बच्छाव|शोभा दिनेश बच्छाव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[स्मिता वाघ|स्मिता उदय वाघ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] | [[रक्षा खडसे|रक्षा निखिल खडसे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आयुष मंत्रालय|आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[अनुप धोत्रे|अनुप संजय धोत्रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[बळवंत वानखेडे|बळबंत बसवंत वानखेडे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[अमर काळे|अमर शरद काळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[श्यामकुमार बर्वे|श्यामकुमार दौलत बर्वे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[नितीन गडकरी|नितीन जयराम गडकरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते परिवहन आणि राजमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] | [[प्रशांत पडोळे|डॉ. प्रशांत यादवराव पडोळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] | [[नामदेव किरसान|नामदेव दसाराम किरसान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[प्रतिभा धानोरकर|प्रतिभा सुरेश धानोरकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] | [[संजय देशमुख (राजकारणी)|संजय उत्तमराव देशमुख]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[नागेश पाटील-आष्टीकर|नागेश बापूराव पाटील-आष्टीकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| १६ | rowspan="2"| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[वसंत चव्हाण|वसंत बळवंत चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२६ ऑगस्ट २०२४ रोजी निधन |- | [[रविंद्र वसंतराव चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | १७ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[संजय हरिभाऊ जाधव]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[कल्याण वैजिनाथ काळे|डॉ. कल्याण वैजिनाथ काळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[संदिपान भुमरे|संदिपान असाराम भुमरे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] | [[भास्कर भगरे|भास्कर मुरलीधर भगरे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ प्रकाश वाजे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] | [[हेमंत सावरा|डॉ. हेमंत विष्णू सावरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]] | [[सुरेश म्हात्रे|सुरेश गोपीनाथ म्हात्रे उर्फ 'बाळ्या मामा']] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[नरेश म्हस्के|नरेश गणपत म्हस्के]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]] | [[पियुष गोयल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोयल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]] | [[रविंद्र वाईकर|रविंद्र दत्ताराम वायकर]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]] | [[संजय दिना पाटील]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]] | [[वर्षा गायकवाड|वर्षा एकनाथ गायकवाड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]] | [[अनिल देसाई|अनिल यशवंत देसाई]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] | [[अरविंद सावंत|अरविंद गणपत सावंत]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] | [[सुनील तटकरे|सुनील दत्तात्रय तटकरे]] |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] | [[श्रीरंग बारणे|श्रीरंग चंदू 'अप्पा' बारणे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[मुरलीधर मोहोळ|मुरलीधर किसन मोहोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] व [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३५ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] | [[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल रामसिंह कोल्हे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[निलेश लंके|निलेश ज्ञानदेव लंके]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] | [[भाऊसाहेब राजाराम वाकचौरे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[बजरंग सोनवणे|बजरंग मनोहर सोनवणे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[ओमराजे निंबाळकर|ओमप्रकाश पवन निंबाळकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४१ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवाजी बंडप्पा काळगे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[प्रणिती शिंदे|ॲड. प्रणिती सुशीलकुमार शिंदे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | [[धैर्यशील मोहिते-पाटील|धैर्यशील राजसिंह मोहिते-पाटील]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४४ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[विशाल पाटील|विशाल प्रकाश पाटील]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४५ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४६ | [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] | [[नारायण राणे|नारायण तातू राणे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[कोल्हापूरचे दुसरे शाहू|श्रीमंत छत्रपती द्वितीय शाहूराजे शहाजीराजे भोसले]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] | [[धैर्यशील माने|धैर्यशील संभाजी माने]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]] | [[अंगोमचा बिमोल अकोईजाम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[अल्फ्रेड कान-न्गाम आर्थर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] | [[रिकी एजे सिंग्कॉन]] |bgcolor=#007FFF| | [[व्हॉइस ऑफ द पीपल पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(१९ फेब्रुवारी २०२६ पासून)'' | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[सालेंग संगमा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[रिचर्ड वानलालहमंगाइहा]] | style="background-color:{{झोरम पीपल्स मूव्हमेंट/meta/color}}" | | [[झोरम पीपल्स मूव्हमेंट]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===नागालॅंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालॅंड|<span style="color:white;">'''नागालॅंड'''</span>]] |- | १ | [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]] | [[एस. सुपोंगमेरेन जमीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''</span>]] |- | १ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[प्रवीण खंडेलवाल|ॲड. प्रवीण खंडेलवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]] | [[मनोज तिवारी|मनोज चंद्रदेव तिवारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[हर्ष मल्होत्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[बन्सुरी स्वराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]] | [[योगेंदर चंदोलिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] | [[कमलजीत सेहरावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[रामवीर सिंह बिधुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===ओडिशा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओडिशा'''</span>]] |- | १ | [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]] | [[प्रदीप पुरोहित]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[धर्मेंद्र प्रधान|धर्मेंद्र देवेंद्र प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[अनंत नायक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[नाबा चरण माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[प्रताप चंद्र सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अविमन्यू सेठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[रवींद्र नारायण बेहरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[रुद्र नारायण पणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]] | [[संगीता कुमारी सिंह देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[मालविका केशरी देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[बलभद्र माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]] | [[सुकांता कुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तूहरी माहताब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा कार्यकारी अध्यक्ष]] (२४ जून २०२४ — २६ जून २०२४) |- | १५ | [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]] | [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[बिभू प्रसाद तराई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[संबित पात्रा|डॉ. संबित रविंद्रनाथ पात्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]] | [[अपराजिता सारंगी|अपराजिता संतोष सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[अनिता सुभदर्शिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[प्रदीपकुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[सप्तगिरी उलाका|सप्तगिरी शंकर उलाका]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पुद्दुचेरी=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पुद्दुचेरी|<span style="color:white;">'''पुद्दुचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]] | [[व्ही. वैतिलिंगम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पंजाब=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[सुखजिंदर सिंह रंधावा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[गुरजीत सिंह औजला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३ | rowspan="2"|[[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]] | rowspan="2"|[[अमृतपाल सिंग|अमृतपाल सिंह]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[चरणजीत सिंह चन्नी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[राजकुमार छाबेवाल]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]] | [[मलविंदर सिंह कांग]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[अमरिंदर सिंह राजा वारिंग]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] | [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर मलकैत सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | rowspan="2"|[[सरबजीत सिंह खालसा|सरबजीतसिंह बियंतसिंह खालसा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | १० | [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]] | [[शेर सिंह घुबया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[हरसिम्रत कौर बादल]] |bgcolor=#0F204A| | [[शिरोमणी अकाली दल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]] | [[गुरमीत सिंह मीत हायर]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]] | [[धरमवीर गांधी|डॉ. धरमवीर गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[कुलदीप इंदोरा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा आणि न्याय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राहुल कासवान|राहुल रामसिंह कासवान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]] | [[ब्रिजेंद्र सिंह ओला|ॲड. ब्रिजेंद्रसिंह सिसराम ओला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[अमरा राम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]] | [[राव राजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[मंजू शर्मा (राजकारणी)|मंजू शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]] | [[भूपेंद्र यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[संजना जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]] | [[भजनलाल जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[मुरारीलाल मीणा|मुरारीलाल नारायण मीणा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]] | [[हरीश चंद्र मीणा|हरीशचंद्र नारायण मीना]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[भगीरथ चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[हनुमान बेनिवाल|ॲड. हनुमान रामदेव बेनिवाल]] |bgcolor=#FFD42A| | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[गजेंद्र सिंह शेखावत|गजेंद्रसिंह शंकरसिंह शेखावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती मंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १७ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]] | [[उम्मेदा राम बेनिवाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[लुंबाराम चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[मन्नालाल रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[राजकुमार रौत|राजकुमार शंकरलाल रौत]] |bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]] | [[चंद्र प्रकाश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]] | [[महिमा कुमारी मेवाड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[दामोदर अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[ओम बिर्ला|ओम श्रीकृष्ण बिर्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष]] (२६ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]] | [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[इंद्र सिंग सुब्बा|डॉ. इंद्र सिंह सुब्बा]] | bgcolor=#ED1E26| | [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] | [[शशिकांत सेंथिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]] | [[कलानिधी वीरस्वामी|डॉ. कलानिधी अर्कॉट वीरस्वामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३ | [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]] | [[तमिळची तंगपांडियन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]] | [[दयानिधी मारन|दयानिधी मुरसोली मारन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]] | [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] | [[जी. सेल्वम|ॲड. गणेशन सेल्वम]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[एस. जगतरक्षणन|स्वामी गण्णु जगतरक्षणन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ८ | [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]] | [[काथीर आनंद]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ९ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[के. गोपीनाथ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]] | [[ए. मणी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]] | [[अण्णादुराई सी.एन.|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]] | [[एम.एस. थरानीवेंदन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]] | [[डी. रविकुमार|डॉ. रवि दुराईस्वामी कुमार]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]] | [[मलाईरासन डी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १५ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[टी.एम. सेल्वागणपती]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]] | [[व्ही.एस. माथेश्वरन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १७ | [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]] | [[के.ई. प्रकाश]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १८ | [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] | [[के. सुब्बरायन]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[आंदिमुथू राजा|ॲड. आंदिमुथू राजा]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[गणपती पी. राजकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[के. ईश्वरसामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[आर. सचितानंतम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[जोतिमणी|जोतिमणी सेन्नीमलाई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[दुराई वायको]] |bgcolor=#FC0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]] | [[के.एन. अरुण नेहरू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २६ | [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद|डॉ. एम.के. विष्णू प्रसाद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २८ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[सुधा रामकृष्णन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[सेल्वराज व्ही]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[एस. मुरसोली]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[कार्ति चिदंबरम|ॲड. कार्ती पलाणीअप्पन चिदंबरम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[एस. व्यंकटेशन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]] | [[थंगा तमिळ सेल्वन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३४ | [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | [[माणिका टागोर|ॲड. माणिका बहीरथ टागोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[नवस्कनी|कणी खदारमीरा नवस]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]] | [[एम.के. कनिमोळी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[राणी श्रीकुमार|डॉ. राणी श्रीकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३८ | [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]] | [[सी. रॉबर्ट ब्रुस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] | [[विजय वसंत|विजय वसंत कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===तेलंगणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तेलंगणा|<span style="color:white;">'''तेलंगण'''</span>]] |- | १ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[गोडम नागेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]] | [[वामसी कृष्णा गड्डम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[बंडी संजय कुमार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]] | [[अरविंद धर्मापुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]] | [[सुरेश कुमार शेतकर|सुरेश शिवराव शेतकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[रघुनंदन राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]] | [[एटेला राजेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[जी. किशन रेड्डी|गंगापुरम किशन रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा मंत्री]] व [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[असदुद्दीन ओवैसी]] |bgcolor=#0c6b4b| | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]] | [[कोंडा विश्वेश्वर रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]] | [[धर्मवरपू कोट्टम अरुणा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]] | [[मल्लू रवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[कुंडुरु रघुवीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]] | [[चामला किरणकुमार रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]] | [[कडियम काव्या]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]] | [[पी. बलराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[रामसहायम रघुराम रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | १ | [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]] | [[बिपलब कुमार देब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]] | [[कृती देवी देबबर्मन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[इम्रान मसूद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[इक्रा चौधरी|चौधरी इक्रा मुनव्वर हसन]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[हरेंद्र सिंग मलिक]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[चंदन चौहान|चंदन संजय चौहान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | ६ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[रुची वीरा|रुची उदयन वीरा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[मोहिबुल्ला नदवी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[झिया उर रहमान बर्क|ॲड. झियाउर मामलुकउर रहमान बर्क]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[कंवर सिंह तंवर|कंवरसिंह हुकुमचंद तंवर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अरुण गोविल|अरुण चंद्रप्रकाश गोविल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[राजकुमार सांगवान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] | [[अतुल गर्ग|अतुल दिनेशचंद्र गर्ग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] | [[महेश शर्मा|डॉ. महेश कैलाशचंद शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[भोला सिंह|भोला किशनलाल सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[सतीश कुमार गौतम|सतीश दामोदर गौतम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[अनूप प्रधान|अनूप लाहोरीलाल प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[हेमा मालिनी|हेमा धर्मेंद्र देओल-मालिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[सत्य पाल सिंग बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] व [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]] | [[राजकुमार चहार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[अक्षय यादव|अक्षय रामगोपाळ यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]] | [[देवेश शाक्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]] | [[आदित्य यादव|आदित्य शिवपाल यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[नीरज कुशवाह मौर्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[छत्रपालसिंह गंगवार|छत्रपालसिंह रामलालसिंह गंगवार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[जितीन प्रसाद|जितीन जितेंद्र प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग राज्यमंत्री]] व [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[अरुण कुमार सागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[उत्कर्ष वर्मा|उत्कर्ष धिरेंद्र वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] | [[आनंद भदौरिया]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[राकेश राठोड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]] | [[अशोक कुमार रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[साक्षी महाराज|डॉ. सच्चिदानंद आत्मानंदजी हरी साक्षी महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[आर.के. चौधरी|ॲड. आर.के. चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[राजनाथ सिंग|राजनाथ रामबदन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३६ | [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी पक्षनेता]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३७ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[किशोरीलाल शर्मा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[रामभुआल निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[एस.पी. सिंह पटेल|डॉ. एस.पी. सिंह पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[मुकेश राजपूत|मुकेश लज्जाराम राजपूत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[जितेंद्र कुमार दोहारे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] | [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[रमेश अवस्थी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४४ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[देवेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४५ | [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]] | [[नारायण दास अहिरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४६ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] | [[अनुराग शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अजेंद्र सिंह लोधी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[कृष्णा देवी शिवशंकर पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४९ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[नरेश उत्तम पटेल|ॲड. नरेश उत्तम पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५० | [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] | [[पुष्पेंद्र सरोज|पुष्पेंद्र इंद्रजीत सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५१ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] | [[प्रवीण पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५२ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[उज्ज्वल रमण सिंह|ॲड. उज्ज्वल रमण सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५३ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[तनुज पुनिया|तनुज पन्ना पुनिया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५४ | [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]] | [[अवधेश प्रसाद|ॲड. अवधेश प्रसाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५५ | [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | [[लालजी वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५६ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[आनंदकुमार गोंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५७ | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[करण भूषण सिंह|ॲड. करण ब्रिजभूषण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५८ | [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] | [[राम शिरोमणी वर्मा|राम शिरोमणी दयाराम वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५९ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[कीर्तिवर्धन सिंग|कीर्तिवर्धन आनंद सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६० | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६१ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[राम प्रसाद चौधरी|रामप्रसाद माणिकराम चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६२ | [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] | [[लक्ष्मीकांत निषाद|पप्पू निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६३ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी|पंकज भगवान चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६४ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[रवी किशन|रविंद्र श्यामनारायण ''रवि किशन'' शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६५ | [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]] | [[विजय कुमार दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६६ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[शशांक मणी त्रिपाठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६७ | [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] | [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६८ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[दरोगा सरोज|दरोगा प्रसाद सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६९ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[धर्मेंद्र यादव|ॲड. धर्मेंद्र अभय यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७० | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[राजीव राय]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७१ | [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]] | [[रमाशंकर राजभर]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७२ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[सनातन पांडे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७३ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[बाबू सिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७४ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[प्रिया सरोज|ॲड. प्रिया तुफानी सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७५ | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[अफझल अन्सारी|अफझल सुभानुल्लाह अन्सारी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७६ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[बिजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७७ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]], [[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा मंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ मंत्री]] लोकसभा सभागृह नेता (९ जून २०२४ पासून) |- | ७८ | [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] | [[विनोदकुमार बिंड|डॉ. विनोदकुमार सचनुराम बिंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७९ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[अनुप्रिया पटेल|अनुप्रिया आशिष पटेल]] |bgcolor=#27176D| | [[अपना दल (सोनेलाल)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] व [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने आणि खते राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ८० | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[छोटेलाल खरवार|छोटेलाल रामधनी खरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===उत्तराखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तराखंड|<span style="color:white;">'''उत्तराखंड'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[माला राज्य लक्ष्मी शाह|महाराणी मालराज्य मनुजेंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[अनिल बलुनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[अजय टामटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]] | [[अजय भट्ट|अजय कमलापती भट्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[त्रिवेंद्र सिंह रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===पश्चिम बंगाल=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | rowspan="2"|[[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[मनोज तिग्गा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]] | [[जयंत कुमार रॉय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[राजू बिश्ट|राजू विष्णू बिश्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[कार्तिक पॉल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[सुकांता मजुमदार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]] | [[खगेन मुर्मु|खगेन जलो मुर्मु]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]] | [[ईशा खान चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[खलीलुर रहमान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | [[युसुफ पठाण]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | [[अबू ताहेर खान|अबू ताहेर बरखातुल्लाह खान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[महुआ मोइत्रा|महुआ द्विपेंद्रलाल मोइत्रा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] | [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] | [[शंतनू ठाकूर|शंतनू मंजुल ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १५ | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[पार्था भौमिक]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]] | [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. ककली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१८ | rowspan="2"| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[हाजी नुरुल इस्लाम]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २५ सप्टेंबर २०२४ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(२५ सप्टेंबर २०२४ पासून)'' | |- | १९ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[प्रतिमा मोंडल|प्रतिमा नारायण मोंडल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २० | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | [[बापी हलदर]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[अभिषेक बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | [[सायोनी घोष]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]] | [[माला रॉय|माला निर्बेद रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]] | [[सुदीप बंदोपाध्याय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | [[प्रसून बॅनरजी|प्रसून बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २६ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[सजदा अहमद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २८ | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[रचना बॅनर्जी|रचना रबिंद्रनाथ बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | [[मिताली बाग]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[अभिजित गंगोपाध्याय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]] | [[सौमेंदू अधिकारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]] | [[दीपक अधिकारी|दिपक गुरुदास अधिकारी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | [[खेरवाल सोरेन]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३४ | [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | [[जून मालिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो|ॲड. ज्योतिर्मोय सिंह माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | [[अरूप चक्रवर्ती]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]] | [[सौमित्र खान|सौमित्र धनंजय खान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]] | [[शर्मिला सरकार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] | [[कीर्ति आझाद|कीर्तीवर्धन भागवत आझाद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[शत्रुघ्न सिन्हा|शत्रुघन भुवनेश्वरी सिन्हा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४१ | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[असित कुमार माल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | [[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य|*]] ldnqk3is0mi69coufrc39qjlwfqp667 2689287 2689281 2026-06-15T05:33:11Z Aditya tamhankar 80177 /* पश्चिम बंगाल */ 2689287 wikitext text/x-wiki [[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या '''[[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ४ जून २०२४ रोजी निकाल जाहीर झाले.<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Election 2024 Schedule: Elections Date, Month, Seats, States and Candidates |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-election-schedule |access-date=2024-06-03 |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats">{{cite news|last1=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats|url=https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|accessdate=5 June 2024|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605115428/https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin">{{cite news|last1=India TV News|first1=|last2=|first2=|title=Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|accessdate=5 June 2024|work=|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605120528/https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref> ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[बिश्नू पद रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आंध्र प्रदेश=== {{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.दे.प.]] (१६) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#ca420f|[[जन सेना पक्ष|ज.ने.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]] | [[चेट्टी तनुजा राणी|डॉ. चेट्टी तनुजा राणी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] | [[कलीसेट्टी अप्पला नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[मथुकुमिल्ली श्रीभरत]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[चिंतकुंटा मुन्नुस्वामी रमेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[तंगेला उदय श्रीनिवास]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[गंटी हरीश मधुर]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी|पुरंदेश्वरी व्यंकटेश्वरराव दग्गुबाती]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]] | [[भूपती राजू श्रीनिवास वर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग राज्यमंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[पुट्टा महेश कुमार]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[केसीनेनी चिन्नी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[चंद्रशेखर पेम्मासनी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] व [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बापटला]] | [[कृष्णप्रसाद टेन्नेटी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[मगुंटा श्रीनिवासुलू रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[बायरेड्डी शबरी|डॉ. बायरेड्डी शबरी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[बस्तीपती नागराजू पंचलिंगला]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[अंबिका लक्ष्मीनारायण वाल्मिकी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]] | [[बी.के. पार्थसारथी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी|यदुगिरी सदिंती अविनाश रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[वेमिरेड्डी प्रभाकर रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[मड्डिला गुरुमुर्ती|मड्डिला मुन्नीकृष्णय्या गुरुमुर्ती]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २४ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २५ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[दग्गुमला प्रसाद राव]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===अरुणाचल प्रदेश=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[किरेन रिजीजू|किरेन रिंचिन रिजीजू]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज मंत्री]] व [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[तपिर गाओ]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आसाम=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प. (लि)]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[जोयंता बसुमतरी]] |bgcolor=#FAED09| | [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[रकिबुल हुसेन|रकिबुल नुरुल हुसेन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[फणी भूषण चौधरी|फणीभूषण रमेश चौधरी]] |bgcolor=#99CCFF| | [[आसाम गण परिषद]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दरांग-उदलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|दरांग-उदलगिरी]] | [[दिपीप सैकिया सोनोवाल|दिलीप प्रभीन सैकिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[बिजुली कलिता मेधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[कृपानाथ मलाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[परिमल सुक्लबैद्य]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[नगाव लोकसभा मतदारसंघ|नगाव]] | [[प्रद्युत बोरडोलोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १८ मार्च २०२६ रोजी राजीनामा दिला (भाजपमध्ये प्रवेश करून आसाम विधानसभा निवडणूक लढविण्यासाठी) |- | colspan="5"| रिक्त ''(१८ मार्च २०२६ पासून)'' |- | १० | [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] | [[कामाख्य प्रसाद टासा|कामाख्य प्रसाद देवारम टासा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोनीतपूर]] | [[रणजित दत्त|रणजित कुलाधर दत्त]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[प्रधान बरुआ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[सर्बानंद सोनोवाल|ॲड. सर्बानंद जिबेश्वर सोनोवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[गौरव गोगोई|गौरव तरुण गोगोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी उप पक्षनेता]] (१४ जुलै २०२४ पासून) |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]] | [[सुनील कुमार कुशवाह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]] | [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]] | [[राधामोहन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[लवली आनंद|लवली आनंद सिंह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[देवेशचंद्र ठाकूर|ॲड. देवेशचंद्र ठाकूर]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[अशोक कुमार यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[रामप्रीत मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]] | [[दिलेश्वर कामाईत]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[प्रदीप कुमार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[मोहम्मद जावेद|डॉ. मोहम्मद जावेद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[तारिक अन्वर|तारिक मुश्ताक अन्वर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[पप्पू यादव|राजेश रंजन उर्फ पप्पू यादव]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[दिनेशचंद्र यादव|दिनेशचंद्र रामधारी यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[गोपाळ जी ठाकूर|डॉ. गोपाळजी गणेश ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[राजभूषण चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[विणा देवी|विणादेवी दिनेश सिंह]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोककुमार जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[विजयलक्ष्मी देवी कुशवाह ]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]] | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २२ | [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]] | [[नित्यानंद राय|नित्यानंद गंगाभूषण राय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २३ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[शांभवी चौधरी]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[गिरीराज सिंह|गिरीराज रामअवतार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[राजेश वर्मा]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[अजय कुमार मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[गिरिधारी यादव|ॲड. गिरिधारी धानो यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]] | [[ललन सिंह|राजीव रंजन (लल्लन सिंह)]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज मंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २९ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[कौशलेंद्र कुमार]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]] | [[रविशंकर प्रसाद|ॲड. रविशंकर ठाकूर प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]] | [[मिसा भारती]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[सुदामा प्रसाद]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[सुधाकर सिंह (बिहारचे राजकारणी)|सुधाकर सिंह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३४ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[मनोज कुमार (बिहारी राजकारणी)|मनोज कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]] | [[राजा रामसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[अभय कुशवाह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[जितनराम मांझी|जितनराम रामजीत मांझी]] |bgcolor=#F5D62A| | [[हिंदुस्तानी अवाम मोर्चा (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[विवेक ठाकूर|ॲड. विवेक चंद्रेश्वर ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]] | [[अरुण भारती]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[मनीष तिवारी|ॲड. मनीष विश्वनाथ तिवारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===छत्तीसगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[छत्तीसगढ|<span style="color:white;">'''छत्तीसगढ'''</span>]] |- | १ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[चिंतामणी महाराज|चिंतामणी रामेश्वर महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[राधेश्याम राठिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]] | [[कमलेश जांगडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]] | [[ज्योत्स्ना महंत|ज्योत्स्ना चरणदास महंत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[तोखन साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[संतोष पांडे|ॲड. संतोष पांडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[विजय बाघेल|विजय नम्मूलाल बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[ब्रिजमोहन अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[रुपकुमारी चौधरी|रुपकुमारी ओमप्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[महेश कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[भोजराज नाग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|<span style="color:white;">'''दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]] | [[कलाबेन देलकर|कलाबेन मोहनभाई देलकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[उमेशभाई पटेल|उमेशभाई बाबूभाई पटेल]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |} ===गोवा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]] | [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा राज्यमंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]] | [[विरिएटो फर्नांडिस|कॅप्टन विरिएटो हिपोलीताद दे मेंडोंका फर्नांडिस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===गुजरात=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[विनोद लखमशी चावडा|ॲड. विनोद लखमशी चावडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[गेनी ठाकोर|गेनीबेन नागाजीभाई ठाकोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[भरतसिंह डाभी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[हरिभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[शोभना बरैया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[अमित शाह|अमित अनिलचंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्री]] व [[सहकार मंत्रालय|सहकार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]] | [[हसमुख पटेल|हसमुख सोमाभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]] | [[दिनेश मकवाना]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[चंदू शिहोरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[परषोत्तम रुपाला|परषोत्तम खोडाभाई रुपाला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[मनसुख मांडविया|डॉ. मनसुख लक्ष्मण मांडाविया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार मंत्री]] व [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[पूनमबेन मडाम|पूनमबेन परमिंदरकुमार मडाम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[राजेश चुडासमा|राजेश नरन चुडासमा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[भरत सुतारिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[निमुबेन बंभानिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[मितेशभाई पटेल|मितेश रमेश उर्फ 'बकाभाई' पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[देवुसिंह जेसिंगभाई चौहाण|देवुसिंह जेसिंगभाई चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]] | [[राजपालसिंह जाधव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[जसवंतसिंह सुमनभाई भाभोर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]] | [[हेमांग जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]] | [[जशुभाई राठवा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]] | [[मनसुखभाई वसावा|मनसुख धानजी वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] | [[परभुभाई नागरभाई वसावा|परभु नागर वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[मुकेश दलाल|मुकेशकुमार चंद्रकांत दलाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | बिनविरोध निवड |- | २५ | [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]] | [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] | [[धवल पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===हरियाणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[वरुण चौधरी|ॲड. वरुण फुलचंद चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[नवीन जिंदल|नवीन ओमप्रकाश जिंदल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[शैलजा कुमारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[जय पर्काश]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[मनोहरलाल खट्टर|मनोहरलाल हरबंसलाल खट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा मंत्री]] व [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण तथा शहरी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[सतपाल ब्रह्मचारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[दिपेंदर सिंग हूडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]] | [[धरमबीर|चौधरी धरमबीरसिंह पंघाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]] | [[इंदरजीतसिंग राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय|सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[नियोजन मंत्रालय (भारत)|नियोजन राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]] | [[क्रिशन पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] | [[राजीव भारद्वाज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[कंगना राणावत|कंगना अमरदीप राणावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[सुरेश कुमार कश्यप|सुरेश चम्बलसिंह कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[शेख अब्दुल रशीद]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[आगा सय्यद रुहुल्ला मेहदी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग-राजौरी]] | [[मियाँ अल्ताफ अहमद लार्वी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[जितेंद्र सिंह|डॉ. जितेंद्र राजिंदर सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|विज्ञान आणि तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय|पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पंतप्रधान कार्यालय (भारत)|पंतप्रधान कार्यालय राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)<br>[[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन राज्यमंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा राज्यमंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[जुगल किशोर शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===झारखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[झारखंड|<span style="color:white;">'''झारखंड'''</span>]] |- | १ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[विजय कुमार हंसडक]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[नलिन सोरेन]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[कालीचरण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[अन्नपूर्णा देवी यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[चंद्र प्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#6827B5| | [[अखिल झारखंड विद्यार्थी संघ पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[दुलु माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[संजय सेठ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[बिद्युत बरन माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[जोबा माझी]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कालीचरण मुंडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[सुखदेव भगत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[विष्णु दयाल राम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]] | [[मनीष जैस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[प्रियांका जारकीहोळी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[जगदीश शेट्टर|ॲड. जगदीश शिवप्पा शेट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[राधाकृष्ण दोड्डामणी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[जी. कुमार नाईक]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]] | [[सागर खांद्रे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[के. राजशेखर बसवराज हितनळ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[एरेगर तुकाराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]] | [[बसवराज बोम्मई|बसवराज सोमप्पा बोम्मई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]] | [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नूतन तथा नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]] | [[विश्वेश्वर हेगडे कागेरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[प्रभा मल्लिकार्जुन|डॉ. प्रभा मल्लिकार्जून]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[बी.वाय. राघवेन्द्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]] | [[कोटा श्रीनिवास पुजारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[श्रेयस पटेल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]] | [[ब्रिजेश चौटा|कॅप्टब ब्रिजेश चौटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[गोविंद करजोळ|गोविंद मुक्तप्पा करजोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]] | [[विरण्णा सोमण्णा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] व [[रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २० | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २१ | [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]] | [[यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार|महाराज यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[सुनील बोस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]] | [[चोलेनहळ्ळी मंजुनाथ|डॉ. चोलेनहळ्ळी नंजप्पा मंजुनाथ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[शोभा करंदालजे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)|सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग राज्यमंत्री]] व [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]] | [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[तेजस्वी सूर्या|ॲड. तेजस्वी सूर्या]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]] | [[केशवरेड्डी सुधाकर|डॉ. केशवरेड्डी सुधाकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[एम. मल्लेश बाबू]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[राजमोहन उन्नीथन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[के. सुधाकरन|ॲड. कुंभकुडी रमुन्नी सुधाकरन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]] | [[शफी पारंबिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| ४ | rowspan="2"| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |१८ जून २०२४ रोजी राजीनामा |- | [[प्रियंका गांधी|प्रियंका रॉबर्ट वाड्रा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | ५ | [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]] | [[एम.के. राघवन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] | [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[एम.पी. अब्दुस्समद समदानी]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]] | [[व्ही.के. श्रीकांदन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] | [[के. राधाकृष्णन (राजकारणी)|के. राधाकृष्णन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]] | [[सुरेश गोपी|सुरेश गोपीनाथन गोपी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू राज्यमंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]] | [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[हिबी एडन|हिबी जॉर्ज एडन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|फ्रान्सिस जॉर्ज]] |bgcolor=#CC6600| | [[केरळ काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]] | [[के.सी. वेणूगोपाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]] | [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]] |bgcolor=#d84c4c| | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]] | [[अडूर प्रकाश|ॲड. प्रकाश कुंजुरामन अडूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २० | [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]] | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लद्दाख=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लद्दाख|<span style="color:white;">'''लद्दाख'''</span>]] |- | १ | [[लद्दाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] | [[मोहम्मद हनीफा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[मोहम्मद हम्दुल्ला सईद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[शिवमंगल सिंह तोमर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[संध्या रे|ॲड. संध्या सुमन रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[भरतसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]] | [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार मंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[लता वानखेडे|डॉ. लता वानखेडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]] | [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[राहुल लोधी|राहुल सिंह लोधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[व्ही.डी. शर्मा|विष्णु दत्त शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[जनार्दन मिश्रा|जनार्दन रामधर मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[राजेश मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[हिमाद्री सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[आशिष दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंह कुलास्ते|ॲड. फग्गन सिंह कुलास्ते]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[भारती पारधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[विवेक कुमार साहू|विवेक कुमार "बंटी" साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[दर्शन सिंह चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराज सिंह प्रेमसिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी तथा शेतकरी कल्याण मंत्री]] व [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[आलोक शर्मा (भारतीय राजकारणी)|आलोक शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[रोडमल नागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] | [[महेंद्र सिंग सोलंकी|ॲड. महेंद्र रामसिंह सोलंकी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[अनिल फिरोजिया|अनिल भुरेलाल फिरोजिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[सुधीर गुप्ता|सुधीर रामचंद्र गुप्ता]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] | [[अनिता नागर सिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[सावित्री ठाकूर|सावित्री तुकाराम ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[शंकर लालवाणी|शंकर जमनादास लालवाणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] | [[गजेंद्र पटेल|ॲड. गजेंद्र उमरावसिंह पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]] | [[ज्ञानेश्वर पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[दुर्गा दास उईके]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===महाराष्ट्र=== {| class="wikitable sortable sticky-header" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[गोवाळ पाडवी|गोवाल कागडा पाडवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[शोभा बच्छाव|शोभा दिनेश बच्छाव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[स्मिता वाघ|स्मिता उदय वाघ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] | [[रक्षा खडसे|रक्षा निखिल खडसे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आयुष मंत्रालय|आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[अनुप धोत्रे|अनुप संजय धोत्रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[बळवंत वानखेडे|बळबंत बसवंत वानखेडे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[अमर काळे|अमर शरद काळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[श्यामकुमार बर्वे|श्यामकुमार दौलत बर्वे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[नितीन गडकरी|नितीन जयराम गडकरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते परिवहन आणि राजमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] | [[प्रशांत पडोळे|डॉ. प्रशांत यादवराव पडोळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] | [[नामदेव किरसान|नामदेव दसाराम किरसान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[प्रतिभा धानोरकर|प्रतिभा सुरेश धानोरकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] | [[संजय देशमुख (राजकारणी)|संजय उत्तमराव देशमुख]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[नागेश पाटील-आष्टीकर|नागेश बापूराव पाटील-आष्टीकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| १६ | rowspan="2"| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[वसंत चव्हाण|वसंत बळवंत चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२६ ऑगस्ट २०२४ रोजी निधन |- | [[रविंद्र वसंतराव चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | १७ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[संजय हरिभाऊ जाधव]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[कल्याण वैजिनाथ काळे|डॉ. कल्याण वैजिनाथ काळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[संदिपान भुमरे|संदिपान असाराम भुमरे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] | [[भास्कर भगरे|भास्कर मुरलीधर भगरे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ प्रकाश वाजे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] | [[हेमंत सावरा|डॉ. हेमंत विष्णू सावरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]] | [[सुरेश म्हात्रे|सुरेश गोपीनाथ म्हात्रे उर्फ 'बाळ्या मामा']] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[नरेश म्हस्के|नरेश गणपत म्हस्के]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]] | [[पियुष गोयल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोयल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]] | [[रविंद्र वाईकर|रविंद्र दत्ताराम वायकर]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]] | [[संजय दिना पाटील]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]] | [[वर्षा गायकवाड|वर्षा एकनाथ गायकवाड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]] | [[अनिल देसाई|अनिल यशवंत देसाई]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] | [[अरविंद सावंत|अरविंद गणपत सावंत]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] | [[सुनील तटकरे|सुनील दत्तात्रय तटकरे]] |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] | [[श्रीरंग बारणे|श्रीरंग चंदू 'अप्पा' बारणे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[मुरलीधर मोहोळ|मुरलीधर किसन मोहोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] व [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३५ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] | [[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल रामसिंह कोल्हे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[निलेश लंके|निलेश ज्ञानदेव लंके]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] | [[भाऊसाहेब राजाराम वाकचौरे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[बजरंग सोनवणे|बजरंग मनोहर सोनवणे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[ओमराजे निंबाळकर|ओमप्रकाश पवन निंबाळकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४१ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवाजी बंडप्पा काळगे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[प्रणिती शिंदे|ॲड. प्रणिती सुशीलकुमार शिंदे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | [[धैर्यशील मोहिते-पाटील|धैर्यशील राजसिंह मोहिते-पाटील]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४४ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[विशाल पाटील|विशाल प्रकाश पाटील]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४५ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४६ | [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] | [[नारायण राणे|नारायण तातू राणे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[कोल्हापूरचे दुसरे शाहू|श्रीमंत छत्रपती द्वितीय शाहूराजे शहाजीराजे भोसले]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] | [[धैर्यशील माने|धैर्यशील संभाजी माने]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]] | [[अंगोमचा बिमोल अकोईजाम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[अल्फ्रेड कान-न्गाम आर्थर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] | [[रिकी एजे सिंग्कॉन]] |bgcolor=#007FFF| | [[व्हॉइस ऑफ द पीपल पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(१९ फेब्रुवारी २०२६ पासून)'' | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[सालेंग संगमा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[रिचर्ड वानलालहमंगाइहा]] | style="background-color:{{झोरम पीपल्स मूव्हमेंट/meta/color}}" | | [[झोरम पीपल्स मूव्हमेंट]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===नागालॅंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालॅंड|<span style="color:white;">'''नागालॅंड'''</span>]] |- | १ | [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]] | [[एस. सुपोंगमेरेन जमीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''</span>]] |- | १ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[प्रवीण खंडेलवाल|ॲड. प्रवीण खंडेलवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]] | [[मनोज तिवारी|मनोज चंद्रदेव तिवारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[हर्ष मल्होत्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[बन्सुरी स्वराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]] | [[योगेंदर चंदोलिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] | [[कमलजीत सेहरावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[रामवीर सिंह बिधुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===ओडिशा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओडिशा'''</span>]] |- | १ | [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]] | [[प्रदीप पुरोहित]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[धर्मेंद्र प्रधान|धर्मेंद्र देवेंद्र प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[अनंत नायक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[नाबा चरण माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[प्रताप चंद्र सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अविमन्यू सेठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[रवींद्र नारायण बेहरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[रुद्र नारायण पणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]] | [[संगीता कुमारी सिंह देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[मालविका केशरी देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[बलभद्र माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]] | [[सुकांता कुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तूहरी माहताब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा कार्यकारी अध्यक्ष]] (२४ जून २०२४ — २६ जून २०२४) |- | १५ | [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]] | [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[बिभू प्रसाद तराई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[संबित पात्रा|डॉ. संबित रविंद्रनाथ पात्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]] | [[अपराजिता सारंगी|अपराजिता संतोष सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[अनिता सुभदर्शिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[प्रदीपकुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[सप्तगिरी उलाका|सप्तगिरी शंकर उलाका]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पुद्दुचेरी=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पुद्दुचेरी|<span style="color:white;">'''पुद्दुचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]] | [[व्ही. वैतिलिंगम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पंजाब=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[सुखजिंदर सिंह रंधावा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[गुरजीत सिंह औजला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३ | rowspan="2"|[[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]] | rowspan="2"|[[अमृतपाल सिंग|अमृतपाल सिंह]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[चरणजीत सिंह चन्नी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[राजकुमार छाबेवाल]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]] | [[मलविंदर सिंह कांग]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[अमरिंदर सिंह राजा वारिंग]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] | [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर मलकैत सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | rowspan="2"|[[सरबजीत सिंह खालसा|सरबजीतसिंह बियंतसिंह खालसा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | १० | [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]] | [[शेर सिंह घुबया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[हरसिम्रत कौर बादल]] |bgcolor=#0F204A| | [[शिरोमणी अकाली दल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]] | [[गुरमीत सिंह मीत हायर]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]] | [[धरमवीर गांधी|डॉ. धरमवीर गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[कुलदीप इंदोरा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा आणि न्याय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राहुल कासवान|राहुल रामसिंह कासवान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]] | [[ब्रिजेंद्र सिंह ओला|ॲड. ब्रिजेंद्रसिंह सिसराम ओला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[अमरा राम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]] | [[राव राजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[मंजू शर्मा (राजकारणी)|मंजू शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]] | [[भूपेंद्र यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[संजना जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]] | [[भजनलाल जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[मुरारीलाल मीणा|मुरारीलाल नारायण मीणा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]] | [[हरीश चंद्र मीणा|हरीशचंद्र नारायण मीना]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[भगीरथ चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[हनुमान बेनिवाल|ॲड. हनुमान रामदेव बेनिवाल]] |bgcolor=#FFD42A| | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[गजेंद्र सिंह शेखावत|गजेंद्रसिंह शंकरसिंह शेखावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती मंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १७ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]] | [[उम्मेदा राम बेनिवाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[लुंबाराम चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[मन्नालाल रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[राजकुमार रौत|राजकुमार शंकरलाल रौत]] |bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]] | [[चंद्र प्रकाश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]] | [[महिमा कुमारी मेवाड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[दामोदर अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[ओम बिर्ला|ओम श्रीकृष्ण बिर्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष]] (२६ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]] | [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[इंद्र सिंग सुब्बा|डॉ. इंद्र सिंह सुब्बा]] | bgcolor=#ED1E26| | [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] | [[शशिकांत सेंथिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]] | [[कलानिधी वीरस्वामी|डॉ. कलानिधी अर्कॉट वीरस्वामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३ | [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]] | [[तमिळची तंगपांडियन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]] | [[दयानिधी मारन|दयानिधी मुरसोली मारन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]] | [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] | [[जी. सेल्वम|ॲड. गणेशन सेल्वम]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[एस. जगतरक्षणन|स्वामी गण्णु जगतरक्षणन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ८ | [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]] | [[काथीर आनंद]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ९ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[के. गोपीनाथ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]] | [[ए. मणी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]] | [[अण्णादुराई सी.एन.|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]] | [[एम.एस. थरानीवेंदन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]] | [[डी. रविकुमार|डॉ. रवि दुराईस्वामी कुमार]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]] | [[मलाईरासन डी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १५ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[टी.एम. सेल्वागणपती]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]] | [[व्ही.एस. माथेश्वरन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १७ | [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]] | [[के.ई. प्रकाश]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १८ | [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] | [[के. सुब्बरायन]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[आंदिमुथू राजा|ॲड. आंदिमुथू राजा]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[गणपती पी. राजकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[के. ईश्वरसामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[आर. सचितानंतम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[जोतिमणी|जोतिमणी सेन्नीमलाई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[दुराई वायको]] |bgcolor=#FC0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]] | [[के.एन. अरुण नेहरू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २६ | [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद|डॉ. एम.के. विष्णू प्रसाद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २८ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[सुधा रामकृष्णन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[सेल्वराज व्ही]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[एस. मुरसोली]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[कार्ति चिदंबरम|ॲड. कार्ती पलाणीअप्पन चिदंबरम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[एस. व्यंकटेशन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]] | [[थंगा तमिळ सेल्वन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३४ | [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | [[माणिका टागोर|ॲड. माणिका बहीरथ टागोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[नवस्कनी|कणी खदारमीरा नवस]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]] | [[एम.के. कनिमोळी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[राणी श्रीकुमार|डॉ. राणी श्रीकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३८ | [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]] | [[सी. रॉबर्ट ब्रुस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] | [[विजय वसंत|विजय वसंत कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===तेलंगणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तेलंगणा|<span style="color:white;">'''तेलंगण'''</span>]] |- | १ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[गोडम नागेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]] | [[वामसी कृष्णा गड्डम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[बंडी संजय कुमार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]] | [[अरविंद धर्मापुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]] | [[सुरेश कुमार शेतकर|सुरेश शिवराव शेतकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[रघुनंदन राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]] | [[एटेला राजेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[जी. किशन रेड्डी|गंगापुरम किशन रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा मंत्री]] व [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[असदुद्दीन ओवैसी]] |bgcolor=#0c6b4b| | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]] | [[कोंडा विश्वेश्वर रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]] | [[धर्मवरपू कोट्टम अरुणा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]] | [[मल्लू रवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[कुंडुरु रघुवीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]] | [[चामला किरणकुमार रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]] | [[कडियम काव्या]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]] | [[पी. बलराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[रामसहायम रघुराम रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | १ | [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]] | [[बिपलब कुमार देब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]] | [[कृती देवी देबबर्मन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[इम्रान मसूद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[इक्रा चौधरी|चौधरी इक्रा मुनव्वर हसन]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[हरेंद्र सिंग मलिक]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[चंदन चौहान|चंदन संजय चौहान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | ६ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[रुची वीरा|रुची उदयन वीरा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[मोहिबुल्ला नदवी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[झिया उर रहमान बर्क|ॲड. झियाउर मामलुकउर रहमान बर्क]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[कंवर सिंह तंवर|कंवरसिंह हुकुमचंद तंवर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अरुण गोविल|अरुण चंद्रप्रकाश गोविल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[राजकुमार सांगवान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] | [[अतुल गर्ग|अतुल दिनेशचंद्र गर्ग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] | [[महेश शर्मा|डॉ. महेश कैलाशचंद शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[भोला सिंह|भोला किशनलाल सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[सतीश कुमार गौतम|सतीश दामोदर गौतम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[अनूप प्रधान|अनूप लाहोरीलाल प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[हेमा मालिनी|हेमा धर्मेंद्र देओल-मालिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[सत्य पाल सिंग बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] व [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]] | [[राजकुमार चहार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[अक्षय यादव|अक्षय रामगोपाळ यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]] | [[देवेश शाक्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]] | [[आदित्य यादव|आदित्य शिवपाल यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[नीरज कुशवाह मौर्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[छत्रपालसिंह गंगवार|छत्रपालसिंह रामलालसिंह गंगवार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[जितीन प्रसाद|जितीन जितेंद्र प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग राज्यमंत्री]] व [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[अरुण कुमार सागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[उत्कर्ष वर्मा|उत्कर्ष धिरेंद्र वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] | [[आनंद भदौरिया]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[राकेश राठोड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]] | [[अशोक कुमार रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[साक्षी महाराज|डॉ. सच्चिदानंद आत्मानंदजी हरी साक्षी महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[आर.के. चौधरी|ॲड. आर.के. चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[राजनाथ सिंग|राजनाथ रामबदन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३६ | [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी पक्षनेता]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३७ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[किशोरीलाल शर्मा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[रामभुआल निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[एस.पी. सिंह पटेल|डॉ. एस.पी. सिंह पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[मुकेश राजपूत|मुकेश लज्जाराम राजपूत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[जितेंद्र कुमार दोहारे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] | [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[रमेश अवस्थी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४४ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[देवेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४५ | [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]] | [[नारायण दास अहिरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४६ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] | [[अनुराग शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अजेंद्र सिंह लोधी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[कृष्णा देवी शिवशंकर पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४९ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[नरेश उत्तम पटेल|ॲड. नरेश उत्तम पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५० | [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] | [[पुष्पेंद्र सरोज|पुष्पेंद्र इंद्रजीत सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५१ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] | [[प्रवीण पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५२ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[उज्ज्वल रमण सिंह|ॲड. उज्ज्वल रमण सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५३ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[तनुज पुनिया|तनुज पन्ना पुनिया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५४ | [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]] | [[अवधेश प्रसाद|ॲड. अवधेश प्रसाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५५ | [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | [[लालजी वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५६ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[आनंदकुमार गोंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५७ | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[करण भूषण सिंह|ॲड. करण ब्रिजभूषण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५८ | [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] | [[राम शिरोमणी वर्मा|राम शिरोमणी दयाराम वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५९ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[कीर्तिवर्धन सिंग|कीर्तिवर्धन आनंद सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६० | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६१ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[राम प्रसाद चौधरी|रामप्रसाद माणिकराम चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६२ | [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] | [[लक्ष्मीकांत निषाद|पप्पू निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६३ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी|पंकज भगवान चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६४ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[रवी किशन|रविंद्र श्यामनारायण ''रवि किशन'' शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६५ | [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]] | [[विजय कुमार दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६६ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[शशांक मणी त्रिपाठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६७ | [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] | [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६८ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[दरोगा सरोज|दरोगा प्रसाद सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६९ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[धर्मेंद्र यादव|ॲड. धर्मेंद्र अभय यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७० | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[राजीव राय]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७१ | [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]] | [[रमाशंकर राजभर]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७२ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[सनातन पांडे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७३ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[बाबू सिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७४ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[प्रिया सरोज|ॲड. प्रिया तुफानी सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७५ | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[अफझल अन्सारी|अफझल सुभानुल्लाह अन्सारी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७६ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[बिजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७७ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]], [[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा मंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ मंत्री]] लोकसभा सभागृह नेता (९ जून २०२४ पासून) |- | ७८ | [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] | [[विनोदकुमार बिंड|डॉ. विनोदकुमार सचनुराम बिंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७९ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[अनुप्रिया पटेल|अनुप्रिया आशिष पटेल]] |bgcolor=#27176D| | [[अपना दल (सोनेलाल)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] व [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने आणि खते राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ८० | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[छोटेलाल खरवार|छोटेलाल रामधनी खरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===उत्तराखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तराखंड|<span style="color:white;">'''उत्तराखंड'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[माला राज्य लक्ष्मी शाह|महाराणी मालराज्य मनुजेंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[अनिल बलुनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[अजय टामटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]] | [[अजय भट्ट|अजय कमलापती भट्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[त्रिवेंद्र सिंह रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===पश्चिम बंगाल=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | rowspan="2"|[[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[मनोज तिग्गा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]] | [[जयंत कुमार रॉय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[राजू बिश्ट|राजू विष्णू बिश्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[कार्तिक पॉल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[सुकांता मजुमदार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]] | [[खगेन मुर्मु|खगेन जलो मुर्मु]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]] | [[ईशा खान चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | rowspan="2"|[[खलीलुर रहमान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१० | rowspan="2"|[[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | rowspan="2"|[[युसुफ पठाण]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|११ | rowspan="2"|[[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | rowspan="2"|[[अबू ताहेर खान|अबू ताहेर बरखातुल्लाह खान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[महुआ मोइत्रा|महुआ द्विपेंद्रलाल मोइत्रा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] | [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] | [[शंतनू ठाकूर|शंतनू मंजुल ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | rowspan="2"|१५ | rowspan="2"|[[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | rowspan="2"|[[पार्था भौमिक]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]] | [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१७ | rowspan="2"|[[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | rowspan="2"|[[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१८ | rowspan="2"| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[हाजी नुरुल इस्लाम]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २५ सप्टेंबर २०२४ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(२५ सप्टेंबर २०२४ पासून)'' | |- | १९ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[प्रतिमा मोंडल|प्रतिमा नारायण मोंडल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२० | rowspan="2"|[[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | rowspan="2"|[[बापी हलदर]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[अभिषेक बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२२ | rowspan="2"|[[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | rowspan="2"|[[सायोनी घोष]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२३ | rowspan="2"|[[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]] | rowspan="2"|[[माला रॉय|माला निर्बेद रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२४ | rowspan="2"|[[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]] | rowspan="2"|[[सुदीप बंदोपाध्याय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२५ | rowspan="2"|[[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | rowspan="2"|[[प्रसून बॅनरजी|प्रसून बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[सजदा अहमद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२८ | rowspan="2"|[[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | rowspan="2"|[[रचना बॅनर्जी|रचना रबिंद्रनाथ बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२९ | rowspan="2"|[[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | rowspan="2"|[[मिताली बाग]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[अभिजित गंगोपाध्याय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]] | [[सौमेंदू अधिकारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३२ | rowspan="2"|[[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]] | rowspan="2"|[[दीपक अधिकारी|दिपक गुरुदास अधिकारी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३३ | rowspan="2"|[[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | rowspan="2"|[[खेरवाल सोरेन]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३४ | rowspan="2"|[[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | rowspan="2"|[[जून मालिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो|ॲड. ज्योतिर्मोय सिंह माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३६ | rowspan="2"|[[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | rowspan="2"|[[अरूप चक्रवर्ती]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]] | [[सौमित्र खान|सौमित्र धनंजय खान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३८ | rowspan="2"|[[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]] | rowspan="2"|[[शर्मिला सरकार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] | [[कीर्ति आझाद|कीर्तीवर्धन भागवत आझाद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[शत्रुघ्न सिन्हा|शत्रुघन भुवनेश्वरी सिन्हा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४१ | rowspan="2"|[[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | rowspan="2"|[[असित कुमार माल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४२ | rowspan="2"|[[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | rowspan="2"|[[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य|*]] kxczy60bsezw1xjce9x5y7gxxugrxhk 2689289 2689287 2026-06-15T05:34:36Z Aditya tamhankar 80177 /* पश्चिम बंगाल */ 2689289 wikitext text/x-wiki [[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या '''[[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ४ जून २०२४ रोजी निकाल जाहीर झाले.<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Election 2024 Schedule: Elections Date, Month, Seats, States and Candidates |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-election-schedule |access-date=2024-06-03 |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats">{{cite news|last1=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats|url=https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|accessdate=5 June 2024|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605115428/https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin">{{cite news|last1=India TV News|first1=|last2=|first2=|title=Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|accessdate=5 June 2024|work=|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605120528/https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref> ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[बिश्नू पद रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आंध्र प्रदेश=== {{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.दे.प.]] (१६) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#ca420f|[[जन सेना पक्ष|ज.ने.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]] | [[चेट्टी तनुजा राणी|डॉ. चेट्टी तनुजा राणी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] | [[कलीसेट्टी अप्पला नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[मथुकुमिल्ली श्रीभरत]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[चिंतकुंटा मुन्नुस्वामी रमेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[तंगेला उदय श्रीनिवास]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[गंटी हरीश मधुर]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी|पुरंदेश्वरी व्यंकटेश्वरराव दग्गुबाती]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]] | [[भूपती राजू श्रीनिवास वर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग राज्यमंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[पुट्टा महेश कुमार]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[केसीनेनी चिन्नी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[चंद्रशेखर पेम्मासनी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] व [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बापटला]] | [[कृष्णप्रसाद टेन्नेटी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[मगुंटा श्रीनिवासुलू रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[बायरेड्डी शबरी|डॉ. बायरेड्डी शबरी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[बस्तीपती नागराजू पंचलिंगला]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[अंबिका लक्ष्मीनारायण वाल्मिकी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]] | [[बी.के. पार्थसारथी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी|यदुगिरी सदिंती अविनाश रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[वेमिरेड्डी प्रभाकर रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[मड्डिला गुरुमुर्ती|मड्डिला मुन्नीकृष्णय्या गुरुमुर्ती]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २४ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २५ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[दग्गुमला प्रसाद राव]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===अरुणाचल प्रदेश=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[किरेन रिजीजू|किरेन रिंचिन रिजीजू]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज मंत्री]] व [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[तपिर गाओ]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आसाम=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प. (लि)]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[जोयंता बसुमतरी]] |bgcolor=#FAED09| | [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[रकिबुल हुसेन|रकिबुल नुरुल हुसेन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[फणी भूषण चौधरी|फणीभूषण रमेश चौधरी]] |bgcolor=#99CCFF| | [[आसाम गण परिषद]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दरांग-उदलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|दरांग-उदलगिरी]] | [[दिपीप सैकिया सोनोवाल|दिलीप प्रभीन सैकिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[बिजुली कलिता मेधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[कृपानाथ मलाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[परिमल सुक्लबैद्य]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[नगाव लोकसभा मतदारसंघ|नगाव]] | [[प्रद्युत बोरडोलोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १८ मार्च २०२६ रोजी राजीनामा दिला (भाजपमध्ये प्रवेश करून आसाम विधानसभा निवडणूक लढविण्यासाठी) |- | colspan="5"| रिक्त ''(१८ मार्च २०२६ पासून)'' |- | १० | [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] | [[कामाख्य प्रसाद टासा|कामाख्य प्रसाद देवारम टासा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोनीतपूर]] | [[रणजित दत्त|रणजित कुलाधर दत्त]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[प्रधान बरुआ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[सर्बानंद सोनोवाल|ॲड. सर्बानंद जिबेश्वर सोनोवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[गौरव गोगोई|गौरव तरुण गोगोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी उप पक्षनेता]] (१४ जुलै २०२४ पासून) |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]] | [[सुनील कुमार कुशवाह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]] | [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]] | [[राधामोहन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[लवली आनंद|लवली आनंद सिंह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[देवेशचंद्र ठाकूर|ॲड. देवेशचंद्र ठाकूर]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[अशोक कुमार यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[रामप्रीत मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]] | [[दिलेश्वर कामाईत]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[प्रदीप कुमार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[मोहम्मद जावेद|डॉ. मोहम्मद जावेद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[तारिक अन्वर|तारिक मुश्ताक अन्वर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[पप्पू यादव|राजेश रंजन उर्फ पप्पू यादव]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[दिनेशचंद्र यादव|दिनेशचंद्र रामधारी यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[गोपाळ जी ठाकूर|डॉ. गोपाळजी गणेश ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[राजभूषण चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[विणा देवी|विणादेवी दिनेश सिंह]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोककुमार जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[विजयलक्ष्मी देवी कुशवाह ]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]] | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २२ | [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]] | [[नित्यानंद राय|नित्यानंद गंगाभूषण राय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २३ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[शांभवी चौधरी]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[गिरीराज सिंह|गिरीराज रामअवतार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[राजेश वर्मा]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[अजय कुमार मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[गिरिधारी यादव|ॲड. गिरिधारी धानो यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]] | [[ललन सिंह|राजीव रंजन (लल्लन सिंह)]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज मंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २९ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[कौशलेंद्र कुमार]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]] | [[रविशंकर प्रसाद|ॲड. रविशंकर ठाकूर प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]] | [[मिसा भारती]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[सुदामा प्रसाद]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[सुधाकर सिंह (बिहारचे राजकारणी)|सुधाकर सिंह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३४ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[मनोज कुमार (बिहारी राजकारणी)|मनोज कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]] | [[राजा रामसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[अभय कुशवाह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[जितनराम मांझी|जितनराम रामजीत मांझी]] |bgcolor=#F5D62A| | [[हिंदुस्तानी अवाम मोर्चा (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[विवेक ठाकूर|ॲड. विवेक चंद्रेश्वर ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]] | [[अरुण भारती]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[मनीष तिवारी|ॲड. मनीष विश्वनाथ तिवारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===छत्तीसगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[छत्तीसगढ|<span style="color:white;">'''छत्तीसगढ'''</span>]] |- | १ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[चिंतामणी महाराज|चिंतामणी रामेश्वर महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[राधेश्याम राठिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]] | [[कमलेश जांगडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]] | [[ज्योत्स्ना महंत|ज्योत्स्ना चरणदास महंत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[तोखन साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[संतोष पांडे|ॲड. संतोष पांडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[विजय बाघेल|विजय नम्मूलाल बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[ब्रिजमोहन अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[रुपकुमारी चौधरी|रुपकुमारी ओमप्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[महेश कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[भोजराज नाग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|<span style="color:white;">'''दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]] | [[कलाबेन देलकर|कलाबेन मोहनभाई देलकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[उमेशभाई पटेल|उमेशभाई बाबूभाई पटेल]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |} ===गोवा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]] | [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा राज्यमंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]] | [[विरिएटो फर्नांडिस|कॅप्टन विरिएटो हिपोलीताद दे मेंडोंका फर्नांडिस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===गुजरात=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[विनोद लखमशी चावडा|ॲड. विनोद लखमशी चावडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[गेनी ठाकोर|गेनीबेन नागाजीभाई ठाकोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[भरतसिंह डाभी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[हरिभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[शोभना बरैया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[अमित शाह|अमित अनिलचंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्री]] व [[सहकार मंत्रालय|सहकार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]] | [[हसमुख पटेल|हसमुख सोमाभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]] | [[दिनेश मकवाना]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[चंदू शिहोरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[परषोत्तम रुपाला|परषोत्तम खोडाभाई रुपाला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[मनसुख मांडविया|डॉ. मनसुख लक्ष्मण मांडाविया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार मंत्री]] व [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[पूनमबेन मडाम|पूनमबेन परमिंदरकुमार मडाम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[राजेश चुडासमा|राजेश नरन चुडासमा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[भरत सुतारिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[निमुबेन बंभानिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[मितेशभाई पटेल|मितेश रमेश उर्फ 'बकाभाई' पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[देवुसिंह जेसिंगभाई चौहाण|देवुसिंह जेसिंगभाई चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]] | [[राजपालसिंह जाधव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[जसवंतसिंह सुमनभाई भाभोर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]] | [[हेमांग जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]] | [[जशुभाई राठवा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]] | [[मनसुखभाई वसावा|मनसुख धानजी वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] | [[परभुभाई नागरभाई वसावा|परभु नागर वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[मुकेश दलाल|मुकेशकुमार चंद्रकांत दलाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | बिनविरोध निवड |- | २५ | [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]] | [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] | [[धवल पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===हरियाणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[वरुण चौधरी|ॲड. वरुण फुलचंद चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[नवीन जिंदल|नवीन ओमप्रकाश जिंदल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[शैलजा कुमारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[जय पर्काश]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[मनोहरलाल खट्टर|मनोहरलाल हरबंसलाल खट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा मंत्री]] व [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण तथा शहरी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[सतपाल ब्रह्मचारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[दिपेंदर सिंग हूडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]] | [[धरमबीर|चौधरी धरमबीरसिंह पंघाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]] | [[इंदरजीतसिंग राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय|सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[नियोजन मंत्रालय (भारत)|नियोजन राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]] | [[क्रिशन पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] | [[राजीव भारद्वाज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[कंगना राणावत|कंगना अमरदीप राणावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[सुरेश कुमार कश्यप|सुरेश चम्बलसिंह कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[शेख अब्दुल रशीद]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[आगा सय्यद रुहुल्ला मेहदी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग-राजौरी]] | [[मियाँ अल्ताफ अहमद लार्वी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[जितेंद्र सिंह|डॉ. जितेंद्र राजिंदर सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|विज्ञान आणि तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय|पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पंतप्रधान कार्यालय (भारत)|पंतप्रधान कार्यालय राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)<br>[[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन राज्यमंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा राज्यमंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[जुगल किशोर शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===झारखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[झारखंड|<span style="color:white;">'''झारखंड'''</span>]] |- | १ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[विजय कुमार हंसडक]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[नलिन सोरेन]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[कालीचरण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[अन्नपूर्णा देवी यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[चंद्र प्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#6827B5| | [[अखिल झारखंड विद्यार्थी संघ पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[दुलु माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[संजय सेठ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[बिद्युत बरन माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[जोबा माझी]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कालीचरण मुंडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[सुखदेव भगत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[विष्णु दयाल राम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]] | [[मनीष जैस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[प्रियांका जारकीहोळी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[जगदीश शेट्टर|ॲड. जगदीश शिवप्पा शेट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[राधाकृष्ण दोड्डामणी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[जी. कुमार नाईक]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]] | [[सागर खांद्रे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[के. राजशेखर बसवराज हितनळ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[एरेगर तुकाराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]] | [[बसवराज बोम्मई|बसवराज सोमप्पा बोम्मई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]] | [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नूतन तथा नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]] | [[विश्वेश्वर हेगडे कागेरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[प्रभा मल्लिकार्जुन|डॉ. प्रभा मल्लिकार्जून]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[बी.वाय. राघवेन्द्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]] | [[कोटा श्रीनिवास पुजारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[श्रेयस पटेल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]] | [[ब्रिजेश चौटा|कॅप्टब ब्रिजेश चौटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[गोविंद करजोळ|गोविंद मुक्तप्पा करजोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]] | [[विरण्णा सोमण्णा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] व [[रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २० | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २१ | [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]] | [[यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार|महाराज यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[सुनील बोस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]] | [[चोलेनहळ्ळी मंजुनाथ|डॉ. चोलेनहळ्ळी नंजप्पा मंजुनाथ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[शोभा करंदालजे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)|सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग राज्यमंत्री]] व [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]] | [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[तेजस्वी सूर्या|ॲड. तेजस्वी सूर्या]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]] | [[केशवरेड्डी सुधाकर|डॉ. केशवरेड्डी सुधाकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[एम. मल्लेश बाबू]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[राजमोहन उन्नीथन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[के. सुधाकरन|ॲड. कुंभकुडी रमुन्नी सुधाकरन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]] | [[शफी पारंबिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| ४ | rowspan="2"| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |१८ जून २०२४ रोजी राजीनामा |- | [[प्रियंका गांधी|प्रियंका रॉबर्ट वाड्रा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | ५ | [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]] | [[एम.के. राघवन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] | [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[एम.पी. अब्दुस्समद समदानी]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]] | [[व्ही.के. श्रीकांदन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] | [[के. राधाकृष्णन (राजकारणी)|के. राधाकृष्णन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]] | [[सुरेश गोपी|सुरेश गोपीनाथन गोपी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू राज्यमंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]] | [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[हिबी एडन|हिबी जॉर्ज एडन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|फ्रान्सिस जॉर्ज]] |bgcolor=#CC6600| | [[केरळ काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]] | [[के.सी. वेणूगोपाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]] | [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]] |bgcolor=#d84c4c| | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]] | [[अडूर प्रकाश|ॲड. प्रकाश कुंजुरामन अडूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २० | [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]] | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लद्दाख=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लद्दाख|<span style="color:white;">'''लद्दाख'''</span>]] |- | १ | [[लद्दाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] | [[मोहम्मद हनीफा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[मोहम्मद हम्दुल्ला सईद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[शिवमंगल सिंह तोमर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[संध्या रे|ॲड. संध्या सुमन रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[भरतसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]] | [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार मंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[लता वानखेडे|डॉ. लता वानखेडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]] | [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[राहुल लोधी|राहुल सिंह लोधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[व्ही.डी. शर्मा|विष्णु दत्त शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[जनार्दन मिश्रा|जनार्दन रामधर मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[राजेश मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[हिमाद्री सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[आशिष दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंह कुलास्ते|ॲड. फग्गन सिंह कुलास्ते]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[भारती पारधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[विवेक कुमार साहू|विवेक कुमार "बंटी" साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[दर्शन सिंह चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराज सिंह प्रेमसिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी तथा शेतकरी कल्याण मंत्री]] व [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[आलोक शर्मा (भारतीय राजकारणी)|आलोक शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[रोडमल नागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] | [[महेंद्र सिंग सोलंकी|ॲड. महेंद्र रामसिंह सोलंकी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[अनिल फिरोजिया|अनिल भुरेलाल फिरोजिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[सुधीर गुप्ता|सुधीर रामचंद्र गुप्ता]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] | [[अनिता नागर सिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[सावित्री ठाकूर|सावित्री तुकाराम ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[शंकर लालवाणी|शंकर जमनादास लालवाणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] | [[गजेंद्र पटेल|ॲड. गजेंद्र उमरावसिंह पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]] | [[ज्ञानेश्वर पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[दुर्गा दास उईके]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===महाराष्ट्र=== {| class="wikitable sortable sticky-header" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[गोवाळ पाडवी|गोवाल कागडा पाडवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[शोभा बच्छाव|शोभा दिनेश बच्छाव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[स्मिता वाघ|स्मिता उदय वाघ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] | [[रक्षा खडसे|रक्षा निखिल खडसे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आयुष मंत्रालय|आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[अनुप धोत्रे|अनुप संजय धोत्रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[बळवंत वानखेडे|बळबंत बसवंत वानखेडे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[अमर काळे|अमर शरद काळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[श्यामकुमार बर्वे|श्यामकुमार दौलत बर्वे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[नितीन गडकरी|नितीन जयराम गडकरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते परिवहन आणि राजमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] | [[प्रशांत पडोळे|डॉ. प्रशांत यादवराव पडोळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] | [[नामदेव किरसान|नामदेव दसाराम किरसान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[प्रतिभा धानोरकर|प्रतिभा सुरेश धानोरकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] | [[संजय देशमुख (राजकारणी)|संजय उत्तमराव देशमुख]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[नागेश पाटील-आष्टीकर|नागेश बापूराव पाटील-आष्टीकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| १६ | rowspan="2"| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[वसंत चव्हाण|वसंत बळवंत चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२६ ऑगस्ट २०२४ रोजी निधन |- | [[रविंद्र वसंतराव चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | १७ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[संजय हरिभाऊ जाधव]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[कल्याण वैजिनाथ काळे|डॉ. कल्याण वैजिनाथ काळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[संदिपान भुमरे|संदिपान असाराम भुमरे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] | [[भास्कर भगरे|भास्कर मुरलीधर भगरे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ प्रकाश वाजे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] | [[हेमंत सावरा|डॉ. हेमंत विष्णू सावरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]] | [[सुरेश म्हात्रे|सुरेश गोपीनाथ म्हात्रे उर्फ 'बाळ्या मामा']] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[नरेश म्हस्के|नरेश गणपत म्हस्के]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]] | [[पियुष गोयल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोयल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]] | [[रविंद्र वाईकर|रविंद्र दत्ताराम वायकर]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]] | [[संजय दिना पाटील]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]] | [[वर्षा गायकवाड|वर्षा एकनाथ गायकवाड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]] | [[अनिल देसाई|अनिल यशवंत देसाई]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] | [[अरविंद सावंत|अरविंद गणपत सावंत]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] | [[सुनील तटकरे|सुनील दत्तात्रय तटकरे]] |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] | [[श्रीरंग बारणे|श्रीरंग चंदू 'अप्पा' बारणे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[मुरलीधर मोहोळ|मुरलीधर किसन मोहोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] व [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३५ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] | [[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल रामसिंह कोल्हे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[निलेश लंके|निलेश ज्ञानदेव लंके]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] | [[भाऊसाहेब राजाराम वाकचौरे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[बजरंग सोनवणे|बजरंग मनोहर सोनवणे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[ओमराजे निंबाळकर|ओमप्रकाश पवन निंबाळकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४१ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवाजी बंडप्पा काळगे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[प्रणिती शिंदे|ॲड. प्रणिती सुशीलकुमार शिंदे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | [[धैर्यशील मोहिते-पाटील|धैर्यशील राजसिंह मोहिते-पाटील]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४४ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[विशाल पाटील|विशाल प्रकाश पाटील]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४५ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४६ | [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] | [[नारायण राणे|नारायण तातू राणे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[कोल्हापूरचे दुसरे शाहू|श्रीमंत छत्रपती द्वितीय शाहूराजे शहाजीराजे भोसले]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] | [[धैर्यशील माने|धैर्यशील संभाजी माने]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]] | [[अंगोमचा बिमोल अकोईजाम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[अल्फ्रेड कान-न्गाम आर्थर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] | [[रिकी एजे सिंग्कॉन]] |bgcolor=#007FFF| | [[व्हॉइस ऑफ द पीपल पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(१९ फेब्रुवारी २०२६ पासून)'' | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[सालेंग संगमा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[रिचर्ड वानलालहमंगाइहा]] | style="background-color:{{झोरम पीपल्स मूव्हमेंट/meta/color}}" | | [[झोरम पीपल्स मूव्हमेंट]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===नागालॅंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालॅंड|<span style="color:white;">'''नागालॅंड'''</span>]] |- | १ | [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]] | [[एस. सुपोंगमेरेन जमीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''</span>]] |- | १ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[प्रवीण खंडेलवाल|ॲड. प्रवीण खंडेलवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]] | [[मनोज तिवारी|मनोज चंद्रदेव तिवारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[हर्ष मल्होत्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[बन्सुरी स्वराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]] | [[योगेंदर चंदोलिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] | [[कमलजीत सेहरावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[रामवीर सिंह बिधुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===ओडिशा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओडिशा'''</span>]] |- | १ | [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]] | [[प्रदीप पुरोहित]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[धर्मेंद्र प्रधान|धर्मेंद्र देवेंद्र प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[अनंत नायक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[नाबा चरण माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[प्रताप चंद्र सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अविमन्यू सेठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[रवींद्र नारायण बेहरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[रुद्र नारायण पणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]] | [[संगीता कुमारी सिंह देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[मालविका केशरी देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[बलभद्र माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]] | [[सुकांता कुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तूहरी माहताब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा कार्यकारी अध्यक्ष]] (२४ जून २०२४ — २६ जून २०२४) |- | १५ | [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]] | [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[बिभू प्रसाद तराई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[संबित पात्रा|डॉ. संबित रविंद्रनाथ पात्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]] | [[अपराजिता सारंगी|अपराजिता संतोष सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[अनिता सुभदर्शिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[प्रदीपकुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[सप्तगिरी उलाका|सप्तगिरी शंकर उलाका]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पुद्दुचेरी=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पुद्दुचेरी|<span style="color:white;">'''पुद्दुचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]] | [[व्ही. वैतिलिंगम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पंजाब=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[सुखजिंदर सिंह रंधावा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[गुरजीत सिंह औजला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३ | rowspan="2"|[[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]] | rowspan="2"|[[अमृतपाल सिंग|अमृतपाल सिंह]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[चरणजीत सिंह चन्नी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[राजकुमार छाबेवाल]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]] | [[मलविंदर सिंह कांग]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[अमरिंदर सिंह राजा वारिंग]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] | [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर मलकैत सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | rowspan="2"|[[सरबजीत सिंह खालसा|सरबजीतसिंह बियंतसिंह खालसा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | १० | [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]] | [[शेर सिंह घुबया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[हरसिम्रत कौर बादल]] |bgcolor=#0F204A| | [[शिरोमणी अकाली दल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]] | [[गुरमीत सिंह मीत हायर]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]] | [[धरमवीर गांधी|डॉ. धरमवीर गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[कुलदीप इंदोरा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा आणि न्याय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राहुल कासवान|राहुल रामसिंह कासवान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]] | [[ब्रिजेंद्र सिंह ओला|ॲड. ब्रिजेंद्रसिंह सिसराम ओला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[अमरा राम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]] | [[राव राजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[मंजू शर्मा (राजकारणी)|मंजू शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]] | [[भूपेंद्र यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[संजना जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]] | [[भजनलाल जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[मुरारीलाल मीणा|मुरारीलाल नारायण मीणा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]] | [[हरीश चंद्र मीणा|हरीशचंद्र नारायण मीना]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[भगीरथ चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[हनुमान बेनिवाल|ॲड. हनुमान रामदेव बेनिवाल]] |bgcolor=#FFD42A| | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[गजेंद्र सिंह शेखावत|गजेंद्रसिंह शंकरसिंह शेखावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती मंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १७ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]] | [[उम्मेदा राम बेनिवाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[लुंबाराम चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[मन्नालाल रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[राजकुमार रौत|राजकुमार शंकरलाल रौत]] |bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]] | [[चंद्र प्रकाश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]] | [[महिमा कुमारी मेवाड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[दामोदर अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[ओम बिर्ला|ओम श्रीकृष्ण बिर्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष]] (२६ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]] | [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[इंद्र सिंग सुब्बा|डॉ. इंद्र सिंह सुब्बा]] | bgcolor=#ED1E26| | [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] | [[शशिकांत सेंथिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]] | [[कलानिधी वीरस्वामी|डॉ. कलानिधी अर्कॉट वीरस्वामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३ | [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]] | [[तमिळची तंगपांडियन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]] | [[दयानिधी मारन|दयानिधी मुरसोली मारन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]] | [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] | [[जी. सेल्वम|ॲड. गणेशन सेल्वम]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[एस. जगतरक्षणन|स्वामी गण्णु जगतरक्षणन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ८ | [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]] | [[काथीर आनंद]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ९ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[के. गोपीनाथ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]] | [[ए. मणी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]] | [[अण्णादुराई सी.एन.|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]] | [[एम.एस. थरानीवेंदन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]] | [[डी. रविकुमार|डॉ. रवि दुराईस्वामी कुमार]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]] | [[मलाईरासन डी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १५ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[टी.एम. सेल्वागणपती]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]] | [[व्ही.एस. माथेश्वरन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १७ | [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]] | [[के.ई. प्रकाश]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १८ | [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] | [[के. सुब्बरायन]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[आंदिमुथू राजा|ॲड. आंदिमुथू राजा]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[गणपती पी. राजकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[के. ईश्वरसामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[आर. सचितानंतम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[जोतिमणी|जोतिमणी सेन्नीमलाई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[दुराई वायको]] |bgcolor=#FC0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]] | [[के.एन. अरुण नेहरू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २६ | [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद|डॉ. एम.के. विष्णू प्रसाद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २८ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[सुधा रामकृष्णन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[सेल्वराज व्ही]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[एस. मुरसोली]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[कार्ति चिदंबरम|ॲड. कार्ती पलाणीअप्पन चिदंबरम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[एस. व्यंकटेशन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]] | [[थंगा तमिळ सेल्वन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३४ | [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | [[माणिका टागोर|ॲड. माणिका बहीरथ टागोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[नवस्कनी|कणी खदारमीरा नवस]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]] | [[एम.के. कनिमोळी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[राणी श्रीकुमार|डॉ. राणी श्रीकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३८ | [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]] | [[सी. रॉबर्ट ब्रुस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] | [[विजय वसंत|विजय वसंत कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===तेलंगणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तेलंगणा|<span style="color:white;">'''तेलंगण'''</span>]] |- | १ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[गोडम नागेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]] | [[वामसी कृष्णा गड्डम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[बंडी संजय कुमार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]] | [[अरविंद धर्मापुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]] | [[सुरेश कुमार शेतकर|सुरेश शिवराव शेतकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[रघुनंदन राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]] | [[एटेला राजेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[जी. किशन रेड्डी|गंगापुरम किशन रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा मंत्री]] व [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[असदुद्दीन ओवैसी]] |bgcolor=#0c6b4b| | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]] | [[कोंडा विश्वेश्वर रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]] | [[धर्मवरपू कोट्टम अरुणा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]] | [[मल्लू रवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[कुंडुरु रघुवीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]] | [[चामला किरणकुमार रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]] | [[कडियम काव्या]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]] | [[पी. बलराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[रामसहायम रघुराम रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | १ | [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]] | [[बिपलब कुमार देब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]] | [[कृती देवी देबबर्मन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[इम्रान मसूद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[इक्रा चौधरी|चौधरी इक्रा मुनव्वर हसन]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[हरेंद्र सिंग मलिक]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[चंदन चौहान|चंदन संजय चौहान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | ६ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[रुची वीरा|रुची उदयन वीरा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[मोहिबुल्ला नदवी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[झिया उर रहमान बर्क|ॲड. झियाउर मामलुकउर रहमान बर्क]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[कंवर सिंह तंवर|कंवरसिंह हुकुमचंद तंवर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अरुण गोविल|अरुण चंद्रप्रकाश गोविल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[राजकुमार सांगवान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] | [[अतुल गर्ग|अतुल दिनेशचंद्र गर्ग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] | [[महेश शर्मा|डॉ. महेश कैलाशचंद शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[भोला सिंह|भोला किशनलाल सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[सतीश कुमार गौतम|सतीश दामोदर गौतम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[अनूप प्रधान|अनूप लाहोरीलाल प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[हेमा मालिनी|हेमा धर्मेंद्र देओल-मालिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[सत्य पाल सिंग बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] व [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]] | [[राजकुमार चहार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[अक्षय यादव|अक्षय रामगोपाळ यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]] | [[देवेश शाक्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]] | [[आदित्य यादव|आदित्य शिवपाल यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[नीरज कुशवाह मौर्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[छत्रपालसिंह गंगवार|छत्रपालसिंह रामलालसिंह गंगवार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[जितीन प्रसाद|जितीन जितेंद्र प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग राज्यमंत्री]] व [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[अरुण कुमार सागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[उत्कर्ष वर्मा|उत्कर्ष धिरेंद्र वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] | [[आनंद भदौरिया]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[राकेश राठोड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]] | [[अशोक कुमार रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[साक्षी महाराज|डॉ. सच्चिदानंद आत्मानंदजी हरी साक्षी महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[आर.के. चौधरी|ॲड. आर.के. चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[राजनाथ सिंग|राजनाथ रामबदन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३६ | [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी पक्षनेता]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३७ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[किशोरीलाल शर्मा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[रामभुआल निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[एस.पी. सिंह पटेल|डॉ. एस.पी. सिंह पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[मुकेश राजपूत|मुकेश लज्जाराम राजपूत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[जितेंद्र कुमार दोहारे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] | [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[रमेश अवस्थी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४४ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[देवेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४५ | [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]] | [[नारायण दास अहिरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४६ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] | [[अनुराग शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अजेंद्र सिंह लोधी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[कृष्णा देवी शिवशंकर पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४९ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[नरेश उत्तम पटेल|ॲड. नरेश उत्तम पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५० | [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] | [[पुष्पेंद्र सरोज|पुष्पेंद्र इंद्रजीत सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५१ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] | [[प्रवीण पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५२ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[उज्ज्वल रमण सिंह|ॲड. उज्ज्वल रमण सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५३ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[तनुज पुनिया|तनुज पन्ना पुनिया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५४ | [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]] | [[अवधेश प्रसाद|ॲड. अवधेश प्रसाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५५ | [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | [[लालजी वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५६ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[आनंदकुमार गोंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५७ | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[करण भूषण सिंह|ॲड. करण ब्रिजभूषण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५८ | [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] | [[राम शिरोमणी वर्मा|राम शिरोमणी दयाराम वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५९ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[कीर्तिवर्धन सिंग|कीर्तिवर्धन आनंद सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६० | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६१ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[राम प्रसाद चौधरी|रामप्रसाद माणिकराम चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६२ | [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] | [[लक्ष्मीकांत निषाद|पप्पू निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६३ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी|पंकज भगवान चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६४ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[रवी किशन|रविंद्र श्यामनारायण ''रवि किशन'' शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६५ | [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]] | [[विजय कुमार दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६६ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[शशांक मणी त्रिपाठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६७ | [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] | [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६८ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[दरोगा सरोज|दरोगा प्रसाद सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६९ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[धर्मेंद्र यादव|ॲड. धर्मेंद्र अभय यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७० | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[राजीव राय]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७१ | [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]] | [[रमाशंकर राजभर]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७२ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[सनातन पांडे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७३ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[बाबू सिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७४ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[प्रिया सरोज|ॲड. प्रिया तुफानी सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७५ | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[अफझल अन्सारी|अफझल सुभानुल्लाह अन्सारी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७६ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[बिजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७७ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]], [[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा मंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ मंत्री]] लोकसभा सभागृह नेता (९ जून २०२४ पासून) |- | ७८ | [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] | [[विनोदकुमार बिंड|डॉ. विनोदकुमार सचनुराम बिंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७९ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[अनुप्रिया पटेल|अनुप्रिया आशिष पटेल]] |bgcolor=#27176D| | [[अपना दल (सोनेलाल)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] व [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने आणि खते राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ८० | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[छोटेलाल खरवार|छोटेलाल रामधनी खरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===उत्तराखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तराखंड|<span style="color:white;">'''उत्तराखंड'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[माला राज्य लक्ष्मी शाह|महाराणी मालराज्य मनुजेंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[अनिल बलुनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[अजय टामटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]] | [[अजय भट्ट|अजय कमलापती भट्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[त्रिवेंद्र सिंह रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===पश्चिम बंगाल=== * १४ जून २०२६ रोजी २/३ सदस्यांसह तृणमूल काँग्रेसचे बंडखोर खासदारांचा गट [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन झाला. {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | rowspan="2"|[[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[मनोज तिग्गा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]] | [[जयंत कुमार रॉय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[राजू बिश्ट|राजू विष्णू बिश्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[कार्तिक पॉल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[सुकांता मजुमदार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]] | [[खगेन मुर्मु|खगेन जलो मुर्मु]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]] | [[ईशा खान चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | rowspan="2"|[[खलीलुर रहमान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१० | rowspan="2"|[[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | rowspan="2"|[[युसुफ पठाण]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|११ | rowspan="2"|[[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | rowspan="2"|[[अबू ताहेर खान|अबू ताहेर बरखातुल्लाह खान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[महुआ मोइत्रा|महुआ द्विपेंद्रलाल मोइत्रा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] | [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] | [[शंतनू ठाकूर|शंतनू मंजुल ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | rowspan="2"|१५ | rowspan="2"|[[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | rowspan="2"|[[पार्था भौमिक]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]] | [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१७ | rowspan="2"|[[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | rowspan="2"|[[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१८ | rowspan="2"| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[हाजी नुरुल इस्लाम]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २५ सप्टेंबर २०२४ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(२५ सप्टेंबर २०२४ पासून)'' | |- | १९ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[प्रतिमा मोंडल|प्रतिमा नारायण मोंडल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२० | rowspan="2"|[[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | rowspan="2"|[[बापी हलदर]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[अभिषेक बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२२ | rowspan="2"|[[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | rowspan="2"|[[सायोनी घोष]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२३ | rowspan="2"|[[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]] | rowspan="2"|[[माला रॉय|माला निर्बेद रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२४ | rowspan="2"|[[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]] | rowspan="2"|[[सुदीप बंदोपाध्याय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२५ | rowspan="2"|[[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | rowspan="2"|[[प्रसून बॅनरजी|प्रसून बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[सजदा अहमद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२८ | rowspan="2"|[[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | rowspan="2"|[[रचना बॅनर्जी|रचना रबिंद्रनाथ बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२९ | rowspan="2"|[[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | rowspan="2"|[[मिताली बाग]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[अभिजित गंगोपाध्याय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]] | [[सौमेंदू अधिकारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३२ | rowspan="2"|[[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]] | rowspan="2"|[[दीपक अधिकारी|दिपक गुरुदास अधिकारी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३३ | rowspan="2"|[[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | rowspan="2"|[[खेरवाल सोरेन]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३४ | rowspan="2"|[[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | rowspan="2"|[[जून मालिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो|ॲड. ज्योतिर्मोय सिंह माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३६ | rowspan="2"|[[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | rowspan="2"|[[अरूप चक्रवर्ती]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]] | [[सौमित्र खान|सौमित्र धनंजय खान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३८ | rowspan="2"|[[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]] | rowspan="2"|[[शर्मिला सरकार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] | [[कीर्ति आझाद|कीर्तीवर्धन भागवत आझाद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[शत्रुघ्न सिन्हा|शत्रुघन भुवनेश्वरी सिन्हा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४१ | rowspan="2"|[[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | rowspan="2"|[[असित कुमार माल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४२ | rowspan="2"|[[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | rowspan="2"|[[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य|*]] nxvnf54tfzibsxh9epl1b9dwqnz72o1 0 346890 2689331 2579441 2026-06-15T06:36:07Z Aditya tamhankar 80177 Aditya tamhankar ने लेख [[आंध्र प्रदेशची सोळावी विधानसभा]] वरुन [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)]] ला हलविला 2579441 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = आंध्र प्रदेश विधानसभा<br><small>(आंध्र प्रदेश शासन सभा)</small><br>ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ<br><small>(ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన మండలి)</small> | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = १६वी आंध्र प्रदेश विधानसभा | चिन्ह_चित्र = | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = अध्यक्ष | नेता१ = अघोषित | पक्ष१ = | निवडणूक१ = | नेता२_प्रकार = उपाध्यक्ष | नेता२ = अघोषित | पक्ष२ = | निवडणूक२ = | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता<br>({{AutoLink|आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}) | नेता३ = अघोषित | पक्ष३ = | निवडणूक३= | नेता४_प्रकार = | नेता४ = | पक्ष४ = | निवडणूक४= | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = अघोषित | पक्ष५ = | नेता६_प्रकार = | नेता६ = | पक्ष६ = | निवडणूक५ = | सदस्य = १७५ | सभागृह१ = | सभागृह२ = | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = | सभागृह२_संरचना_रुंदी = | राजकीय_गट१ = | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२४|२०२४]] | मागील_निवडणूक२ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२९|२०२९]] | सत्र_सभागृह_चित्र = Andhra Pradesh Secretariat.jpg | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = | बैठक_ठिकाण = [[अमरावती (आंध्र प्रदेश)|अमरावती]], [[आंध्र प्रदेश]] | संकेतस्थळ = [https://www.aplegislature.org/ आंध्र प्रदेश विधानसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२= }} [[आंध्र प्रदेश]] राज्याची सोळावी विधानसभा [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२४|२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुकीद्वारे]] ४ जून २०२४ रोजी गठित होईल. ==संख्याबळ== निकाल ४ जून २०२४ रोजी ==आमदार== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[श्रीकाकुलम जिल्हा|<span style="color:white;">'''श्रीकाकुलम जिल्हा'''</span>]] |- | १ | [[इच्छापुरम विधानसभा मतदारसंघ|इच्छापुरम]] | [[अशोक बेंडालम|ॲड. अशोक बेंडालम]] | rowspan="6" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="6"| [[तेलुगू देशम पक्ष]] | rowspan="8" bgcolor=#FF9933| | rowspan="8"| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | rowspan="8" | |- | २ | [[पलासा विधानसभा मतदारसंघ|पलासा]] | [[गौथु सिरेशा|ॲड. गौथु सिरेशा]] |- | ३ | [[टेक्कली विधानसभा मतदारसंघ|टेक्कली]] |- | ४ | [[पठापट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|पठापट्टणम]] |- | ५ | [[श्रीकाकुलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] |- | ६ | [[आमदालवलसा विधानसभा मतदारसंघ|आमदालवलसा]] |- | ७ | [[एचेर्ला विधानसभा मतदारसंघ|एचेर्ला]] |- | ८ | [[नरसण्णापेटा विधानसभा मतदारसंघ|नरसण्णापेटा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विजयनगरम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विजयनगरम जिल्हा'''</span>]] |- | ९ | [[राजम विधानसभा मतदारसंघ|राजम]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पार्वतीपुरम मन्यम जिल्हा|<span style="color:white;">'''पार्वतीपुरम मन्यम जिल्हा'''</span>]] |- | १० | [[पालकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पालकोंडा]] (अ.ज.) | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ११ | [[कुरुपम विधानसभा मतदारसंघ|कुरुपम]] (अ.ज.) |- | १२ | [[पार्वतीपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] (अ.जा.) |- | १३ | [[सालूर विधानसभा मतदारसंघ|सालूर]] (अ.ज.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विजयनगरम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विजयनगरम जिल्हा'''</span>]] |- | १४ | [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १५ | [[चिपुरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चिपुरुपल्ली]] |- | १६ | [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] |- | १७ | [[नेल्लीमर्ला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमर्ला]] |- | १८ | [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] |- | १९ | [[शृंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|शृंगवरपुकोटा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विशाखापट्टणम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विशाखापट्टणम जिल्हा'''</span>]] |- | २० | [[भीमीली विधानसभा मतदारसंघ|भीमीली]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | २१ | [[विशाखापट्टणम पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व विशाखापट्टणम]] |- | २२ | [[विशाखापट्टणम दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण विशाखापट्टणम]] |- | २३ | [[विशाखापट्टणम उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर विशाखापट्टणम]] |- | २४ | [[विशाखापट्टणम पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम विशाखापट्टणम]] |- | २५ | [[गजुवाका विधानसभा मतदारसंघ|गजुवाका]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनकापल्ली जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनकापल्ली जिल्हा'''</span>]] |- | २६ | [[चोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|चोडवरम]] | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | २७ | [[मदुगुला विधानसभा मतदारसंघ|मदुगुला]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा|<span style="color:white;">'''अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा'''</span>]] |- | २८ | [[अरकू खोरे विधानसभा मतदारसंघ|अरकू खोरे]] (अ.ज.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | २९ | [[पादेरु विधानसभा मतदारसंघ|पादेरु]] (अ.ज.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनकापल्ली जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनकापल्ली जिल्हा'''</span>]] |- | ३० | [[अनकापल्ली विधानसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ३१ | [[पेंदुर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेंदुर्ती]] |- | ३२ | [[एलामांचिली विधानसभा मतदारसंघ|एलामांचिली]] |- | ३३ | [[पायकरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|पायकरावपेट]] |- | ३४ | [[नरसीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|नरसीपट्टणम]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[काकीनाडा जिल्हा|<span style="color:white;">'''काकीनाडा जिल्हा'''</span>]] |- | ३५ | [[तुणी विधानसभा मतदारसंघ|तुणी]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ३६ | [[प्रत्तीपाडु (काकीनाडा) विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (काकीनाडा)]] |- | ३७ | [[पिठापुरम विधानसभा मतदारसंघ|पिठापुरम]] |- | ३८ | [[काकीनाडा ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा ग्रामीण]] |- | ३९ | [[पेद्दपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पेद्दपुरम]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ४० | [[अनपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|अनपर्ती]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[काकीनाडा जिल्हा|<span style="color:white;">'''काकीनाडा जिल्हा'''</span>]] |- | ४१ | [[काकीनाडा शहर विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा शहर]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कोनासीमा जिल्हा|<span style="color:white;">'''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कोनासीमा जिल्हा'''</span>]] |- | ४२ | [[रामचंद्रपुरम विधानसभा मतदारसंघ|रामचंद्रपुरम]] | rowspan="7" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ४३ | [[म्मजवारम विधानसभा मतदारसंघ|म्मजवारम]] |- | ४४ | [[अमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] (अ.जा.) |- | ४५ | [[रझोले विधानसभा मतदारसंघ|रझोले]] (अ.जा.) |- | ४६ | [[गण्णावरम (कोनासीमा) विधानसभा मतदारसंघ|गण्णावरम (कोनासीमा)]] (अ.जा.) |- | ४७ | [[कोट्टपेट विधानसभा मतदारसंघ|कोट्टपेट]] |- | ४८ | [[मंडपेटा विधानसभा मतदारसंघ|मंडपेटा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ४९ | [[राजनगरम विधानसभा मतदारसंघ|राजनगरम]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ५० | [[राजमुंद्री शहर विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री शहर]] |- | ५१ | [[राजमुंद्री ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री ग्रामीण]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[काकीनाडा जिल्हा|<span style="color:white;">'''काकीनाडा जिल्हा'''</span>]] |- | ५२ | [[जग्गमपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गमपेट]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा|<span style="color:white;">'''अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा'''</span>]] |- | ५३ | [[रामपाचोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|रामपाचोडवरम]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ५४ | [[कोव्वुर विधानसभा मतदारसंघ|कोव्वुर]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ५५ | [[निडदवोलु विधानसभा मतदारसंघ|निडदवोलु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पश्चिम गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ५६ | [[आचंटा विधानसभा मतदारसंघ|आचंटा]] | rowspan="7" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ५७ | [[पालकोल्लु विधानसभा मतदारसंघ|पालकोल्लु]] |- | ५८ | [[नरसापुरम विधानसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] |- | ५९ | [[भीमवरम विधानसभा मतदारसंघ|भीमवरम]] |- | ६० | [[उंडी विधानसभा मतदारसंघ|उंडी]] |- | ६१ | [[तानुकू विधानसभा मतदारसंघ|तानुकू]] |- | ६२ | [[ताडेपल्लीगुडम विधानसभा मतदारसंघ|ताडेपल्लीगुडम]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ६३ | [[उंगुटूरु विधानसभा मतदारसंघ|उंगुटूरु]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ६४ | [[देंदुलुरु विधानसभा मतदारसंघ|देंदुलुरु]] |- | ६५ | [[एलुरु विधानसभा मतदारसंघ|एलुरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ६६ | [[गोपाळपुरम विधानसभा मतदारसंघ|गोपाळपुरम]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ६७ | [[पोलवरम विधानसभा मतदारसंघ|पोलवरम]] (अ.ज.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ६८ | [[चिंतलपुडी विधानसभा मतदारसंघ|चिंतलपुडी]] (अ.जा.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एन.टी.आर. जिल्हा|<span style="color:white;">'''एन.टी.आर. जिल्हा'''</span>]] |- | ६९ | [[तिरुवूरु विधानसभा मतदारसंघ|तिरुवूरु]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ७० | [[नुज्वेद विधानसभा मतदारसंघ|नुज्वेद]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एन.टी.आर. जिल्हा|<span style="color:white;">'''एन.टी.आर. जिल्हा'''</span>]] आणि [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ७१ | [[गण्णवरम (कृष्णा) विधानसभा मतदारसंघ|गण्णवरम (कृष्णा)]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ७२ | [[गुडीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|गुडीवाडा]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ७३ | [[कैकालुरू विधानसभा मतदारसंघ|कैकालुरू]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ७४ | [[पेडणा विधानसभा मतदारसंघ|पेडणा]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ७५ | [[मछलीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] |- | ७६ | [[अवनीगड्ड विधानसभा मतदारसंघ|अवनीगड्ड]] |- | ७७ | [[पामरु विधानसभा मतदारसंघ|पामरु]] (अ.जा.) |- | ७८ | [[पेनामलूरु विधानसभा मतदारसंघ|पेनामलूरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एन.टी.आर. जिल्हा|<span style="color:white;">'''एन.टी.आर. जिल्हा'''</span>]] |- | ७९ | [[विजयवाडा पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम विजयवाडा]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ८० | [[विजयवाडा मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य विजयवाडा]] |- | ८१ | [[विजयवाडा पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व विजयवाडा]] |- | ८२ | [[मैलवरम विधानसभा मतदारसंघ|मैलवरम]] |- | ८३ | [[नंदीगामा विधानसभा मतदारसंघ|नंदीगामा]] (अ.जा.) |- | ८४ | [[जग्गय्यपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गय्यपेट]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पालनाडू जिल्हा|<span style="color:white;">'''पालनाडू जिल्हा'''</span>]] |- | ८५ | [[पेदकुरपाडु विधानसभा मतदारसंघ|पेदकुरपाडु]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ८६ | [[ताडीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|ताडीकोंडा]] (अ.जा.) | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ८७ | [[मंगलगिरी विधानसभा मतदारसंघ|मंगलगिरी]] |- | ८८ | [[पोन्नूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोन्नूरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बपतला जिल्हा|<span style="color:white;">'''बपतला जिल्हा'''</span>]] |- | ८९ | [[वेमुरू विधानसभा मतदारसंघ|वेमुरू]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ९० | [[रेपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|रेपल्ले]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ९१ | [[तेनाली विधानसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बपतला जिल्हा|<span style="color:white;">'''बपतला जिल्हा'''</span>]] |- | ९२ | [[बापटला विधानसभा मतदारसंघ|बपतला]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ९३ | [[प्रत्तीपाडु (गुंटुर) विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (गुंटुर)]] (अ.जा.) | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ९४ | [[गुंटुर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम गुंटुर]] |- | ९५ | [[गुंटुर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व गुंटुर]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पालनाडू जिल्हा|<span style="color:white;">'''पालनाडू जिल्हा'''</span>]] |- | ९६ | [[चिलकलुरीपेट विधानसभा मतदारसंघ|चिलकलुरीपेट]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ९७ | [[नरसरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] |- | ९८ | [[सत्तेनापल्ले विधानसभा मतदारसंघ|सत्तेनापल्ले]] |- | ९९ | [[विनूकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|विनूकोंडा]] |- | १०० | [[गुरजाला विधानसभा मतदारसंघ|गुरजाला]] |- | १०१ | [[माचरला विधानसभा मतदारसंघ|माचरला]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | १०२ | [[येरगोंडापलेम विधानसभा मतदारसंघ|येरगोंडापलेम]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १०३ | [[दर्सी विधानसभा मतदारसंघ|दर्सी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बपतला जिल्हा|<span style="color:white;">'''बपतला जिल्हा'''</span>]] |- | १०४ | [[परचुरु विधानसभा मतदारसंघ|परचुरु]] | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १०५ | [[आड्डण्की विधानसभा मतदारसंघ|आड्डण्की]] |- | १०६ | [[चिराला विधानसभा मतदारसंघ|चिराला]] |- | १०७ | [[संथानुथालापडू विधानसभा मतदारसंघ|संथानुथालापडू]] (अ.जा.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | १०८ | [[ओंगोल विधानसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | १०९ | [[कंदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|कंदुकुरु]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | ११० | [[कोंडपी विधानसभा मतदारसंघ|कोंडपी]] (अ.जा.) | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १११ | [[मरकापुरम विधानसभा मतदारसंघ|मरकापुरम]] |- | ११२ | [[गिद्दलूरु विधानसभा मतदारसंघ|गिद्दलूरु]] |- | ११३ | [[कनिगिरी विधानसभा मतदारसंघ|कनिगिरी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | ११४ | [[कावाली विधानसभा मतदारसंघ|कावाली]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ११५ | [[आत्मकुरु विधानसभा मतदारसंघ|आत्मकुरु]] |- | ११६ | [[कोवूरू विधानसभा मतदारसंघ|कोवूरू]] |- | ११७ | [[नेल्लोर शहर विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर शहर]] |- | ११८ | [[नेल्लोर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर ग्रामीण]] |- | ११९ | [[सर्वपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|सर्वपल्ली]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तिरुपती जिल्हा|<span style="color:white;">'''तिरुपती जिल्हा'''</span>]] |- | १२० | [[गुडूरु विधानसभा मतदारसंघ|गुडूरु]] (अ.जा.) | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १२१ | [[सुलुरपेट विधानसभा मतदारसंघ|सुलुरपेट]] (अ.जा.) |- | १२२ | [[वेंकटगिरी विधानसभा मतदारसंघ|वेंकटगिरी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | १२३ | [[उदयगिरी विधानसभा मतदारसंघ|उदयगिरी]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | १२४ | [[बदवेल विधानसभा मतदारसंघ|बदवेल]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अन्नमय्या जिल्हा|<span style="color:white;">'''अन्नमय्या जिल्हा'''</span>]] |- | १२५ | [[राजमपेट विधानसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | १२६ | [[कडप्पा विधानसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अन्नमय्या जिल्हा|<span style="color:white;">'''अन्नमय्या जिल्हा'''</span>]] |- | १२७ | [[कोडुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुरु]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १२८ | [[रायचोटी विधानसभा मतदारसंघ|रायचोटी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | १२९ | [[पुलिवेंडला विधानसभा मतदारसंघ|पुलिवेंडला]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १३० | [[कमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|कमलापुरम]] |- | १३१ | [[जम्मलमडुगु विधानसभा मतदारसंघ|जम्मलमडुगु]] |- | १३२ | [[प्रदातुरु विधानसभा मतदारसंघ|प्रदातुरु]] |- | १३३ | [[मैदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|मैदुकुरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नंद्याल जिल्हा|<span style="color:white;">'''नंद्याल जिल्हा'''</span>]] |- | १३४ | [[आल्लागाडा विधानसभा मतदारसंघ|आल्लागाडा]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १३५ | [[श्रीशैलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीशैलम]] |- | १३६ | [[नंदीकोटकुरु विधानसभा मतदारसंघ|नंदीकोटकुरु]] (अ.जा.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कुर्नूल जिल्हा|<span style="color:white;">'''कुर्नूल जिल्हा'''</span>]] |- | १३७ | [[कर्नूल विधानसभा मतदारसंघ|कर्नूल]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नंद्याल जिल्हा|<span style="color:white;">'''नंद्याल जिल्हा'''</span>]] |- | १३८ | [[पाण्यम विधानसभा मतदारसंघ|पाण्यम]] | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १३९ | [[नंद्याल विधानसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] |- | १४० | [[बंगनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|बंगनपल्ले]] |- | १४१ | [[धोन विधानसभा मतदारसंघ|धोन]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कुर्नूल जिल्हा|<span style="color:white;">'''कुर्नूल जिल्हा'''</span>]] |- | १४२ | [[पट्टीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पट्टीकोंडा]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १४३ | [[कोडुमुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुमुरु]] (अ.जा.) |- | १४४ | [[येम्मीगणूरु विधानसभा मतदारसंघ|येम्मीगणूरु]] |- | १४५ | [[मंत्रालयम विधानसभा मतदारसंघ|मंत्रालयम]] |- | १४६ | [[अदोनी विधानसभा मतदारसंघ|अदोनी]] |- | १४७ | [[आलूर विधानसभा मतदारसंघ|आलूर]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनंतपूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनंतपूर जिल्हा'''</span>]] |- | १४८ | [[रायदुर्ग विधानसभा मतदारसंघ|रायदुर्ग]] | rowspan="8" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १४९ | [[उरवकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|उरवकोंडा]] |- | १५० | [[गुंटकल विधानसभा मतदारसंघ|गुंटकल]] |- | १५१ | [[ताडीपत्री विधानसभा मतदारसंघ|ताडीपत्री]] |- | १५२ | [[सिंगनमला विधानसभा मतदारसंघ|सिंगनमला]] (अ.जा.) |- | १५३ | [[अनंतपूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अनंतपूर शहर]] |- | १५४ | [[कल्याणदुर्ग विधानसभा मतदारसंघ|कल्याणदुर्ग]] |- | १५५ | [[रपताडु विधानसभा मतदारसंघ|रपताडु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[श्री सत्य साई जिल्हा|<span style="color:white;">'''श्री सत्य साई जिल्हा'''</span>]] |- | १५६ | [[मडकसीरा विधानसभा मतदारसंघ|मडकसीरा]] (अ.जा.) | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १५७ | [[हिंदुपूर विधानसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] |- | १५८ | [[पेनुकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पेनुकोंडा]] |- | १५९ | [[पेट्टपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेट्टपर्ती]] |- | १६० | [[धर्मवरम विधानसभा मतदारसंघ|धर्मवरम]] |- | १६१ | [[कादिरी विधानसभा मतदारसंघ|कादिरी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अन्नमय्या जिल्हा|<span style="color:white;">'''अन्नमय्या जिल्हा'''</span>]] |- | १६२ | [[तांबल्लपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|तांबल्लपल्ले]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १६३ | [[पिलेरु विधानसभा मतदारसंघ|पिलेरु]] |- | १६४ | [[मदनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|मदनपल्ले]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चित्तूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''चित्तूर जिल्हा'''</span>]] |- | १६५ | [[पोंगनूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोंगनूरु]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तिरुपती जिल्हा|<span style="color:white;">'''तिरुपती जिल्हा'''</span>]] |- | १६६ | [[चंद्रगिरी विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रगिरी]] | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १६७ | [[तिरुपती विधानसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] |- | १६८ | [[श्रीकालहस्ती विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकालहस्ती]] |- | १६९ | [[सत्यवेदु विधानसभा मतदारसंघ|सत्यवेदु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चित्तूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''चित्तूर जिल्हा'''</span>]] |- | १७० | [[नागरी विधानसभा मतदारसंघ|नागरी]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १७१ | [[गंगाधर नेल्लोर विधानसभा मतदारसंघ|गंगाधर नेल्लोर]] (अ.जा.) |- | १७२ | [[चित्तूर विधानसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] |- | १७३ | [[पुथलपट्टु विधानसभा मतदारसंघ|पुथलपट्टु]] (अ.जा.) |- | १७४ | [[पालमनेरु विधानसभा मतदारसंघ|पालमनेरु]] |- | १७५ | [[कुप्पम विधानसभा मतदारसंघ|कुप्पम]] |} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेश विधानसभा]] qirgtjn4nzab53gzqau9h44m7g0owzl 2689333 2689331 2026-06-15T06:37:16Z Aditya tamhankar 80177 2689333 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधिमंडळ | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3 | पाठ्य_रंग = | नाव = आंध्र प्रदेश विधानसभा<br><small>(आंध्र प्रदेश शासन सभा)</small><br>ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ<br><small>(ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన మండలి)</small> | लिप्यंतर_नाव = | विधिमंडळ = १६वी आंध्र प्रदेश विधानसभा | चिन्ह_चित्र = | चिन्ह_रुंदी = | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ | पालक_विधिमंडळ = | सभागृहे = | नेता१_प्रकार = अध्यक्ष | नेता१ = अघोषित | पक्ष१ = | निवडणूक१ = | नेता२_प्रकार = उपाध्यक्ष | नेता२ = अघोषित | पक्ष२ = | निवडणूक२ = | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता<br>({{AutoLink|आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}}) | नेता३ = अघोषित | पक्ष३ = | निवडणूक३= | नेता४_प्रकार = | नेता४ = | पक्ष४ = | निवडणूक४= | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता | नेता५ = अघोषित | पक्ष५ = | नेता६_प्रकार = | नेता६ = | पक्ष६ = | निवडणूक५ = | सदस्य = १७५ | सभागृह१ = | सभागृह२ = | सभागृह१_संरचना = | सभागृह१_संरचना_रुंदी = | सभागृह२_संरचना = | सभागृह२_संरचना_रुंदी = | राजकीय_गट१ = | राजकीय_गट२ = | समिती१ = | समिती२ = | संयुक्त_समिती = | मतदान_पद्धत१ = | मतदान_पद्धत२ = | मागील_निवडणूक१ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२४|२०२४]] | मागील_निवडणूक२ = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२९|२०२९]] | सत्र_सभागृह_चित्र = Andhra Pradesh Secretariat.jpg | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = | बैठक_ठिकाण = [[अमरावती (आंध्र प्रदेश)|अमरावती]], [[आंध्र प्रदेश]] | संकेतस्थळ = [https://www.aplegislature.org/ आंध्र प्रदेश विधानसभा संकेतस्थळ] | तळटिपा = |सत्र_सभागृह_चित्र_२= }} [[आंध्र प्रदेश]] राज्याची पंधरावी विधानसभा [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०२४|२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुकीद्वारे]] ४ जून २०२४ रोजी गठित होईल. * टीप :- १९५६ साली आंध्र आणि हैदराबादचे विलीनीकरण करत नवीन आंध्र प्रदेश राज्याची जी विधानसभा गठित झाली तिला जर पहिली विधानसभा म्हणून गणले तर ही विधानसभा १६वी विधानसभा ठरते. ==संख्याबळ== निकाल ४ जून २०२४ रोजी ==आमदार== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! आमदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[श्रीकाकुलम जिल्हा|<span style="color:white;">'''श्रीकाकुलम जिल्हा'''</span>]] |- | १ | [[इच्छापुरम विधानसभा मतदारसंघ|इच्छापुरम]] | [[अशोक बेंडालम|ॲड. अशोक बेंडालम]] | rowspan="6" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="6"| [[तेलुगू देशम पक्ष]] | rowspan="8" bgcolor=#FF9933| | rowspan="8"| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | rowspan="8" | |- | २ | [[पलासा विधानसभा मतदारसंघ|पलासा]] | [[गौथु सिरेशा|ॲड. गौथु सिरेशा]] |- | ३ | [[टेक्कली विधानसभा मतदारसंघ|टेक्कली]] |- | ४ | [[पठापट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|पठापट्टणम]] |- | ५ | [[श्रीकाकुलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] |- | ६ | [[आमदालवलसा विधानसभा मतदारसंघ|आमदालवलसा]] |- | ७ | [[एचेर्ला विधानसभा मतदारसंघ|एचेर्ला]] |- | ८ | [[नरसण्णापेटा विधानसभा मतदारसंघ|नरसण्णापेटा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विजयनगरम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विजयनगरम जिल्हा'''</span>]] |- | ९ | [[राजम विधानसभा मतदारसंघ|राजम]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पार्वतीपुरम मन्यम जिल्हा|<span style="color:white;">'''पार्वतीपुरम मन्यम जिल्हा'''</span>]] |- | १० | [[पालकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पालकोंडा]] (अ.ज.) | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ११ | [[कुरुपम विधानसभा मतदारसंघ|कुरुपम]] (अ.ज.) |- | १२ | [[पार्वतीपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] (अ.जा.) |- | १३ | [[सालूर विधानसभा मतदारसंघ|सालूर]] (अ.ज.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विजयनगरम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विजयनगरम जिल्हा'''</span>]] |- | १४ | [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १५ | [[चिपुरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चिपुरुपल्ली]] |- | १६ | [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] |- | १७ | [[नेल्लीमर्ला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमर्ला]] |- | १८ | [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] |- | १९ | [[शृंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|शृंगवरपुकोटा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[विशाखापट्टणम जिल्हा|<span style="color:white;">'''विशाखापट्टणम जिल्हा'''</span>]] |- | २० | [[भीमीली विधानसभा मतदारसंघ|भीमीली]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | २१ | [[विशाखापट्टणम पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व विशाखापट्टणम]] |- | २२ | [[विशाखापट्टणम दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण विशाखापट्टणम]] |- | २३ | [[विशाखापट्टणम उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर विशाखापट्टणम]] |- | २४ | [[विशाखापट्टणम पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम विशाखापट्टणम]] |- | २५ | [[गजुवाका विधानसभा मतदारसंघ|गजुवाका]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनकापल्ली जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनकापल्ली जिल्हा'''</span>]] |- | २६ | [[चोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|चोडवरम]] | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | २७ | [[मदुगुला विधानसभा मतदारसंघ|मदुगुला]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा|<span style="color:white;">'''अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा'''</span>]] |- | २८ | [[अरकू खोरे विधानसभा मतदारसंघ|अरकू खोरे]] (अ.ज.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | २९ | [[पादेरु विधानसभा मतदारसंघ|पादेरु]] (अ.ज.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनकापल्ली जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनकापल्ली जिल्हा'''</span>]] |- | ३० | [[अनकापल्ली विधानसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ३१ | [[पेंदुर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेंदुर्ती]] |- | ३२ | [[एलामांचिली विधानसभा मतदारसंघ|एलामांचिली]] |- | ३३ | [[पायकरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|पायकरावपेट]] |- | ३४ | [[नरसीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|नरसीपट्टणम]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[काकीनाडा जिल्हा|<span style="color:white;">'''काकीनाडा जिल्हा'''</span>]] |- | ३५ | [[तुणी विधानसभा मतदारसंघ|तुणी]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ३६ | [[प्रत्तीपाडु (काकीनाडा) विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (काकीनाडा)]] |- | ३७ | [[पिठापुरम विधानसभा मतदारसंघ|पिठापुरम]] |- | ३८ | [[काकीनाडा ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा ग्रामीण]] |- | ३९ | [[पेद्दपुरम विधानसभा मतदारसंघ|पेद्दपुरम]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ४० | [[अनपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|अनपर्ती]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[काकीनाडा जिल्हा|<span style="color:white;">'''काकीनाडा जिल्हा'''</span>]] |- | ४१ | [[काकीनाडा शहर विधानसभा मतदारसंघ|काकीनाडा शहर]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कोनासीमा जिल्हा|<span style="color:white;">'''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कोनासीमा जिल्हा'''</span>]] |- | ४२ | [[रामचंद्रपुरम विधानसभा मतदारसंघ|रामचंद्रपुरम]] | rowspan="7" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ४३ | [[म्मजवारम विधानसभा मतदारसंघ|म्मजवारम]] |- | ४४ | [[अमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] (अ.जा.) |- | ४५ | [[रझोले विधानसभा मतदारसंघ|रझोले]] (अ.जा.) |- | ४६ | [[गण्णावरम (कोनासीमा) विधानसभा मतदारसंघ|गण्णावरम (कोनासीमा)]] (अ.जा.) |- | ४७ | [[कोट्टपेट विधानसभा मतदारसंघ|कोट्टपेट]] |- | ४८ | [[मंडपेटा विधानसभा मतदारसंघ|मंडपेटा]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ४९ | [[राजनगरम विधानसभा मतदारसंघ|राजनगरम]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ५० | [[राजमुंद्री शहर विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री शहर]] |- | ५१ | [[राजमुंद्री ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री ग्रामीण]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[काकीनाडा जिल्हा|<span style="color:white;">'''काकीनाडा जिल्हा'''</span>]] |- | ५२ | [[जग्गमपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गमपेट]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा|<span style="color:white;">'''अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा'''</span>]] |- | ५३ | [[रामपाचोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|रामपाचोडवरम]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ५४ | [[कोव्वुर विधानसभा मतदारसंघ|कोव्वुर]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ५५ | [[निडदवोलु विधानसभा मतदारसंघ|निडदवोलु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पश्चिम गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ५६ | [[आचंटा विधानसभा मतदारसंघ|आचंटा]] | rowspan="7" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ५७ | [[पालकोल्लु विधानसभा मतदारसंघ|पालकोल्लु]] |- | ५८ | [[नरसापुरम विधानसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] |- | ५९ | [[भीमवरम विधानसभा मतदारसंघ|भीमवरम]] |- | ६० | [[उंडी विधानसभा मतदारसंघ|उंडी]] |- | ६१ | [[तानुकू विधानसभा मतदारसंघ|तानुकू]] |- | ६२ | [[ताडेपल्लीगुडम विधानसभा मतदारसंघ|ताडेपल्लीगुडम]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ६३ | [[उंगुटूरु विधानसभा मतदारसंघ|उंगुटूरु]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ६४ | [[देंदुलुरु विधानसभा मतदारसंघ|देंदुलुरु]] |- | ६५ | [[एलुरु विधानसभा मतदारसंघ|एलुरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|<span style="color:white;">'''पूर्व गोदावरी जिल्हा'''</span>]] |- | ६६ | [[गोपाळपुरम विधानसभा मतदारसंघ|गोपाळपुरम]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ६७ | [[पोलवरम विधानसभा मतदारसंघ|पोलवरम]] (अ.ज.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ६८ | [[चिंतलपुडी विधानसभा मतदारसंघ|चिंतलपुडी]] (अ.जा.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एन.टी.आर. जिल्हा|<span style="color:white;">'''एन.टी.आर. जिल्हा'''</span>]] |- | ६९ | [[तिरुवूरु विधानसभा मतदारसंघ|तिरुवूरु]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ७० | [[नुज्वेद विधानसभा मतदारसंघ|नुज्वेद]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एन.टी.आर. जिल्हा|<span style="color:white;">'''एन.टी.आर. जिल्हा'''</span>]] आणि [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ७१ | [[गण्णवरम (कृष्णा) विधानसभा मतदारसंघ|गण्णवरम (कृष्णा)]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ७२ | [[गुडीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|गुडीवाडा]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एलुरु जिल्हा|<span style="color:white;">'''एलुरु जिल्हा'''</span>]] |- | ७३ | [[कैकालुरू विधानसभा मतदारसंघ|कैकालुरू]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कृष्णा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कृष्णा जिल्हा'''</span>]] |- | ७४ | [[पेडणा विधानसभा मतदारसंघ|पेडणा]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ७५ | [[मछलीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] |- | ७६ | [[अवनीगड्ड विधानसभा मतदारसंघ|अवनीगड्ड]] |- | ७७ | [[पामरु विधानसभा मतदारसंघ|पामरु]] (अ.जा.) |- | ७८ | [[पेनामलूरु विधानसभा मतदारसंघ|पेनामलूरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[एन.टी.आर. जिल्हा|<span style="color:white;">'''एन.टी.आर. जिल्हा'''</span>]] |- | ७९ | [[विजयवाडा पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम विजयवाडा]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ८० | [[विजयवाडा मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य विजयवाडा]] |- | ८१ | [[विजयवाडा पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व विजयवाडा]] |- | ८२ | [[मैलवरम विधानसभा मतदारसंघ|मैलवरम]] |- | ८३ | [[नंदीगामा विधानसभा मतदारसंघ|नंदीगामा]] (अ.जा.) |- | ८४ | [[जग्गय्यपेट विधानसभा मतदारसंघ|जग्गय्यपेट]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पालनाडू जिल्हा|<span style="color:white;">'''पालनाडू जिल्हा'''</span>]] |- | ८५ | [[पेदकुरपाडु विधानसभा मतदारसंघ|पेदकुरपाडु]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ८६ | [[ताडीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|ताडीकोंडा]] (अ.जा.) | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ८७ | [[मंगलगिरी विधानसभा मतदारसंघ|मंगलगिरी]] |- | ८८ | [[पोन्नूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोन्नूरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बपतला जिल्हा|<span style="color:white;">'''बपतला जिल्हा'''</span>]] |- | ८९ | [[वेमुरू विधानसभा मतदारसंघ|वेमुरू]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ९० | [[रेपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|रेपल्ले]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ९१ | [[तेनाली विधानसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बपतला जिल्हा|<span style="color:white;">'''बपतला जिल्हा'''</span>]] |- | ९२ | [[बापटला विधानसभा मतदारसंघ|बपतला]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुंटुर जिल्हा|<span style="color:white;">'''गुंटुर जिल्हा'''</span>]] |- | ९३ | [[प्रत्तीपाडु (गुंटुर) विधानसभा मतदारसंघ|प्रत्तीपाडु (गुंटुर)]] (अ.जा.) | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ९४ | [[गुंटुर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम गुंटुर]] |- | ९५ | [[गुंटुर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व गुंटुर]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पालनाडू जिल्हा|<span style="color:white;">'''पालनाडू जिल्हा'''</span>]] |- | ९६ | [[चिलकलुरीपेट विधानसभा मतदारसंघ|चिलकलुरीपेट]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ९७ | [[नरसरावपेट विधानसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] |- | ९८ | [[सत्तेनापल्ले विधानसभा मतदारसंघ|सत्तेनापल्ले]] |- | ९९ | [[विनूकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|विनूकोंडा]] |- | १०० | [[गुरजाला विधानसभा मतदारसंघ|गुरजाला]] |- | १०१ | [[माचरला विधानसभा मतदारसंघ|माचरला]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | १०२ | [[येरगोंडापलेम विधानसभा मतदारसंघ|येरगोंडापलेम]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १०३ | [[दर्सी विधानसभा मतदारसंघ|दर्सी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बपतला जिल्हा|<span style="color:white;">'''बपतला जिल्हा'''</span>]] |- | १०४ | [[परचुरु विधानसभा मतदारसंघ|परचुरु]] | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १०५ | [[आड्डण्की विधानसभा मतदारसंघ|आड्डण्की]] |- | १०६ | [[चिराला विधानसभा मतदारसंघ|चिराला]] |- | १०७ | [[संथानुथालापडू विधानसभा मतदारसंघ|संथानुथालापडू]] (अ.जा.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | १०८ | [[ओंगोल विधानसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | १०९ | [[कंदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|कंदुकुरु]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[प्रकाशम जिल्हा|<span style="color:white;">'''प्रकाशम जिल्हा'''</span>]] |- | ११० | [[कोंडपी विधानसभा मतदारसंघ|कोंडपी]] (अ.जा.) | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १११ | [[मरकापुरम विधानसभा मतदारसंघ|मरकापुरम]] |- | ११२ | [[गिद्दलूरु विधानसभा मतदारसंघ|गिद्दलूरु]] |- | ११३ | [[कनिगिरी विधानसभा मतदारसंघ|कनिगिरी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | ११४ | [[कावाली विधानसभा मतदारसंघ|कावाली]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | ११५ | [[आत्मकुरु विधानसभा मतदारसंघ|आत्मकुरु]] |- | ११६ | [[कोवूरू विधानसभा मतदारसंघ|कोवूरू]] |- | ११७ | [[नेल्लोर शहर विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर शहर]] |- | ११८ | [[नेल्लोर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लोर ग्रामीण]] |- | ११९ | [[सर्वपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|सर्वपल्ली]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तिरुपती जिल्हा|<span style="color:white;">'''तिरुपती जिल्हा'''</span>]] |- | १२० | [[गुडूरु विधानसभा मतदारसंघ|गुडूरु]] (अ.जा.) | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १२१ | [[सुलुरपेट विधानसभा मतदारसंघ|सुलुरपेट]] (अ.जा.) |- | १२२ | [[वेंकटगिरी विधानसभा मतदारसंघ|वेंकटगिरी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नेल्लोर जिल्हा|<span style="color:white;">'''नेल्लोर जिल्हा'''</span>]] |- | १२३ | [[उदयगिरी विधानसभा मतदारसंघ|उदयगिरी]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | १२४ | [[बदवेल विधानसभा मतदारसंघ|बदवेल]] (अ.जा.) | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अन्नमय्या जिल्हा|<span style="color:white;">'''अन्नमय्या जिल्हा'''</span>]] |- | १२५ | [[राजमपेट विधानसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | १२६ | [[कडप्पा विधानसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अन्नमय्या जिल्हा|<span style="color:white;">'''अन्नमय्या जिल्हा'''</span>]] |- | १२७ | [[कोडुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुरु]] (अ.जा.) | rowspan="2" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १२८ | [[रायचोटी विधानसभा मतदारसंघ|रायचोटी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कडप्पा जिल्हा|<span style="color:white;">'''कडप्पा जिल्हा'''</span>]] |- | १२९ | [[पुलिवेंडला विधानसभा मतदारसंघ|पुलिवेंडला]] | rowspan="5" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १३० | [[कमलापुरम विधानसभा मतदारसंघ|कमलापुरम]] |- | १३१ | [[जम्मलमडुगु विधानसभा मतदारसंघ|जम्मलमडुगु]] |- | १३२ | [[प्रदातुरु विधानसभा मतदारसंघ|प्रदातुरु]] |- | १३३ | [[मैदुकुरु विधानसभा मतदारसंघ|मैदुकुरु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नंद्याल जिल्हा|<span style="color:white;">'''नंद्याल जिल्हा'''</span>]] |- | १३४ | [[आल्लागाडा विधानसभा मतदारसंघ|आल्लागाडा]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १३५ | [[श्रीशैलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीशैलम]] |- | १३६ | [[नंदीकोटकुरु विधानसभा मतदारसंघ|नंदीकोटकुरु]] (अ.जा.) |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कुर्नूल जिल्हा|<span style="color:white;">'''कुर्नूल जिल्हा'''</span>]] |- | १३७ | [[कर्नूल विधानसभा मतदारसंघ|कर्नूल]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नंद्याल जिल्हा|<span style="color:white;">'''नंद्याल जिल्हा'''</span>]] |- | १३८ | [[पाण्यम विधानसभा मतदारसंघ|पाण्यम]] | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १३९ | [[नंद्याल विधानसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] |- | १४० | [[बंगनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|बंगनपल्ले]] |- | १४१ | [[धोन विधानसभा मतदारसंघ|धोन]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कुर्नूल जिल्हा|<span style="color:white;">'''कुर्नूल जिल्हा'''</span>]] |- | १४२ | [[पट्टीकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पट्टीकोंडा]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १४३ | [[कोडुमुरु विधानसभा मतदारसंघ|कोडुमुरु]] (अ.जा.) |- | १४४ | [[येम्मीगणूरु विधानसभा मतदारसंघ|येम्मीगणूरु]] |- | १४५ | [[मंत्रालयम विधानसभा मतदारसंघ|मंत्रालयम]] |- | १४६ | [[अदोनी विधानसभा मतदारसंघ|अदोनी]] |- | १४७ | [[आलूर विधानसभा मतदारसंघ|आलूर]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अनंतपूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''अनंतपूर जिल्हा'''</span>]] |- | १४८ | [[रायदुर्ग विधानसभा मतदारसंघ|रायदुर्ग]] | rowspan="8" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १४९ | [[उरवकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|उरवकोंडा]] |- | १५० | [[गुंटकल विधानसभा मतदारसंघ|गुंटकल]] |- | १५१ | [[ताडीपत्री विधानसभा मतदारसंघ|ताडीपत्री]] |- | १५२ | [[सिंगनमला विधानसभा मतदारसंघ|सिंगनमला]] (अ.जा.) |- | १५३ | [[अनंतपूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अनंतपूर शहर]] |- | १५४ | [[कल्याणदुर्ग विधानसभा मतदारसंघ|कल्याणदुर्ग]] |- | १५५ | [[रपताडु विधानसभा मतदारसंघ|रपताडु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[श्री सत्य साई जिल्हा|<span style="color:white;">'''श्री सत्य साई जिल्हा'''</span>]] |- | १५६ | [[मडकसीरा विधानसभा मतदारसंघ|मडकसीरा]] (अ.जा.) | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १५७ | [[हिंदुपूर विधानसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] |- | १५८ | [[पेनुकोंडा विधानसभा मतदारसंघ|पेनुकोंडा]] |- | १५९ | [[पेट्टपर्ती विधानसभा मतदारसंघ|पेट्टपर्ती]] |- | १६० | [[धर्मवरम विधानसभा मतदारसंघ|धर्मवरम]] |- | १६१ | [[कादिरी विधानसभा मतदारसंघ|कादिरी]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अन्नमय्या जिल्हा|<span style="color:white;">'''अन्नमय्या जिल्हा'''</span>]] |- | १६२ | [[तांबल्लपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|तांबल्लपल्ले]] | rowspan="3" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १६३ | [[पिलेरु विधानसभा मतदारसंघ|पिलेरु]] |- | १६४ | [[मदनपल्ले विधानसभा मतदारसंघ|मदनपल्ले]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चित्तूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''चित्तूर जिल्हा'''</span>]] |- | १६५ | [[पोंगनूरु विधानसभा मतदारसंघ|पोंगनूरु]] | colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तिरुपती जिल्हा|<span style="color:white;">'''तिरुपती जिल्हा'''</span>]] |- | १६६ | [[चंद्रगिरी विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रगिरी]] | rowspan="4" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १६७ | [[तिरुपती विधानसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] |- | १६८ | [[श्रीकालहस्ती विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकालहस्ती]] |- | १६९ | [[सत्यवेदु विधानसभा मतदारसंघ|सत्यवेदु]] |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चित्तूर जिल्हा|<span style="color:white;">'''चित्तूर जिल्हा'''</span>]] |- | १७० | [[नागरी विधानसभा मतदारसंघ|नागरी]] | rowspan="6" colspan="6"| निकाल ४ जून २०२४ रोजी |- | १७१ | [[गंगाधर नेल्लोर विधानसभा मतदारसंघ|गंगाधर नेल्लोर]] (अ.जा.) |- | १७२ | [[चित्तूर विधानसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] |- | १७३ | [[पुथलपट्टु विधानसभा मतदारसंघ|पुथलपट्टु]] (अ.जा.) |- | १७४ | [[पालमनेरु विधानसभा मतदारसंघ|पालमनेरु]] |- | १७५ | [[कुप्पम विधानसभा मतदारसंघ|कुप्पम]] |} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेश विधानसभा]] ibu00l1spn14e50f4n1q3d6rn2ndqed 0 347138 2689329 2485281 2026-06-15T06:34:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689329 wikitext text/x-wiki {{बदल}}  '''कौमुदी जिनराज जोशीपुरा''' या एक भारतीय अमेरिकन एपिडेमियोलॉजिस्ट, बायोस्टॅटिस्टिस्ट, दंतवैद्य आणि वैज्ञानिक आहेत. त्या हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीच्या हार्वर्ड टीएच चॅन स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ (एच.एस.पी.एच.) मध्ये सहाय्यक पूर्ण वेळ प्राध्यापक आहेत. एन.आय.एच. एंडॉव्ड चेअर आणि सेंटर फॉर क्लिनिकल रिसर्च अँड हेल्थ प्रमोशनच्या संचालीका आणि युनिव्हर्सिटी ऑफ पोर्तो रिको, मेडिकल सायन्सेस कॅम्पसमध्ये पूर्ण वेळ प्राध्यापक आहेत. त्यांचे संशोधन कार्य [[सीएनएन]], [[एबीसी]], [[एनबीसी]], एनएचएस, न्युजविक, नेचर, टेलीग्राफ, जापनीज जर्नल आणि जापनीज टीव्ही इत्यादींसह जागतिक माध्यमांनी कव्हर केले आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/robertglatter/2017/11/26/regular-use-of-mouthwash-may-increase-risk-for-diabetes/|title=Regular Use Of Mouthwash May Increase Risk For Diabetes|last=MD|first=Robert Glatter|website=Forbes}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newsweek.com/mouthwash-may-trigger-diabetes-if-you-use-way-way-too-much-it-720931|title=Mouthwash May Trigger Diabetes—If You Use Way, Way Too Much of It|last=Sheridan|first=Kate|date=23 November 2017|website=www.newsweek.com|access-date=2020-07-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://oasisdiscussions.ca/2017/12/18/mw/|title=Does over-the-counter mouthwash put you at risk of pre-diabetes/diabetes?|date=December 18, 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mirror.co.uk/lifestyle/health/using-mouthwash-twice-day-could-11567348|title=Why using mouthwash could raise your risk of getting diabetes|last=Aspinall|first=Adam|date=November 22, 2017|website=mirror}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Joshipura|first=Kaumudi J.|last2=Muñoz-Torres|first2=Francisco J.|last3=Morou-Bermudez|first3=Evangelia|last4=Patel|first4=Rakesh P.|date=1 December 2017|title=Over-the-counter mouthwash use and risk of pre-diabetes/diabetes|journal=Nitric Oxide|volume=71|pages=14–20|doi=10.1016/j.niox.2017.09.004|pmc=6628144|pmid=28939409}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.standard.co.uk/news/health/mouthwash-twice-a-day-puts-diabetes-risk-50-per-cent-higher-a3699791.html|title=Mouthwash twice a day 'puts diabetes risk 50 per cent higher'|date=November 23, 2017|website=Evening Standard}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.today.com/health/study-links-mouthwash-diabetes-risk-what-you-need-know-t119320|title=Could mouthwash put you at risk for diabetes? What you need to know|date=29 November 2017|website=TODAY.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.medpagetoday.com/reading-room/endocrine-society/diabetes/71148|title=Powerful Connections Between Oral Health and Diabetes Care|date=February 14, 2018|website=www.medpagetoday.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://edition.cnn.com/HEALTH/9910/05/stroke.fruit/index.html|title=CNN - Fruits and vegetables may reduce risk of stroke - October 5, 1999|website=edition.cnn.com|access-date=2024-03-29|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217112446/http://edition.cnn.com/HEALTH/9910/05/stroke.fruit/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Gilbert|first=Susan|url=https://www.nytimes.com/2003/08/05/health/oral-hygiene-may-help-more-than-teeth-and-gums.html|title=Oral Hygiene May Help More Than Teeth and Gums|date=August 5, 2003|work=The New York Times}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=hZ87XVV7tIk|title=Video|website=www.youtube.com|access-date=2020-07-18}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन, शिक्षण आणि कारकीर्द == कौमुदी जोशीपुरा यांचा जन्म [[मुंबई]], [[भारत]] येथे झाला. त्यांचे शिक्षण भारतात आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये झाले. त्या टांझानिया आणि नायजेरियामध्येही राहिल्या आहेत. त्यांचे वडील वैद्यकीय डॉक्टर आहेत जे भारतातील आणि इतर देशांतील विद्यापीठांमध्ये शिकवतात.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.siliconindia.com/shownews/An-Indians-journey-from-Nigerian-village-to-Harvard-nid-18011-cid-Top.html|title=An Indian's journey from Nigerian village to Harvard|last=|first=|date=2002-12-23|website=Silicon India|access-date=2019-07-29}}</ref> त्यांनी १९८२ मध्ये [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] दंत शस्त्रक्रिया (बीडीएस) पदवी मिळवली. त्यांनी नायर हॉस्पिटल डेंटल कॉलेजमध्ये १९८२ ते १९८३ या कालावधीत पीरियडॉन्टोलॉजीमध्ये रेसिडेन्सी पूर्ण केली. कौमुदी जोशीपुरा यांनी १९८३ ते १९८४ या काळात मुंबईत डेंटल सर्जन म्हणून काम केले. १९८५ ते १९८८ या काळात त्या नायजेरियातील सेंट बीट्रिस हॉस्पिटलमध्ये डेंटल सर्जन होत्या. कौमुदी जोशीपुरा १९८८ मध्ये अमेरिकेला गेल्या.<ref name=":0" /> कौमुदी जोशीपुरा यांनी १९८९ मध्ये हार्वर्ड टीएच चॅन स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थमधून बायोस्टॅटिस्टिक्समध्ये एमएस मिळवले. त्यांनी १९८९ ते १९९२ पर्यंत फोर्सिथ इन्स्टिट्यूटमध्ये बायोस्टॅटिस्टिक्समध्ये स्टाफ असोसिएट म्हणून काम केले. कौमुदी जोशीपुरा ह्या १९९२ ते १९९३ दरम्यान हार्वर्ड स्कूल ऑफ डेंटल मेडिसिन (एचएसडीएम) येथे ओरल हेल्थ पॉलिसी आणि एपिडेमियोलॉजीचे क्लिनिकल इन्स्ट्रक्टर होत्या. पोस्टडॉक्टोरल दंतवैज्ञानिक म्हणून, तिने १९९३ ते १९९५ या काळात एचएसडीएम येथे ओरल हेल्थ पॉलिसी आणि एपिडेमियोलॉजी (ओएचपीई) विभागामध्ये पोस्टडॉक्टरल फेलोशिप पूर्ण केली ज्या दरम्यान त्यांनी एचएसडीएम येथे डेंटल पब्लिक हेल्थमध्ये प्रमाणपत्र पूर्ण केले. त्यांनी डॉक्टर ऑफ सायन्स हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ येथे एपिडेमियोलॉजीमध्ये पूर्ण केले.<ref name=":1" /> ओरल हेल्थ, न्यूट्रिशन आणि कोरोनरी हार्ट डिसीज नावाचा तिचा प्रबंध डॉ. वॉल्टर विलेट यांच्या अंतर्गत पात्रता परीक्षा आणि डॉक्टरेट थीसिससह २ शैक्षणिक सत्रांमध्ये पूर्ण झाला.<ref>{{Cite thesis|title=Oral health, nutrition, and coronary heart disease|date=1995|language=English|first=Kaumudi Jinraj|last=Joshipura|oclc=79164739}}</ref> == कारकीर्द == १९९५ ते २००२ पर्यंत, कौमुदी जोशीपुरा हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ येथे एपिडेमियोलॉजीचे सहाय्यक प्राध्यापिका होत्या. २००२ ते २००५ या काळात त्या एचएसडीएम मध्ये सहयोगी प्राध्यापिका होत्या आणि हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ येथे एपिडेमियोलॉजीच्या सहायक प्राध्यापिका म्हणून कार्यरत होत्या. २००५ मध्ये, त्या युनिव्हर्सिटी ऑफ पोर्तो रिको स्कूल ऑफ डेंटल मेडिसिन येथे प्राध्यापिका आणि डेंटल पब्लिक हेल्थ विभागाच्या संचालिका म्हणून रुजू झाल्या. २००७ पासून, त्यांनी एनआयएच एंडॉव्ड चेअर, प्रोफेसर आणि प्युर्टो रिको युनिव्हर्सिटी, मेडिकल सायन्सेस कॅम्पस येथे क्लिनिकल रिसर्च अँड हेल्थ प्रमोशन सेंटरच्या संचालिका म्हणून काम केले.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf|title=CV|last=Joshipura|first=Kaumudi Jinraj|date=February 2017|website=Harvard School of Public Health|access-date=|archive-date=2019-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927014300/https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2019-09-27|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20190927014300/https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJoshipura2017">Joshipura, Kaumudi Jinraj (February 2017). [https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf "CV"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190927014300/https://cdn1.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/411/2017/02/Joshipura-HSPH_CV_Feb_2017.pdf |date=2019-09-27 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Harvard School of Public Health''.</cite></ref> त्यांनी नॉर्थईस्टर्न युनिव्हर्सिटी आणि कंपन्यांमध्ये ॲडव्हान्स इंजिनीअरिंग विभागात सॉफ्टवेर इंजिनिअरिंग कोर्सेसही शिकवले आहेत. त्यांनी आप पक्षाच्या सल्लागार पदावर काम केले आहे. तसेच डब्ल्युएचओ, एनआयएच, सीडीसी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccrhp.rcm.upr.edu/?q=joshipura|title=Kaumudi Joshipura (B.D.S., MS, SCD) &#124; Center for Clinical Research and Health Promotion (CCRHP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710185655/http://ccrhp.rcm.upr.edu/?q=joshipura|archive-date=2020-07-10|access-date=2024-03-29|आर्काईव्ह दिनांक=2020-07-10|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20200710185655/http://ccrhp.rcm.upr.edu/?q=joshipura|url-status=dead}}</ref>, एएडीआर, मेडोपॅड इत्यादींसाठी सल्लागार म्हणूनही काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccrhp.rcm.upr.edu/|title=Message from the Director &#124; Center for Clinical Research and Health Promotion (CCRHP)|website=ccrhp.rcm.upr.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406180900/http://ccrhp.rcm.upr.edu/|archive-date=6 April 2017|access-date=14 January 2022|आर्काईव्ह दिनांक=2017-04-06|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20170406180900/http://ccrhp.rcm.upr.edu/}}</ref> त्यांनी लोकांना दिवसभर अधिक हालचाल करण्यासाठी प्रतिबंध आणि अडथळे दूर करण्यात मदत करण्यासाठी एक विनामूल्य जागतिक चळवळ सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vmovement.org/|title=Activating a move-friendly world|website=vmovement}}{{मृत दुवा|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/channel/UCdsSzNGxn1ewrDmy5FhPWng|title=VMovement - YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> === संशोधन === कौमुदी जोशीपुरा जीवनशैली आणि कार्डिओ-चयापचय परिस्थितीसाठी इतर जोखीम घटक आणि सूक्ष्मजीव, आहार आणि दाहक मध्यस्थांच्या परस्परसंबंधांवर संशोधन करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.researchgate.net/profile/Kaumudi_Joshipura|title=Bio|website=www.researchgate.net|access-date=2020-07-18}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XapbCAAAQBAJ&q=dr.+kaumudi+joshipura&pg=PT407|title=Sodium Bicarbonate|last=Sircus|first=Dr Mark|date=August 5, 2014|publisher=Lulu Press, Inc|isbn=9781312412149|via=Google Books}}{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Michaud|first=Dominique S|last2=Liu|first2=Yan|last3=Meyer|first3=Mara|last4=Giovannucci|first4=Edward|last5=Joshipura|first5=Kaumudi|date=June 2008|title=Periodontal disease, tooth loss, and cancer risk in male health professionals: a prospective cohort study|journal=The Lancet Oncology|volume=9|issue=6|pages=550–558|doi=10.1016/S1470-2045(08)70106-2|pmc=2601530|pmid=18462995}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Knapton|first=Sarah|url=https://www.telegraph.co.uk/science/2017/11/22/mouthwash-may-kill-beneficial-bacteria-mouth-trigger-diabetes/|title=Mouthwash may kill beneficial bacteria in mouth and trigger diabetes, Harvard study suggests|date=22 November 2017|work=The Telegraph}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=February 2003|title=Tooth Loss Linked to Increased Stroke Risk|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=134|issue=2|pages=156–158|doi=10.14219/jada.archive.2003.0124|doi-access=free}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scholar.google.com.pr/citations?user=dqotcHcAAAAJ&hl=en|title=Dr. Kaumudi Joshipura - Google Scholar|website=scholar.google.com.pr|access-date=2024-03-29|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111165010/https://scholar.google.com.pr/citations?user=dqotcHcAAAAJ&hl=en|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-01-11|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230111165010/https://scholar.google.com.pr/citations?user=dqotcHcAAAAJ&hl=en}}</ref> त्यांनी पीरियडॉन्टायटिस आणि कोरोनरी हृदयरोग, इस्केमिक स्ट्रोक आणि परिधीय धमनी रोग यांच्यातील संबंधांवर संशोधन केले. कौमुदी जोशीपुरा यांना मुख्य अन्वेषक म्हणून अनेक एनआयएच अनुदाने देण्यात आली आहेत. अलीकडील अनुदानांमध्ये सोल्स यांचा समावेश आहे. त्यांना पुढील महत्वाच्या कामांसाठी अनुदाने देण्यात आली आहेत. सॅन जुआन जादा वजन प्रौढ अनुदैर्ध्य अभ्यास, मोती: गर्भधारणा आणि प्रारंभिक जीवनशैली सुधारणा अभ्यास, तयार करा: एक्सपोजर आणि रोग कमी करण्याची तयारी आणि चक्रीवादळानंतरची लवचिकता वाढवणे आणि ओरल मायक्रोबायोम, नायट्रिक ऑक्साईड, ऑरॅबोलिझम आणि कॅरोबोलिझम आणि आरोग्य.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hsph.harvard.edu/kaumudi-joshipura/|title=Kaumudi Joshipura|last=|first=|date=|website=Harvard School of Public Health|language=en-us|access-date=2019-07-29}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://vslir.iima.ac.in:8080/jspui/handle/11718/18855|title=Health Care Management: Think Outside Disease Care, for NCD Prevention across the Lifespan|access-date=2024-03-29|archive-date=2024-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217112447/http://vslir.iima.ac.in:8080/jspui/handle/11718/18855|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == * १९९३-१९९५ - दंतवैज्ञानिक पुरस्कार, राष्ट्रीय दंत संशोधन संस्था * १९९३ - १९९५ - डनिंग फेलोशिप, हार्वर्ड स्कूल ऑफ डेंटल मेडिसिन * १९९४ - अमेरिकन अकादमी ऑफ पीरियडॉन्टोलॉजी कडून पीरियडॉन्टोलॉजी मध्ये क्लिनिकल रिसर्च अवॉर्ड * १९९५ - जेम्स एम. डनिंग अवॉर्ड फॉर एक्सलन्स इन हेल्थ केअर डिलिव्हरी आणि रिसर्च * १९९७ - इंटरनॅशनल असोसिएशन ऑफ डेंटल रिसर्च अवॉर्ड "रिसर्च इन प्रिव्हेंशन" साठी "घटनेशी संबंधित घटक किंवा पूर्व-पूर्व जखम: प्राथमिक विश्लेषण" या अमूर्त शीर्षकासाठी. * २००० - सल्लागार, वैज्ञानिक व्यवहार परिषद, अमेरिकन डेंटल असोसिएशन * २००० - प्रोजेक्टसाठी फॅकल्टी सल्लागार (व्हॅलिडेशन ऑफ पीरियडॉन्टल डिसीज मेजर) ज्यांना इंटरनॅशनल असोसिएशन ऑफ डेंटल रिसर्चच्या वर्तणूक विज्ञान आणि आरोग्य सेवा संशोधन गटाचा सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी ॲबस्ट्रॅक्ट पुरस्कार मिळाला. * २००५ - सल्लागार, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) * २००५ - ओमिक्रॉन कप्पा अप्सिलॉन नॅशनल ऑनर्स सोसायटी, हार्वर्ड गामा गामा चॅप्टरमध्ये समाविष्ट * २००५ - २००८ - सल्लागार मंडळ, हार्वर्ड अल्पसंख्याक प्रशिक्षण अनुदान, हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ * २००६ - टरनॅशनल असोसिएशन ऑफ डेंटल रिसर्चच्या वर्तणूक विज्ञान आणि आरोग्य सेवा संशोधन गटाचा सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी ॲबस्ट्रॅक्ट पुरस्कार प्राप्त केलेल्या प्रकल्पासाठी फॅकल्टी सल्लागार. शीर्षक "दात पडण्यावर सामाजिक-आर्थिक घटकांच्या प्रभावातील जातीय/जातीय भिन्नता". * २००८ - एएडीआर "विज्ञानातील प्रगती" च्या पहिल्या अंकात सन्मानित * २००९ - "परोपकार आणि सार्वजनिक आरोग्य" या विषयावरील संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) बैठकीत आमंत्रित सहभागी * २०११ - सुकाणू समिती सदस्य, गर्भवती मातांसाठी जीवनशैली हस्तक्षेप (लाइफ-मॉम्स) * २०१२ - समिती अध्यक्ष, लाइफ-मॉम्स बायोस्पेसिमन समिती (प्रारंभिक टप्पा) * २०१३ - प्रीमियो पॅद्रे रुफियो, संशोधन आणि शिक्षण क्षेत्रात मानवतेसाठी केलेल्या महत्त्वपूर्ण योगदानाबद्दल प्राध्यापकाला मान्यता देण्यासाठी ॲकॅडेमिया सिंटिफिका डी कल्चरा इबेरोअमेरिकना पुरस्कार. * २०१३-२०१४ - समिती अध्यक्ष, LIFE-Moms स्तन दूध समिती * २०१५ - टेड एक्स टॉक "चला एकत्र वाटचाल करूया आणि बरे वाटूया"<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=_AtwbukI2tQ|title=Video|website=www.youtube.com|access-date=2020-07-18}}</ref> * २०१६ - अमेरिकन असोसिएशन फॉर डेंटल रिसर्च फेलो प्रोग्रामच्या उद्घाटन वर्षात फेलो म्हणून निवडले गेले. * २०१८ - “प्वेर्तो रिको क्लिनिकल अँड ट्रान्सलेशनल रिसर्च कन्सोर्टियम (PRCTRC) अन्वेषक अचिव्हमेंट <ref name=":1" /> * २०१९ - NICHD द्वारे डेटा आणि सेफ्टी मॉनिटरिंग कमिटीसाठी कन्सोर्टियमसाठी नियुक्त केले. * २०२० - APHA सेंटर फॉर क्लायमेट, हेल्थ अँड इक्विटीसाठी आयोजित उद्घाटन सल्लागार मंडळाचे सदस्य<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://publichealthnewswire.org/?p=cche-advisory-board|title=cche advisory board &#124; Public Health Newswire|website=publichealthnewswire.org}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील महिला गणितज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय गणितज्ञ]] [[वर्ग:मुंबई विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्समध्ये स्थलांतरित झालेले भारतीय]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] f6cer5rho75uyunedmwf7n3w4y67zuw 0 352704 2689340 2672362 2026-06-15T07:04:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689340 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''खेरवाल सोरेन''' (जन्म ९ डिसेंबर १९५७) किंवा '''कालीपाद सोरेन''' हे [[संथाली|संथाली भाषेतील]] नाटककार, लेखक आणि संपादक आहेत. ते राजकारणी देखील आहे. [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमधील]] झारग्रामजवळील रघुनाथपूर येथे १९५७ मध्ये कालीपद सोरेन म्हणून जन्मलेल्या खेरवाल सोरेन यांनी सेवा भारती महाविद्यालयातून पदवी प्राप्त केली आणि रवींद्र भारती विद्यापीठातून राज्यशास्त्रात एमए उत्तीर्ण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sarsagunpatrika.com/2022/01/renowned-santali-playwright-kalipada-saren-alias-kherwal-saren-to-receive-padma-shri-award.html|title=পদ্মশ্রী পুরস্কার পাচ্ছেন প্রখ্যাত সাঁওতালি নাট্যকার কালিপদ সরেন ওরফে খেরওয়াল সরেন|last=BirSar|date=2022-01-26|website=Sar Sagun Patrika|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126140550/https://www.sarsagunpatrika.com/2022/01/renowned-santali-playwright-kalipada-saren-alias-kherwal-saren-to-receive-padma-shri-award.html|archive-date=26 January 2022|access-date=2022-01-26}}</ref> ''खेरवाल जहर'' या साहित्यिक मासिकाचे ते नियमित संपादन करतात व त्यावरून ते खेरवाल सोरेन असे ज्ञात झाले. सोरेन यांनी [[संथाळी भाषा|संथाली भाषेत]] ३१ नाटके आणि अनेक कथा-कविता लिहिल्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/jhargram-laureate-kalipada-soren-hopnoured-with-padma-shri-award/|title=সাঁওতালি সাহিত্যে অবদানের স্বীকৃতি, পদ্মশ্রী পেলেন ঝাড়গ্রামের কালীপদ সোরেন|website=Sangbad Pratidin|language=bn|access-date=2022-01-26}}</ref> त्यांनी ''अनुभ'' या दिव्येंदू पालित यांच्या [[बंगाली भाषा|बंगाली]] कादंबरीचा संथालीमध्ये अनुवाद केला. त्यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल त्यांना शारदा प्रसाद किस्कू पुरस्कार मिळाला. २००७ मध्ये, सोरेन यांना त्यांच्या ''चेत रे सिकयाना'' या नाटकासाठी [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमीचा]] पुरस्कार मिळाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wbxpress.com/general-council-paschim-banga-santali-academy/|title=General Council of Paschim Banga Santali Academy|language=en-US|access-date=2022-01-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp|title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::..|website=sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-01-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gksantali.com/2020/04/santali-sahitya-akademi-award-list-2005.html|title=Santali Sahitya Akademi Award list 2005-2019 List|date=12 April 2020|website=Santali History Blogger|access-date=2022-01-26|archive-date=2022-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126135043/https://www.gksantali.com/2020/04/santali-sahitya-akademi-award-list-2005.html|url-status=dead}}</ref> २०२२ मध्ये त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newtimesofindia.com/former-west-bengal-chief-minister-buddhadeb-bhattacharjee-refuses-to-accept-padma-bhushan-by-politics-over-padma-awards/,%20http://www.naidunia.com/national-former-west-bengal-chief-minister-buddhadeb-bhattacharjee-refuses-to-accept-padma-bhushan-7259211/|title=Former West Bengal Chief Minister Buddhadeb Bhattacharjee refuses to accept Padma Bhushan by politics over Padma Awards - New Times Of India|date=2022-01-25|language=en-US|access-date=2022-01-26}}{{मृत दुवा|date=May 2023}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://irshivideos.com/contribution-in-the-social-field-padma-bhushan-honored-buddhadeb-bhattacharya-uttarbanga-sambad-north-bengal-news-media/|title=Contribution in the social field, Padma Bhushan honored Buddhadeb Bhattacharya – Uttarbanga Sambad {{!}} North Bengal News Media|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126140616/https://irshivideos.com/contribution-in-the-social-field-padma-bhushan-honored-buddhadeb-bhattacharya-uttarbanga-sambad-north-bengal-news-media/|archive-date=26 January 2022|access-date=2022-01-26}}</ref> त्यांनी [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्रामच्या]] लोकसभा मतदारसंघातून [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|तृणमूल काँग्रेस पक्षाकडून]] [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ ची लोकसभा निवडणूक]] लढवली होती आणि जिंकून पहिल्यांदाच [[लोकसभा सदस्य|खासदार]] बनले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S2533.htm|title=Election Commission web|last=Updated after Election|first=Election Commission web|date=4 June 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/tmc-releases-candidates-for-west-bengals-42-lok-sabha-seats-check-full-list-here-9206057/|title=Full list of TMC candidates for 42 Lok Sabha seats in West Bengal: Check it out here|date=2024-03-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-03-19}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:संथाळी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:तृणमूल काँग्रेस नेते]] [[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:झारग्रामचे खासदार]] 2u4b4q69pdxy5ywh4aof5kyhpkn3tyj 0 352979 2689351 2499976 2026-06-15T09:07:37Z Abhijitsathe 4193 2689351 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[रितेश पांडे]] | पुढील = | पद1 = [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = कटेहरी | कार्यकाळ_आरंभ1 = मार्च २०१७ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = जून २०२४ | मागील1 = | पुढील1 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|1|5}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''लालजी वर्मा''' (जन्म ५ जानेवारी १९५५) हे [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आणि विधानसभेचे माजी सदस्य आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-03-20/news/48402359_1_political-parties-may-7-ajmer-sharif-dargah|title=Political parties demand change of May 7 poll date|date=20 March 2014|work=The Economic Times|access-date=25 March 2014|archive-date=2014-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325115840/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-03-20/news/48402359_1_political-parties-may-7-ajmer-sharif-dargah|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Mayawati-gives-50-tickets-to-brahmins-Muslims/articleshow/32383320.cms|title=Mayawati gives 50% tickets to brahmins, Muslims|date=21 March 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=25 March 2014}}</ref> १८ व्या उत्तर प्रदेश विधानसभेत त्यांनी कटहारी विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले. [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]], ते [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाच्या]] चिन्हावर भारतीय संसदेच्या, [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजवादी पक्ष नेते]] [[वर्ग:बहुजन समाज पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आंबेडकर नगरचे खासदार]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशचे खासदार]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशचे आमदार]] [[वर्ग:कटेहारीचे आमदार]] [[वर्ग:टंडाचे आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 5jt7atvzxk1de0q2brkcqatfpzgseu5 2689352 2689351 2026-06-15T09:07:52Z Abhijitsathe 4193 2689352 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = लालजी वर्मा | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = ४ जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[रितेश पांडे]] | पुढील = | पद1 = [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = कटेहरी | कार्यकाळ_आरंभ1 = मार्च २०१७ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = जून २०२४ | मागील1 = | पुढील1 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|1|5}} | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''लालजी वर्मा''' (जन्म ५ जानेवारी १९५५) हे [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आणि विधानसभेचे माजी सदस्य आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-03-20/news/48402359_1_political-parties-may-7-ajmer-sharif-dargah|title=Political parties demand change of May 7 poll date|date=20 March 2014|work=The Economic Times|access-date=25 March 2014|archive-date=2014-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325115840/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-03-20/news/48402359_1_political-parties-may-7-ajmer-sharif-dargah|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/lok-sabha-elections-2014/news/Mayawati-gives-50-tickets-to-brahmins-Muslims/articleshow/32383320.cms|title=Mayawati gives 50% tickets to brahmins, Muslims|date=21 March 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=25 March 2014}}</ref> १८ व्या उत्तर प्रदेश विधानसभेत त्यांनी कटहारी विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले. [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]], ते [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षाच्या]] चिन्हावर भारतीय संसदेच्या, [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:समाजवादी पक्ष नेते]] [[वर्ग:बहुजन समाज पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:आंबेडकर नगरचे खासदार]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशचे खासदार]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशचे आमदार]] [[वर्ग:कटेहारीचे आमदार]] [[वर्ग:टंडाचे आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 21e485jq5fsrd2f1kc05n3p4tg7jp8w 0 361148 2689186 2539832 2026-06-14T21:59:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689186 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = | चित्र = Anuradha N. Naik receiving the Nari Shakti Puraskar (sq cropped).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = अनुराधा नाईक [[नारी शक्ती पुरस्कार]] स्वीकारताना (२०१८) | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = गोवा विद्यापीठ | पेशा = * [[राष्ट्रीय सागर संशोधन संस्था]] * [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद ]] | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = खोला मिरची वरील संशोधन | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = [[नारी शक्ती पुरस्कार]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''अनुराधा नाईक या''' [[गोवा|गोव्यातील]] केंद्रीय किनारी कृषी संशोधन संस्था (सेंट्रल कोस्टल ॲग्रिकल्चरल रिसर्च इन्स्टिट्यूट) येथे काम करणाऱ्या भारतीय संशोधक आहेत. खोला मिरची लागवडीत आदिवासी महिलांना पाठिंबा देण्याच्या कामाबद्दल त्यांना २०१८ चा [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला. == प्रारंभिक आयुष्य == अनुराधा नाईक [[गोवा|गोव्याहून]] आल्या आहेत आणि त्यांनी गोवा विद्यापीठात वनस्पतिशास्त्र विभागात शिक्षण घेतले आहे. <ref name="Times-130319">{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68382920.cms|title=Goan botanist helps tribals conserve, promote Khola chilli, gets nat'l award|date=13 March 2019|work=The Times of India|language=en|access-date=11 December 2020|agency=TNN}}</ref> <ref name="Congrats">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.unigoa.ac.in/uploads/confg_docs/20190311.103432~Anuradha-Naik.pdf|title=Congratulations|website=unigoa.ac.in|publisher=University of Goa|access-date=11 December 2020|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090529/https://www.unigoa.ac.in/uploads/confg_docs/20190311.103432~Anuradha-Naik.pdf|url-status=dead}}</ref> == कारकिर्द == नाईक यांनी [[राष्ट्रीय सागर संशोधन संस्था|राष्ट्रीय समुद्रशास्त्र संस्था]] (NIO) येथे संशोधक म्हणून काम केले आणि नंतर [[भारतीय कृषी संशोधन परिषद|भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या]] केंद्रीय किनारी कृषी संशोधन संस्थेत (CCARI) काम केले.<ref name="Times-130319" /><ref name="Spicy">{{स्रोत बातमी |last=Pawaskar |first=Bharati |url=https://www.thegoan.net//the-spicy-side-of-goan-heritage/50035.html |title=The spicy side of Goan heritage |work=The Goan |language=en |access-date=11 December 2020}}</ref> सीसीएआरआयमध्ये असताना, काबो दे रामा येथे भेट देताना तिला लाल खोला मिरच्या उन्हात सुकवण्यासाठी अंथरलेल्या दिसल्या.<ref name="Spicy" /> मिरच्यांना त्यांचे नाव खोलाच्या गावावरून पडले आहे. हे पिक फक्त पावसाळ्यात [[काणकोण तालुका|कानाकोना प्रदेशातील]] डोंगराळ भागात घेतले जाते.<ref name="Times-060720">{{स्रोत बातमी |last=Sayed|first=Nida |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/agri-dept-to-try-growing-khola-chillies-on-flat-land/articleshow/76804361.cms |title=Agri dept to try growing Khola chillies on flat land |date=6 July 2020 |work=The Times of India |language=en |access-date=11 December 2020 |agency=TNN}}</ref> या मिरचीची लागवड करणाऱ्या आदिवासी महिला सुरुवातीला त्यांच्या लागवडीच्या तंत्रांबद्दल नाईकशी चर्चा करण्यास कचरल्या, परंतु नाईक यांनी त्यांना वैज्ञानिक संशोधनाचे मूल्य पटवून दिले.<ref name="Spicy" /> त्यांनी महिलांना खोला कानाकोना मिरची कल्टीव्हेटर्स ग्रुप नावाची एक सामुदायिक संघटना स्थापन करण्यास मदत केली. ही संघटना मिरच्यांचे पॅकेजिंग करते आणि बाजारात विकते. <ref name="Spicy" /> या गटाला प्लांट जीनोम सेव्हिअर कम्युनिटी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आणि नाईक यांना २०१८ चा [[नारी शक्ती पुरस्कार]] मिळाला.<ref name="Times-060720" /><ref name="Times-130319" /> हा भारतातील फक्त महिलांसाठीचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार असून नाईक ह्या पुरस्कार जिंकणाऱ्या पहिल्या गोवा निवासी महिला ठरल्या.<ref name="Times-130319" /> जानेवारी २०२० मध्ये, खोला मिरचीला [[भारतातील भौगोलिक मानांकनांची यादी|भौगोलिक संकेत]] दर्जा देण्यात आला आणि त्याच्या लागवडीचे क्षेत्र वाढवण्याच्या उद्देशाने चाचण्या जाहीर करण्यात आल्या. नाईक यांनी सपाट जमिनीवर हे पिक वाढवण्याबद्दल शिफारस केली.<ref name="Times-060720" /> याशिवाय त्यांनी आपले क्ष इतर स्थानिक पिकांकडे वळवले होते जसे की आगाकाईम आणि तलेइगाओ येथील हर्मल मिरची आणि सेंट एस्टेवाव्ह बेटावरील भेंडी.<ref name="Spicy" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 6j95sfq9kw9ofkz9ycnuf9cq0wesdb2 0 361978 2689182 2549804 2026-06-14T21:26:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689182 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = अखम लक्ष्मी देवी | जन्म_नाव = अखम लक्ष्मी देवी | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1952|5|1}} | जन्म_स्थळ = इंफाळ, मणिपूर, भारत | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | क्षेत्र = मणिपुरी नृत्य | शिक्षण = जवाहरलाल नेहरू मणिपुरी डान्स अकादमी, इंफाळ | गुरू = अंबु सिंह, तोम्बी सिंह, बाबू सिंह | प्रसिद्धी = नृत्यांगना, कोरिओग्राफर, गुरू | उल्लेखनीय_काम = केइबुल लामजाव, रामायण, लेई लंग्बा, मोइरंग शा, गीट | पुरस्कार = संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०१८)<br>मणिपूर स्टेट कला अकादमी पुरस्कार (२०१०)<br>नृत्यभूषण पुरस्कार (२०१४) | संलग्नता = जवाहरलाल नेहरू मणिपुरी डान्स अकादमी<br>मणिपूर स्टेट कला अकादमी<br>संगीत नाटक अकादमी | कार्यकाळ = १९७९ पासून सक्रिय | संकेतस्थळ = | संदर्भ = <ref>{{Cite web|url=https://blog.mygov.in/artiste-of-the-yesteryears-akham-lakshmi-devi/|title=Artiste of the Yesteryears: Akham Lakshmi Devi|publisher=MyGov India|date=4 March 2025|access-date=4 March 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sangeetnatak.gov.in/public/uploads/awardees/docs/1649438971_Akham%20%20Lashmi%20Devi.pdf|title=Akham Lakshmi Devi Award Profile|publisher=Sangeet Natak Akademi|date=4 March 2025|access-date=4 March 2025}}</ref> }} '''अखम लक्ष्मी देवी''' (जन्म: १ मे १९५२) या मणिपुरी नृत्य क्षेत्रातील एक प्रख्यात नृत्यांगना, कोरिओग्राफर आणि गुरू आहेत. त्यांचा जन्म मणिपूरच्या इंफाळ येथे झाला असून, त्यांनी मणिपुरी नृत्याला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवून दिली आहे. जवाहरलाल नेहरू मणिपुरी डान्स अकादमीतून त्यांनी औपचारिक प्रशिक्षण घेतले आणि तिथेच त्यांनी आपले करिअर सुरू केले. त्यांनी मणिपुरी नृत्याच्या विविध शैली जसे की केइबुल लामजाव, रामायण आणि मोइरंग शा यांचे सादरीकरण केले आहे. त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानासाठी त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०१८), मणिपूर स्टेट कला अकादमी पुरस्कार (२०१०) आणि नृत्यभूषण पुरस्कार (२०१४) यांसारखे प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले आहेत. त्या मणिपुरी नृत्याच्या संवर्धनासाठी कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करतात आणि पुढील पिढीला या कलेचे शिक्षण देतात. == जन्म == अखम लक्ष्मी देवी यांचा जन्म १ मे १९५२ रोजी मणिपूरच्या इंफाळ येथे झाला. मणिपूर हे भारतीय संस्कृती आणि नृत्याच्या दृष्टीने समृद्ध असलेले राज्य असून, त्यांच्या लहानपणापासूनच मणिपुरी नृत्याची आणि स्थानिक कला-संस्कृतीची ओळख झाली. परंतु त्यांच्या प्रारंभिक जीवनात मणिपूरच्या पारंपरिक नृत्य आणि संगीताचा प्रभाव दिसून येतो.<ref>{{Cite web|url=https://blog.mygov.in/artiste-of-the-yesteryears-akham-lakshmi-devi/#:~:text=Name:%20Akham%20Lakshmi%20Devi,festivals%20under%20Sangeet%20Natak%20Akademi|title=Artiste of the Yesteryears: Akham Lakshmi Devi|publisher=MyGov India|date=4 March 2025|access-date=4 March 2025}}</ref> == शिक्षण == अखम लक्ष्मी देवी यांनी आपले प्रारंभिक शिक्षण मणिपूरमध्येच घेतले. नृत्याचे औपचारिक प्रशिक्षण घेण्यासाठी त्या जवाहरलाल नेहरू मणिपुरी डान्स अकादमी, इंफाळ येथे गेल्या. तिथे त्यांनी प्रसिद्ध गुरू अंबु सिंह, तोम्बी सिंह आणि बाबू सिंह यांच्याकडून मणिपुरी नृत्याचे प्रगत प्रशिक्षण घेतले. या अकादमीत त्यांनी मणिपुरी नृत्याच्या विविध शैली आणि तंत्रांचा अभ्यास केला, विशेषतः लयकारी, मुद्रा आणि अभिनयावर लक्ष केंद्रित केले. नंतर, त्या या अकादमीत विशेषज्ञ म्हणून काम करू लागल्या आणि मणिपुरी नृत्याच्या संवर्धनासाठी योगदान दिले.<ref>{{Cite web|url=https://sangeetnatak.gov.in/public/uploads/awardees/docs/1649438971_Akham%20%20Lashmi%20Devi.pdf|title=Akham Lakshmi Devi Award Profile|publisher=Sangeet Natak Akademi|date=4 March 2025|access-date=4 March 2025}}</ref> == कार्य == अखम लक्ष्मी देवी हे मणिपुरी नृत्य क्षेत्रातील एक नामवंत नृत्यांगना, कोरिओग्राफर आणि गुरू आहेत. त्यांनी जवाहरलाल नेहरू मणिपुरी डान्स अकादमीत आपले करिअर सुरू केले आणि १९७९ पासून त्या या संस्थेच्या नृत्य उत्पादन युनिटचा (JNMD) भाग होत्या. त्या मणिपुरी नृत्याच्या विविध रूपांचे सादरीकरण करतात, जसे की केइबुल लामजाव, रामायण, लेई लंग्बा, मोइरंग शा आणि गीट. त्यांनी मणिपुरी नृत्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवून दिली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://cmdashboard.mn.gov.in/artiste-of-the-yesteryears-akham-lakshmi-devi/|title=Artiste of the Yesteryears: Akham Lakshmi Devi|publisher=Manipur Government|date=4 March 2025|access-date=4 March 2025|archive-date=2025-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20250304161133/https://cmdashboard.mn.gov.in/artiste-of-the-yesteryears-akham-lakshmi-devi/|url-status=dead}}</ref> अखम लक्ष्मी यांनी भारत आणि परदेशातील अनेक प्रतिष्ठित सांस्कृतिक महोत्सवांमध्ये मणिपुरी नृत्य सादर केले आहे, जसे की भाग्यचंद्र राष्ट्रीय नृत्य महोत्सव, संगीत नाटक अकादमीच्या उत्सवांमध्ये आणि मणिपूर स्टेट कला अकादमीच्या कार्यक्रमांमध्ये. त्यांनी फ्रान्स, USSR, UK, चीन, कोरिया, दक्षिण आफ्रिका, श्रीलंका आदी देशांमध्ये मणिपुरी नृत्याचे सादरीकरण केले. १९७९ मध्ये, त्यांनी JNMD च्या नृत्य उत्पादन युनिटसोबत भारत आणि परदेशात प्रदर्शन केले, जिथे त्यांनी मणिपुरी नृत्याच्या पारंपरिक आणि आधुनिक रूपांचे सादरीकरण केले. त्यांनी मणिपुरी नृत्याच्या संवर्धनासाठी अनेक कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली आहेत. त्या मणिपुरी नृत्याच्या पुढच्या पिढीला प्रशिक्षण देतात आणि या कलेला नवीन आयाम देण्याचे प्रयत्न करतात. त्या मणिपूर स्टेट कला अकादमी आणि संगीत नाटक अकादमीशी संलग्न आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Profile_of_Manipuri_Personalities.Akham_Ongbi_Lakshmi_Devi_Manipur_State_Kala_Akademi_Award_in_Dance_2010|title=Profile of Manipuri Personalities: Akham Ongbi Lakshmi Devi|publisher=E-Pao|date=4 March 2025|access-date=4 March 2025}}</ref> == पुरस्कार == अखम लक्ष्मी देवी यांना त्यांच्या मणिपुरी नृत्यातील योगदानासाठी अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले आहेत. काही उल्लेखनीय पुरस्कार खालीलप्रमाणे:<ref>{{Cite web|url=https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2024/mar/doc202437320201.pdf|title=Document 202437320201|publisher=Press Information Bureau|date=March 2024|access-date=4 March 2025}}</ref> * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०१८): मणिपुरी नृत्य क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानासाठी हा पुरस्कार मिळाला. * मणिपूर स्टेट कला अकादमी पुरस्कार (२०१०): मणिपुरी नृत्यातील उत्कृष्ट कामगिरीसाठी हा पुरस्कार मिळाला. * नृत्यभूषण पुरस्कार (२०१४): मणिपूर सरकारने त्यांच्या नृत्यसेवेसाठी हा सन्मान प्रदान केला. अन्य सन्मान: त्यांना मणिपुरी नृत्याच्या संवर्धनासाठी स्थानिक आणि राष्ट्रीय स्तरावरील अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत, जसे की मणिपूरच्या सांस्कृतिक संस्थांकडून सन्मान. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] qfft0pm3m20oc1kpjmbz0pt8da9e86m 0 362633 2689283 2547227 2026-06-15T05:29:05Z अभय नातू 206 /* जीवन व कार्य */ 2689283 wikitext text/x-wiki '''तेहमी मसालावाला''' (जन्म - १७ जानेवारी १९१७, मुंबई) कवयित्री, शिक्षिका, भाषांतरकार <ref name=":0">Anie Nunnally (2004). ''The Golden Path''. California: East West Cultural Center, The Sri Aurobindo Center of Los Angeles. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[विशेष:पुस्तक स्रोत/0-930736-05-2|<bdi>0-930736-05-2</bdi>]].</ref> [[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] आणि [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या एक अनुयायी. == जीवन व कार्य == पारशी कुटुंबात जन्मलेल्या तेहमी यांचे वडील शल्यविशारद होते. ते भोपाळ येथील भोपाळ हॉस्पिटलमध्ये चिफ मेडिकल ऑफिसर म्हणून कार्यरत होते. तेहमी यांची आई देखील डॉक्टर होती. त्यांचे वैद्यकीय शिक्षण आयर्लंड मध्ये झाले होते. भोपाळमध्ये त्या काळी चांगल्या शिक्षणाची सोय नसल्याने तेहमी व त्यांचा भाऊ (पुढे डॉक्टर झाले.) यांना लहानपणीच मुंबईला नातेवाईकांकडे ठेवण्यात आले होते. मुंबईमध्ये क्वीन मेरी स्कूलमध्ये तेहमी यांचे शिक्षण झाले. [[सेंट झेवियर्स महाविद्यालय (मुंबई)|सेंट झेवियर कॉलेज]]मध्ये त्यांनी इंग्रजी साहित्याचा अभ्यास केला. त्यांनी फ्रेंच साहित्यामध्ये बी.ए.पदवी संपादन केली होती. पुढे त्यांनी मुंबईमध्ये [[सोफिया कॉलेज]]<nowiki/>मध्ये साहित्याच्या अध्यापनाचे काम केले.<ref name=":0" /> तेथे अध्यापन करत असताना श्रीअरविंद यांचे साहित्य त्यांच्या वाचनात आले. १९४८ साली त्या [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रमा]]<nowiki/>त कायमस्वरूपी वास्तव्यास आल्या. वयाच्या सोळाव्या वर्षीच त्या अध्यात्ममार्गाकडे वळलेल्या होत्या आणि त्यामुळे त्यांनी अविवाहित राहण्याचे ठरविले. त्या ५३ वर्षे गोळकोंड या श्रीअरविंद आश्रमाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण गेस्ट हाउसमध्ये राहत असत. आश्रमात आल्यानंतर त्यांना सुतारकाम विभागात पर्यावेक्षणाचे काम देण्यात आले. नंतर ग्रंथालयातील काम त्यांना देण्यात आले. पुढे त्या [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]] येथे अध्यापन करू लागल्या. त्याच्या [[बुलेटिन ऑफ श्रीअरबिंदो इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन|बुलेटिन]]<nowiki/>च्या कार्यातही त्या सहभागी झाल्या. त्या विद्यार्थ्यांना [[सावित्री: एक आख्यायिका आणि एक प्रतीक|सावित्री]] (श्रीअरविंद लिखित महाकाव्य) शिकवीत असत. श्रीमाताजींच्या सांगण्यावरून त्यांनी लेखक म्हणून तेहमी या नावाऐवजी थेमिस (ग्रीक न्यायदेवता) हे नाव धारण केले. तेहमी यांच्या कवितांवर श्रीअरविंद व [[के.डी. सेठना|अमल किरण]] यांनी अनुकूल अभिप्राय दिलेला होता.<ref name=":0" /> लेखन, काव्यलेखन या प्रमाणेच चित्रकला आणि गिटारवादन या कलादेखील त्यांना अवगत होत्या.<ref>Living in the Presence by Shobha Mitra</ref> == प्रकाशित लेखन == * [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या प्रश्नोत्तरांचे भाषांतर (फ्रेंचमधून इंग्रजीमध्ये) * [[सत्प्रेम]] लिखित 'श्रीऑरोबिंदो ऑर द ॲडवेंचर ऑफ कॉन्शसनेस' हे भाषांतरित पुस्तक (फ्रेंचमधून इंग्रजीमध्ये) * [[सत्प्रेम]] लिखित 'ऑन द वे टू सुपरमॅनहूड' हे भाषांतरित पुस्तक (फ्रेंचमधून इंग्रजीमध्ये) * [https://motherandsriaurobindo.in/disciples/tehmi/books/demeter-and-persephone/ डीमीटर आणि पर्सेफोन] (नाटक) - [[श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन]]<nowiki/>तर्फे प्रकाशित, १९९५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/tehmi/books/demeter-and-persephone/|title=Demeter and Persephone - Book by Themis : Read online|website=The Mother & Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-03-16}}</ref> * पोएम्स <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/tehmi/#books|title=Tehmi|website=The Mother & Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-03-16}}</ref> * 'फ्लॉवर्स अँड देअर मेसेजेस' हे भाषांतरित पुस्तक (फ्रेंचमधून इंग्रजीमध्ये) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/chapterise.php?zbk=disciples/anie-nunnally/books/the-golden-path/richard-pearson&zinq=Tehmi&zinpop=AND|title=The Golden Path - Book by Anie Nunnally : Read online|website=The Mother & Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-03-16}}</ref> * तेहमी यांच्या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद '[https://motherandsriaurobindo.in/disciples/vimal-bhide/books/marathi/sri-arabindachi-jivan-katha/ श्रीअरविंदाची जीवनकथा]' या नावाने प्रसिद्ध आहे. अनुवादक - [[विमल भिडे]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/vimal-bhide/books/marathi/sri-arabindachi-jivan-katha/|title=श्री अरबिंदाची जीवन कथा - Marathi Book by Vimal Bhide : Read|website=The Mother & Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-03-16}}</ref> == पूरक वाचन == [https://motherandsriaurobindo.in/disciples/jharna-ghosh/articles/tehmi-ben/ एका विद्यार्थिनीने तेहमी यांच्यावर लिहिलेला लेख] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://motherandsriaurobindo.in/disciples/jharna-ghosh/articles/tehmi-ben/|title='Tehmi-ben' by Jharna Ghosh : article|website=The Mother & Sri Aurobindo : e-library|language=en|access-date=2025-03-16}}</ref> {{श्रीअरविंद व श्रीमाताजी यांचे कार्य}} == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय शिक्षिका]] [[वर्ग:भाषांतरकार]] tvuo6luep7mkzz3ww1vj0yylh5wv8eg 0 363141 2689377 2610774 2026-06-15T11:36:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689377 wikitext text/x-wiki {{साचा:अंतराळवीर |नाव = जेसिका मेर |प्रतिमा = [[चित्र:Jessica Meir portrait in a WB-57 flight suit (3).jpg|250px]] |प्रतिमा_माहिती = जेसिका मेर, डब्ल्यूबी-57 उड्डाण पोशाखात, २०२५ |जन्म_नाव = जेसिका मेर |जन्म_तारीख = {{जन्म दिनांक आणि वय|1977|7|1}} |जन्म_स्थान = [[कॅरिबू, मेन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] |शिक्षण = {{ubl|[[ब्राउन विद्यापीठ]] (बी.एस., जीवशास्त्र)|[[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ विद्यापीठ]] (एम.एस., अंतराळ अभ्यास)|[[कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सॅन डिएगो]] (पीएच.डी., सागरी जीवशास्त्र)}} |पुरस्कार = {{ubl |फिलॅन्थ्रॉपिक एज्युकेशनल ऑर्गनायझेशन स्कॉलर अवॉर्ड (२००८) |अचिव्हमेंट रिवॉर्ड्स फॉर कॉलेज सायंटिस्ट्स फेलोशिप (२००६) |लॉकहीड मार्टिन स्पेस ऑपरेशन्स स्पेशल रेकग्निशन अवॉर्ड (२००२) |नासा जेएससी स्पेस अँड लाइफ सायन्सेस स्पेशल प्रोफेशनल अचिव्हमेंट अवॉर्ड (२००२) |लॉकहीड मार्टिन टेक्नॉलॉजी सर्व्हिसेस "लाइटनिंग अवॉर्ड" (२००२) |ऑनररी डॉक्टरेट ऑफ टेक्नॉलॉजी, लुलेया तंत्रज्ञान विद्यापीठ, स्वीडन (२०२०) |सर चार्ल्स शेरिंग्टन प्राइझ लेक्चर अँड मेडल (२०२१), ऑक्सफर्ड विद्यापीठ |प्रेसिडेंट्स लेक्चर अँड मेडल (२०२१), द फिजियोलॉजिकल सोसायटी, युके आणि आयर्लंड }} |प्रकार = [[नासा]] |वेळ = २०४ दिवस १५ तास १९ मिनिटे |निवड = नासा गट २१ (२०१३) |अंतराळ_चाल = ३ |अंतराळ_चाल_वेळ = २१ तास ४४ मिनिटे |मोहिमा = {{ubl |[[सोयुझ एमएस-१५]] ([[एक्सपेडिशन ६१]]/[[एक्सपेडिशन ६२]]) }} |चिन्ह = [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|45px]] [[File:ISS Expedition 62 Patch.png|45px]] }} '''जेसिका मेर''' (जन्म: १ जुलै १९७७) ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] [[नासा]] अंतराळवीर, सागरी जीवशास्त्रज्ञ आणि शरीरक्रियाशास्त्रज्ञ आहे. ती [[हार्वर्ड वैद्यकीय शाळा]], [[मॅसॅच्युसेट्स जनरल रुग्णालय]], [[बॉस्टन]] येथे संज्ञाहरणाची सहाय्यक प्राध्यापक होती. तिने [[ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठ]]ात [[तुलनात्मक शरीरक्रियाशास्त्र]] संशोधन केलं.<ref name="Scott2011">{{cite journal |title=Point: Counterpoint "High Altitude is / is not for the Birds!" |last1=Scott |first1=Graham R. |last2=Meir |first2=Jessica Ulrika |last3=Hawkes |first3=Lucy A. |last4=Frappell |first4=Peter B. |last5=Milsom |first5=William K. |date=July 1, 2011 |publisher=American Physiological Society |doi=10.1152/japplphysiol.00821.2011 |pmid=21737822 |journal=Journal of Applied Physiology |volume=111 |issue=5 |pages=1514–1515}}</ref><ref name="NASA2013">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html |title=2013 Astronaut Class |last1=Roberts |first1=Jason |work=NASA |access-date=June 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621011402/http://www.nasa.gov/astronauts/2013astroclass.html |archive-date=June 21, 2013}}</ref> तिने [[अंटार्क्टिका]]त [[सम्राट पेंग्विन]]च्या डुबकी मारण्याचा अभ्यास केला.<ref name="Knight2011">{{cite news |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/05/110512083139.htm |title=Penguins continue diving long after muscles run out of oxygen |date=May 12, 2011 |last=Knight |first=Kathryn |work=Science Daily |access-date=November 17, 2011}}</ref> तसंच [[हिमालय]]ावरून उडणाऱ्या [[डोक्यावर काळ्या रेषा असलेला हंस]]च्या शरीरक्रियांचाही अभ्यास केला.<ref name="Arnold2011">{{cite news |url=https://www.usnews.com/science/articles/2011/04/15/skys-no-limit-in-high-flying-goose-chase |title=Sky's No Limit in High-Flying Goose Chase |last=Arnold |first=Carrie |date=April 15, 2011 |magazine=U.S. News & World Report |access-date=December 10, 2012}}</ref> सप्टेंबर २००२ मध्ये ती [[नीमो|नासा अत्यंत पर्यावरण मोहीम कार्य]] ४ च्या जलनौका होती.<ref name="NASA2011a">{{cite web |url=http://lsda.jsc.nasa.gov/scripts/mission/miss.cfm?mis_index=213 |title=Life Sciences Data Archive: Experiment |access-date=November 16, 2011 |website=NASA |date=April 21, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322172426/http://lsda.jsc.nasa.gov/scripts/mission/miss.cfm?mis_index=213 |archive-date=March 22, 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तिची [[नासा अंतराळवीर गट २१]]साठी निवड झाली.<ref name="NASA2013"/> २०१६ मध्ये तिने [[ईएसए केव्ह्ज]] प्रशिक्षण घेतलं. ती २५ सप्टेंबर २०१९ रोजी [[सोयुझ एमएस-१५]]वर [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]ावर गेली आणि [[एक्सपेडिशन ६१]] व [[एक्सपेडिशन ६२|६२]] मध्ये काम केलं.<ref name="Graham2019">{{cite news |title=Astronaut from Maine prepares for takeoff |url=https://www.pressherald.com/2019/09/08/maine-astronaut-jessica-meir-prepares-for-her-launch/ |newspaper=Portland Press Herald |access-date=September 24, 2019 |last1=Graham |first1=Gillian |date=September 8, 2019}}</ref> १८ ऑक्टोबर २०१९ रोजी तिने [[क्रिस्टीना कोक]] यांच्यासोबत पहिली पूर्णपणे महिला अंतराळ चाल केली. तिचं नाव [[टाइम १००|टाइम मासिकाच्या १०० प्रभावशाली व्यक्ती २०२०]] मध्ये आलं.<ref name="Time2020">{{cite magazine |title=Astronauts Christina Koch and Jessica Meir: The 100 Most Influential People of 2020 |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2020/5888216/all-women-spacewalk-christina-koch-jessica-meir/ |access-date=September 23, 2020 |magazine=Time |archive-date=2025-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328050202/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2020/5888216/all-women-spacewalk-christina-koch-jessica-meir/ |url-status=dead }}</ref> == लहानपण आणि शिक्षण == जेसिका उलरिका मेर यांचा जन्म [[कॅरिबू, मेन]] येथे झाला. तिचे वडील जोसेफ एच. मेर हे [[इराकी-यहुदी]] वंशाचे [[इस्रायल]]ी होते.<ref name="MaineJews2014">{{cite web |date=January 1, 2014 |title=Josef H Meir, MD and father of astronaut Jessica Meir - obituary |url=https://mainejews.org/photo.php?photoid=18309 |access-date=2023-06-21 |website=Documenting Maine Jewry}}</ref><ref name="OfficialUSA">{{cite web |title=Josef Meir — OfficialUSA.com Records |url=https://www.officialusa.com/names/Josef-Meir/ |access-date=2023-06-22 |website=www.officialusa.com |archive-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622011836/https://www.officialusa.com/names/Josef-Meir/ |url-status=dead }}</ref> तिची आई उल्ला-ब्रिट मेर [[स्वीडन]]ची होती.<ref name="Russell2019">{{cite news |last=Russell |first=Dave |date=2019-09-26 |title=Sweden in space: Jessica Meir on achieving her lifelong dream |work=Sveriges Radio |url=https://sverigesradio.se/artikel/7307320 |access-date=2023-06-22}}</ref> तिचे वडील १९२५ मध्ये [[बगदाद]], [[इराक]] येथे जन्मले. त्यांचं कुटुंब १९३१ मध्ये [[यहुदी विरोध]]ामुळे [[ब्रिटिश पॅलेस्टाइन]]ला गेलं. त्यांनी [[बेरूत अमेरिकन विद्यापीठ]]ात वैद्यक शिकायला सुरुवात केली, पण [[१९४८ अरब-इस्रायल युद्ध]]ामुळे ते [[इस्रायल]]ला परतले आणि रुग्णवाहिकेत काम केलं. नंतर त्यांनी [[जिनिव्हा विद्यापीठ]]ात वैद्यक पूर्ण केलं.<ref name="MaineJews2014"/><ref name="OfficialUSA"/><ref name="TimesofIsrael2018">{{cite news |first=Renee |last=Ghert-Zand |date=June 1, 2018 |url=https://www.timesofisrael.com/no-risk-no-reward-says-fearless-jewish-astronaut-jessica-meir/ |title=No Risk, No Reward Says Fearless Jewish Astronaut Jessica Meir |newspaper=The Times of Israel |access-date=August 24, 2019}}</ref> [[स्वीडन]]मध्ये वैद्य म्हणून काम करताना त्यांची भेट उल्ला-ब्रिट कार्लसन यांच्याशी झाली. त्या [[व्हॅस्टरॉस]]च्या ख्रिश्चन परिचारिका होत्या. हे जोडपं [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]]त गेलं, जिथे जोसेफ यांनी [[जॉन्स हॉपकिन्स हॉस्पिटल]]ात काम सुरू केलं. तिथून त्यांना [[कॅरिबू]]त नोकरी मिळाली, जिथे जेसिका यांचा जन्म झाला. तिची आई [[यहुदी धर्म]]ात आली नाही, पण जेसिका स्वतःला सांस्कृतिकदृष्ट्या यहुदी मानते आणि लहानपणी [[सिनागॉग]]ला जात होती.<ref name="TimesofIsrael2018"/><ref name="Dolsten2019">{{cite news |last=Dolsten |first=Josefin |date=May 8, 2019 |title=Swedish-Israeli NASA astronaut Jessica Meir gets ready for space |publisher=Jewish Telegraphic Agency |url=https://www.jta.org/2019/05/08/united-states/swedish-israeli-nasa-astronaut-jessica-meir-gets-ready-for-her-first-trip-into-space |access-date=21 June 2023}}</ref> लहानपणी तिला [[स्पेस शटल]] मोहिमा टीव्हीवर पाहून अंतराळात जायची इच्छा झाली. तिला [[नासा]]त काम करणारं कोणी माहित नव्हतं. तिच्या आईकडून निसर्गाची आवड आणि वडिलांकडून फिरण्याची सवय तिला मिळाली. ती म्हणते, "[[मेन]]मधली चमकणारी तारकी मला अंतराळाकडे खेचलं असावं."<ref name="TimesofIsrael2018"/> वयाच्या १३व्या वर्षी ती [[परड्यू विद्यापीठ]]ातल्या अंतराळ शिबिरात गेली.<ref name="Burns2019">{{cite news |url=https://bangordailynews.com/2019/04/17/news/aroostook/astronaut-from-aroostook-county-will-soon-go-on-her-1st-spaceflight/ |title=Astronaut from Aroostook County will soon go on her 1st spaceflight |newspaper=Bangor Daily News |access-date=May 9, 2019 |last1=Burns |first1=Christopher |date=April 17, 2019}}</ref><ref name="NASAQuest">{{cite web |url=http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |title=Meet Jessica Meir |website=NASA Quest |access-date=October 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030504145149/http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |archive-date=May 4, 2003}}</ref><ref name="Kaplan2015">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/kidspost/journey-to-mars-jessica-meir/2015/04/28/29d206a0-b11b-11e4-886b-c22184f27c35_story.html |title=Journey to Mars: Meet NASA astronaut candidate Jessica Meir |newspaper=Washington Post |date=April 28, 2015 |first=Sarah |last=Kaplan}}</ref> [[ब्राउन युनिव्हर्सिटी]]त जीवशास्त्र शिकताना ती एक सत्र [[स्टॉकहोम विद्यापीठ]], [[स्वीडन]] येथे शिकली.<ref name="NASAQuestBio">{{cite web |url=http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |title=:: NASA Quest > Space :: Meet Jessica Meir |access-date=November 19, 2011 |last=Meir |first=Jessica |publisher=National Aeronautics and Space Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20030504145149/http://quest.arc.nasa.gov/people/bios/space/meir.html |archive-date=May 4, 2003}}</ref> शेवटच्या वर्षात तिने [[नासा]]च्या कमी गुरुत्वाकर्षण विमानात प्रयोग केले.<ref name="TimesofIsrael2018"/><ref name="NASAQuest"/> तिने १९९९ मध्ये [[ब्राउन युनिव्हर्सिटी]]मधून जीवशास्त्रात स्नातक पदवी घेतली.<ref name="Meir2009"/> २००० मध्ये तिने [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ विद्यापीठ]], [[स्ट्रासबर्ग]], [[फ्रान्स]]मधून अंतराळ अभ्यासात पुढची पदवी मिळवली.<ref name="ISU2013">{{cite web |url=https://www.isunet.edu/news/success-stories/jessica-meir-mss00/226 |title=Three I's of ISU Influential to 2013 NASA Astronaut Candidate Jessica Meir |work=International Space University |year=2013 |access-date=October 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206221936/http://www.isunet.edu/news/success-stories/jessica-meir-mss00/226 |archive-date=December 6, 2019}}</ref> === तुलनात्मक शरीरक्रियाशास्त्र संशोधन === जेसिका उलरिका मेर यांनी २००९ मध्ये [[स्क्रिप्स इन्स्टिट्यूशन ऑफ ओशनोग्राफी]]मधून [[सागरी जीवशास्त्र]]ात पीएच.डी. मिळवली.<ref name="Meir2009">{{cite thesis |last=Meir |first=Jessica Ulrika |date=2009 |title=Blood oxygen transport and depletion: The key of consummate divers |degree=Ph.D. |isbn=978-1-109-31853-1 |institution=University of California, San Diego |oclc=449187875 |id={{ProQuest|304852089}}}}</ref> तिने [[एम्परर पेंग्विन]] आणि [[उत्तरी हत्ती सील]]च्या डुबकी मारण्याच्या शरीरक्रियांचा अभ्यास केला.<ref name="Meir2009"/><ref name="Williams2011">{{cite journal |title=What triggers the aerobic dive limit? Patterns of muscle oxygen depletion during dives of emperor penguins |journal=The Journal of Experimental Biology |date=June 1, 2011 |volume=214 |issue=11 |pages=1802–1812 |doi=10.1242/jeb.052233 |pmid=21562166 |pmc=3092726 |last1=Williams |first1=CL |last2=Meir |first2=JU |last3=Ponganis |first3=PJ}}</ref><ref name="Kwok2011">{{cite web |url=https://www.sciencenewsforstudents.org/article/secrets-worlds-extreme-divers |title=Secrets of the world's extreme divers |last=Kwok |first=Roberta |date=April 24, 2011 |work=Science News for Students |access-date=August 24, 2019}}</ref> तिने [[अंटार्क्टिका]]त [[मॅकमर्डो साउंड]]वर 'पेंग्विन रँच' येथे काम केलं आणि बर्फाखाली डुबकी मारत पेंग्विनांचा अभ्यास केला.<ref name="Ponganis2008">{{cite web |first=Paul |last=Ponganis |url=https://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=111170 |title=A Season at the Penguin Ranch in Antarctica |work=National Science Foundation |date=May 19, 2008 |access-date=August 24, 2019}}</ref><ref name="Kwok2011"/> तिने [[उत्तर कॅलिफोर्निया]]च्या [[प्रशांत महासागर]]ात हत्ती सीलचंही संशोधन केलं.<ref name="Kwok2011"/> तिने [[ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठ]]ात पुढचं संशोधन केलं. तिथे तिने [[बार-हेडेड हंस]] पाळले आणि [[हिमालय]]ावर उडताना त्यांच्या कमी ऑक्सिजन सहनशक्तीचा अभ्यास केला.<ref name="Arnold2011"/><ref name="Kwok2011"/> २०१२ मध्ये ती [[हार्वर्ड वैद्यकीय शाळा]] आणि [[मॅसॅच्युसेट्स जनरल हॉस्पिटल]] येथे संज्ञाहरणाची सहाय्यक प्राध्यापक होती. नंतर ती अंतराळवीर बनण्यासाठी रजा घेऊन गेली.<ref name="Powell2013">{{cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2013/09/destination-space/ |first1=Alvin |last1=Powell |title=Destination Space |website=The Harvard Gazette |date=September 6, 2013 |access-date=August 24, 2019}}</ref> == नासा कारकीर्द == [[File:NASA Candidate Jessica U Meir.jpg|thumb|right|जेसिका उलरिका मेर, २०१३]] पदवीनंतर तिने २००० ते २००३ या काळात [[लॉकहीड मार्टिन]] स्पेस ऑपरेशन्समध्ये [[नासा]]च्या [[जॉन्सन स्पेस सेंटर]], [[ह्युस्टन, टेक्सास]] येथे प्रयोग सहाय्यक शास्त्रज्ञ म्हणून काम केलं.<ref name="NASABio2019">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/jessica-u-meir/biography |title=Jessica U. Meir (PH.D.) NASA Astronaut |last=Whiting |first=Melanie |date=September 25, 2019 |access-date=October 19, 2019}}</ref><ref name="Price2011">{{cite web |url=http://womeninantarctica.com/portraits/jessica.html |title=Jessica Meir, Emperor Penguin Researcher in Antarctica |last=Price |first=Mary Lynn |website=Women Working in Antarctica |access-date=November 19, 2011}}</ref> तिने अंतराळवीरांसाठी मानवी जीवन विज्ञानाचे प्रयोग समन्वित केले. हे प्रयोग [[स्पेस शटल]] आणि [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]ावर झाले.<ref name="NASAQuestBio"/> सप्टेंबर २००२ मध्ये ती [[नीमो ४]] मोहिमेत जलनौका होती. ही मोहीम [[क्वाय लार्गो]]जवळ [[अ‍ॅक्वेरियस (प्रयोगशाळा)|अ‍ॅक्वेरियस]] पाणबुडी संशोधन केंद्रात झाली.<ref name="NASA2011a"/><ref name="NASA2006">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/NEEMO/history.html |title=NEEMO History |access-date=November 16, 2011 |work=NASA |date=March 21, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061008171834/http://www.nasa.gov/mission_pages/NEEMO/history.html |archive-date=October 8, 2006}}</ref> २००९ मध्ये ती [[नासा अंतराळवीर गट २०]]साठी अर्ध्या निवडीत होती.<ref name="Spacefacts2010">{{cite web |url=http://www.spacefacts.de/bios/candidates/nasa20/english/meir_jessica.htm |title=Biographies of Astronaut and Cosmonaut Candidates: Jessica Meir |date=March 27, 2010 |work=Spacefacts |access-date=November 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227090109/http://www.spacefacts.de/bios/candidates/nasa20/english/meir_jessica.htm |archive-date=February 27, 2014}}</ref> जून २०१३ मध्ये तिची [[नासा अंतराळवीर गट २१]]साठी निवड झाली.<ref name="NASA2013"/> तिने जुलै २०१५ मध्ये प्रशिक्षण पूर्ण केलं.<ref name="NASA2015">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training |title=NASA's Newest Astronauts Complete Training |date=July 9, 2015 |work=NASA |access-date=July 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404182851/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-newest-astronauts-complete-training/ |archive-date=April 4, 2019}}</ref> २०१६ मध्ये तिने [[ईएसए केव्ह्ज]]मध्ये भाग घेतला. === एक्सपेडिशन ६१/६२ === [[File:Jessica Meir official portrait in an EMU.jpg|thumb|left|जेसिका उलरिका मेर, २०१९]] एप्रिल २०१९ मध्ये [[नासा]]ने तिला [[एक्सपेडिशन ६१]]/[[एक्सपेडिशन ६२|६२]] साठी निवडलं.<ref name="Northon2019">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-announces-first-flight-record-setting-mission |title=NASA Announces First Flight, Record-Setting Mission |first=Karen |last=Northon |date=April 16, 2019 |website=NASA}}</ref> ती २५ सप्टेंबर २०१९ रोजी [[सोयुझ एमएस-१५]]वर [[रोस्कॉसमॉस]] अंतराळवीर [[ओलेग स्क्रिपोचका]] आणि [[मोहम्मद बिन रशीद स्पेस सेंटर]]चे [[हझ्झा अल मन्सूरी]] यांच्यासोबत गेली.<ref name="RussianSpace2019">{{cite web |url=http://www.russianspaceweb.com/soyuz-ms-15.html |title=Final Soyuz-FG rocket delivers ISS crew |website=www.russianspaceweb.com}}</ref> सहा तासांत ते [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]]ावर पोहोचले. अल मन्सूरी ३ ऑक्टोबर २०१९ रोजी परतला.<ref name="NASASpaceflight2019">{{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2019/10/soyuz-ms-12-crew-head-home/ |title=Soyuz MS-12 return to Earth |date=October 3, 2019}}</ref> [[File:ISS-60 Soyuz MS-15 crew ship ascending into space (cropped).jpg|right|thumb|[[सोयुझ एमएस-१५]] अंतराळ स्थानकावरून चित्रीत]] १८ ऑक्टोबर २०१९ रोजी तिने [[क्रिस्टीना कोक]] यांच्यासोबत पहिली पूर्णपणे महिला अंतराळ चाल केली. त्यांनी खराब बॅटरी युनिट बदललं. ही चाल सात तास १७ मिनिटं चालली.<ref name="NASAYouTube2019">{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Iji5hTQ3CUo |title=NASA Astronauts Spacewalk Outside the International Space Station on Oct. 18 |date=October 18, 2019 |work=NASA |via=YouTube |access-date=October 18, 2019}}</ref><ref name="Garcia2019">{{cite web |url=https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/10/18/nasa-tv-is-live-now-broadcasting-first-all-woman-spacewalk/ |title=NASA TV is Live Now Broadcasting First All-Woman Spacewalk |last=Garcia |first=Mark |date=October 18, 2019 |website=NASA Blogs |access-date=October 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208204636/https://blogs.nasa.gov/spacestation/2019/10/18/nasa-tv-is-live-now-broadcasting-first-all-woman-spacewalk/ |archive-date=December 8, 2019}}</ref> [[File:Jessica Meir–first all female spacewalk in history-2019-10-18.jpg|thumb|जेसिका उलरिका मेर १८ ऑक्टोबरच्या अंतराळ चालीदरम्यान]] ६ फेब्रुवारी २०२० रोजी [[एक्सपेडिशन ६१]] संपलं. ती, स्क्रिपोचका आणि [[अँड्र्यू मॉर्गन]] [[एक्सपेडिशन ६२]] मध्ये गेले. ९ एप्रिल २०२० रोजी [[सोयुझ एमएस-१६]]वर नवीन गट आला.<ref name="NASASpaceflight2020">{{cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2020/04/soyuz-2-1a-human-launch-ms-16/ |title=Russia conducts first Soyuz 2.1a human launch; MS-16 crew arrives at Station |date=April 8, 2020}}</ref> १७ एप्रिल २०२० रोजी ती, स्क्रिपोचका आणि मॉर्गन [[सोयुझ एमएस-१५]]वरून [[कझाकस्तान]]ात परतले. त्यांचा अंतराळ प्रवास २०५ दिवसांचा होता.<ref name="Independent2020">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/nasa-landing-astronauts-launch-space-international-station-a9470281.html |title=Astronauts return to Earth after watching coronavirus outbreak from space |date=April 17, 2020 |website=The Independent |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220608/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/nasa-landing-astronauts-launch-space-international-station-a9470281.html |archive-date=June 8, 2022}}</ref> [[File:Expedition 62 Soyuz Landing (NHQ202004170014).jpg|left|thumb|सोयुझ एमएस-१५ परतल्यानंतर जेसिका उलरिका मेर]] == खाजगी आयुष्य == जेसिका उलरिका मेर यांना लहानपणी [[बासरी]], [[पिकोलो]] आणि [[सॅक्सोफोन]] वाजवायला आवडत होतं. तिला सायकलिंग, हायकिंग, धावणं, स्कीइंग, सॉकर आणि डुबकी मारणं आवडतं. तिच्याकडे खाजगी वैमानिक परवाना आहे.<ref name="NASABio2019"/> तिला [[इंग्रजी]], [[रशियन भाषा|रशियन]] आणि [[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]] येतं.<ref name="NASABio2019"/> ती अंतराळात गेलेली पहिली स्वीडिश महिला आहे.<ref name="Naslund2018">{{cite news |last1=Näslund |first1=Anne-Sofie |title=Jessica blir första svenska kvinnan i rymden: 'Trodde det var kört' |url=https://www.expressen.se/nyheter/qs/jessica-40-blir-forsta-svenska-kvinnan-i-rymden-jag-trodde-det-var-kort/ |access-date=September 6, 2019 |newspaper=Expressen |date=May 11, 2018}}</ref> तिने [[इस्रायल]]चा ध्वज आणि [[डेव्हिडचा तारा]] असलेले मोजे अंतराळ स्थानकावर नेले.<ref name="Dolsten2019"/><ref name="Ynet2020">{{cite news |url=https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-5716127,00.html |title=מת'א ועד הכוכבים: התמונות של ג'סिका מאיר מהחלל |date=April 17, 2020 |website=ynet}}</ref> तिचे वडिलांचे नातेवाईक [[इस्रायल]]ात राहतात.<ref name="TimesofIsrael2018"/> ८ मार्च २०२३ रोजी तिने [[आंतरराष्ट्रीय महिला दिन]]ाला आपल्या मुलीच्या जन्माची घोषणा केली. == पुरस्कार == जेसिका उलरिका मेहर यांना हे पुरस्कार मिळाले:<ref name="NASABio2019"/> *फिलॅन्थ्रॉपिक एज्युकेशनल ऑर्गनायझेशन स्कॉलर अवॉर्ड (२००८) *अचिव्हमेंट रिवॉर्ड्स फॉर कॉलेज सायंटिस्ट्स फेलोशिप (२००६) *लॉकहीड मार्टिन स्पेस ऑपरेशन्स स्पेशल रेकग्निशन अवॉर्ड (२००२) *नासा जेएससी स्पेस अँड लाइफ सायन्सेस स्पेशल प्रोफेशनल अचिव्हमेंट अवॉर्ड (२००२) *लॉकहीड मार्टिन टेक्नॉलॉजी सर्व्हिसेस "लाइटनिंग अवॉर्ड" (२००२) *ऑनररी डॉक्टरेट ऑफ टेक्नॉलॉजी, लुलेया तंत्रज्ञान विद्यापीठ, स्वीडन (२०२०)<ref name="LTU2020">{{cite web |url=https://www.ltu.se/research/akh/Hedersdoktorer/Forteckning-over-hedersdoktorer-vid-Lulea-tekniska-universitet-sedan-1981-1.96410?l=en |title=List of honorary doctors at Luleå University of Technology since 1981: Jessica Meir, Honorary Doctor of Technology 2020 |website=LTU |access-date=November 17, 2020 |date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117143045/http://www.ltu.se/research/akh/Hedersdoktorer/Forteckning-over-hedersdoktorer-vid-Lulea-tekniska-universitet-sedan-1981-1.96410?l=en |archive-date=January 17, 2021}}</ref> *सर चार्ल्स शेरिंग्टन प्राइझ लेक्चर अँड मेडल (२०२१), ऑक्सफर्ड विद्यापीठ<ref name="DPAG2021">{{cite web |url=https://www.dpag.ox.ac.uk/news/dr-jessica-meir-inspires-the-next-generation-of-scientists-and-explorers |title=Jessica Meir, Experimenting in microgravity: full circle for a scientist turned astronaut, 16 November 2021 in Oxford, UK}}</ref> *प्रेसिडेंट्स लेक्चर अँड मेडल (२०२१),फिजियोलॉजिकल सोसायटी, युके आणि आयर्लंड<ref name="Physoc2021">{{cite web |url=https://www.physoc.org/events/2021-presidents-lecture-and-award-ceremony/ |title=2021 President's Lecture and Award ceremony |publisher=The Physiological Society |access-date=January 29, 2023}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:मेर, जेसिका}} [[वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] o0f24hwcyce1g5pv43ww4u5suw9cl13 0 364461 2689208 2651244 2026-06-15T03:02:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689208 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = एल लाब्रादोर मेट्रो स्थानक | स्थानिकनाव = Estación El Labrador | स्थानिकभाषा = es | cta_header = | प्रकार = [[कितो मेट्रो]] स्थानक | style = | चित्र = Estación El Labrador (Metro de Quito).JPG | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = स्थानकाचे बाहेरील दृश्य | hangul = | hanja = | rr = | mr = | पत्ता = | देश = [[इक्वेडोर]] | iso_region = | coordinates_display = | coordinates_format = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates = {{coord|0|09|13.0|S|78|29|10.4|W}} | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = भूमिगत | फलाट = | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = मार्गिका १ | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | baggage_check = | उद्घाटन = {{Start date|२०२२|12|21|df=y}} | बंद = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | ADA = | संकेत = | मालकी = | चालक = [[कितो मेट्रो]] | विभाग = | smartcardname = | smartcardstatus = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | pass_system = | mpassengers = | services = | map_locator = | route_map = | map_state = }} '''एल लाब्रादोर''' हे [[कितो मेट्रो]] मधील एक स्थानक आहे. २१ डिसेंबर २०२२ रोजी [[कितुंबे मेट्रो स्थानक|कितुंबे]] आणि [[एल लाब्रादोर मेट्रो स्थानक|एल लाब्रादोर]] दरम्यानच्या मार्गाच्या उद्घाटन झाल्यावर हे स्थानक अधिकृतपणे उघडण्यात आले. महसूल सेवा २ मे २०२३ रोजी सुरू झाली आणि ११ मे २०२३ रोजी बंद झाली.<ref name="urbanrail">{{cite web |last1=Schwandl |first1=Robert |title=Quito |url=https://www.urbanrail.net/am/quito/quito.htm |publisher=urbanrail}}</ref> ही सेवा १ डिसेंबर २०२३ रोजी पुन्हा सुरू झाली.<ref name="Primicias">{{cite web |url=https://www.primicias.ec/noticias/quito/metro-inauguracion-tickets-estaciones-recorrido/|title=Así fue el primer día de operación comercial del Metro de Quito|publisher=Primicias |language=es |trans-title=This was the first day of commercial operations of Quito Metro |access-date=2023-12-01}}</ref> हे स्थानक [[हिपीहापा मेट्रो स्थानक|हिपीहापा]] स्थानकाच्या नंतरचे अंत्यस्थानक आहे.<ref name="urbanrail"/> हे स्थानक भूतळापासून ९ मीटर खाली भूमिगत आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/metro-quito-estacion-nueve-metros.html|title=Metro de Quito, una estación a nueve metros de profundidad|work=El Comercio|language=es|issue=21 December 2022|accessdate=2025-05-05|archive-date=2023-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621181913/https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/metro-quito-estacion-nueve-metros.html|url-status=dead}}</ref> हे स्थानक, याच नावाच्या वाहतूक अंत्यस्थानकाच्या शेजारी, काय्ये आयझॅक अल्बेनिझ येथे आहे. मेट्रो स्थानकाचे प्रवेशद्वार येथील बस आणि ट्रॉलीबस स्थानकाच्या प्रवेशद्वारांशी एकत्रित केले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.quitoinforma.gob.ec/2022/10/05/con-exito-se-habilito-el-nuevo-ingreso-a-la-estacion-el-labrador-del-trolebus/|title=Con éxito se habilitó el nuevo ingreso a la Estación ‘El Labrador’ del Trolebús|date=5 October 2022|work=quito.gob.ec|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2025-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318200325/https://www.quitoinforma.gob.ec/2022/10/05/con-exito-se-habilito-el-nuevo-ingreso-a-la-estacion-el-labrador-del-trolebus/|url-status=dead}}</ref> हे कितो मेट्रोच्या पहिल्या टप्प्यातील अशा पाच संकलित स्थानकांपैकी एक आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.acciona.com/updates/news/line-1-trains-quito-metro-arrive-labrador-station/?_adin=02021864894|title=Line 1 trains on Quito Metro arrive at El Labrador station|date=5 November 2020|work=Acciona}}</ref> यात अपंग प्रवाशांसाठी समर्पित प्रवेश आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://metrodequito.org/estacion-labrador-metro-de-quito/|title=Estación El Labrador Motro de Quito|publisher=Metro de Quito|language=es|access-date=2025-05-05|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202042230/https://metrodequito.org/estacion-labrador-metro-de-quito/|url-status=dead}}</ref> मार्गाची चाचणी सुरू असतांना, ३० ऑक्टोबर २०२० रोजी पहिली गाडी या स्थानकावर आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.acciona.com/updates/news/line-1-trains-quito-metro-arrive-labrador-station/?_adin=02021864894|title=Line 1 trains on Quito Metro arrive at El Labrador station|date=5 November 2020|work=Acciona}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.acciona.com/updates/news/line-1-trains-quito-metro-arrive-labrador-station/?_adin=02021864894 "Line 1 trains on Quito Metro arrive at El Labrador station"]. ''Acciona''. 5 November 2020.</cite></ref> २३ जानेवारी २०२३ रोजी ६०० आमंत्रित प्रवाशांसह पहिली गाडी या स्थानकावर आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://metrodequito.gob.ec/2023/01/23/inicio-induccion-dinamica/|title=Desde este martes súbase al Metro de Quito|date=23 January 2023|publisher=Metro de Quito|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610181524/https://metrodequito.gob.ec/2023/01/23/inicio-induccion-dinamica/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कितो मेट्रो स्थानके}} [[वर्ग:कितो मेट्रो]] h65gxt8mp2m2khefvgz7odk7eb2ag26 0 364484 2689246 2562838 2026-06-15T04:52:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689246 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = कार्देनाल दे ला तोर्रे मेट्रो स्थानक | स्थानिकनाव = Estación Cardenal de la Torre | स्थानिकभाषा = es | cta_header = | प्रकार = [[कितो मेट्रो]] स्थानक | style = | चित्र = | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | hangul = | hanja = | rr = | mr = | पत्ता = | देश = [[इक्वेडोर]] | iso_region = | coordinates_display = | coordinates_format = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates = {{coord|0|15|25.6|S|78|31|59.6|W}} | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = भूमिगत | फलाट = | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = मार्गिका १ | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | baggage_check = | उद्घाटन = {{Start date|२०२२|12|21|df=y}} | बंद = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | ADA = | संकेत = | मालकी = | चालक = [[कितो मेट्रो]] | विभाग = | smartcardname = | smartcardstatus = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | pass_system = | mpassengers = | services = | map_locator = | route_map = | map_state = }} '''कार्देनाल दे ला तोर्रे''' हे [[इक्वेडोर|इक्वेडोरच्या]] [[कितो]] शहरातील [[कितो मेट्रो|कितो मेट्रोवरील]] एक स्थानक आहे. २१ डिसेंबर २०२२ रोजी [[कितुंबे मेट्रो स्थानक|कितुंबे]] आणि [[एल लाब्रादोर मेट्रो स्थानक|एल लाब्रादोर]] दरम्यानच्या मार्गाच्या उद्घाटन झाल्यावर हे स्थानक अधिकृतपणे उघडण्यात आले. महसूल सेवा २ मे २०२३ रोजी सुरू झाली आणि ११ मे २०२३ रोजी बंद झाली. <ref name="urbanrail">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.urbanrail.net/am/quito/quito.htm|title=Quito|last=Schwandl|first=Robert|publisher=urbanrail}}</ref> ही सेवा १ डिसेंबर २०२३ रोजी पुन्हा सुरू झाली. <ref name="Primicias">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.primicias.ec/noticias/quito/metro-inauguracion-tickets-estaciones-recorrido/|title=Así fue el primer día de operación comercial del Metro de Quito|publisher=Primicias|language=es|trans-title=This was the first day of commercial operations of Quito Metro|access-date=2023-12-01}}</ref> हे स्थानक [[एल रेसेरो मेट्रो स्थानक|एल रेसेरो]] आणि [[सोलांदा मेट्रो स्थानक|सोलांदा]] या स्थानकांच्या मध्ये आहे. <ref name="urbanrail" /> हे एक भूमिगत स्थानक अव्हेनिदा कार्देनाल कार्लोस दे ला तोर्रे आणि काय्ये विन्सेंते रेयेस या रस्त्यांच्या चौकात आहे. २१ सप्टेंबर २०१७ रोजी या मार्गाचा बोगदा स्थानकापर्यंत वाढवण्यात आला <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.quitoinforma.gob.ec/tag/llegada-de-tuneladora-a-la-estacion-cardenal-de-la-torre/|title=La tuneladora “Luz de América” llegó a la Estación Cardenal de la Torre|date=21 September 2017|work=Quito Informa|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2025-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424021534/https://www.quitoinforma.gob.ec/tag/llegada-de-tuneladora-a-la-estacion-cardenal-de-la-torre/|url-status=dead}}</ref> २३ जानेवारी २०२३ रोजी ६०० आमंत्रित प्रवाशांसह पहिली गाडी स्थानकावर आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://metrodequito.gob.ec/2023/01/23/inicio-induccion-dinamica/|title=Desde este martes súbase al Metro de Quito|date=23 January 2023|publisher=Metro de Quito|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610181524/https://metrodequito.gob.ec/2023/01/23/inicio-induccion-dinamica/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कितो मेट्रो स्थानके}} [[वर्ग:कितो मेट्रो]] lgajabah6km6iuyhorw719m2fvrqigx 0 364486 2689207 2563707 2026-06-15T03:00:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689207 wikitext text/x-wiki {{रेल्वे स्थानक | नाव = एल रेसेरो मेट्रो स्थानक | स्थानिकनाव = Estación El Recreo | स्थानिकभाषा = es | cta_header = | प्रकार = [[कितो मेट्रो]] स्थानक | style = | चित्र = MDQ Estación El Recreo 01-12-2023.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = | hangul = | hanja = | rr = | mr = | पत्ता = | देश = [[इक्वेडोर]] | iso_region = | coordinates_display = | coordinates_format = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates = {{coord|0|15|15.9|S|78|31|20.4|W}} | उंची = | मार्ग = | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = भूमिगत | फलाट = | खोली = | फलाटमजले = | मार्गिका = मार्गिका १ | वाहनतळ = | सायकलस्टँड = | baggage_check = | उद्घाटन = {{Start date|२०२२|12|21|df=y}} | बंद = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | पुनर्बांधणी = | विद्युतीकरण = | ADA = | संकेत = | मालकी = | चालक = [[कितो मेट्रो]] | विभाग = | smartcardname = | smartcardstatus = | आधीचेनाव = | प्रवासीसंख्या = | प्रवासीकालखंड = | प्रवासीसंख्याटक्केफरक = | pass_system = | mpassengers = | services = | map_locator = | route_map = | map_state = }} '''एल रेक्रेओ''' हे [[इक्वेडोर|इक्वेडोरच्या]] [[कितो]] शहरातील [[कितो मेट्रो|कितो मेट्रोवरील]] एक स्थानक आहे. २१ डिसेंबर २०२२ रोजी [[कितुंबे मेट्रो स्थानक|कितुंबे]] आणि [[एल लाब्रादोर मेट्रो स्थानक|एल लाब्रादोर]] दरम्यानच्या मार्गाच्या उद्घाटन झाल्यावर हे स्थानक अधिकृतपणे उघडण्यात आले. महसूल सेवा २ मे २०२३ रोजी सुरू झाली आणि ११ मे २०२३ रोजी बंद झाली. <ref name="urbanrail">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.urbanrail.net/am/quito/quito.htm|title=Quito|last=Schwandl|first=Robert|publisher=urbanrail}}</ref> ही सेवा १ डिसेंबर २०२३ रोजी पुन्हा सुरू झाली. <ref name="Primicias">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.primicias.ec/noticias/quito/metro-inauguracion-tickets-estaciones-recorrido/|title=Así fue el primer día de operación comercial del Metro de Quito|publisher=Primicias|language=es|trans-title=This was the first day of commercial operations of Quito Metro|access-date=2023-12-01}}</ref> हे स्थानक [[ला माग्दालेना मेट्रो स्थानक|ला माग्दालेना]] आणि [[कार्देनाल दे ला तोर्रे मेट्रो स्थानक|कार्देनाल दे ला तोर्रे]] या स्थानकांच्या मध्ये आहे. <ref name="urbanrail" /> हे एक भूमिगतस्थानक आव्हेनिदा पेद्रो विन्सेंते माल्दोनादो आणि आव्हेनिदा मोरास्पुंगो यांच्या चौकात आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.quitoinforma.gob.ec/2022/07/27/inician-trabajos-en-la-zona-metro-de-quito-estacion-el-recreo/|title=Inician trabajos en la zona Metro de Quito Estación El Recreo|date=27 July 2022|work=Quito Informa|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2025-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215093435/https://www.quitoinforma.gob.ec/2022/07/27/inician-trabajos-en-la-zona-metro-de-quito-estacion-el-recreo/|url-status=dead}}</ref> हे स्थानक एका मोठ्या ट्रान्सफर कॉम्प्लेक्सचा भाग आहे ज्यामध्ये ट्रॉलीबस स्थानक देखील समाविष्ट आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://metrodequito.gob.ec/2019/04/23/la-estacion-multimodal-el-recreo-esta-casi-lista/|title=La Estación multimodal El Recreo está casi lista|date=23 April 2019|work=Quito Metro|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610052051/https://metrodequito.gob.ec/2019/04/23/la-estacion-multimodal-el-recreo-esta-casi-lista/|url-status=dead}}</ref> २३ जानेवारी २०२३ रोजी ६०० आमंत्रित प्रवाशांसह पहिली गाडी स्थानकावर आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://metrodequito.gob.ec/2023/01/23/inicio-induccion-dinamica/|title=Desde este martes súbase al Metro de Quito|date=23 January 2023|publisher=Metro de Quito|language=es|accessdate=2025-05-05|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610181524/https://metrodequito.gob.ec/2023/01/23/inicio-induccion-dinamica/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कितो मेट्रो स्थानके}} [[वर्ग:कितो मेट्रो]] jk706738xxxjwsclho9qftscsm75v8q 0 367315 2689179 2687718 2026-06-14T16:53:10Z ~2026-35003-75 184298 /* कलाकार */ 2689179 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = वीण दोघांतली ही तुटेना | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = हेमंत सोनवणे | निर्मिती संस्था = पुष्पगंध फिल्म कंपनी | दिग्दर्शक = चंद्रकांत गायकवाड | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ७.३० वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = ११ ऑगस्ट २०२५ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[कृष्णाईच्या लेकी]] | नंतर = [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | सारखे = }} '''वीण दोघांतली ही तुटेना''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन]]वरील बडे अच्छे लगते हैं या हिंदी मालिकेवर आधारित आहे.{{संदर्भ हवा}} == कलाकार == * [[तेजश्री प्रधान]] - स्वानंदी दिलीप सरपोतदार / स्वानंदी समर राजवाडे * [[सुबोध भावे]] - समर राजवाडे * [[सुलभा आर्य]] - नलिनी राजवाडे * [[किशोरी अंबिये]] - मल्लिका राजवाडे * राज मोरे - रोहन दिलीप सरपोतदार * पूर्णिमा डे - अधिरा राजवाडे / अधिरा रोहन सरपोतदार * किशोर महाबोले - दिलीप सरपोतदार * भारती पाटील - मंदाकिनी दिलीप सरपोतदार * अपूर्वा सकपाळ - सुश्मिता दिलीप सरपोतदार / सुश्मिता अंशुमन राजवाडे * हरीश थोरात - अंशुमन राजवाडे * अक्षता नाईक - अर्पिता राजवाडे * [[पूर्वा गोखले]] - किमया चिटणीस * सानिका काशीकर - प्रिया पुरोहित * आशय कुलकर्णी - निशांत बने * आनंद पाटील - आनंद * शर्मिला शिंदे - निकिता * संध्या म्हात्रे - प्रमिला * सायली परब - अंजली * देवेंद्र देव - मनोहर * स्नेहल शिदम - स्नेहल * दीपा जाधव - नीलिमा * रोहिणी नाईक - सानिका (चिंगी) * पूजा कांबळे - रोहिणी * [[एकनाथ गीते]] - निलेश == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[हिंदी]] | बडे अच्छे लगते हैं | [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन]] | ३० मे २०११ - १० जुलै २०१४ |- | [[मल्याळम]] | अनुरागा गणम पोले | [[झी केरळम]] | १७ एप्रिल २०२३ - १५ मार्च २०२४ |- | [[कन्नड]] | अमृतधारे | [[झी कन्नडा]] | २९ मे २०२३ - चालू |- | [[तमिळ]] | नेन्जाथाई किल्लाधे | [[झी तमिळ]] | १ जुलै २०२४ - १७ जानेवारी २०२५ |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ७.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] evhmdd7jt43cf85f2c3kjathr5usl5p 0 369516 2689363 2638683 2026-06-15T11:16:58Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689363 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{Italic title|string=मिमी}} '''''मिमी''''' हा २०२१ चा भारतीय [[बॉलीवूड|हिंदी]] भाषेतील विनोदी नाट्यपट आहे जो लक्ष्मण उतेकर दिग्दर्शित आहे आणि [[मॅडॉक फिल्म्स|मॅडॉक फिल्म्सचे]] [[दिनेश विजान]] निर्मित आहे. २०११ च्या मराठी चित्रपट ''[[मला आई व्हायचय!]]'' चा हा रिमेक आहे. यात [[कृती सेनॉन]] ही प्रमुख अभिनेत्री आहे जी एका परदेशी जोडप्यासाठी सरोगेट आई बनण्याचा पर्याय निवडते. [[पंकज त्रिपाठी]], [[सई ताम्हनकर|सई ताम्हणकर]], मनोज पाहवा, [[सुप्रिया पाठक]], एव्हलिन एडवर्ड्स आणि आयडन व्हाईटॉक हे सहाय्यक भूमिकेत दिसतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mimi-leaked-online-kriti-sanon-and-pankaj-tripathi-s-netflix-film-hit-by-piracy-four-days-before-release-date-101627308556145.html|title=Mimi: Kriti Sanon's film releases four days early after online leak|date=26 July 2021|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|access-date=26 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726142308/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mimi-leaked-online-kriti-sanon-and-pankaj-tripathi-s-netflix-film-hit-by-piracy-four-days-before-release-date-101627308556145.html|archive-date=26 July 2021|url-status=live}}</ref> ६९ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये, ''मिमीने'' २ पुरस्कार जिंकले - [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] (सेनॉन) आणि [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] (त्रिपाठी).<ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/69th-national-film-awards-2023-winners-list-8907028/|title=69th National Film Awards 2023 complete winners list: Rocketry, Alia Bhatt, Kriti Sanon, Allu Arjun win big|date=2023-08-24|website=The Indian Express|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825112501/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/69th-national-film-awards-2023-winners-list-8907028/|archive-date=25 August 2023|access-date=2023-08-24}}</ref> ६७ व्या फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये, ''मिमीला'' ६ नामांकने मिळाली, ज्यात [[फिल्मफेर सर्वोत्तम संगीत दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक]] (रहमान) आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिका]] (" परम सुंदरी " साठी [[श्रेया घोषाल]] ) यांचा समावेश आहे, आणि ३ पुरस्कार जिंकले - [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] (सेनॉन), [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] (त्रिपाठी) आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] (ताम्हणकर).<ref name=":5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2022/winners|title=Filmfare Awards 2022 Winner List|website=filmfare.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320171301/https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2022/winners|archive-date=20 March 2023|access-date=2023-08-24}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील हिंदी चित्रपट]] gi4duavpcdc8vwtvm7h7bz6j005cf8f 0 371134 2689336 2616213 2026-06-15T06:44:03Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2689336 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''ख्रिश्चन मॅग्डू''' (जन्म १५ ऑक्टोबर १९७७, प्लोएश्ती येथे) हा रोमानियात जन्मलेला स्वीडिश अभिनेता आहे. त्याने उच्च माध्यमिक शाळेत विज्ञानाचा अभ्यास केला. लिबरल आर्ट्स आणि नाट्यकला ही त्याची मोठी आवड होती. त्याने दोन स्वीडिश नाट्यसंरक्षण शाळांत शिक्षण घेतले – १९९८ मध्ये वेंडे्ल्सबर्ग (वेन्डेल्सबर्ग) आणि २००० मध्ये अत्यंत प्रतिष्ठित, अत्यंत स्पर्धात्मक स्कारा स्कोल्स्केन (साकार स्कोल्सचें).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://medium.com/@stardomse/life-acting-and-storytelling-with-christian-magdu-d82dbc703e06|title=Life, acting and storytelling with Christian Magdu|last=stardom|date=2023-12-17|website=Medium|language=en|access-date=2025-09-27}}</ref> == कारकीर्द == ख्रिश्चनने हायस्कूलनंतर अभिनेता म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली, आणि त्याने युरोप १६९७ (युरोप १६९७) या प्रवासी नाटकात भूमिका केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmmakers.eu/en/actors/christian-magdu|title=Christian Magdu - Filmmakers|website=www.filmmakers.eu|language=en|access-date=2025-09-27}}</ref> मॅग्डूने २००२ मध्ये फीचर फिल्म्समध्ये पदार्पण केले. त्याने २००४ मध्ये कॅम्प स्लॉटर मध्ये मुख्य भूमिका केली. इंटरनेट मूव्ही डेटाबेस नुसार त्याच्या अनेक आंतरराष्ट्रीय चित्रपटांची कामे सुरू आहेत. त्याने दहा हून अधिक फीचर फिल्म्समध्ये मुख्य व सहायक भूमिका केल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.naijanews.com/buzz/people/christian-magdu-biography-heritage-age-weight-height-relationships/|title=Christian Magdu – Biography, History, Age, Weight, Height, Relationships|last=Cardoso|first=Paul|date=2022-06-14|website=Buzz|language=en-US|access-date=2025-09-27}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २००९ मध्ये तो स्टारिंग माया (प्रिन्सेसा) या ड्रामा-कॉमेडी चित्रपटात दिसला तसेच लोकप्रिय मालिकेच्या दुसऱ्या सत्रात रॉन्गफुली कन्विक्टेड (ऑस्क्युलिड डॉम्ड) मध्ये आणि हिट मालिकेच्या अंतिम भागात योहान फाल्क मध्येही झळकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.senses.se/a-date-with-hollywood-2015-christian-magdu-en/|title=A Date with Hollywood 2015: Christian Magdu (moderator)|last=senses.se|date=2015-02-19|website=SENSES|language=sv-SE|access-date=2025-09-27}}</ref> == निवडक चित्रपट == * २००३ – ब्लड रेड रोजेस (टीव्ही) * २००४ – कॅम्प स्लॉटर * २०२० – दि प्रो * २००५ – दि मेडिसिन मॅन (मिनी-सीरिज, टीव्ही) * २००५ – नेव्हर अ‍ॅन अब्सोल्युशन * २००६ – बेक – इन द नेम ऑफ गॉड * २००६ – देझा व्हू * २००७ – जजमेंट डे (शॉर्ट) * २००७ – झापातोस न्युएव्होस * २००८ – डेड ऑन अरायव्हल * २००८ – क्रेग * २००९ – सायनर * २००९ – रॉन्गफुली कन्विक्टेड (ऑस्क्युलिड डॉम्ड – टीव्ही सीरिज) * २००९ – स्टारिंग माया (प्रिन्सेसा) * २०१० – इझी टू असेंबल: फायंडिंग नॉर्थ * २०१० – लॉस्ट टेप्स * २०१० – ट्रू ब्लड (सीझन ३) * २०१५ – योहान फाल्क: स्लुटेट * २०१५ – योहान फाल्क: लॉकडाऊन == मान्यता == दि क्रिस्टल बेअर स्वीडिश समलैंगिक मासिकाने त्याला स्वीडनचा हॉटेस्ट मेल अभिनेता हा किताब दिला. टॅलेंट ऑफ द मंथ (२००७) – स्टारडस्ट – ऑल्ट ओम फिल्म (नंतर सिनेमॅ) == बाह्य दुवे == [http://www.christianmagdu.com/ ख्रिश्चन मॅग्डू, अधिकृत संकेतस्थळ] [[imdbname:1300813|ख्रिश्चन मॅग्डू आयएमडीबीवर]] == संदर्भ == <references /> b5ltoy8ku9zabyc0yo4uu1ecjpnie72 0 374779 2689165 2640772 2026-06-14T13:45:50Z ~2026-24679-89 182431 /* एकूण निकाल व पक्षीय बलाबल */ 2689165 wikitext text/x-wiki २०२५ साली [[डिसेंबर]]च्या महिन्यात २ टप्प्यांमध्ये [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एकूण २४६ नगरपालिका (किंवा नगर परिषद) आणि ४२ नगर पंचायतींच्या निवडणूका पार पडल्या. महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगातर्फे घेण्यात आलेल्या या निवडणूकींचे मतदान दोन टप्प्यात - २ डिसेंबर व २० डिसेंबर रोजी झाले तर सर्व मतमोजणी व निकाल २१ डिसेंबर २०२५ रोजी लागले. =पार्श्वभूमी= राज्यातील नगरपरिषद, नगरपंचायत, जिल्हा परिषद व पंचायत समित्यांच्या निवडणुका संविधानाच्या २४३ यू आणि २४३ ई कलमानुसार ठरावीक कालावधीत घेणे बंधनकारक आहे. तथापि, २०२१ नंतर स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील ओबीसी आरक्षण, प्रभागरचना, लोकसंख्या आकडेवारी आणि आरक्षणाचा ५० टक्के मर्यादेचा प्रश्न यामुळे निवडणुका वारंवार पुढे ढकलल्या गेल्या. नगरपरिषद निवडणुकांमध्ये अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासवर्गीय (OBC) यांच्यासाठी दिले जाणारे आरक्षण काही ठिकाणी ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त झाल्याचा मुद्दा उपस्थित झाला. सर्वोच्च न्यायालयाने यापूर्वीच अनेक निकालांत आरक्षणाची एकूण मर्यादा ५० टक्क्यांपर्यंत ठेवणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले आहे. २०२५ च्या निवडणुकांदरम्यान राज्य निवडणूक आयोगाने काही नगरपरिषद व नगरपंचायतींमध्ये आरक्षण मर्यादा ओलांडली असल्याचे मान्य केले. याविरोधात विविध याचिका दाखल करण्यात आल्या. ==सर्वोच्च न्यायालयाचे हस्तक्षेप== सर्वोच्च न्यायालयाने संपूर्ण स्थानिक स्वराज्य निवडणूक प्रक्रियेला स्थगिती देण्यास नकार दिला. निवडणुका वेळेत होणे हे लोकशाहीसाठी आवश्यक असल्याचे नमूद करत, निवडणूक प्रक्रिया सुरू ठेवण्याची परवानगी देण्यात आली. मात्र, ज्या ठिकाणी आरक्षणासंबंधी त्रुटी आहेत, त्या निकालांचे भवितव्य अंतिम न्यायनिर्णयावर अवलंबून राहील, असे स्पष्ट करण्यात आले. काही उच्च न्यायालयीन आदेशांमुळे मतमोजणीच्या तारखांबाबत संभ्रम निर्माण झाला होता. या प्रकरणात सर्वोच्च न्यायालयाने हस्तक्षेप करून मतमोजणी ठरावीक तारखेलाच (डिसेंबर २०२५) घेण्याचे निर्देश दिले आणि उच्च न्यायालयाच्या आदेशास दुजोरा दिला. महाराष्ट्रातील सर्व प्रलंबित स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका पूर्ण करण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाने राज्य सरकारला ३१ जानेवारी २०२६ पर्यंतची अंतिम मुदत दिली. ==आरक्षण मर्यादेचे उल्लंघन== नगरपरिषद व नगरपंचायत निवडणुकांचा दुसरा टप्पा आयोजित करताना राज्य निवडणूक आयोगास आरक्षणाच्या ५० टक्के मर्यादा उल्लंघनाचा प्रश्न अधिक तीव्रतेने सामोरा जावा लागला. या टप्प्यातील अनेक नगरपरिषदांमध्ये अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व इतर मागासवर्गीय यांच्यासाठी निश्चित केलेले आरक्षण एकत्रितपणे संविधानाने मान्य केलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त असल्याचे निदर्शनास आले. या पार्श्वभूमीवर काही राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि नागरिकांनी निवडणूक प्रक्रियेला आव्हान देणाऱ्या याचिका उच्च न्यायालय व सर्वोच्च न्यायालयात दाखल केल्या. यामुळे दुसऱ्या टप्प्यातील निवडणुकांबाबत संभ्रम निर्माण झाला आणि काही ठिकाणी मतदान व मतमोजणी प्रक्रियेवर परिणाम झाला. राज्य निवडणूक आयोगाने न्यायालयात सादर केलेल्या प्रतिज्ञापत्रात, काही नगरपरिषदांमध्ये आरक्षणाची गणना करताना ५० टक्क्यांची मर्यादा ओलांडली गेल्याचे मान्य केले. तथापि, लोकशाही प्रक्रिया थांबविणे योग्य नसल्याचा मुद्दा मांडण्यात आला. *दुसऱ्या टप्प्याशी संबंधित प्रकरणांमध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने पुढील निरीक्षणे नोंदवली— **संपूर्ण निवडणूक प्रक्रिया स्थगित करणे हे संविधानाच्या भावनेला धरून नसल्याचे नमूद करण्यात आले. **ज्या नगरपरिषदांमध्ये आरक्षण मर्यादा उल्लंघन झाल्याचा आरोप आहे, तेथे निवडणुका घेण्यास परवानगी देण्यात आली; मात्र त्या ठिकाणचे निकाल अंतिम न्यायनिर्णयाच्या अधीन राहतील, असे स्पष्ट करण्यात आले. **आरक्षण मर्यादा हा गंभीर घटनात्मक मुद्दा असून, भविष्यात अशा चुका टाळण्यासाठी राज्य निवडणूक आयोग व राज्य सरकारने योग्य कार्यपद्धती विकसित करावी, असे निर्देश देण्यात आले. ==मतदान स्थगिती व पुनर्निर्धारण== महाराष्ट्र नगरपरिषद व नगरपंचायत निवडणुकांच्या पहिल्या टप्प्यादरम्यान आरक्षण मर्यादेच्या मुद्द्यावरून निर्माण झालेल्या कायदेशीर वादांमुळे निवडणूक प्रक्रियेत व्यत्यय आला. काही नगरपरिषदांमध्ये अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व इतर मागासवर्गीय आरक्षण एकत्रितपणे ५० टक्क्यांपेक्षा अधिक झाल्याचा आक्षेप घेण्यात आला. या पार्श्वभूमीवर काही उमेदवार आणि राजकीय पक्षांनी उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केल्या, ज्यामुळे पहिल्या टप्प्यातील काही निवडणुकांवर तात्पुरती स्थगिती आली. न्यायालयीन आदेशांमुळे राज्य निवडणूक आयोगाला संबंधित नगरपरिषदांमधील मतदान प्रक्रिया तात्पुरती थांबवावी लागली. नंतर सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशांच्या आधारे, राज्य निवडणूक आयोगाने या स्थगित झालेल्या किंवा अडथळा आलेल्या काही नगरपरिषदांच्या निवडणुका २० डिसेंबर २०२५ रोजी पुन्हा घेण्याचा निर्णय जाहीर केला. यामुळे निवडणूक वेळापत्रकात बदल करण्यात आला आणि पहिल्या टप्प्यातील अपूर्ण राहिलेली प्रक्रिया दुसऱ्या तारखेला पूर्ण करण्यात आली. सर्वोच्च न्यायालयाने या प्रकरणात स्पष्ट केले की, निवडणूक प्रक्रिया शक्य तितकी पूर्ण करणे हे घटनात्मक कर्तव्य आहे, आणि आरक्षणासंदर्भातील अंतिम कायदेशीर प्रश्न निवडणुका झाल्यानंतर निकाली काढता येऊ शकतात. त्यामुळे मतदानाला परवानगी देण्यात आली; मात्र संबंधित निकाल न्यायालयीन निर्णयाच्या अधीन ठेवण्यात आले. या स्थगिती व पुनर्निर्धारणामुळे निवडणूक प्रक्रियेत काही प्रमाणात विलंब झाला, परंतु राज्यभरातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका पूर्ण करण्याच्या दिशेने हा तोडगा काढण्यात आला. =वेळापत्रक= '''पहिला टप्पा (२ डिसेंबर)''' महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाने ४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी २४६ नगरपालिका (किंवा नगर परिषद) आणि ४२ नगर पंचायतींच्या निवडणूकींचे वेळापत्रक प्रसिद्ध केले. {| class="wikitable" !कार्यक्रम !दिनांक |- |सूचना तारीख | ६ नोव्हेंबर २०२५ |- |उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख |१७ नोव्हेंबर २०२५ |- |नामनिर्देशनपत्रांची छाननी |१८ नोव्हेंबर २०२५ |- |उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख |२१ नोव्हेंबर २०२५ |- |मतदानाची तारीख |२ डिसेंबर २०२५ |- |मतमोजणी/निकाल |२१ डिसेंबर २०२५ |- |} '''दुसरा टप्पा (२० डिसेंबर)''' आरक्षणाची मर्यादा ओलांडल्याने काही नगरपरिषद व पंचायतींच्या निवडणूका पुढे ढकलण्यात आला. तत्पश्चात महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाने २९ नोव्हेंबर २०२५ रोजी उर्वरीत नगर परिषद आणि पंचायतींच्या निवडणूकींचे वेळापत्रक प्रसिद्ध केले. {| class="wikitable" !कार्यक्रम !दिनांक |- |सूचना तारीख | ४ डिसेंबर २०२५ |- |उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख |८ डिसेंबर २०२५ |- |नामनिर्देशनपत्रांची छाननी |९ डिसेंबर २०२५ |- |उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख |१० डिसेंबर २०२५ |- |मतदानाची तारीख |२० डिसेंबर २०२५ |- |मतमोजणी/निकाल |२१ डिसेंबर २०२५ |- |} =एकूण निकाल व पक्षीय बलाबल= ''माहिती भरणे चालूच आहे?'' =प्रभागनिहाय निकाल= सर्व नगर पालिका व पंचायतींची नगराध्यक्ष व प्रभागनिहाय निकालांची माहिती खालीलप्रमाणे ==नगरपालिका/परिषद== ===अकोला जिल्हा=== ====आकोट==== * नगराध्यक्ष<br>''संकेतस्थळावर माहिती प्रकाशित झाली नाही {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ आकोट नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | परविन मोहम्मदाझीम रेश्मा | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय मजलेस ए इत्तेहादुल मुसलमीन|अखिल भारतीय मजलेस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | २,३०५ | अंजुम अफझलखाँ रेश्मा | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ७६३ | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}} ; color:white;" | १,५४२ |- | ब | युसुफखान हदीखान | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय मजलेस ए इत्तेहादुल मुसलमीन|अखिल भारतीय मजलेस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | २,२८५ | मो मुझ्झमील मोजाबीर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ७९८ | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}} ; color:white;" | १,४८७ |- |} * '''टीप : उर्वरीत प्रभागांचे निकाल महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रकाशित झालेले नाहीत, जसे होतील तसे इथे माहिती भरली जाईल''' ====बाळापूर==== * नगराध्यक्ष<br>''संकेतस्थळावर माहिती प्रकाशित झाली नाही'' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ बाळापूर नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | अर्पिता शरद उमाळे | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | १,०५८ | रत्ना भास्कर उमाळे | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ९९० | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}} ; color:white;" | ६८ |- | ब | बलबिरसिंह करणसिंह खोरिया | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | १,२२० | मोहम्मद इब्राहीम मोहम्मद आझम | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ९३३ | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}} ; color:white;" | २८७ |- | rowspan="2" |२ | अ | आफ्रीन अब्दुलरहीम रुमेरा | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,३०२ | शमा परविन अमिनोद्दीन | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ६०२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ७०० |- | ब | मोहम्मद अक्रम शेख इमाम | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,३५४ | साहेब झहीर हुसैन हस्सू | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ६६९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ६८५ |- | rowspan="2" |३ | अ | परविन अब्दुल ऐजाज रुखसाना | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,०८३ | फरहीन कौसर मोहम्मद झुबेर शहजाद | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १००३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ८० |- | ब | अब्दुल सलिक अब्दुल खलिक | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९९९ | रफिक अब्दुल नईम अब्दुल | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ८११ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | १८८ |- | ४ | colspan="10" | निकाल संकेतस्थळावर प्रकाशित झालेले नाही |- | rowspan="2" |५ | अ | गुलाम मुस्तफा मेहरुन्निसा | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,३५४ | परविन मोहम्मद गुलनाझ उसामा | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ७२७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ६२७ |- | ब | आदिल रशीद अबुतल्हा अन्सारी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,३५२ | अब्दुल रहमान गुलाम रसूल | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ७५३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ५९९ |- | rowspan="2" |६ | अ | संजय शेषराव उमाळे | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,१७१ | विशाल भिकाजी हसुलकर | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ८२२ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ३४९ |- | ब | तबस्सुम अरबाज खान सैमा | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,०२१ | नुरुन्निसा मेहबूब खान | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९९८ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | २३ |- | rowspan="2" |७ | अ | निखत नाझ अकील अहमद | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,५६९ | नुसरत जहाँ रईस अहमद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,००७ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ५६२ |- | ब | सय्यद ऐनुद्दीन नतीकुद्दीन खातिब | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,५७६ | मोहम्मद मुजाहिद अब्दुल जफार | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९८९ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ५८७ |- | rowspan="2" |८ | अ | अब्दुल गुफरान गफ्फार | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,०३७ | मोहम्मद रुमान यकीब | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ९७९ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५८ |- | ब | परविन सलीम अहमद फरझाना | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,४०६ | रशीदा बानो मुहम्मद मझहर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९९२ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ४१४ |- | rowspan="2" |९ | अ | मोहम्मद अमजद हुसैन अली | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,३४१ | मोहम्मद मिफ्ताहुद्दीन मोहम्मद झहीरुद्दीन | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,२७३ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ६८ |- | ब | हुसैन अन्सारी समिया | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,३२८ | रझ्झाक नझ्मुन्निसा अब्दुल | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,२८० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ४८ |- | rowspan="2" |१० | अ | रुपल प्रितेश गुजराती | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ९५६ | उमा राहुल अहिर | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ८०१ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १५५ |- | ब | सुरेंद्र मधुकरराव धोपटे | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ९०३ | प्रितेश आनंदचंद्र गुजराती | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७८० | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}} ; color:white;" | १२३ |- | ११ | अ | परविन समीरुद्दीन चौधरी | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | ७६१ | जाकीर हुसैन सुगरा | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६९४ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ६७ |- | rowspan="3" |१२ | अ | खुर्शिद शकील अहमद | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | २,०१९ | मोहम्मद अझरुद्दीन अब्दुल मतिन | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,९४२ | bgcolor="#0048BA" ; color:white;" | ७७ |- | ब | हिना कौसर मोहम्मद सौद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,९६० | फतिमा अफ्रोज अहमद खान | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,८७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ८३ |- | क | सालेहा अंजुम शहीद परवेझ खान | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २,०८८ | आफ्रीन तबस्सुम शेख नझीर | bgcolor="#0048BA" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|बाळापूर नगर विकास पक्ष]] | १,८१० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | २७८ |} * '''टीप : उर्वरीत प्रभागांचे निकाल महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रकाशित झालेले नाहीत, जसे होतील तसे इथे माहिती भरली जाईल''' ====मुर्तिजापूर==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ मुर्तिजापूर नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' | '''हर्षल रामेश्वर साबळे''' | '''८,८३१''' |- | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | शेख इम्रान शेख खलिल | ८,१०५ |- | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | विनायक तुकाराम गुल्हाणे | ६,६४९ |- | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | शुभम चंद्रशेखर | ७७५ |- | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | कृष्णराव काशीराव गवांडे | ५०६ |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनील महादेवराव पवार | ३९१ |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अशोक मदनलाल दुबे | २२२ |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | २१८ |- | style="background-color: {{रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)]] | दिपाली श्याम जाधव | १८९ |} '''संख्याबळ''' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan="2" | पक्ष ! सदस्य संख्या |- ! colspan="3"|एकूण ! ! |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ मुर्तिजापूर नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | शुभांगी संदीप सरनाईक | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ६५२ | निळू संजय देवीकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४९४ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १५८ |- | ब | संदीप दौलतराव सरनाईक | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ७२० | कृपगात ताराचंद बोरकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३३६ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३८४ |- | rowspan="2" |२ | अ | सुनंदा नंदू सोलंके | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | १,०४२ | ज्योती प्रशांत दबेराव | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ७५० | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | २९२ |- | ब | तस्लिम तस्वर खान | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ८४० | नसीरुद्दीन बद्रुद्दीन | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ६४७ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | १९३ |- | rowspan="2" |३ | अ | राहुल विनोद गुल्हाणे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,०३७ | संगिता विनायक गुल्हाणे | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ८३८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १९९ |- | ब | शालिनी राम हजारे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ९८१ | पुष्पा सुरेंद्र वारोकर | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ८७० | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १११ |- | rowspan="2" |४ | अ | शमीम बानो अब्दुल रफिक कुरेशी | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ६८३ | खातून अब्दुलैद्रीस महजीब | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ४८९ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | १९४ |- | ब | अब्दुल बाकी अझीझ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ६४२ | निझामोद्दीन बद्रुद्दीन | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ४८१ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | १६१ |- | rowspan="2" |५ | अ | निजामुद्दीन इस्लामुद्दीन | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | १,११९ | संजय तुकाराम गुल्हाणे | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ७२० | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | ३९९ |- | ब | फहीमादाबी कलिमोद्दीन पटेल | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | १,१२० | शहीदाबी तस्लीमखा | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ६९९ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | ४२१ |- | rowspan="2" |६ | अ | लखन धरमदास मिलांदे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५६४ | प्रिया निलेश वानखडे | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ४४३ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १२१ |- | ब | बिल्कीस बानो इब्राहीम घनीवाला | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ६३६ | राधा श्यामसुंदर तिवारी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५२४ | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}} ; color:white;" | ११२ |- | rowspan="2" |७ | अ | पंकज चंद्रशेखर कांबे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,११२ | संदीप बाबाराव जळमकर | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ५६८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५४४ |- | ब | सोनल मुकेश कलबांडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८७७ | संध्या द्वारकाप्रसाद दुबे | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ४१५ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४६२ |- | rowspan="2" |८ | अ | भूपेंद्र मारोतीअप्पा पिंपळे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७३८ | अमोल ईश्वराप्पा पिंपळे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४४९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २८९ |- | ब | ममता कैलास महाजन | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ९३९ | पूनम अतीश महाजन | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८२७ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ११२ |- | rowspan="2" |९ | अ | पूजा राकेश अरोरा | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ९०३ | धनश्री शैलेश भेलोंडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५९५ | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | ३०८ |- | ब | निलेश रमेश शर्मा | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ९७६ | भरत अनिलकुमार जेठवानी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८७१ | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | १०५ |- | rowspan="2" |१० | अ | प्रज्ञा निलेश वानखडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ९९६ | प्रियंका सागर चावरे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४८३ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५१३ |- | ब | रोहित मधुकर अवलवार | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१७२ | भूषण आनंदराव येडवार | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ७३२ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४४० |- | rowspan="2" |११ | अ | पूनम रविंद्र मरकड | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ५६५ | मोहिनी चेतन सदर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५५२ | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}} ; color:white;" | १३ |- | ब | सचिन सुरेशराव पवाडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१०१ | मुझफ्फरामद अहमद मन्सुर | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ५७५ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५२६ |- | rowspan="3" |१२ | अ | सरिता राहुल पाटील | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,११८ | वैशाली राजेंद्र इंगोले | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८१५ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३०३ |- | ब | गजानन मुकुटराव नकट | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१४० | सुनील महादेव पवार | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ६२८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५१२ |- | क | सुप्रिया राम खंदारे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,८८५ | मंदा बाबाराव जळमकर | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ६८४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १,२०१ |} ====हिवरखेड==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ हिवरखेड नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' | '''सुलभा रमेश दुतोंडे''' | '''४,९९०''' |- | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | शोभा मनोहर घुंगड | ३,७४९ |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | सुनंदा सुरेश गिर्हे | ३,५९२ |- | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | आचल सुरेश ओंकारे | १,५३६ |- | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | कल्पना सुनील अस्वार | ६६० |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अंजुम मोनसीम सबिया | २९४ |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | ५७ |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनंदा रमेश भड | ४९ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ हिवरखेड नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | वंदना राजेश वानखडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६९६ | सिमा विनोद भोपळे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६४४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५२ |- | ब | रोशन रसुल खान | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५५८ | यसीन मोहम्मद खालीद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४२६ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १३२ |- | rowspan="2" |२ | अ | सविता सुनील इंगळे | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ४४४ | गायत्री प्रदीप पाटील | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३५० | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | ९४ |- | ब | आझम सुदेदार खान | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय मजलेस ए इत्तेहादुल मुसलमीन]] | ४४५ | वारीस गुलशेर खान | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३३४ | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}} ; color:white;" | १११ |- | rowspan="2" |३ | अ | प्रतिभा विरेंद्र येऊल | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४०८ | जरिना अब्दुल हामीद | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय मजलेस ए इत्तेहादुल मुसलमीन]] | ३७८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३० |- | ब | रामेश्वर पुंडलिक हागे | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ३८५ | शाहरुख अनीस शेख | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ३६० | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | १५ |- | rowspan="2" |४ | अ | शितल प्रमोद पोके | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ५३३ | गायत्री सत्यम भोपळे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४७५ | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | ५८ |- | ब | ऋषीकेश श्रीकृष्ण पंचबुद्धे | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ६५८ | विनोद जनाराव ढबाळे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४०१ | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | २५७ |- | rowspan="2" |५ | अ | प्रमिला रविंद्र मानकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६६६ | शितल पुरुषोत्तम भातकर | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ५४० | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १२६ |- | ब | रवि मधुकर घुंगड | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ६८८ | पंकज एकनाथ तिडके | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३८७ | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | ३०१ |- | rowspan="2" |६ | अ | दिपक बबन रायबोले | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५७५ | सागर नाना सुरलकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३५४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २२१ |- | ब | अनिता रविंद्र वाकोडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५६९ | मिनाक्षी मनिष भुडके | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४०८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १६१ |- | rowspan="2" |७ | अ | वैशाली गणेश वानखडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६१३ | फरिदा अंजुम मोईजुद्दीन | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय मजलेस ए इत्तेहादुल मुसलमीन]] | ३४७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २६६ |- | ब | अझीझ झमीर खान | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३३२ | मनोज किसनराव कनपटे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | २९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३५ |- | rowspan="2" |८ | अ | दिपाली संदीप इंगळे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५८४ | किर्ती गौरव भुडके | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ४९६ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ८८ |- | ब | वैभव रमेश गावंडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४९१ | श्यामसुंदर सहदेवराव भोपळे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४५३ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३८ |- | rowspan="2" |९ | अ | प्रथमेश श्रीराम नथे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५५७ | शुभम दिलीप अस्वार | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ५१४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४३ |- | ब | जयश्री महादेव गावंडे | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ४५६ | सुलभा दशरथ गावंडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३१४ | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}} ; color:white;" | १४२ |- | rowspan="2" |१० | अ | अंजुम नसीमखान नादिया | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ७३६ | अब्दुल शरीफ रफिक | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ४१८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ३१८ |- | ब | रुबिना अब्दुल सलमान | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६७० | मुमताज बानो सय्यद अली | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ३१३ |} ====तेल्हारा==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ तेल्हारा नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' | '''वैशाली जितेंद्र पालीवाल''' | '''४,६९४''' |- | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | शिवानी सचिन थत्ते | ३,४५२ |- | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | विद्या सिद्धार्थ शमसकार | १,७२४ |- | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | दीपा महेश सिसोदिया | १,५५१ |- | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | राजकन्या मधुकर पवार | १,२९७ |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | १०४ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ तेल्हारा नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | सतीश रमेश जयस्वाल | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७०९ | संदेश भीमराव पोहरकर | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ४२५ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २८४ |- | ब | कान्होपात्रा रामभाऊ फटकार | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ५५१ | मालुताई सुभाष खाडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४५५ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | ९६ |- | rowspan="2" |२ | अ | अरुणा मंगेश ठाकरे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८८२ | अनिता गणेश मानकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४७४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४०८ |- | ब | विजयसिंह जयसिंह बालोडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ५८७ | प्रकाशसिंह रामचंद्रसिंह मलिये | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५२९ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५८ |- | rowspan="2" |३ | अ | गायत्री मंगेश सोलंके | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७३२ | सुनिता संतोष सोनोणे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३०२ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४३० |- | ब | जितेंद्र मुलचंद राठी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६१६ | धनंजय नीलकंठ मरके | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३६६ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २५० |- | rowspan="2" |४ | अ | प्रशांत शंकरराव विखे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६१७ | संकेत प्रमोद अवचार | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | ३६२ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २५५ |- | ब | भक्ती दीपक छन्नगानी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७१२ | राखी महेश छन्नगानी | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | २९३ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४१९ |- | rowspan="2" |५ | अ | साक्षी विठ्ठलराव वानखडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६२३ | वैष्णवी सुनील भुजबळे | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | २४९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३७४ |- | ब | अमित उमेश अग्रवाल | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ६५९ | मितेश रामकृष्ण मल्ल | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३७४ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २८५ |- | rowspan="2" |६ | अ | संध्या विशाल गवात्रे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५१६ | कल्पना मंगेश इंगळे | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | २९१ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २२५ |- | ब | रुपेश गजानन चव्हाण | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५१६ | सुनील भीमराव खरोडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४६७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४९ |- | rowspan="2" |७ | अ | रुपाली रामेश्वर हागे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४४५ | विमल हरीदास धनभार | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | ३८९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५६ |- | ब | सचिन तुळशीराम तायडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५०१ | अजय ओंकार गावंडे | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | २८१ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २२० |- | rowspan="2" |८ | अ | जया विजय बग्गन | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४७९ | कल्पना अरुण हिवराळे | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ४६७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १२ |- | ब | कैलास नारायण ठोकने | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ६८२ | गणेश दिनकर इंगोले | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४०५ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २७७ |- | rowspan="2" |९ | अ | प्रविण पंजाबराव ढोके | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७३० | रवि भगवान पोहरकर | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ५१६ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २१४ |- | ब | पंचफुला श्रीकृष्ण कावर | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ७१६ | कोमल हेमंत भागवत | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४६७ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | २४९ |- | rowspan="2" |१० | अ | राजेश रमेश खरोडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ५०८ | जयश्री अनंत मानखैर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३३१ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १७७ |- | ब | रीना मुकेश असारे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३०५ | मंगला अशोक विखे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २९३ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १२ |} ===अमरावती जिल्हा=== ====अचलपूर==== * नगराध्यक्ष<br>''संकेतस्थळावर माहिती प्रकाशित झाली नाही'' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ अचलपूर नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | हीनाकौसर खाजे खाँ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,८२६ | शिखा अनुराग चंदनानी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,३५० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ४७६ |- | ब | मोहम्मद सादिक रझिक मोहम्मद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २,२१३ | अजय लालचंदनानी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,३२५ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ८८८ |- | rowspan="2" |२ | अ | भारती सौरभ पांडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,२७१ | वीरा गिरिश दौलतानी | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ७९५ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४७६ |- | ब | विजय कन्हैय्यालाल थवानी | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,२८६ | श्रीकांत विनायक चित्रकार | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,२४३ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४३ |- | rowspan="2" |३ | अ | अंजुम मोहम्मदफैझल मारिया | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,८५२ | अंकिता प्रतिक चौधरी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ६७५ |- | ब | अस्लम वंजारा मोहम्मद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,८०७ | लक्ष्मीकांत नारायणदत्त मिश्रा | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१६६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ६४१ |- | rowspan="2" |४ | अ | शिल्पा दीपचंद साखरे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१९१ | सुजाता विरेंद्र वासनिक | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,१७२ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १९ |- | ब | अस्लीम सादिक | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,१५० | शुभम राजकुमार पुरोहित | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ७७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ३८० |- | rowspan="2" |५ | अ | मनोज रंगलाल नंदवंशी | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,२३५ | ऋषीकेश परमानंद नंदवंशी | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,१५२ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ८३ |- | ब | दर्शना नारायणसिंह ठाकूर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १,२४९ | वंदना किसनराव चावरे | bgcolor="#B0BF1A" | |[[भारतातील राजकीय पक्ष|युवा स्वाभिमान पक्ष]] | १,०४२ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २०७ |} * '''टीप : उर्वरीत प्रभागांचे निकाल महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रकाशित झालेले नाहीत, जसे होतील तसे इथे माहिती भरली जाईल''' ====अंजनगाव-सुर्जी==== * नगराध्यक्ष<br>''संकेतस्थळावर माहिती प्रकाशित झाली नाही''<br> * सभागृह<br>''संकेतस्थळावर माहिती प्रकाशित झाली नाही''<br> * '''टीप : उर्वरीत प्रभागांचे निकाल महाराष्ट्र राज्य निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रकाशित झालेले नाहीत, जसे होतील तसे इथे माहिती भरली जाईल''' ====चांदूरबाझार==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ चांदूरबाझार नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | '''[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]]''' | '''मनिषा मनीष नांगलिया''' | '''५,००३''' |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | कांता उबन अहीर | ४,२६६ |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | तबस्सुम मोहम्मदसाजिद फरहान | २,७११ |- | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | फातिमा बानो सलीम | ३४६ |- | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | सरोज अरुण चौधरी | १९९ |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | ९४ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ चांदूरबाझार नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | कल्याणी हेमंत कोंडे | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ६०१ | स्विटी पवनसिंह बैस | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३६५ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २३६ |- | ब | सचिन रमेश खुले | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ६३५ | सागर नानासाहेब राऊत | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३०४ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३३१ |- | rowspan="2" |२ | अ | प्रियंका अंकुश यवतकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६७४ | कल्पना सुदेश नाकडे | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | २६२ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४१२ |- | ब | नरेंद्र अजबराव वानखडे | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ५४३ | सुदेश मनोहर भेले | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५१३ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३० |- | rowspan="2" |३ | अ | रुक्साना अजाज अली | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | ७४२ | लक्ष्मण पुरुषोत्तम राऊत | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४७६ | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}} ; color:white;" | २६६ |- | ब | परविन तरन्नुम मुंतझिर खान | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ६७५ | अफसाना बानो सादिक | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ३९५ | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २८० |- | rowspan="2" |४ | अ | पूजा रवि दिथोर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४५९ | श्वेता देवानंद गायकवाड | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४५७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २ |- | ब | मोहम्मद तन्वीर अहमद | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३४९ | अजय गणेश तागडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | २८० | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ६९ |- | rowspan="2" |५ | अ | अब्दुल रहमान शेख | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ६५२ | शिशिर श्रीराम माकोडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १४४ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५०८ |- | ब | तबस्सुम निसा सोहेल | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ८६२ | संजीवनी राजेश अविनाशे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २५८ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ६०४ |- | rowspan="2" |६ | अ | शहीन परविन अब्दुल रशीद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४३६ | दर्शन प्रशांत केतकर | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ३२४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ११२ |- | ब | वैभव प्रल्हाद घुटे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४२३ | मोहम्मद जावेद इमाम | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४१४ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ९ |- | rowspan="2" |७ | अ | फातिमा जमील अहमद कनिझा | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ६७५ | शेखनझीर झुलेखा बीबी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३०७ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३६८ |- | ब | मुझफ्फरहुसैन रहमतुल्लाह हुसैन | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ८३१ | इम्रान मुर्तिजा खान | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५१० | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३२१ |- | rowspan="2" |८ | अ | नज्माबीबी मन्झूर अहमद | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ५६३ | सीमा देवीदास अवणकर | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३१३ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २५० |- | ब | आबिद रफिक हुसैन | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ५४२ | शेख अनिस छोटू | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ४६८ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ७४ |- | rowspan="2" |९ | अ | आशा मारोतराव वानखडे | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ३१५ | चंदा बबन खंदारे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३०५ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १० |- | ब | मनिषा निरंजन नागलिया | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | २९८ | सागर गोकुळराव वानखडे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | १७४ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १२४ |- | rowspan="2" |१० | अ | घनश्याम चंदूलाल उसरबरसे | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ५११ | हेमंत लक्ष्मणराव रावळे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३०८ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २०३ |- | ब | अर्चना नितीन कोरडे | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | ७१६ | रंजना अशोक चोरे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २४४ | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४७२ |} ====चांदूर रेल्वे==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ चांदूर रेल्वे नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | '''[[वंचित बहुजन आघाडी]]''' | '''प्रियंका निलेश विश्वकर्मा''' | '''४,३१७''' |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | स्वाती शैलेंद्र मेटे | ४,१९७ |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | पूनम निलेश सुर्यवंशी | २,५४३ |- | style="background-color: {{आम आदमी पक्ष/meta/color}}" | | [[आम आदमी पक्ष]] | नम्रता नितीन गवळी | १,०३१ |- | style="background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | भावना प्रफुल यादव | २८६ |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | ८० |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ चांदूर रेल्वे नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | शालिनी अनिल राऊत | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६१५ | स्वाती प्रशांत मस्के | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ३६८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २४७ |- | ब | प्रमोद हरगोविंद वानरे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८५६ | रुपेश ज्ञानेश्वरराव पुडके | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २८३ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५७३ |- | rowspan="2" |२ | अ | वंदना अजय हजारे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५२२ | सुनंदा ज्ञानेश्वर अविनाशे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३७७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १४५ |- | ब | प्रविण्य प्रमोद देशमुख | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५९६ | वैभव हरिदास चुकेकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३७८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २१८ |- | rowspan="2" |३ | अ | किर्ती राहुल इमले | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ५४७ | सिमा फुलचंद राऊत | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५२३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | २४ |- | ब | अनिल प्रताप मोटवानी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५७० | स्वप्निल दिनकर मानकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४८३ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ८७ |- | rowspan="2" |४ | अ | हर्षल अशोक वाघ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३७८ | विशाल प्रमोद भोयार | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २९३ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ८५ |- | ब | दुर्गा रतनलाल भूत | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४९० | सिमा महेश कलावते | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | २७८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २१२ |- | rowspan="2" |५ | अ | मोहम्मद अनिस शेख गफूर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३९६ | अजय विनायक बनैत | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ३४९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ४७ |- | ब | पूनम प्रफुल्ल कोकाटे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३९४ | पूनम ज्ञानेश्वर गायगोळे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २५८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | १३६ |- | rowspan="2" |६ | अ | अचल गेंडसिंह प्रधान | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५९० | प्रिती शरद घसले | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २५९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३३१ |- | ब | गजानन उत्तम ठाकरे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ६०६ | रमेश माणिक गिरोळकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २५५ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३५१ |- | rowspan="2" |७ | अ | प्रियंका सत्पाल वार्थे | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ८०९ | श्रुतिका अनिल आठवले | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३४७ | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ४६२ |- | ब | सुमेद बाबाराव सरदार | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | ६१३ | प्रशांत दिनकर बोबडे | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ४३० | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १८३ |- | rowspan="2" |८ | अ | ममता राजेश रॉय | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५६५ | महानंदा सतीश देशमुख | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २८८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २७७ |- | ब | निलेश रमेश भालेराव | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५७३ | पवनसिंह सुरेश ठाकूर | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ३७९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १९४ |- | rowspan="2" |९ | अ | अरिहंत भरत गेदाम | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ४३९ | राजेश पुरुषोत्तम बनसोड | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३८५ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | ५४ |- | ब | निलोफर मोहम्मद शेख | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ३८६ | निर्मला प्रभाकर शेंडे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ३३९ | style="background-color: {{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}} ; color:white;" | ४७ |- | rowspan="2" |१० | अ | कल्पना राजकुमार लांजेवार | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६१० | कल्पना गणेश गिरपुंजे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ३३२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | २७८ |- | ब | अंकित संतोष कदम | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ४१९ | श्रीकांत अरविंद माने | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४०८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ११ |} ====चिखलदरा==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ चिखलदरा नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''अब्दुल हैदर शेख''' | '''१,६२९''' |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | राजेंद्र गुलाबसिंह सोमवंशी | १,१९८ |- | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] | सविता विजय गवांडे | ३७ |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | ४ |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ चिखलदरा नगरपालिका सभागृह ! प्रभाग ! सीट ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! दुसरे स्थान ! colspan="2" | पक्ष ! मत ! बहुमत |- | rowspan="2" |१ | अ | धर्मेंद्र गुलाब धांदेकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १७० | गिता लुईस जामकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १५६ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १४ |- | ब | तमन्ना बिरम शेख | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १७१ | रोशनी सुरज तिवारी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १६४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ७ |- | rowspan="2" |२ | अ | रमोती बुडला सावळकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १९० | सुषमा सुरेश सावळकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८५ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | १०५ |- | ब | शैलेंद्र गुरबकास पाल | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १९६ | बिक्कन अब्दुल शेख | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ११९ |- | rowspan="2" |३ | अ | दयाराम रामू सावळकर | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २०७ | मोना बसू कस्डेकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १५६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ५१ |- | ब | शबाना नसिर मोहम्मद | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १८७ | अन्वर अख्तर हुसैन | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १६९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | १८ |- | rowspan="2" |४ | अ | सुंदरबाई चंदन बेठे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १४९ | संगिता पतीराम बेलसरे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १४६ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ३ |- | ब | राजेश हेमंत मांगलेकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २०४ | प्रभाकर बाबा उघडे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ९१ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ११३ |- | rowspan="2" |५ | अ | शिवकन्या राजेंद्र वरघात | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २०४ | पूजा विश्वास वानखडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १२९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ७५ |- | ब | रुपेश मोहनलाल चौबे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १९९ | सौरभ राजू चावरे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १११ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ८८ |- | rowspan="2" |६ | अ | निर्मला नरेश नवले | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ११८ | लक्ष्मी ज्ञानेश्वर माडवी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | २९ |- | ब | प्रमोद पंजाब नाईक | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ११४ | प्रशांत रामराव गवई | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ९२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | २२ |- | rowspan="2" |७ | अ | अरुण किसनराव तायडे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २२६ | योगेश नामदेव मनोहरे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १७५ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५१ |- | ब | गुंजन अमन पाचोरी | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २१८ | सुनिता विनोदकुमार लांजेवार | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २०८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | १० |- | rowspan="2" |८ | अ | सुवर्णा विन्सेंट चंदामी | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १६९ | मनिषा आदर्श गजबे | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ११६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ५३ |- | ब | रुपाली मनोज पाल | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १८० | सुरेखा देवीदास हते | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १०४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} ; color:white;" | ७६ |- | rowspan="2" |९ | अ | शारदा सुरेश शेवाळेकर | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७३ | कल्पना श्रीराम खांडे | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ६८ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | ५ |- | ब | मंजुश्री गोपाळ नरुले | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ७० | शोभा मारुती खडके | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४१ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}} ; color:white;" | २९ |} ====दर्यापूर==== * नगराध्यक्ष {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ दर्यापूर नगराध्यक्ष ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''मंदाकिनी सुधाकर भारसाकळे''' | '''८,९२५''' |- | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | प्रदीप गोपाळ मळिये | ६,४३१ |} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील भारतीय निवडणुका]] [[वर्ग:महाराष्ट्र नगरपालिका व नगर पंचायत निवडणुका]] bpjeied94y46qcax46bcv23i7edhass 0 376063 2689258 2647847 2026-06-15T05:10:13Z Nitin.kunjir 4684 /* पार्श्वभूमी */ 2689258 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यूझीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 1sl0ayzkpmal8zzmho2s5arr8zzh0f2 2689259 2689258 2026-06-15T05:10:15Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2689259 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 0o1ekau3h128qxkp8vbrxeqntdlthi2 2689266 2689259 2026-06-15T05:14:52Z Nitin.kunjir 4684 /* यजमानाची निवड */ 2689266 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 87fimwgc5ramb8o4k18n0rywo826b8f 2689271 2689266 2026-06-15T05:19:06Z Nitin.kunjir 4684 /* स्वरूप */ 2689271 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध 'राउंड-रॉबिन' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] fso326bks58nkgtgyjdoeqjvlnhqkrp 2689276 2689271 2026-06-15T05:23:25Z Nitin.kunjir 4684 /* स्वरूप */ 2689276 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 7a86i2tofermryb5xbyv86f28tb7dar 2689291 2689276 2026-06-15T05:37:50Z Nitin.kunjir 4684 /* वेळापत्रक */ 2689291 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] 83feh2xaju8c1nrcbjlfl3n7jfdlfld 2689295 2689291 2026-06-15T05:45:05Z Nitin.kunjir 4684 /* वेळापत्रक */ 2689295 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | image = | image_size = | fromdate = १२ जून | todate = ५ जुलै २०२६ | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = इंग्लंड आणि वेल्स | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = १२ | matches = ३३ | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = २०२४ युएई | previous_tournament = २०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक | next_year = २०२८ पाकिस्तान | next_tournament = २०२८ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक }} '''२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक''' ही [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषकाची]] दहावी स्पर्धा असेल, जी [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाद्वारे आयोजित केली जाणार आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/india-set-to-host-2025-women-s-world-cup-1326281 |trans-title=भारत २०२५ महिला एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन करणार.|title=India set to host 2025 Women's ODI World Cup |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=२०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद इंग्लंड भूषवणार.|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=२७ जानेवारी २०२६}}</ref> इंग्लंडने यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये पहिल्या स्पर्धेचे आयोजन केले होते. एकूण बारा संघ सात ठिकाणी ३३ सामन्यांमध्ये स्पर्धा करतील. सहभागी संघांची संख्या दहावरून बारा करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=पुढील चक्रात तीन उपखंडीय देश आयसीसी स्पर्धांचे आयोजन करणार आहेत.|title=Three sub-continent countries set to host ICC events in next cycle |url=https://www.icc-cricket.com/news/three-sub-continent-countries-set-to-host-icc-events-in-next-cycle |access-date=२७ जानेवारी २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref> यामध्ये यजमान देश, २०२४ च्या स्पर्धेतील अव्वल पाच संघ, [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी#आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी]]त आधीच पात्र न ठरलेले दोन सर्वोच्च मानांकित संघ आणि [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता फेरी]]तून निश्चित झालेले इतर चार संघ यांचा समावेश असेल. [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] हा गतविजेता संघ आहे. == पार्श्वभूमी == [[आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक]] ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]द्वारे (आयसीसी) आयोजित केली जाणारी, [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिलांच्या 'आंतरराष्ट्रीय टी२०]]' (WT20I) प्रकारातील द्वैवार्षिक जागतिक [[महिला क्रिकेट]] स्पर्धा आहे. ही स्पर्धा सर्वप्रथम [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये इंग्लंडमध्ये खेळवली गेली आणि २०२६ ची स्पर्धा ही तिची दहावी आवृत्ती असेल.<ref>{{Cite web |last=नळवाला|first=अली असगर|date=२१ ऑक्टोबर २०२४ |trans-title=महिला टी२० विश्वचषक विजेते: ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचे वर्चस्व अद्वितीय, न्यूझीलंड विद्यमान विजेते - संपूर्ण यादी|title=Women's T20 World Cup winners: Australian cricket team's dominance unmatched, New Zealand reigning champions - full list |url=https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |website=ऑलिंपिक्स.कॉम |access-date=१५ जून २०२६ |archive-date=२४ जानेवारी २०२६|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124133504/https://www.olympics.com/en/news/women-t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live}}</ref> [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४]] मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झालेल्या नवव्या आवृत्तीत १० संघांनी सहभाग घेतला होता आणि अंतिम सामन्यात [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिके]]चा पराभव करून [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] ही स्पर्धा जिंकली.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132124/amelia-kerr-delivers-new-zealands-first-ever-world-cup-title |trans-title=अमेलिया केरने मिळवून दिले न्यूझीलंडला त्यांचे पहिलेवहिले विश्वचषक विजेतेपद.|title=Amelia Kerr delivers New Zealand's first-ever World Cup title |publisher=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref> === यजमानाची निवड === जुलै २०२२ मध्ये, २०२४-२०२७ या कालावधीसाठीच्या आयसीसी महिला स्पर्धा यजमानपदाच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून, आयसीसीने २०२६ ची महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा इंग्लंडमध्ये खेळवली जाईल अशी घोषणा केली. [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने (ECB) यापूर्वी [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] मध्ये या स्पर्धेच्या पहिल्या स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले होते.<ref>{{cite web |date=२६ जुलै २०२२ |trans-title=२०२७ पर्यंतच्या आयसीसी महिलांच्या जागतिक स्पर्धांच्या यजमानपदांची घोषणा|title=Hosts for ICC Women's global events until 2027 announced |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/hosts-for-icc-womens-global-events-until-2027-announced |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=१५ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup |trans-title=इंग्लंड २०२६ महिला टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवणार|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=स्काय स्पोर्ट्स|access-date=१५ जून २०२६}}</ref> === स्वरूप === पात्र ठरलेले १२ संघ प्रत्येकी सहा संघांच्या दोन गटांमध्ये विभागले गेले आहेत. गट फेरीमध्ये, प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर सर्व संघांविरुद्ध '[[साखळी सामने|साखळी]]' पद्धतीने एकदा सामना खेळेल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ बाद फेरीसाठी पात्र ठरतील; या फेरीत दोन उपांत्य सामने होतील आणि त्यातील विजेते संघ अंतिम सामन्यात आमनेसामने येतील.<ref name="Guide">{{Cite web |date=१७ एप्रिल २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्पर्धेची माहिती|title=Women's T20 World Cup 2026: Tournament Explainer |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/women-s-t20-world-cup-tournament-explainer |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="26wt20wc-pc"/><ref name="faq">{{Cite web |date=११ जून २०२६|trans-title=महिला टी२० विश्वचषक २०२६: स्वरूप, संघ, पावसाचे नियम आणि बरेच काही - वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|title=Women's T20 World Cup 2026 FAQs: the format, teams, rain rules, and more |url=https://www.espncricinfo.com/story/women-s-t20-world-cup-2026-faqs-the-format-teams-rain-rules-and-more-1540193 |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> === वेळापत्रक === २०२५-२०२९ च्या आयसीसी महिला 'फ्युचर टूर्स प्रोग्राम' (भविष्यातील दौऱ्यांचा कार्यक्रम) अंतर्गत, ही स्पर्धा जून-जुलै २०२६ मध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित होते.<ref name="FTP">{{cite journal |trans-title=२०२५–२०२९ आयसीसी महिला एफटीपी (FTP)|title=2025–2029 ICC Women's FTP |url=https://images.icc-cricket.com/image/upload/prd/momiku5h9eyqzp5tohdb.pdf |date=४ नोव्हेंबर २०२४ |journal=आयसीसी महिला फ्युचर टूर्स प्रोग्राम| publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |volume=2}}</ref> आयसीसीने २४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर केले, ज्यानुसार ही स्पर्धा १२ जून ते ५ जुलै २०२६ या कालावधीत होणार आहे. यामध्ये सहभागी संघ इंग्लंडमधील सात मैदानांवर एकूण ३३ सामने खेळतील.<ref name="Fixtures">{{cite web|trans-title=आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ चे संपूर्ण वेळापत्रक जाहीर|title=Full fixtures for ICC Women's T20 World Cup 2026 unveiled |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/full-fixtures-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026-unveiled |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२६ }}</ref> १० जुलै २०२५ रोजी आयसीसीने घोषणा केली की, सराव सामने (वॉर्म-अप सामने) इंग्लंडमधील दोन आणि वेल्समधील एका मैदानावर खेळवले जातील.<ref name="WarmV1">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-venues-confirmed-for-icc-women-s-t20-world-cup-2026 |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ साठी सराव सामन्यांची ठिकाणे निश्चित|title=Warm-up venues confirmed for ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६ }}</ref><ref name="WarmV2">{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4307622/cardiff-derby-and-loughborough-to-host-warmup-games-ahead-of-icc-womens-t20-world-cup-2026 |trans-title=कार्डिफ, डर्बी आणि लफबरो येथे २०२६ च्या आयसीसी महिला टी२० विश्वचषकापूर्वीचे सराव सामने होणार आहेत.|title=Cardiff, Derby and Loughborough to host warm-up games ahead of ICC Women's T20 World Cup 2026 |publisher=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जुलै २०२५ |access-date=१५ जून २०२६}}</ref> सराव सामन्यांची संपूर्ण यादी १३ मे २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आली.<ref name="WarmSch">{{Cite web |date=2026-05-13 |trans-title=महिला टी२० विश्वचषकाला ३० दिवस बाकी असताना सराव सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर|title=Warm-up fixtures out with 30 days to Women's T20 World Cup |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/warm-up-fixtures-out-with-30-days-to-women-s-t20-world-cup |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref> === बक्षीसाची रक्कम === आयसीसीने या स्पर्धेसाठी ८.७६ दशलक्ष डॉलर्सची बक्षीस रक्कम निश्चित केली आहे, जी २०२४ च्या तुलनेत १० टक्क्यांनी अधिक आहे. विजेत्या संघाला किमान २.३४ दशलक्ष डॉलर्स दिले जातील; तसेच, उपांत्य फेरी आणि अंतिम सामना वगळता, प्रत्येक संघास त्यांनी जिंकलेल्या प्रत्येक सामन्यासाठी अतिरिक्त ३१,१५४ डॉलर्स मिळतील. <ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक २०२६ साठी विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा|title=Record prize money pot announced for Women's T20 World Cup 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/womens-t20-worldcup-2026/news/record-prize-money-pot-announced-for-women-s-t20-world-cup-2026 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६ |trans-title=आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक २०२६ च्या ट्रॉफी टूरची सुरुवात; आयसीसीकडून विक्रमी बक्षीस रकमेची घोषणा.|title=ICC ANNOUNCES RECORD PRIZE MONEY POT AS ICC WOMEN'S T20 WORLD CUP 2026 TROPHY TOUR GETS UNDERWAY |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announces-record-prize-money-pot-as-icc-women-s-t20-world-cup-2026-trophy-tour-gets-underway |access-date=१५ जून २०२६ |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |language=en}}</ref><ref name="faq"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ स्पर्धेसाठी बक्षीस रकमेचे वाटप<ref>{{Cite web |date=१३ एप्रिल २०२६|trans-title=आयसीसीने महिला टी-२० विश्वचषकासाठी एकूण बक्षीस रक्कम १० टक्क्यांनी वाढवली.|title=ICC increases total prize pool for Women's T20 World Cup by 10% |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-increases-total-prize-pool-for-women-s-t20-world-cup-2026-by-10-1531825 |access-date=१५ जून २०२६|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> ! rowspan="2" scope=col | स्थान ! rowspan="2" scope=col | संघ ! colspan="2" scope=colgroup | रक्कम |- ! scope=col | प्रत्येक संघास ! scope=col | एकूण |- | align=left | विजेते || {{center|1}} || $२.३४ दशलक्ष|| $२.३४ दशलक्ष |- | align=left | उपविजेते || {{center|1}} || $१.१७ दशलक्ष || $१.१७ दशलक्ष |- | align=left | उपांत्य फेरीतील संघ || {{center|2}} || $६७५,००० || $१.१५ दशलक्ष |- | align=left | ५–८ वे स्थान (गट फेरी) || {{center|४}} || {{TBA}} || |- | align=left | ९–१२ वे स्थान (गट फेरी) || {{center|४}} || {{TBA}} || |- | align=left | सामना विजेते|| {{center|३०}} || $३१,१५४ || $९३४,६२० |- class=sortbottom ! align=left | एकूण || {{center|१२}} || colspan="2" | $८.७६ दशलक्ष |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला टी२० विश्वचषक]] [[वर्ग:२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|*]] rh25fwa2x3sccll15k635tuile9l769 0 376731 2689310 2651958 2026-06-15T06:00:40Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689310 wikitext text/x-wiki '''केवलराम तुळशीराम काळे''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] [[भाजप]]तर्फे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाटमधून]] निवडून गेले होते.<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Kewalram Tulsiram Kale with 75114 defeats INC's Dr. Hemant Nanda Chimote |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638145-2024-11-23 |access-date=2024-11-23 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List |url=https://indianexpress.com/elections/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684567/ |access-date=2024-11-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Melghat Election Result 2024 LIVE: Kewalram Tulsiram Kale of BJP Wins |url=https://www.news18.com/elections/melghat-election-result-2024-live-leading-winner-mla-9129985.html |access-date=2024-11-23 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far">{{cite news |last1=Hindustantimes |date=23 November 2024 |title=Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124125058/https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-date=24 November 2024 |access-date=24 November 2024}}</ref><ref name="Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti">{{cite news |last1=CNBCTV18 |title=Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti |url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204100945/https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |archive-date=4 December 2024 |language=en}}</ref><ref name="Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat">{{cite news |last1=Election Commission of India |title=Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204101024/https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |archive-date=4 December 2024}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == काळे यांनी आपल्या राजकीय जीवनाची सुरुवात स्थानिक पातळीवरून केली. [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] [[मेळघाट]] या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागाच्या विकासासाठी त्यांनी कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी मेळघाटातील कुपोषण, आरोग्य सुविधा आणि रस्ते विकासाचे प्रश्न विधिमंडळात मांडले. २०१४ आणि २०१९ च्या निवडणुकीतही त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला होता. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील विस्थापित गावांचे पुनर्वसन आणि स्थानिकांचे हक्क या विषयांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला आहे <ref>{{cite web |url=https://www.lokmat.com/amravati/kevalram-kale-prepares-melghat-assembly/ |title=मेळघाट विधानसभेसाठी केवलराम काळे सज्ज |website=लोकमत |language=mr |access-date=१६ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> == सामाजिक कार्य == राजकारणाव्यतिरिक्त काळे यांनी आदिवासी समाजातील शिक्षण आणि रोजगारासाठी विविध उपक्रम राबवले आहेत. मेळघाटातील आदिवासी संस्कृतीचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी सामाजिक स्तरावर मोठे योगदान दिले आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अमरावती जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, केवलराम तुळशीराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 963kn0l8g6h3j71oq42acs0cbdgeo1w 2689311 2689310 2026-06-15T06:00:55Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689311 wikitext text/x-wiki '''केवलराम काळे''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] [[भाजप]]तर्फे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाटमधून]] निवडून गेले होते.<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Kewalram Tulsiram Kale with 75114 defeats INC's Dr. Hemant Nanda Chimote |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638145-2024-11-23 |access-date=2024-11-23 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List |url=https://indianexpress.com/elections/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684567/ |access-date=2024-11-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Melghat Election Result 2024 LIVE: Kewalram Tulsiram Kale of BJP Wins |url=https://www.news18.com/elections/melghat-election-result-2024-live-leading-winner-mla-9129985.html |access-date=2024-11-23 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far">{{cite news |last1=Hindustantimes |date=23 November 2024 |title=Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124125058/https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-date=24 November 2024 |access-date=24 November 2024}}</ref><ref name="Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti">{{cite news |last1=CNBCTV18 |title=Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti |url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204100945/https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |archive-date=4 December 2024 |language=en}}</ref><ref name="Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat">{{cite news |last1=Election Commission of India |title=Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204101024/https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |archive-date=4 December 2024}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == काळे यांनी आपल्या राजकीय जीवनाची सुरुवात स्थानिक पातळीवरून केली. [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] [[मेळघाट]] या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागाच्या विकासासाठी त्यांनी कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी मेळघाटातील कुपोषण, आरोग्य सुविधा आणि रस्ते विकासाचे प्रश्न विधिमंडळात मांडले. २०१४ आणि २०१९ च्या निवडणुकीतही त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला होता. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील विस्थापित गावांचे पुनर्वसन आणि स्थानिकांचे हक्क या विषयांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला आहे <ref>{{cite web |url=https://www.lokmat.com/amravati/kevalram-kale-prepares-melghat-assembly/ |title=मेळघाट विधानसभेसाठी केवलराम काळे सज्ज |website=लोकमत |language=mr |access-date=१६ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> == सामाजिक कार्य == राजकारणाव्यतिरिक्त काळे यांनी आदिवासी समाजातील शिक्षण आणि रोजगारासाठी विविध उपक्रम राबवले आहेत. मेळघाटातील आदिवासी संस्कृतीचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी सामाजिक स्तरावर मोठे योगदान दिले आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अमरावती जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, केवलराम तुळशीराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] b2w80w2jrizawyqk03v4c5wndv0km1c 2689312 2689311 2026-06-15T06:04:01Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689312 wikitext text/x-wiki '''केवलराम काळे''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] [[भाजप]]तर्फे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाटमधून]] निवडून गेले होते.<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Kewalram Tulsiram Kale with 75114 defeats INC's Dr. Hemant Nanda Chimote |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638145-2024-11-23 |access-date=2024-11-23 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List |url=https://indianexpress.com/elections/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684567/ |access-date=2024-11-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Melghat Election Result 2024 LIVE: Kewalram Tulsiram Kale of BJP Wins |url=https://www.news18.com/elections/melghat-election-result-2024-live-leading-winner-mla-9129985.html |access-date=2024-11-23 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far">{{cite news |last1=Hindustantimes |date=23 November 2024 |title=Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124125058/https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-date=24 November 2024 |access-date=24 November 2024}}</ref><ref name="Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti">{{cite news |last1=CNBCTV18 |title=Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti |url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204100945/https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |archive-date=4 December 2024 |language=en}}</ref><ref name="Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat">{{cite news |last1=Election Commission of India |title=Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204101024/https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |archive-date=4 December 2024}}</ref> तत्पूर्वी, २००९मध्ये ते विधानसभेत मेळघाटचे भाजपतर्फेच प्रतिनिधित्व केले होते. == राजकीय कारकीर्द == काळे यांनी आपल्या राजकीय जीवनाची सुरुवात स्थानिक पातळीवरून केली. [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] [[मेळघाट]] या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागाच्या विकासासाठी त्यांनी कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी मेळघाटातील कुपोषण, आरोग्य सुविधा आणि रस्ते विकासाचे प्रश्न विधिमंडळात मांडले. २०१४ आणि २०१९ च्या निवडणुकीतही त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला होता. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील विस्थापित गावांचे पुनर्वसन आणि स्थानिकांचे हक्क या विषयांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला आहे <ref>{{cite web |url=https://www.lokmat.com/amravati/kevalram-kale-prepares-melghat-assembly/ |title=मेळघाट विधानसभेसाठी केवलराम काळे सज्ज |website=लोकमत |language=mr |access-date=१६ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> == सामाजिक कार्य == राजकारणाव्यतिरिक्त काळे यांनी आदिवासी समाजातील शिक्षण आणि रोजगारासाठी विविध उपक्रम राबवले आहेत. मेळघाटातील आदिवासी संस्कृतीचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी सामाजिक स्तरावर मोठे योगदान दिले आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अमरावती जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, केवलराम तुळशीराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 3632qx1maaz4heopmjhcnq9sr0eb9nr 2689313 2689312 2026-06-15T06:04:35Z ~2026-24679-89 182431 /* राजकीय कारकीर्द */ 2689313 wikitext text/x-wiki '''केवलराम काळे''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] [[भाजप]]तर्फे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाटमधून]] निवडून गेले होते.<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Kewalram Tulsiram Kale with 75114 defeats INC's Dr. Hemant Nanda Chimote |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638145-2024-11-23 |access-date=2024-11-23 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List |url=https://indianexpress.com/elections/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684567/ |access-date=2024-11-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Melghat Election Result 2024 LIVE: Kewalram Tulsiram Kale of BJP Wins |url=https://www.news18.com/elections/melghat-election-result-2024-live-leading-winner-mla-9129985.html |access-date=2024-11-23 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far">{{cite news |last1=Hindustantimes |date=23 November 2024 |title=Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124125058/https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-date=24 November 2024 |access-date=24 November 2024}}</ref><ref name="Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti">{{cite news |last1=CNBCTV18 |title=Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti |url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204100945/https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |archive-date=4 December 2024 |language=en}}</ref><ref name="Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat">{{cite news |last1=Election Commission of India |title=Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204101024/https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |archive-date=4 December 2024}}</ref> तत्पूर्वी, २००९मध्ये ते विधानसभेत मेळघाटचे भाजपतर्फेच प्रतिनिधित्व केले होते. == राजकीय कारकीर्द == * २००९: आमदार काळे यांनी आपल्या राजकीय जीवनाची सुरुवात स्थानिक पातळीवरून केली. [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] [[मेळघाट]] या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागाच्या विकासासाठी त्यांनी कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी मेळघाटातील कुपोषण, आरोग्य सुविधा आणि रस्ते विकासाचे प्रश्न विधिमंडळात मांडले. २०१४ आणि २०१९ च्या निवडणुकीतही त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला होता. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील विस्थापित गावांचे पुनर्वसन आणि स्थानिकांचे हक्क या विषयांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला आहे <ref>{{cite web |url=https://www.lokmat.com/amravati/kevalram-kale-prepares-melghat-assembly/ |title=मेळघाट विधानसभेसाठी केवलराम काळे सज्ज |website=लोकमत |language=mr |access-date=१६ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> == सामाजिक कार्य == राजकारणाव्यतिरिक्त काळे यांनी आदिवासी समाजातील शिक्षण आणि रोजगारासाठी विविध उपक्रम राबवले आहेत. मेळघाटातील आदिवासी संस्कृतीचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी सामाजिक स्तरावर मोठे योगदान दिले आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अमरावती जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, केवलराम तुळशीराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 0ggj1quk171uoc8m1a1x9koavfvsl05 2689314 2689313 2026-06-15T06:06:10Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2689314 wikitext text/x-wiki '''केवलराम काळे''' हे एक पारंपारिक राजकारणी आहेत. हे [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] [[भाजप]]तर्फे [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाटमधून]] निवडून गेले होते.<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Kewalram Tulsiram Kale with 75114 defeats INC's Dr. Hemant Nanda Chimote |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638145-2024-11-23 |access-date=2024-11-23 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Melghat (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List |url=https://indianexpress.com/elections/melghat-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684567/ |access-date=2024-11-23 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Melghat Election Result 2024 LIVE: Kewalram Tulsiram Kale of BJP Wins |url=https://www.news18.com/elections/melghat-election-result-2024-live-leading-winner-mla-9129985.html |access-date=2024-11-23 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far">{{cite news |last1=Hindustantimes |date=23 November 2024 |title=Maharashtra election results: These candidates have won by biggest margins so far |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241124125058/https://www.hindustantimes.com/india-news/maharashtra-election-results-these-candidates-have-won-by-biggest-margins-so-far-101732376089333.html |archive-date=24 November 2024 |access-date=24 November 2024}}</ref><ref name="Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti">{{cite news |last1=CNBCTV18 |title=Maharashtra Elections 2024: 14 candidates win by over 1 lakh votes, all from Mahayuti |url=https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204100945/https://www.cnbctv18.com/india/politics/maharashtra-elections-2024-14-candidates-win-1-lakh-vote-margin-mahayuti-19513783.htm |archive-date=4 December 2024 |language=en}}</ref><ref name="Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat">{{cite news |last1=Election Commission of India |title=Maharastra Assembly Election Results 2024 - Melghat |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |access-date=4 December 2024 |date=23 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204101024/https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1341.htm |archive-date=4 December 2024}}</ref> तत्पूर्वी, २००९मध्ये ते विधानसभेत मेळघाटचे भाजपतर्फेच प्रतिनिधित्व केले होते. * त्यांचे वडील श्री. तुळशीराम रुपन काळे हे सुद्धा मेळघाटचे प्रतिनिधित्व केलेले आहे. == राजकीय कारकीर्द == * २००९: आमदार काळे यांनी आपल्या राजकीय जीवनाची सुरुवात स्थानिक पातळीवरून केली. [[अमरावती जिल्हा|अमरावती जिल्ह्यातील]] [[मेळघाट]] या दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागाच्या विकासासाठी त्यांनी कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी मेळघाटातील कुपोषण, आरोग्य सुविधा आणि रस्ते विकासाचे प्रश्न विधिमंडळात मांडले. २०१४ आणि २०१९ च्या निवडणुकीतही त्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवला होता. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील विस्थापित गावांचे पुनर्वसन आणि स्थानिकांचे हक्क या विषयांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला आहे <ref>{{cite web |url=https://www.lokmat.com/amravati/kevalram-kale-prepares-melghat-assembly/ |title=मेळघाट विधानसभेसाठी केवलराम काळे सज्ज |website=लोकमत |language=mr |access-date=१६ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> == सामाजिक कार्य == राजकारणाव्यतिरिक्त काळे यांनी आदिवासी समाजातील शिक्षण आणि रोजगारासाठी विविध उपक्रम राबवले आहेत. मेळघाटातील आदिवासी संस्कृतीचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी सामाजिक स्तरावर मोठे योगदान दिले आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अमरावती जिल्हा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, केवलराम तुळशीराम}} [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मेळघाटचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 5nqt48nyss2hjhxvzhanjwyv3vcpz0g 0 377567 2689155 2668978 2026-06-14T13:13:42Z ~2026-24679-89 182431 /* वतनदार समुदाय */ 2689155 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical term | name = वतनदार | native_name = वतनदार | native_name_lang = mr | meaning = वतनधारक / जमीनधारक | region = [[महाराष्ट्र]], [[दख्खन]] | historical_period = मध्ययुगीन भारत ते ब्रिटिशकाल | associated_with = [[वतन व्यवस्था]], [[मराठा साम्राज्य]] }} '''वतनदार''' किंवा '''वटंदर''' (मराठी : वतनदार) हा भारतीय संज्ञा असून त्याचा अर्थ '''वतनधारक''' किंवा '''जमीनधारक''' असा होतो. ही पदवी प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]]ातील जमीनधारक किंवा गावसेवक वर्गातील व्यक्तींना दिली जात असे.<ref>{{cite book |last=Catanach |first=I. J. |year=2023 |title=Rural Credit in Western India 1875–1930 |publisher=University of California Press |page=15 |isbn=978-0-520-32782-5}}</ref> सामान्यतः वतनदाराकडे '''वतन''' म्हणून ओळखली जाणारी जमीन किंवा हक्क असत. ही जमीन स्थानिक लोकांकडून कसली जात असे आणि त्या लोकांची उपजीविका काही प्रमाणात वतनदारावर अवलंबून असे. काही प्रसंगी एखाद्या शासकाकडून शौर्यपूर्ण लष्करी सेवा किंवा प्रशासकीय सेवेसाठी बक्षीस म्हणून एखाद्या व्यक्तीस वतन जमीन आणि '''वतनदार''' ही पदवी दिली जात असे.<ref>{{cite book |last=Wankhede |first=Deepak Mahadeo Rao |year=2009 |title=Geographical Thought of Dr. B.R. Ambedkar |publisher=Gautam Book Center |page=157 |isbn=978-81-87733-88-1}}</ref> वतन ही प्रामुख्याने '''वंशपरंपरागत करमुक्त जमीन किंवा अधिकार''' असत आणि त्या बदल्यात वतनदाराला गावासाठी काही विशिष्ट सेवा कराव्या लागत. == वतन व्यवस्था == मध्ययुगीन आणि आरंभीच्या आधुनिक काळात महाराष्ट्रात '''वतन व्यवस्था''' ही ग्रामीण प्रशासनाची महत्त्वाची रचना होती. गावातील विविध पदाधिकारी — जसे की [[पाटील]], [[कुलकर्णी]], [[देशमुख]] आणि [[देशपांडे]] — हे बहुधा वतनदार असत. या व्यवस्थेमध्ये वतनदारांना खालील कर्तव्ये आणि अधिकार असत: * गावातील महसूल व्यवस्थापन * शासकांच्या आदेशांचे स्थानिक अंमलबजावणी * न्यायनिवाडा व प्रशासनात सहभाग * लष्करी किंवा प्रशासकीय सेवा * गावातील धार्मिक आणि सामाजिक नेतृत्व या सेवांच्या मोबदल्यात त्यांना करमुक्त जमीन, महसुलातील हिस्सा किंवा इतर विशेष हक्क दिले जात. == वतन आणि इनाम यांतील फरक == '''वतन''' देण्याची पद्धत '''[[इनाम]]''' देण्याच्या पद्धतीपेक्षा वेगळी होती. {| class="wikitable" ! घटक ! वतन ! इनाम |- | स्वरूप | वंशपरंपरागत सेवा-अनुदान | भूतकाळातील सेवेसाठी बक्षीस |- | सेवा | सतत गावासाठी सेवा अपेक्षित | पूर्वीच्या सेवेसाठी मान्यता |- | अधिकार | गावकऱ्यांच्या विश्वासावर आधारित | सहसा कायमस्वरूपी |} == वतनदार समुदाय == इतिहासात महाराष्ट्रातील अनेक समुदायांमध्ये वतनदार आढळतात. * '''[[मराठा]] (शहाण्णव कुळी मराठा)''' – [[मराठा साम्राज्य]] आणि [[अहमदनगर सल्तनत]]च्या सैन्यातील सहभागामुळे अनेक मराठे वतनदार झाले. * '''[[कोळी]]''' – कोळी समाजातील काही कुटुंबे मराठा काळात जमीनधारक वतनदार म्हणून ओळखली जात.<ref>{{cite book |last=Guha |first=Sumit |year=2007 |title=Environment & Ethnicity in India |publisher=Cambridge University Press |page=91}}</ref> * '''[[वंजारी]]''' – मराठा व राजपूत राज्यांच्या सैन्यात सेवा केल्याबद्दल काही वंजारी कुटुंबांना वतन देण्यात आले. * '''[[ब्राह्मण]]''' – अनेक ब्राह्मण राजघराण्यांचे पुजारी किंवा प्रशासकीय अधिकारी होते आणि त्या सेवेसाठी त्यांना वतन दिले जात असे. * '''[[धनगर]]''' – मराठा साम्राज्यातील लष्करी सेवेसाठी काही धनगरांना वतन मिळाले. == इतिहास == महाराष्ट्रातील वतन व्यवस्था प्रामुख्याने [[यादव वंश|देवगिरीच्या यादव]] काळात विकसित झाली आणि पुढे [[बहमनी सल्तनत]], [[अहमदनगर सल्तनत]] आणि [[मराठा साम्राज्य]] काळात अधिक विकसित झाली. [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांच्या राज्यकाळात काही वतनदारांचे अधिकार नियंत्रित करण्यात आले आणि केंद्रीकृत प्रशासन मजबूत करण्यात आले. ब्रिटिश कालखंडात महसूल सुधारणा आणि जमीन व्यवस्थेतील बदलांमुळे पारंपरिक वतन व्यवस्थेत बदल झाले. स्वतंत्र भारतात '''वतन रद्द कायदे''' लागू करून वतन व्यवस्था अधिकृतपणे समाप्त करण्यात आली. == वतनदार पदांची उदाहरणे == {| class="wikitable" ! पद ! कार्य |- | [[पाटील]] | गाव प्रमुख व महसूल संकलन |- | [[कुलकर्णी]] | महसूल लेखा व नोंदी |- | [[देशमुख]] | परगणा स्तरावरील महसूल अधिकारी |- | [[देशपांडे]] | महसूल लेखापरीक्षण |} == हेही पहा == * [[बारा बलुतेदार]] * [[जागीरदार]] * [[सरंजामदार]] * [[जमीनदार]] * [[इनाम]] * [[रयत]] == संदर्भ == {{reflist}} == श्रेणी == [[श्रेणी:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[श्रेणी:भारतातील जमीन व्यवस्था]] [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारतातील सामाजिक इतिहास]] jkonjstonrjua9fdz7qqfnupizvreef 0 379127 2689237 2683899 2026-06-15T04:06:17Z ~2026-34885-95 184312 /* पुरस्कार */ 2689237 wikitext text/x-wiki '''मंगेश नरसिंह चिवटे''' हे [[मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष|मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता]] [[मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष|कक्षाचे]] मूळ संकल्पक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/maharashtra/mumbai/mangesh-chivate-appointment-of-mangesh-chivate-as-head-of-chamber|title=Mangesh Chivate : मुख्यमंत्री वैद्यकीय साहाय्यता कक्ष पूर्ण क्षमतेने सुरू होणार; मंगेश चिवटे यांची कक्ष प्रमुखपदी नियुक्‍ती|last=backup|first=backup|date=2022-07-23|website=Pudhari News|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai/mangesh-chivate-who-proposed-concept-of-chief-ministers-medical-assistance-cell-became-head-of-same-cell-rmm-97-3036574/|title=मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहायता कक्षाची संकल्पना मांडणारे मंगेश चिवटे झाले त्याच कक्षाचे प्रमुख {{!}} Mangesh Chivate who proposed concept of Chief Ministers Medical Assistance Cell became head of same cell rmm 97|date=2022-07-23|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref>[[एकनाथ शिंदे]] यांच्या मुख्यमंत्रीपदाच्या काळात चिवटे यांनी मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष प्रमुख म्हणून कार्य केले असून सध्या ते उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय मदत कक्षाचे प्रमुख असून राज्याचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे विशेष कार्य अधिकारी म्हणून कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/mangesh-chivate-deputy-chief-minister-announces-medical-aid-cell-mangesh-chivate-again-takes-charge|title=Mangesh Chivate : उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय मदत कक्षाची घोषणा; पुन्हा मंगेश चिवटेंकडे सोपवली धुरा|last=Prabhat|first=Dainik|website=Dainik Prabhat|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/ampstories/web-stories/maratha-reservation-linkage-between-government-and-manoj-jarangs-who-is-mangesh-chivte-ass88|title=Mangesh Chivate : सरकार आणि जरांगेंमधील दुवा ; कोण आहेत मंगेश चिवटे...|last=Sutar|first=Amol|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> {{Infobox officeholder|name=मंगेश नरसिंह चिवटे|image=|office=मुख्यमंत्र्यांचे मा. विशेष कार्य अधिकारी|office1=उपमुख्यमंत्र्यांचे विशेष कार्य अधिकारी|office3=मा. कक्ष प्रमुख, [[मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष]]|office4=कक्ष प्रमुख, उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष|nationality=[[भारतीय]]|alma_mater=[[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय]] पुणे|occupation=पत्रकार, रुग्णसेवक|awards=|mawards=बसवरत्न पुरस्कार|education=बीएड, एलएलबी|birth_place=[[करमाळा]], सोलापूर, महाराष्ट्र|website=https://mangeshchivate.com|caption=मंगेश चिवटे|term_start=|term_end=|term_end2=|term2=|termstart4=फेब्रुवारी २०२५|termend4=आतापर्यंत|termstart3=जुलै २०२२|term_end3=डिसेंबर २०२४}} == शिक्षण == मंगेश चिवटे यांचा जन्म सोलापूर जिल्ह्यातील [[करमाळा]] येथे झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/politics/shivsena-mangesh-chivte-is-preparing-to-contest-the-election-from-the-pune-teachers-constituency-shivsena-candidate-mahayuti-1371917|title=मोठी बातमी : मंगेश चिवटे शिक्षक मतदारसंघाची निवडणूक लढवण्याच्या तयारीत, मतदारसंघही ठरला?|last=माझा|first=विजय केसरकर, एबीपी|date=2025-07-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> शालेय शिक्षण करमाळा येथे पूर्ण करून त्यांनी पुण्यातील [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयातून]] आपले पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले. == प्रारंभिक जीवन == बी.एड., वकिली तसेच पत्रकारिता इत्यादी क्षेत्रात शिक्षण पूर्ण केल्यांनतर मंगेश चिवटे यांनी [[एबीपी माझा]], जय महाराष्ट्र, [[साम टीव्ही]], IBN लोकमत इ. वृत्तवाहिन्यांवर पत्रकार म्हणून काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/chief-minister-medical-assistance-fund-chief-and-cm-eknath-shinde-supporter-mangesh-chivte-is-likely-to-enter-politics/articleshow/101042234.cms|title=फडणवीसांनंतर शिंदेंचे OSDही सभागृहात? समर्थकांकडून राज्यभरात पोस्टर्स, राजकीय एंट्रीचे संकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> == कार्य == २०१४ मध्ये महाराष्ट्रात शिवसेना भाजप युतीचे सरकार स्थापन झाल्यानंतर, राज्यातील गरजू रुग्णांना तातडीने आर्थिक मदत मिळावी या उद्देशाने मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाची संकल्पना मंगेश चिवटे यांनी मांडली. तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांची या संकल्पनेला २०१५ मध्ये मान्यता मिळाली आणि मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाची स्थापना करण्यात आली. २०१७ मध्ये तत्कालीन नगरविकास मंत्री व आजचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या मार्गदर्शनाखाली शिवसेना वैद्यकीय मदत कक्षाची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/thane/additional-help-to-needy-patients-through-shiv-sena-medical-aid-cell/mh20210529110830763|title=राज्यात शिवसेनेचे वैद्यकीय मदत कक्ष ठरताहेत रुग्णांना वरदान|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2021-05-29|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाच्या माध्यमातून कर्करोग, हृदयविकार, किडनी प्रत्यारोपण यांसारख्या इतर २० गंभीर  आजारांसाठी गरजू रुग्णांना आर्थिक मदत दिली जाते. चिवटे यांनी या योजनेत पारदर्शकता आणण्यासाठी ऑनलाइन अर्ज प्रणाली, टोल-फ्री हेल्पलाईन आणि रुग्णालयांची ऑनलाईन नोंदणी प्रक्रिया सुरू केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/chief-ministers-medical-assistance-hospital-task-force-latest-marathi-news-1103259|title=मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधीसाठी अर्ज करणे होणार सुलभ, रुग्णालयांची संख्या वाढवणार|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2022-09-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref>त्यांच्या कार्यकाळात पन्नास हजारांहून अधिक रुग्णांना ४५० कोटी रुपयांची वैद्यकीय मदत वितरित केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/business/historic-performance-of-chief-minister-medical-assistance-fund-321-crore-rupees-financial-assistance-to-patients-in-2-years-1310998|title=मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाची मोठी कामगिरी, 2 वर्षात रुग्णांना 321 कोटींचं अर्थसहाय्य|last=मुठाळ|first=अभिषेक|date=2024-09-06|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/cm-relief-fund-156-crore-financial-assistance-in-17-months-from-the-cm-relief-fund-helth-marathi-news-1236365|title=17 महिन्यात 156 कोटींचं अर्थसहाय्य, मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधीचा आलेख चढता|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2023-12-10|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> == पदे आणि जबाबदाऱ्या == * मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी कक्ष प्रमुख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/politics/chief-ministers-special-team-7-people-will-be-selected-from-the-state-au124-764795.html|title=Eknath Shinde : मुख्यमंत्र्यांची स्पेशल 'टीम', सात अधिकाऱ्यांमध्ये राज्यभरातून कोणा-कोणाची वर्णी ?|last=Marathi|first=TV9|date=2022-07-23|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> * विशेष कार्य अधिकारी (OSD), मुख्यमंत्री कार्यालय * उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी कक्ष प्रमुख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/on-eknath-shinde-birthday-deputy-chief-minister-announces-medical-aid-cell-in-the-state-mangesh-chivte-takes-responsibility-1343588|title=एकनाथ शिंदेंच्या वाढदिनी उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय मदत कक्षाची घोषणा; मंगेश चिवटेंकडे जबाबदारी|last=माझा|first=परशराम पाटील, एबीपी|date=2025-02-10|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/maharashtra-politics-why-did-eknath-shinde-establish-a-separate-deputy-chief-minister-medical-support-aid-cell-fadnavis-also-had-one-when-shinde-was-cm-but-a-a607/|title=एकनाथ शिंदेंनी का स्थापन केला स्वतंत्र उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय सहायता कक्ष? शिंदे CM असताना फडणवीसांकडेही होता, पण...|last=author/online-lokmat|date=2025-02-17|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> * विशेष कार्य अधिकारी (OSD), उपमुख्यमंत्री कार्यालय<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/solapur/eknath-shindes-osd-mangesh-chivtes-brother-mahesh-chivte-was-beaten-up-digvijay-bagal-made-a-statement-after-the-accusation-attack-was-carried-out-through-their-personal-financial-transactions-1389529|title=एकनाथ शिंदेंचे ओएसडी मंगेश चिवटेंच्या भावाला मारहाण; आरोपानंतर दिग्विजय बागलांनी केला खुलासा, म|last=माझा|first=सुनील दिवाण, एबीपी|date=2025-10-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> == सामाजिक कार्य == मंगेश चिवटे यांनी आरोग्यदूत म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात विविध वैद्यकीय शिबिरे, मोफत उपचार उपक्रम आणि जनजागृती मोहिमा राबवल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/kolhapur/todays-latest-marathi-news-kop23b33220-txt-kopcity-today-20231219122414|title=शिरोली दुमालात रक्‍तदान, नेत्र तपासणी शिबिर|last=CD|date=2023-12-19|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> त्यांनी गरजू रुग्णांना थेट मदत मिळावी यासाठी दलालांची साखळी तोडण्यावर भर दिला. == पुरस्कार == बसवरत्न पुरस्कार २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/maharashtra/solapur/basavaratna-award-conferred-on-mangesh-chivte|title=साेलापूर : मंगेश चिवटे यांना बसवरत्न पुरस्कार प्रदान|last=चौगुले|first=अमृता|date=2023-05-11|website=Pudhari News|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> फेमस पुरस्कार २०२५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} krn11u45yd4jdoexkbpjo36h4s6u8hl 2689238 2689237 2026-06-15T04:10:01Z ~2026-34885-95 184312 /* */ 2689238 wikitext text/x-wiki '''मंगेश नरसिंह चिवटे''' हे [[मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष|मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता]] [[मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष|कक्षाचे]] मूळ संकल्पक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/maharashtra/mumbai/mangesh-chivate-appointment-of-mangesh-chivate-as-head-of-chamber|title=Mangesh Chivate : मुख्यमंत्री वैद्यकीय साहाय्यता कक्ष पूर्ण क्षमतेने सुरू होणार; मंगेश चिवटे यांची कक्ष प्रमुखपदी नियुक्‍ती|last=backup|first=backup|date=2022-07-23|website=Pudhari News|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai/mangesh-chivate-who-proposed-concept-of-chief-ministers-medical-assistance-cell-became-head-of-same-cell-rmm-97-3036574/|title=मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहायता कक्षाची संकल्पना मांडणारे मंगेश चिवटे झाले त्याच कक्षाचे प्रमुख {{!}} Mangesh Chivate who proposed concept of Chief Ministers Medical Assistance Cell became head of same cell rmm 97|date=2022-07-23|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref>[[एकनाथ शिंदे]] यांच्या मुख्यमंत्रीपदाच्या काळात चिवटे यांनी मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष प्रमुख म्हणून कार्य केले असून सध्या ते उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय मदत कक्षाचे प्रमुख असून राज्याचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचे विशेष कार्य अधिकारी म्हणून कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/mangesh-chivate-deputy-chief-minister-announces-medical-aid-cell-mangesh-chivate-again-takes-charge|title=Mangesh Chivate : उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय मदत कक्षाची घोषणा; पुन्हा मंगेश चिवटेंकडे सोपवली धुरा|last=Prabhat|first=Dainik|website=Dainik Prabhat|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sarkarnama.esakal.com/ampstories/web-stories/maratha-reservation-linkage-between-government-and-manoj-jarangs-who-is-mangesh-chivte-ass88|title=Mangesh Chivate : सरकार आणि जरांगेंमधील दुवा ; कोण आहेत मंगेश चिवटे...|last=Sutar|first=Amol|website=Politics News on Sarkarnama|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> {{Infobox officeholder|name=मंगेश नरसिंह चिवटे|image=|office=मुख्यमंत्र्यांचे मा. विशेष कार्य अधिकारी|office1=उपमुख्यमंत्र्यांचे विशेष कार्य अधिकारी|office3=मा. कक्ष प्रमुख, [[मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष]]|office4=कक्ष प्रमुख, उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्ष|nationality=[[भारतीय]]|alma_mater=[[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय]] पुणे|occupation=पत्रकार, रुग्णसेवक|awards=|mawards=बसवरत्न पुरस्कार फेमस पुरस्कार २०२५|education=बीएड, एलएलबी|birth_place=[[करमाळा]], सोलापूर, महाराष्ट्र|website=https://mangeshchivate.com|caption=मंगेश चिवटे|term_start=|term_end=|term_end2=|term2=|termstart4=फेब्रुवारी २०२५|termend4=आतापर्यंत|termstart3=जुलै २०२२|term_end3=डिसेंबर २०२४}} == शिक्षण == मंगेश चिवटे यांचा जन्म सोलापूर जिल्ह्यातील [[करमाळा]] येथे झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/politics/shivsena-mangesh-chivte-is-preparing-to-contest-the-election-from-the-pune-teachers-constituency-shivsena-candidate-mahayuti-1371917|title=मोठी बातमी : मंगेश चिवटे शिक्षक मतदारसंघाची निवडणूक लढवण्याच्या तयारीत, मतदारसंघही ठरला?|last=माझा|first=विजय केसरकर, एबीपी|date=2025-07-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> शालेय शिक्षण करमाळा येथे पूर्ण करून त्यांनी पुण्यातील [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयातून]] आपले पदवीचे शिक्षण पूर्ण केले. == प्रारंभिक जीवन == बी.एड., वकिली तसेच पत्रकारिता इत्यादी क्षेत्रात शिक्षण पूर्ण केल्यांनतर मंगेश चिवटे यांनी [[एबीपी माझा]], जय महाराष्ट्र, [[साम टीव्ही]], IBN लोकमत इ. वृत्तवाहिन्यांवर पत्रकार म्हणून काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/chief-minister-medical-assistance-fund-chief-and-cm-eknath-shinde-supporter-mangesh-chivte-is-likely-to-enter-politics/articleshow/101042234.cms|title=फडणवीसांनंतर शिंदेंचे OSDही सभागृहात? समर्थकांकडून राज्यभरात पोस्टर्स, राजकीय एंट्रीचे संकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> == कार्य == २०१४ मध्ये महाराष्ट्रात शिवसेना भाजप युतीचे सरकार स्थापन झाल्यानंतर, राज्यातील गरजू रुग्णांना तातडीने आर्थिक मदत मिळावी या उद्देशाने मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाची संकल्पना मंगेश चिवटे यांनी मांडली. तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांची या संकल्पनेला २०१५ मध्ये मान्यता मिळाली आणि मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाची स्थापना करण्यात आली. २०१७ मध्ये तत्कालीन नगरविकास मंत्री व आजचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या मार्गदर्शनाखाली शिवसेना वैद्यकीय मदत कक्षाची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/thane/additional-help-to-needy-patients-through-shiv-sena-medical-aid-cell/mh20210529110830763|title=राज्यात शिवसेनेचे वैद्यकीय मदत कक्ष ठरताहेत रुग्णांना वरदान|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2021-05-29|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाच्या माध्यमातून कर्करोग, हृदयविकार, किडनी प्रत्यारोपण यांसारख्या इतर २० गंभीर  आजारांसाठी गरजू रुग्णांना आर्थिक मदत दिली जाते. चिवटे यांनी या योजनेत पारदर्शकता आणण्यासाठी ऑनलाइन अर्ज प्रणाली, टोल-फ्री हेल्पलाईन आणि रुग्णालयांची ऑनलाईन नोंदणी प्रक्रिया सुरू केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/chief-ministers-medical-assistance-hospital-task-force-latest-marathi-news-1103259|title=मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधीसाठी अर्ज करणे होणार सुलभ, रुग्णालयांची संख्या वाढवणार|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2022-09-23|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref>त्यांच्या कार्यकाळात पन्नास हजारांहून अधिक रुग्णांना ४५० कोटी रुपयांची वैद्यकीय मदत वितरित केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/business/historic-performance-of-chief-minister-medical-assistance-fund-321-crore-rupees-financial-assistance-to-patients-in-2-years-1310998|title=मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता कक्षाची मोठी कामगिरी, 2 वर्षात रुग्णांना 321 कोटींचं अर्थसहाय्य|last=मुठाळ|first=अभिषेक|date=2024-09-06|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/cm-relief-fund-156-crore-financial-assistance-in-17-months-from-the-cm-relief-fund-helth-marathi-news-1236365|title=17 महिन्यात 156 कोटींचं अर्थसहाय्य, मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधीचा आलेख चढता|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2023-12-10|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> == पदे आणि जबाबदाऱ्या == * मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी कक्ष प्रमुख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/politics/chief-ministers-special-team-7-people-will-be-selected-from-the-state-au124-764795.html|title=Eknath Shinde : मुख्यमंत्र्यांची स्पेशल 'टीम', सात अधिकाऱ्यांमध्ये राज्यभरातून कोणा-कोणाची वर्णी ?|last=Marathi|first=TV9|date=2022-07-23|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> * विशेष कार्य अधिकारी (OSD), मुख्यमंत्री कार्यालय * उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी कक्ष प्रमुख<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/on-eknath-shinde-birthday-deputy-chief-minister-announces-medical-aid-cell-in-the-state-mangesh-chivte-takes-responsibility-1343588|title=एकनाथ शिंदेंच्या वाढदिनी उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय मदत कक्षाची घोषणा; मंगेश चिवटेंकडे जबाबदारी|last=माझा|first=परशराम पाटील, एबीपी|date=2025-02-10|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/maharashtra/maharashtra-politics-why-did-eknath-shinde-establish-a-separate-deputy-chief-minister-medical-support-aid-cell-fadnavis-also-had-one-when-shinde-was-cm-but-a-a607/|title=एकनाथ शिंदेंनी का स्थापन केला स्वतंत्र उपमुख्यमंत्री वैद्यकीय सहायता कक्ष? शिंदे CM असताना फडणवीसांकडेही होता, पण...|last=author/online-lokmat|date=2025-02-17|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> * विशेष कार्य अधिकारी (OSD), उपमुख्यमंत्री कार्यालय<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/solapur/eknath-shindes-osd-mangesh-chivtes-brother-mahesh-chivte-was-beaten-up-digvijay-bagal-made-a-statement-after-the-accusation-attack-was-carried-out-through-their-personal-financial-transactions-1389529|title=एकनाथ शिंदेंचे ओएसडी मंगेश चिवटेंच्या भावाला मारहाण; आरोपानंतर दिग्विजय बागलांनी केला खुलासा, म|last=माझा|first=सुनील दिवाण, एबीपी|date=2025-10-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> == सामाजिक कार्य == मंगेश चिवटे यांनी आरोग्यदूत म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात विविध वैद्यकीय शिबिरे, मोफत उपचार उपक्रम आणि जनजागृती मोहिमा राबवल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/kolhapur/todays-latest-marathi-news-kop23b33220-txt-kopcity-today-20231219122414|title=शिरोली दुमालात रक्‍तदान, नेत्र तपासणी शिबिर|last=CD|date=2023-12-19|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> त्यांनी गरजू रुग्णांना थेट मदत मिळावी यासाठी दलालांची साखळी तोडण्यावर भर दिला. == पुरस्कार == बसवरत्न पुरस्कार २०२३<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pudhari.news/maharashtra/solapur/basavaratna-award-conferred-on-mangesh-chivte|title=साेलापूर : मंगेश चिवटे यांना बसवरत्न पुरस्कार प्रदान|last=चौगुले|first=अमृता|date=2023-05-11|website=Pudhari News|language=mr|access-date=2026-04-19}}</ref> फेमस पुरस्कार २०२५ == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} a8ubgbtsak17wd4y8ks8902j61j0k3m 0 380479 2689176 2688922 2026-06-14T15:59:51Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2689176 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[File:गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज.jpg|thumb|गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज]] {{Infobox person | successor = ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे |नाव=ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे|मृत्यू_दिनांक=कार्तिक वद्य त्रयोदशी, सन १९९२|चिरविश्रांतिस्थान=श्रीक्षेत्र पंढरपूर श्री सदगुरू अलिबागकर महाराज मठ|मूळ_गाव=पालगड महाडीककोंड, दापोली तालुका, महाराष्ट्र|ख्याती=वारकरी संप्रदायाचा प्रसार, हरिनाम सप्ताह, दिंडी परंपरा|धर्म=हिंदू|अपत्ये=ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे}} '''वैकुंठवासी ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे''' हे महाराष्ट्रातील [[वारकरी संप्रदाय]]ातील आदरणीय गुरुवर्य, कीर्तनकार व समाजप्रबोधनकार होते. ते '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज फडाचे''' प्रमुख उत्तराधिकारी होते. १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांच्या निधनानंतर त्यांनी फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली व रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण तसेच महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायाचा प्रसार केला. गोपाळबाबा वाजे यांचा जन्म गवळी समाजातील शेतकरी कुटुंबात झाला. दापोली तालुक्यातील पालगड महाडीककोंड हे त्यांचे मूळ गाव होते. गवळी समाजातील थोर संत व प्रबोधनकार म्हणून त्यांना ओळखले जाते. ==प्रमुख आध्यात्मिक व सामाजिक कार्य== '''कार्याची सुरुवात:''' १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांचे निधन झाल्यानंतर, गोपाळबाबा वाजे यांनी त्यांच्या कार्याची धुरा सांभाळली. [[File:वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर.jpg|thumb|वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर]] गोपाळबाबा वाजे यांनी रायगड जिल्हा व उत्तर कोकणात [[वारकरी संप्रदाय]]ाचा प्रसार करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी [[पंढरपूर]], [[आळंदी]] तसेच महाराष्ट्रातील विविध भागांत दिंडी, हरिनाम सप्ताह, कीर्तन व प्रवचनांच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला. परमार्थासोबत समाजप्रबोधनाचे कार्यही त्यांनी कीर्तनातून केले. कोकणातील अनेक गावांमध्ये हरिनाम सप्ताह आयोजित करून लोकांना भगवंत भक्तीबरोबर सामाजिक मूल्यांचा संदेश दिला. साध्या व सोप्या भाषेतील त्यांच्या कीर्तनांमुळे अनेक हरिभक्त निर्माण झाले. '''धर्मप्रसार:''' त्यांनी प्रामुख्याने रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण आणि महाराष्ट्रभर पायी दौरे करून कीर्तन आणि प्रवचनांच्या माध्यमातून घराघरांत विठ्ठल भक्ती पोहोचवली. '''जातीभेद निर्मूलन: ''' वारकरी संप्रदायाच्या मूळ तत्त्वानुसार त्यांनी समाजातील उच्च-नीच भाव, जातीभेद विसरून सर्वांना एकाच भक्तीच्या धाग्यात गोवले. '''व्यसनमुक्तीवर भर:''' त्यांच्या कीर्तनात केवळ तात्त्विक विवेचन नसायचे, तर ते व्यावहारिक नैतिकतेवर भर द्यायचे. कोकणातील ग्रामीण भागातील तरुणांना व्यसनांपासून दूर करून त्यांना वारीच्या आणि अभ्यासाच्या मार्गाला लावण्याचे मोठे श्रेय त्यांना जाते. '''शिस्तबद्ध वारी सोहळा:''' गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी आखून दिलेले कडक नियम त्यांनी पुढे तसेच लागू ठेवले. पंढरपूर वारीमध्ये त्यांच्या दिंडीची शिस्त, वारकऱ्यांचा सात्त्विक पेहराव आणि भजनाचा दर्जा नेहमीच उच्च असतो. त्यांच्या या निस्पृह आणि त्यागी सेवाभावामुळेच वारकरी संप्रदायात त्यांना अत्यंत आदराचे आणि 'गुरुवर्य' पदाचे स्थान मिळाले. ==अलिबागकर महाराजांचा वारसा== '''उत्तराधिकारी:''' गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांच्या रसाळ वाणीने आणि पवित्र आचरणाने गोपाळबाबा प्रभावित झाले होते त्यांनी महाराजांचे पूर्णपणे शिष्यत्व पत्करले. ते अलिबागकर महाराजांचे सर्वात विश्वासू आणि लाडके शिष्य बनले. '''फडाची धुरा: ''' १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी महासमाधी घेतल्यानंतर, फडाची संपूर्ण जबाबदारी गोपाळबाबांवर आली. त्यांनी अत्यंत निष्ठेने अलिबागकर महाराज फडाचे नेतृत्व केले. == मठ व परंपरा == '''सद्गुरू अलिबागकर महाराज मठ''' (अलिबागकर महाराज फड) हा [[पंढरपूर]] येथील कासार घाट परिसरातील एक प्रमुख वारकरी मठ मानला जातो. या मठाच्या माध्यमातून वारकरी परंपरेचा प्रसार करण्यात आला. मुंबईतील दादर पश्चिम येथील डी. एल. वैद्य रोडवरील विठ्ठल मंदिरात त्यांच्या गाथ्यावरील भजने व कीर्तनाची परंपरा आजही सुरू आहे. == दिंडी परंपरा == त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली रायगड जिल्ह्यातील संभे (कोलाड) ते श्रीक्षेत्र [[आळंदी]] अशी पायी दिंडी अनेक वर्षांपासून आयोजित केली जाते. हा सोहळा अनेक वर्षांपासून अविरत सुरू असून तो भाविकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. रायगड व रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अनेक गावांमध्ये वार्षिक श्रीहरिनाम सप्ताह सुरू करण्यात त्यांचे योगदान मानले जाते. == वारस == गोपाळबाबा वाजे यांच्या अलिबागकर महाराज फड परंपरेचे विद्यमान वारसदार ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे हे आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{cite web |url=https://www.newsaajtakmarathi.com/2021/11/blog-post_1.html?m=1⁠� |title=श्रीगुरु गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर महाराज यांचा पुण्यस्मरण सोहळा |website=News Aaj Tak Marathi |access-date=12 June 2026}} {{cite web |url=https://krushival.in/dumdumla-vithunama-alarm-in-raigad/⁠� |title=रायगडमध्ये विठूनामाचा गजर |website=Krushival |access-date=12 June 2026}} <nowiki/>::: [[Category:वारकरी संप्रदाय]] [[Category:मराठी संत]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] 742iigu3hjpbf6bieg8r5k65c83bktt 0 380493 2689148 2688990 2026-06-14T13:02:52Z Aditya tamhankar 80177 2689148 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] hfbac5jm4jat5p879316ybsie5i1xxw 2689154 2689148 2026-06-14T13:13:11Z Aditya tamhankar 80177 2689154 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 85gjc6bji946befbn29xu325vj9x6g8 2689247 2689154 2026-06-15T04:53:47Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689247 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६ | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 39tt6mcmsrcxly4l37qxpixlunp08gt 2689251 2689247 2026-06-15T04:57:29Z Aditya tamhankar 80177 2689251 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] cg9q0rv8hw63lpad2ua4ei3o05u6xg1 2689252 2689251 2026-06-15T04:59:26Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689252 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 3vgdrlqb8je13gvx5lkspn3yfd5dre1 2689254 2689252 2026-06-15T05:03:10Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689254 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] o2md13z9dvgkudm734xhy6ra4l5t2v5 2689257 2689254 2026-06-15T05:09:13Z Aditya tamhankar 80177 2689257 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] grcy2t6lo8y8ykq1r787x71iy7swpmn 2689261 2689257 2026-06-15T05:12:04Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689261 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 7gbq7jxg12shaole5069at3uv34rg6q 2689268 2689261 2026-06-15T05:15:05Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689268 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 9yti8od16ivtf3q373iz2ygitfd13iz 2689272 2689268 2026-06-15T05:20:38Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689272 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] d972qx3we4ezj7ybepzajf8q1i8e0m1 2689319 2689272 2026-06-15T06:17:45Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689319 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ९ | [[१९८९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८९]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा]] | २९४ | २ डिसेंबर १९८९ — ११ डिसेंबर १९९४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १० | [[१९९४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९४]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा]] | २९४ | १२ डिसेंबर १९९४ — १० ऑक्टोबर १९९९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] pv0htle8tweazfxn6pflnrtgh1p086e 2689326 2689319 2026-06-15T06:32:11Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689326 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ९ | [[१९८९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८९]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा]] | २९४ | २ डिसेंबर १९८९ — ११ डिसेंबर १९९४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १० | [[१९९४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९४]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा]] | २९४ | १२ डिसेंबर १९९४ — १० ऑक्टोबर १९९९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ११ | [[१९९९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९९]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा]] | २९४ | ११ ऑक्टोबर १९९९ — १३ मे २००४ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १२ | [[२००४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००४]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा]] | २९४ | १४ मे २००४ — १३ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १३ | [[२००९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००९]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा]] | २९४ | ३ जून २००९ — २८ एप्रिल २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १४ | [[२०१४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०१४]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा]] | १७५ | १९ जून २०१४ — २३ मे २०१९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १५ | [[२०१९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०१९]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] | १७५ | १२ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १६ | [[२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०२४]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] | १७५ | ५ जून २०२४ — ''सद्य'' | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] jvmolfe852gnfeh0y4ia4cvx1nnzivs 2689334 2689326 2026-06-15T06:38:25Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689334 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ९ | [[१९८९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८९]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा]] | २९४ | २ डिसेंबर १९८९ — ११ डिसेंबर १९९४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १० | [[१९९४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९४]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा]] | २९४ | १२ डिसेंबर १९९४ — १० ऑक्टोबर १९९९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ११ | [[१९९९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९९]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा]] | २९४ | ११ ऑक्टोबर १९९९ — १३ मे २००४ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १२ | [[२००४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००४]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा]] | २९४ | १४ मे २००४ — १३ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १३ | [[२००९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००९]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा]] | २९४ | ३ जून २००९ — २८ एप्रिल २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १४ | [[२०१४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०१४]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा]] | १७५ | १९ जून २०१४ — २३ मे २०१९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १५ | [[२०१९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०१९]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] | १७५ | १२ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १६ | [[२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०२४]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)|आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] | १७५ | ५ जून २०२४ — ''सद्य'' | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] ph994gbootozboy2mzro9jxywyplfaa 2689335 2689334 2026-06-15T06:39:19Z Aditya tamhankar 80177 /* आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून) */ 2689335 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ९ | [[१९८९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८९]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा]] | २९४ | २ डिसेंबर १९८९ — ११ डिसेंबर १९९४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १० | [[१९९४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९४]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा]] | २९४ | १२ डिसेंबर १९९४ — १० ऑक्टोबर १९९९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ११ | [[१९९९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९९]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा]] | २९४ | ११ ऑक्टोबर १९९९ — १३ मे २००४ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १२ | [[२००४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००४]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा]] | २९४ | १४ मे २००४ — १३ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १३ | [[२००९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००९]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा]] | २९४ | ३ जून २००९ — २८ एप्रिल २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १४ | [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१४|२०१४]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा]] | १७५ | १९ जून २०१४ — २३ मे २०१९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १५ | [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] | १७५ | १२ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १६ | [[२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०२४]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)|आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] | १७५ | ५ जून २०२४ — ''सद्य'' | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 9l25c4702yxl1qfdlz079xqodv9imkf 2689337 2689335 2026-06-15T06:49:50Z Aditya tamhankar 80177 /* राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले) */ 2689337 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (अस्तित्वात असलेले)== ===आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ९ | [[१९८९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८९]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा]] | २९४ | २ डिसेंबर १९८९ — ११ डिसेंबर १९९४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १० | [[१९९४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९४]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा]] | २९४ | १२ डिसेंबर १९९४ — १० ऑक्टोबर १९९९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ११ | [[१९९९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९९]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा]] | २९४ | ११ ऑक्टोबर १९९९ — १३ मे २००४ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १२ | [[२००४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००४]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा]] | २९४ | १४ मे २००४ — १३ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १३ | [[२००९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००९]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा]] | २९४ | ३ जून २००९ — २८ एप्रिल २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १४ | [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१४|२०१४]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा]] | १७५ | १९ जून २०१४ — २३ मे २०१९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १५ | [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] | १७५ | १२ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १६ | [[२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०२४]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)|आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] | १७५ | ५ जून २०२४ — ''सद्य'' | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)#आमदार|सदस्य]] |} ==राज्य/केंद्रशासित प्रदेश विधानमंडळे (विसर्जित झालेले)== ===आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र राज्य|<span style="color:white;">'''आंध्र'''</span>]] |- | १ | १९५३<ref name="InterimAndhra" group="n">१९५२ साली गठित झालेली मद्रास विधानसभेतील १९६ जागांसह नवनिर्मित आंध्र राज्याची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५६ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्रची अंतरिम विधानसभा (१९५३—१९५६)]] | १९० | १ ऑक्टोबर १९५३ — २० मार्च १९५५ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्रची अंतरिम विधानसभा (१९५३—१९५६)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५५ आंध्र विधानसभा निवडणूक|१९५५]] | [[आंध्रची पहिली विधानसभा]] | १९६ | २८ मार्च १९५५ — ३१ ऑक्टोबर १९५६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्रची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 9u0ht9vgq15sip15pbt6r96j18byi81 2689338 2689337 2026-06-15T06:51:11Z Aditya tamhankar 80177 2689338 wikitext text/x-wiki सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. ==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)== ===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! स्थापना वर्ष ! सभागृह ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राज्यसभा|<span style="color:white;">'''राज्यसभा'''</span>]] |- | १ | १९५२ | [[राज्यसभा]] | २४५ | १९५२ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]] |} * राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. ===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लोकसभा|<span style="color:white;">'''लोकसभा'''</span>]] |- | १ | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | ४९९ | १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | ४९६ | ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | ४९६ | २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[चौथी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२० | rowspan="2" |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७० | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०) |- | ५ | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | ५२५ | १५ मार्च १९७१ — १८ जानेवारी १९७७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | rowspan="2" |[[सहावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४१ | rowspan="2" |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९ | style="background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}" | | [[भारतीय लोक दल]]<ref name="Janata" group="n">जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .</ref> (१९७७- जुलै १९७९) | rowspan="2" |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९) |- | ७ | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | ५३४ | १८ जानेवारी १९८० — ३१ डिसेंबर १९८४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | ५४१ | ३१ डिसेंबर १९८४ — २७ नोव्हेंबर १९८९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[नववी लोकसभा]] | rowspan="2" |५२९ | rowspan="2" |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१ | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (१९८९-१९९०) | rowspan="2" |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१) |- | १० | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | ५३४ | २० जून १९९१ — १० मे १९९६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[अकरावी लोकसभा]] | rowspan="2" |५४३ | rowspan="2" |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६) | rowspan="2" |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८) |- | १२ | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] | ५४३ | २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १३ | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] | ५४३ | २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १४ | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | ५४३ | २ जून २००४ — १८ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १५ | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] | ५४३ | १ जून २००९ — १८ मे २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १६ | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] | ५४३ | ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १७ | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | ५४३ | १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |- | १८ | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | ५४३ | ९ जून २०२४ पासून | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]] |} ==अस्तित्वात असलेल्या राज्य/केंद्रशासित प्रदेशांची विधानमंडळे== ===आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६ पासून)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | १९५६<ref name="InterimAndhraP" group="n">१९५२ साली गठित झालेली हैदराबाद विधानसभा आणि १९५५ साली गठित झालेली आंध्र विधानसभा या दोन्ही विधानसभा १९५६ साली एकत्रित करुन नवनिर्मित आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५७ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)]] | ३०१ | १ नोव्हेंबर १९५६ — २४ फेब्रुवारी १९५७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अंतरिम विधानसभा (१९५६—१९५७)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९५७]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा]] | ३०१ | २५ फेब्रुवारी १९५७ — २५ फेब्रुवारी १९६२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ३ | [[१९६२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६२]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा]] | ३०० | २५ फेब्रुवारी १९६२ — २४ फेब्रुवारी १९६७ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची दुसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[१९६७ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा]] | rowspan="2" |२८७ | rowspan="2" |२० मार्च १९६७ — २० मार्च १९७२ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९) | rowspan="2" |[[आंध्र प्रदेशची तिसरी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७२) |- | ५ | [[१९७२ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७२]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा]] | २८७ | २० मार्च १९७२ — १ मार्च १९७८ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] | [[आंध्र प्रदेशची चौथी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ६ | [[१९७८ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९७८]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा]] | २९४ | ६ मार्च १९७८ — ८ जानेवारी १९८३ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची पाचवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ७ | [[१९८३ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८३]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा]] | २९४ | ९ जानेवारी १९८३ — ४ मार्च १९८५ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ८ | [[१९८५ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८५]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा]] | २९४ | १० मार्च १९८५ — १ डिसेंबर १९८९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची सातवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ९ | [[१९८९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९८९]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा]] | २९४ | २ डिसेंबर १९८९ — ११ डिसेंबर १९९४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[आंध्र प्रदेशची आठवी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १० | [[१९९४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९४]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा]] | २९४ | १२ डिसेंबर १९९४ — १० ऑक्टोबर १९९९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची नववी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | ११ | [[१९९९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|१९९९]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा]] | २९४ | ११ ऑक्टोबर १९९९ — १३ मे २००४ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची दहावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १२ | [[२००४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००४]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा]] | २९४ | १४ मे २००४ — १३ मे २००९ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची अकरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १३ | [[२००९ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२००९]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा]] | २९४ | ३ जून २००९ — २८ एप्रिल २०१४ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्र प्रदेशची बारावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १४ | [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१४|२०१४]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा]] | १७५ | १९ जून २०१४ — २३ मे २०१९ | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची तेरावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १५ | [[आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] | १७५ | १२ जून २०१९ — ५ जून २०२४ | style="background-color: {{वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतू काँग्रेस पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |- | १६ | [[२०२४ आंध्र प्रदेश विधानसभा निवडणुका|२०२४]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)|आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] | १७५ | ५ जून २०२४ — ''सद्य'' | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)#आमदार|सदस्य]] |} ==विसर्जित झालेल्या राज्य/केंद्रशासित प्रदेशांची विधानमंडळे== ===आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! निवडणूक वर्ष ! सभागृह क्र. ! सदस्यसंख्या ! कार्यकाळ ! colspan="2"|बहुमत पक्ष<ref name="PM/CM" group="n">जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.</ref> ! सदस्य |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र राज्य|<span style="color:white;">'''आंध्र'''</span>]] |- | १ | १९५३<ref name="InterimAndhra" group="n">१९५२ साली गठित झालेली मद्रास विधानसभेतील १९६ जागांसह नवनिर्मित आंध्र राज्याची अंतरिम विधानसभा गठित झाली जी १९५६ पर्यंत राहिली.</ref> | [[आंध्रची अंतरिम विधानसभा (१९५३—१९५६)]] | १९० | १ ऑक्टोबर १९५३ — २० मार्च १९५५ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्रची अंतरिम विधानसभा (१९५३—१९५६)#आमदार|सदस्य]] |- | २ | [[१९५५ आंध्र विधानसभा निवडणूक|१९५५]] | [[आंध्रची पहिली विधानसभा]] | १९६ | २८ मार्च १९५५ — ३१ ऑक्टोबर १९५६ | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[आंध्रची पहिली विधानसभा#आमदार|सदस्य]] |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} [[वर्ग:लोकसभा]] [[वर्ग:राज्यसभा]] [[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]] 8unc3op0oxylkpeuhebtlpi3r8w2z3g 0 380528 2689173 2689024 2026-06-14T15:28:13Z शरभ 183979 2689173 wikitext text/x-wiki [[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली. ==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ==== ==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ==== === पंथ: वारकरी संप्रदाय === == साधना आणि गुरुपरंपरा == '''कठोर साधना:''' तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. '''कीर्तन परंपरा:''' त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले. == अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना == '''संस्थेची निर्मिती:''' वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली. '''कार्यपद्धती:''' या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला. == वैकुंठगमन (महासमाधी) == निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली. श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. == अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त == अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात. '''कडक व्यसनमुक्ती:''' फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे. '''सात्त्विक आहार:''' वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे. '''पोशाखाची शिस्त:''' वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. '''नियत दिनचर्या:''' वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो. '''भेदभाव विरहित सेवा:''' फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: '''कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व:''' हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो. == पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): == पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो. किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते. d8x44uqloypns5d3x256frujfsjja14 2689174 2689173 2026-06-14T15:58:09Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/शरभ|शरभ]] ([[User talk:शरभ|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:अभय नातू|अभय नातू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2689024 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली. ==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ==== ==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ==== === पंथ: वारकरी संप्रदाय === == साधना आणि गुरुपरंपरा == '''कठोर साधना:''' तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. '''कीर्तन परंपरा:''' त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले. == अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना == '''संस्थेची निर्मिती:''' वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली. '''कार्यपद्धती:''' या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला. == वैकुंठगमन (महासमाधी) == निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली. श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. == अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त == अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात. '''कडक व्यसनमुक्ती:''' फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे. '''सात्त्विक आहार:''' वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे. '''पोशाखाची शिस्त:''' वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. '''नियत दिनचर्या:''' वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो. '''भेदभाव विरहित सेवा:''' फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: '''कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व:''' हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो. == पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): == पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो. किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते. icqzdz0g8qmkxvif0qzezfx8n2tpopc 2689175 2689174 2026-06-14T15:58:45Z संतोष गोरे 135680 2689175 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली. ==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ==== ==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ==== === पंथ: वारकरी संप्रदाय === == साधना आणि गुरुपरंपरा == '''कठोर साधना:''' तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. '''कीर्तन परंपरा:''' त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले. == अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना == '''संस्थेची निर्मिती:''' वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली. '''कार्यपद्धती:''' या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला. == वैकुंठगमन (महासमाधी) == निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली. श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. == अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त == अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात. '''कडक व्यसनमुक्ती:''' फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे. '''सात्त्विक आहार:''' वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे. '''पोशाखाची शिस्त:''' वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. '''नियत दिनचर्या:''' वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो. '''भेदभाव विरहित सेवा:''' फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: '''कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व:''' हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो. == पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): == पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो. किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते. {{वर्ग}} 5xyy9pa8jcdx02npih7g4riup3yjcq1 3 380553 2689181 2026-06-14T18:01:20Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2689181 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=राजेश पवार}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २३:३१, १४ जून २०२६ (IST) b8nojcatkyh3gvncfkyfpd57epv0nzw 0 380554 2689240 2026-06-15T04:18:23Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in... 2689240 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] | रघुनाथ टोपले | rowspan=4 | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | rowspan=4 style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |website=eci.gov.in |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | [[गोपाळ मयेकर]] |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | रघुवीर पॅनकर |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | सुरेंद्र शिरसाट |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | शामसुंदर नेवागी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | चंद्रशेखर दूइकर | rowspan=3| [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | rowspan=3 style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=2 | सुरेंद्र शिरसाट |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=5 | [[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: yellow" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=6 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=6 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | २०१९^ | जोशुआ डी सूझा |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> |- |} ^ - पिटनिवडणूक == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] ph0s3mxdycmko4aa2f1a9pykr8vxaco 2689245 2689240 2026-06-15T04:48:24Z अभय नातू 206 /* विधानसभेचे सदस्य */ 2689245 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] | रघुनाथ टोपले | rowspan=4 | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | rowspan=4 style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |website=eci.gov.in |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | [[गोपाळ मयेकर]] |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | रघुवीर पॅनकर |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | सुरेंद्र शिरसाट |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | शामसुंदर नेवागी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | चंद्रशेखर दूइकर | rowspan=3| [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | rowspan=3 style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=2 | सुरेंद्र शिरसाट |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=5 | [[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: yellow" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=6 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=6 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | २०१९^ | जोशुआ डी सूझा |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> |- |} ^ - पोटनिवडणूक == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] ec6x6yqdfyw84atfmqz9hfjrmcfauw2 0 380555 2689243 2026-06-15T04:42:06Z अभय नातू 206 नामभेद 2689243 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ]] k6dwpcgq6po3zijj3uhlxq4ahe8iy6k 3 380556 2689244 2026-06-15T04:42:07Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2689244 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sawtemahendra}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:१२, १५ जून २०२६ (IST) 0n9glnf7by8yf89flo5xkga9u9tm4xd 0 380557 2689253 2026-06-15T05:00:49Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2689253 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[छत्तीसगढ विधानसभा निवडणूक, २०२३]] p0818v1tm8wmu2ze2byzq99m6ps1hej 0 380558 2689263 2026-06-15T05:13:35Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2689263 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] sv4csbtgltqgu825c1yub4b83zwoivd 0 380559 2689264 2026-06-15T05:14:32Z अभय नातू 206 मूळ नाव 2689264 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शुभाषिश रॉय]] glrym48ho3jj1knx4t8k86b2la1ny43 0 380560 2689270 2026-06-15T05:19:05Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[आस्की कला]] वरुन [[मसुदा:आस्की कला]] ला हलविला 2689270 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:आस्की कला]] 0rv8wsyhl4pn82wrp9h93mjajf8jvs5 0 380561 2689274 2026-06-15T05:21:01Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[४ (आर्मड) ब्रिगेड]] वरुन [[४ (आर्म्ड) ब्रिगेड]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2689274 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[४ (आर्म्ड) ब्रिगेड]] blvzgnvzffyv1qiwnuykkl595poy2ya 0 380562 2689275 2026-06-15T05:21:49Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शिवोली विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/sh... 2689275 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शिवोली विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] | [[पांडुरंग पुरुषोत्तम शिरोडकर]] | rowspan=4 | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | rowspan=4 style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |website=eci.gov.in |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | पुनाजी आचरेकर |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=3 | [[चंद्रकांत चोडणकर]] |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | rowspan=2 | अशोक साळगावकर | rowspan=3 | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | rowspan=3 style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | [[चंद्रकांत चोडणकर]] |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=4 | दयानंद मांद्रेकर | rowspan=4 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=4 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | विनोद पाळेकर | [[गोवा फॉरवर्ड पार्टी]] | style="background-color: {{गोवा फॉरवर्ड पार्टी/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> | डेलायला लोबो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] 5x6u741d0vd9j1v36071i50gj7xrsfy 0 380563 2689277 2026-06-15T05:24:28Z अभय नातू 206 नामभेद 2689277 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ]] fj52p6hk9swkzubz94x1c4cfg6yo51g 10 380564 2689279 2026-06-15T05:25:20Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: <nowiki>#F5FFAF</nowiki><noinclude> == उदाहरण== {| |- style="color:{{ {{PAGENAME}} }}" | '''हे रंग''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white" | '''ह्या रंगावर पांढरा''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black" | '''ह्या रंगावर काळा''' |} == हे पण पहा == *[[साचा:Communist Party of India/meta/color]] *साचा:Communist Party of I... 2689279 wikitext text/x-wiki <nowiki>#F5FFAF</nowiki><noinclude> == उदाहरण== {| |- style="color:{{ {{PAGENAME}} }}" | '''हे रंग''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:white" | '''ह्या रंगावर पांढरा''' |- style="background:{{ {{PAGENAME}} }}; color:black" | '''ह्या रंगावर काळा''' |} == हे पण पहा == *[[साचा:Communist Party of India/meta/color]] *[[साचा:Communist Party of India (Marxist)/meta/color]] *[[साचा:भारतीय जनता पार्टी/meta/color]] [[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष रंग साचे|{{PAGENAME}}]] </noinclude> rr495d5eiyt1aogp07r7622ir3y37e6 0 380565 2689280 2026-06-15T05:26:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2689280 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अँपिअर]] 9c9xxqc95mg4o1botehl7dsnl9h0ovd 0 380566 2689297 2026-06-15T05:47:09Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: '''भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष''' हा भारतातील एक मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आहे. ==स्थापना== सन २०२२ मध्ये शंतनू डे यांनी या पक्षाची स्थापना केली. प्रामुख्याने हा पक्ष पश्चिम बंगाल... 2689297 wikitext text/x-wiki '''भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष''' हा भारतातील एक मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आहे. ==स्थापना== सन २०२२ मध्ये शंतनू डे यांनी या पक्षाची स्थापना केली. प्रामुख्याने हा पक्ष [[पश्चिम बंगाल]], [[आसाम]] आणि [[त्रिपुरा]] या राज्यांमध्ये कार्यरत आहे. ==निवडणूक== या पक्षाने २०२३ साली त्रिपुराची विधानसभा निवडणूकीत पहिल्यांदा उमेदवार उतरवले होते. परंतु त्यांना एकही जागा जिंकता आली नाही. ==२०२६ तृणमूल गटाचे विलीनीकरण== [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक]] मध्ये सत्ताधारी [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] पक्षाचा दारुण पराभव आणि त्यानंतर पक्षात अंतर्गत कलह, हेवेदावे, असंतोषामुळे काही काळातच पक्ष फुटला. लोकसभेत तृणमूलचे तत्कालीन २८ खासदार होते. पैकी २० खासदारांनी, [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]च्या खासदार [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांच्या नेतृत्वात वेगळा गट स्थापन केला आणि भारतीय राज्यघटनेच्या परिशिष्ठ १० (ज्याला प्रामुख्याने पक्षांतरबंदी कायदा असेही संबोधले जाते), त्याच्या क्लिष्ट कायदेशीर बाबींच्या चौकटीत राहून तसेच त्यामुळे बंडखोर खासदारांचे निलंबन होणार नाही अशी काळजी घेऊन तृणमुल मधून फुटून निघालेले २० खासदार १४ जून २०२६ रोजी भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन झाले.<ref name="rr">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tmc-rebels-seek-real-party-recognition-speaker-delhi-meet-2926495-2026-06-14?utm_campaign=promotion&utm_source=izooto&utm_medium=push_notifications|publisher=इंडिया टुडे|date=१४ जून २०२६|title=बंडखोर तृणमूल खासदार राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन}}</ref> विलीन झाल्याचे पश्चात [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांना लोकसभेत भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षाच्या गटनेतेपदी निवडण्यात आले. ==नोंदी== {{Reflist}} [[साचा:भारतीय राजकीय पक्ष]] 9efml5a0qfeejwzym2evwja3x4omkf9 2689300 2689297 2026-06-15T05:47:56Z Aditya tamhankar 80177 2689300 wikitext text/x-wiki '''भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष''' हा भारतातील एक मान्यताप्राप्त राजकीय पक्ष आहे. ==स्थापना== सन २०२२ मध्ये शंतनू डे यांनी या पक्षाची स्थापना केली. प्रामुख्याने हा पक्ष [[पश्चिम बंगाल]], [[आसाम]] आणि [[त्रिपुरा]] या राज्यांमध्ये कार्यरत आहे. ==निवडणूक== या पक्षाने २०२३ साली त्रिपुराची विधानसभा निवडणूकीत पहिल्यांदा उमेदवार उतरवले होते. परंतु त्यांना एकही जागा जिंकता आली नाही. ==२०२६ तृणमूल गटाचे विलीनीकरण== [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक]] मध्ये सत्ताधारी [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] पक्षाचा दारुण पराभव आणि त्यानंतर पक्षात अंतर्गत कलह, हेवेदावे, असंतोषामुळे काही काळातच पक्ष फुटला. लोकसभेत तृणमूलचे तत्कालीन २८ खासदार होते. पैकी २० खासदारांनी, [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]च्या खासदार [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांच्या नेतृत्वात वेगळा गट स्थापन केला आणि भारतीय राज्यघटनेच्या परिशिष्ठ १० (ज्याला प्रामुख्याने पक्षांतरबंदी कायदा असेही संबोधले जाते), त्याच्या क्लिष्ट कायदेशीर बाबींच्या चौकटीत राहून तसेच त्यामुळे बंडखोर खासदारांचे निलंबन होणार नाही अशी काळजी घेऊन तृणमुल मधून फुटून निघालेले २० खासदार १४ जून २०२६ रोजी भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन झाले.<ref name="rr">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tmc-rebels-seek-real-party-recognition-speaker-delhi-meet-2926495-2026-06-14?utm_campaign=promotion&utm_source=izooto&utm_medium=push_notifications|publisher=इंडिया टुडे|date=१४ जून २०२६|title=बंडखोर तृणमूल खासदार राष्ट्रवादी जनता पक्षात विलीन}}</ref> विलीन झाल्याचे पश्चात [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] यांना लोकसभेत भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्षाच्या गटनेतेपदी निवडण्यात आले. ==नोंदी== {{Reflist}} [[वर्ग:भारतीय राजकीय पक्ष साचे]] ltobdz57ym1zgsanen3ewdx2ml6fclt 0 380567 2689321 2026-06-15T06:20:11Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शीला गौतम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून १९९१ | कार्यकाळ_समाप्ती = मे २००... 2689321 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शीला गौतम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून १९९१ | कार्यकाळ_समाप्ती = मे २००४ | मागील = [[श्याम चरण गुप्ता]] | पुढील = [[उज्ज्वल रमण सिंह]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1931|11|15}} | जन्मस्थान = [[अलीगढ]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2009|6|8|1931|11|15}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | वडील = पंडीत मोहनलाल गौतम | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शीला गौतम''' ह्या एक भारतीय उद्योगपती, राजकारणी व [[लोकसभा]] सदस्य होत्या. त्या [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]], [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]], [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] व [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या होत्या. [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अलीगढचे खासदार]] bzujg0jlcw3wihixme2yc4ee4wlnos1 2689323 2689321 2026-06-15T06:22:17Z Abhijitsathe 4193 2689323 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = शीला गौतम | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून १९९१ | कार्यकाळ_समाप्ती = मे २००४ | मागील = [[उषाराणी टोमर]] | पुढील = [[बिजेंद्र सिंह]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1931|11|15}} | जन्मस्थान = [[अलीगढ]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2009|6|8|1931|11|15}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | वडील = पंडीत मोहनलाल गौतम | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''शीला गौतम''' ह्या एक भारतीय उद्योगपती, राजकारणी व [[लोकसभा]] सदस्य होत्या. त्या [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]], [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]], [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] व [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] ह्या चार लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या होत्या. [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अलीगढचे खासदार]] 29k4ylzftj6wakgt4ydaveb2l5w9ck3 0 380568 2689328 2026-06-15T06:33:04Z Aditya tamhankar 80177 Aditya tamhankar ने लेख [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा]] वरुन [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] ला हलविला 2689328 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आंध्र प्रदेशची चौदावी विधानसभा]] 202du9vvmhnvx7vv09mm5z8yzlhjf8q 0 380569 2689332 2026-06-15T06:36:07Z Aditya tamhankar 80177 Aditya tamhankar ने लेख [[आंध्र प्रदेशची सोळावी विधानसभा]] वरुन [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)]] ला हलविला 2689332 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[आंध्र प्रदेशची पंधरावी विधानसभा (२०२४ पासून)]] 26omrqc109d6fegnf5r11z4wfbxsk25 0 380570 2689339 2026-06-15T06:52:12Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''साळगाव विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/sh... 2689339 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''साळगाव विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=4 | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width=4px | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: yellow" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref>. | दिलीप परुळेकर | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | जयेश साळगावकर | [[गोवा फॉरवर्ड पार्टी]] | style="background-color: {{गोवा फॉरवर्ड पार्टी/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> | केदार नाईक | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] pgb7dhx546d2buh5qgr8zuacawm761b 0 380571 2689356 2026-06-15T10:21:45Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/sh... 2689356 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] | जॉन डिसोझा | rowspan=3 | [[युनायटेड गोअन्स पार्टी]] | rowspan=3 style="background-color: brown" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |website=eci.gov.in |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | सिक्वेरा व्हॅलेंटे |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | जगदीश भुजंग राव |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | राऊल फर्नांडिस | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | श्रीकांत मलिक | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | सुरेश परुळेकर | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | टोमाझिनो कार्डोझो |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | सुरेश परुळेकर | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=2 | अग्नेलो फर्नांडिस | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=4 | मायकल लोबो | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | rowspan=2 | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] {{efn|मायकल लोबो हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातून निवडून आले. पण सप्टेंबर २०२२ मध्ये त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश केला.<ref>{{Cite web|title=Another Setback to Congress in Goa, 8 Party MLAs join BJP including Digambar Kamat and Michael Lobo|url=https://www.news18.com/news/politics/joined-to-strengthen-modi-ji-in-another-setback-to-congress-in-goa-8-party-mlas-join-bjp-5954275.html|work=[[Network18 Group|News18]]|date=14 September 2022|access-date=14 September 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Another Setback to Congress in Goa, 8 Party MLAs join BJP including Digambar Kamat and Michael Lobo|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/blow-for-congress-in-goa-ex-cm-kamat-7-others-likely-to-join-bjp/articleshow/94191835.cms|work=[[Times of India]]|date=14 September 2022|access-date=15 September 2022}}</ref> }} | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |} {{Notelist}} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] nem8ixlv63kjflv4mtyhd8ijvd4w9xq 2689357 2689356 2026-06-15T10:22:49Z Dharmadhyaksha 28394 /* विधानसभेचे सदस्य */ 2689357 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]] | जॉन डिसोझा | rowspan=3 | [[युनायटेड गोअन्स पार्टी]] | rowspan=3 style="background-color: brown" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |website=eci.gov.in |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | सिक्वेरा व्हॅलेंटे |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | जगदीश भुजंग राव |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | राऊल फर्नांडिस | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | श्रीकांत मलिक | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | सुरेश परुळेकर | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | टोमाझिनो कार्डोझो |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | सुरेश परुळेकर | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> | rowspan=2 | अग्नेलो फर्नांडिस | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=4 | मायकल लोबो | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | rowspan=2 | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] {{efn|मायकल लोबो हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातून निवडून आले. पण सप्टेंबर २०२२ मध्ये त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश केला.<ref>{{Cite web|title=Another Setback to Congress in Goa, 8 Party MLAs join BJP including Digambar Kamat and Michael Lobo|url=https://www.news18.com/news/politics/joined-to-strengthen-modi-ji-in-another-setback-to-congress-in-goa-8-party-mlas-join-bjp-5954275.html|work=[[Network18 Group|News18]]|date=14 September 2022|access-date=14 September 2022}}</ref>}} | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |} {{Notelist}} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] 680imbqdjss5ppc0oukly6k2k4eklyh 0 380572 2689358 2026-06-15T10:28:24Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पर्वरी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/sh... 2689358 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पर्वरी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=3 | रोहन खौंटे | rowspan=2 | [[अपक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" width=4px | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] sc9zvmmswnit67nqss8wpsllei77j9n 0 380573 2689361 2026-06-15T11:15:13Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/sh... 2689361 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | शंकर लाड | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | दौरादाओ नार्क्युलानो लुइस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | सायमन पीटर डिसूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- ! colspan=4 | '''मतदारसंघ रद्द करण्यात आला होता.''' |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=3 | मविन गोदिन्हो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] ooue8nb03ihcj2sjo43b77ntvlxb82n 2689362 2689361 2026-06-15T11:15:45Z Dharmadhyaksha 28394 removed [[Category:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2689362 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | शंकर लाड | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | दौरादाओ नार्क्युलानो लुइस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | सायमन पीटर डिसूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- ! colspan=4 | '''मतदारसंघ रद्द करण्यात आला होता.''' |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=3 | मविन गोदिन्हो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] mvobupb1fcfyk49isn8bferh4em3o5x 2689371 2689362 2026-06-15T11:29:19Z Dharmadhyaksha 28394 removed [[Category:उत्तर गोवा जिल्हा]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2689371 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दाबोळी विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}</ref> | शंकर लाड | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}</ref> | दौरादाओ नार्क्युलानो लुइस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}" | |- | [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]<ref>{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}</ref> | सायमन पीटर डिसूझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- ! colspan=4 | '''मतदारसंघ रद्द करण्यात आला होता.''' |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=3 | मविन गोदिन्हो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] | rowspan=2 style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:दक्षिण गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] 1ed9undps9ikm223643iqt0zmjz0zga 3 380574 2689366 2026-06-15T11:24:46Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2689366 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Shubham dudhambe}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १६:५४, १५ जून २०२६ (IST) c5xehokb9b9a2xzhni5mc5i510hi9fi 0 380575 2689367 2026-06-15T11:27:38Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नुवे विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile... 2689367 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नुवे विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2008">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&type=order&filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="election2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}</ref> हा [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा [[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे. == विधानसभेचे सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !! सदस्य !! colspan="2" | पक्ष |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]<ref>{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | फ्रान्सिस्को पाशेको | गोवा विकास पक्ष | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |- | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}</ref> | विल्फ्रेड डि'सा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | rowspan=2 | [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]<ref name="results2022">{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=17 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}</ref> | rowspan=2 | अलेक्सो सिक्वेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] {{efn|सिक्वेरा हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातून निवडून आले. पण सप्टेंबर २०२२ मध्ये त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश केला.<ref>{{Cite web|title=Another Setback to Congress in Goa, 8 Party MLAs join BJP including Digambar Kamat and Michael Lobo|url=https://www.news18.com/news/politics/joined-to-strengthen-modi-ji-in-another-setback-to-congress-in-goa-8-party-mlas-join-bjp-5954275.html|work=[[Network18 Group|News18]]|date=14 September 2022|access-date=14 September 2022}}</ref>}} | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |} {{notelist}} == हे सुद्धा पहा == * [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:दक्षिण गोवा जिल्हा]] [[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]] 33ll6s7cmqcyosn1vn3katdoyl0qaan