विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 106 104084 232432 230788 2026-06-19T12:40:31Z कल्पनाशक्ती 3813 232432 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=काशी-रामेश्वर यात्रा |Language=mr |Volume= |Author=गोविंद चिमणाजी भाटे |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=गोविंद चिमणाजी भाटे |Address=पुणे |Year=1936 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 3="फोटो" 5="प्रस्तावना" 8="अनुक्रमणिका" 10="नकाशा" 12="यात्रामार्ग व यात्राकाल" 17="रामेश्वर व सेतुरामेश्वर" 28 ="फोटो" 29="फोटो" 34="मदुरा" 42 ="फोटो" 43="फोटो" 46="फोटो" 55="फोटो" 56="फोटो" 65="फोटो" 66="फोटो" 87="फोटो" 88="फोटो" 95="फोटो" 96="फोटो" 107="दक्षिण-काशी : श्रवणबेलगोला" 113="फोटो" 114="फोटो" 123="जबलपूर" 125="फोटो" 126="फोटो" 129="फोटो" 130="फोटो" 133="फोटो" 134="फोटो" /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:पुणे नगर वाचन मंदिर]] g8jz5vx6ro6ktc909mqmljx9jz3s6x9 104 110552 232426 230668 2026-06-19T12:32:50Z कल्पनाशक्ती 3813 /* प्रमाणित */ 232426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="कल्पनाशक्ती" />{{RunningHeader|१८|'''काशी-रामेश्वर यात्रा'''|}}</noinclude>येऊन लागतात. जणूं कांहीं लाटारूपी पोपटी रंगी पातळ नेसलेल्या जलदेवता हातांत पांढऱ्या फुलांच्या माळाच माळा घेऊन धरणीमातेला प्रेमानें भेटावयासच येत आहेत असा भास होई. या दोन समुद्रांचें इतकें विलक्षण व परस्परविरोधी स्वरूप सेतुरामेश्वरीं दृष्टोत्पत्तीस येतें. संगमाला लागून असलेलें वाळवंट एकदम खोल नाहीं तर तें सावकाश उतरतें होत गेलें आहे. यामुळे समुद्रस्नान करणें सोपें आहे. येथें किती तरी स्त्रीपुरुषांना पंड्याचे मंत्र सांगत होते व मग मंत्रविधी संपल्यावर माणसें स्नान करीत होतीं. मला मंत्रतंत्र करावयाचें नव्हतें. तेव्हा मीं झटकन कपडे काढून समुद्रांत शिरलों. उभें राहिलें तर लाटा पायावर येऊन मनुष्य पडण्याची धास्ती असते. तेव्हा गुडघाभर पाण्यांत मी बसलों. बसतांना समुद्राकडून येणाऱ्या लाटेचें पाणी नाकातोंडांत जाऊं नये म्हणून समुद्राकडे पूर्णपाठ करून बसणें चांगलें. मी जरा न कळत तिरकस बसलों होतों तोच एक लाट येऊन माझ्या डोक्यावरून गेली व माझ्या तोंडांत खारें पाणी जाऊन चटकन पाण्याचा घुटका पोटांत गेला यामुळे सेतुरामेश्वरीं माझें नुसतें समुद्रस्नानच नव्हें तर समुद्रपानही झालें व त्या खाऱ्या घुटक्यानें मला कोल्हापूरच्या डॉ. रुईकर यांची मुलांना खारें मिठाचें पाणी बळेंबळें पाजण्याची आठवण झाली. यांना थट्टेनें लोक लवणानंद म्हणत असत. स्नान झाल्यावर मी एक रुमालभर पांढरी वाळू बरोबर घेऊन आलों व ती नारळाच्या बेल्यांत विधीयुक्त भरविली हें मागें सांगितलेंच आहे. झालें. माझी रामेश्वर व सेतुरामेश्वर येथली यात्रा संपली. भाविक यात्रेकरूंप्रमाणें मीं निरनिराळ्या तीर्थांवर स्नानें केलीं नाहींत किंवा रामेश्वरावर आधींच पूजांची व फुलांची खेचाखेच होते त्यांत उगीच भर घातली नाही. पण रा. देशपांडे यांचेमुळे मला रामेश्वराच्या गाभाऱ्यांत अगदीं आंतपर्यंत आरतीच्या वेळीं जातां आलें व देवाला नमस्काररूपी पूजा अर्पण करतां आली. तेथल्या भटजीच्या हातांवर मी आठ आणे ठेवले व माझ्या या व्यावहारिक पण हार्दिक<noinclude></noinclude> 39ng0h4gddb55izv1vbxvcb4s1f4ttt 104 110553 232428 230671 2026-06-19T12:35:49Z कल्पनाशक्ती 3813 /* Proofread */ 232428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="सुबोध कुलकर्णी" />{{RunningHeader||'''रामेश्वर व सेतुरामेश्वर'''|'''१९'''}}</noinclude>यात्रेची पूर्तता केली. दुसरे दिवशीं पहाटेस सवापांच वाजतांच मी पुढच्या मुक्कामाला जाण्यास निघालों. आतां रामेश्वर व या देवळाचे व्यवस्थापक सेतुपती- रामनादचे राजघराणें- यांची विश्वसनीय ऐतिहासिक माहिती देऊन हें प्रकरण संपवितों.<br> {{gap}}ज्याप्रमाणें दंतकथेनुसार रामेश्वर येथील देवालय व तेथल्या मूर्तीची स्थापना श्रीरामचंद्रानें लंकेहून परत आल्यावर केली असें समजतात. त्याप्रमाणेंच सेतुपती रामनादचे राजघराण्याच्या मूळ पुरुषाला रामचंद्राने सेतु राखण्याची कामगिरी सांगितली व त्याला सेतुपती असा किताब दिला अशी दंतकथा आहे. या दोन्हीही दंतकथा एकाच कल्पनासृष्टीच्या मालिकेंतील आहेत. तेव्हा या सोडून विश्वसनीय माहितीकडे वळल्यास असें दिसतें कीं, रामनादच्या राजघराण्याचा मूळ पुरुष '''मरवार''' नांवाच्या कन्याकुमारीपासून मदुरेपर्यंतच्या दक्षिण हिंदुस्थानच्या भागांत राहत असलेल्या जातीपैकीं असून या घराण्यांतील पूर्वज मदुरेच्या पांड्य राजाचे मांडलिक असावे. त्यांपैकी कांहीं मोठे पराक्रमी निघाले व त्यांना पांड्य राजाच्या सेनेचें सेनापत्य मिळालेलें असावें. तेव्हापासून त्यांना सेतुपती हा किताब देण्यांत आला. नंतर लढाईच्याप्रमाणें या घराण्यांतील पुरुष कधीं स्वतंत्रपणें आपलें डोकें वर काढीत तर कधीं नमून प्रबल राजांचें मांडलिकत्व पतकरीत. <br>{{gap}}या राजघराण्यांपैकीं उदयन सेतुपती नांवाच्या राजानें हल्लींच्या रामेश्वराच्या देवळाचा आंतला भाग सन १४१४ च्या सुमारास बांधला. पुढें सन १४८८ मध्यें चिनीय उदयन सेतुपती यानें देवळाची वाढ केली व सन १५०० मध्यें तिरुमलाई सेतुपती यानें दुसरा प्रदक्षिणा-मार्ग बांधला. याप्रमाणें रामेश्वराचे देवालयाची हळूहळू वाढ होत आलेली आहे. सन १७०९ मध्यें विलक्षण वादळ होऊन समुद्राचें पाणी वाहून रामेश्वरनजीकचा सर्व भूमिभाग पाण्यांत बुडाला<noinclude></noinclude> ep5ozhslyi6qysmwaqo8243m9jt3hfi 104 110554 232430 230670 2026-06-19T12:39:09Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२० |'''काशी - रामेश्वर यात्रा'''|}}</noinclude>व प्रांतांत मोठा दुष्काळ पडला. तेव्हां देवळाची नासाडी झाली. पण विजय रघुनाथ सेतुपती यानें वादळाने झालेली देशाची दुर्दशा आपल्या उत्तम राज्यव्यवस्थेनें नाहींशी केली. याची रामेश्वराच्या देवळावर फार भक्ति होती व तो रामनादहून ३३ मैल दररोज सायंकाळी घोड्यावर बसून दर्शनास येत असे. त्यानें देवळाच्या इमारतींमध्यें पुष्कळच वाढ केली. त्यानें यात्रेकरूंना पंबन खाडी ओलांडण्याची व धनुष्कोडी (सेतु- रामेश्वर) पर्यंत जाण्याची चांगली व्यवस्था केली. याच्या जावयानें पंबन खाडीवरील नदीवर कर बसविला म्हणून त्याला विजयानें देहांत शिक्षा दिली. इतका हा राजा न्यायनिष्ठुर होता. रामनादचे हल्लींचे राजे षङ्मुग रामेश्वर नागनाथ सेतुपती हे तरुण असून सुशिक्षित आहेत. ते सन १९२८ मध्ये गादीवर आले. यांचे दरसाल उत्पन्न १६ लाखांचे आहे.<Br><br><br> {{rule|5em}}{{nop}}<noinclude></noinclude> phju14o05t0bctl2ub7fg66q1xwkrsc 106 110590 232546 231647 2026-06-20T11:02:56Z Annni07 6055 232546 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title={{d:Q140158000|योगसोपान-पूर्वचतुष्क}} |Language=mr |Volume= |Author={{d:Q139996039|हरिभक्तीपरायण नारायणबुवा घमंडे योगी}} |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher={{d:Q140158035|तुकाराम पुंडलिक शेट्ये}} |Address=माधवबाग, मुंबई, महाराष्ट्र |Year=1917 |Key=योगसोपान-पूर्वचतुष्क |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:Marathi language books]] [[वर्ग:Yoga]] [[वर्ग:Health]] 7ik6kmosg1f9xsuhgpzyvk3lm0gyk9d 232547 232546 2026-06-20T11:03:57Z Annni07 6055 232547 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title={{d:Q140158000| योगसोपान-पूर्वचतुष्क}} |Language=mr |Volume= |Author={{d:Q139996039| हरिभक्तीपरायण नारायणबुवा घमंडे योगी}} |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher={{d:Q140158035| तुकाराम पुंडलिक शेट्ये}} |Address=माधवबाग, मुंबई, महाराष्ट्र |Year=1917 |Key=योगसोपान-पूर्वचतुष्क |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:Marathi language books]] [[वर्ग:Yoga]] [[वर्ग:Health]] 6cuxp666erony9uodonbpkp4jwoy9o2 232548 232547 2026-06-20T11:05:07Z Annni07 6055 232548 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[d:Q140158000| योगसोपान-पूर्वचतुष्क]] |Language=mr |Volume= |Author=[[d:Q139996039| हरिभक्तीपरायण नारायणबुवा घमंडे योगी]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=[[d:Q140158035| तुकाराम पुंडलिक शेट्ये]] |Address=माधवबाग, मुंबई, महाराष्ट्र |Year=1917 |Key=योगसोपान-पूर्वचतुष्क |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |Source=pdf |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} [[वर्ग:Marathi language books]] [[वर्ग:Yoga]] [[वर्ग:Health]] pft92ccqmjac5i2ktjybp2upi0joplx 104 110721 232418 2026-06-19T12:01:40Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—प्राणायाम प्रकरणं.|७९}}</noinclude>णााचा आणि मोराचा शब्द ३ मात्रा प्रमाणाचा असतो. हें मात्रांचें कालाचें प्रमाण आहे.<br> {{gap}}( घेरंड सं०, याज्ञवल्क्य सं० व योगकल्पद्रुम ह्यांतील प्रकार )<br> {{gap}}प्रथम ८।३२।१६—म्हणजे ८ मात्रांनीं पूरक व ३२ मात्रांनीं कुंभक<br> आणि १६ मात्रांनीं रेचक करावा. हें साधल्यावर—<br> {{gap}}नंतर १०।४०।२०—म्हणजे १० मात्रांनीं पूरक, ४० मात्रांनीं कुंभक<br> आणि २० मात्रांनीं रेचक करावा. हें साधल्यावर—<br> {{gap}}पुनः १६।६४।३२—म्हणजे १६ मात्रांनीं पूरक, ६४ मात्रांनीं कुंभक,<br> आणि ३२ मात्रांनीं रेचक करावा. असाच क्रम वाढवावा.<br> {{center|'''प्राणायामांतील प्रणव ह्मणजे ॐ'''}} {{center|( गोरक्षपद्धति )}} {{gap}}प्रथम १२।१६।१०—म्हणजे १२ प्रणवांनीं पूरक, १६ प्रणवांनीं कुंभक आणि १० प्रणवांनीं रेचक करावा. हा कनिष्ठ प्राणायाम.<br> {{gap}}नंतर २४।३२।२०—म्हणजे २४ प्रणवांनीं पूरक, ३२ प्रणवांनीं कुंभक आणि २० प्रणवांनीं रेचक करावा. हा मध्यम प्राणायाम.<br> {{gap}}पुनः ३६।४८।३०—म्हणजे ३६ प्रणवांनीं पूरक, ४८ प्रणवांनीं कुंभक आणि ३० प्रणवांनीं रेचक करावा. हा उत्तम प्राणायाम.<br> {{center|'''प्राणायामांतील व्याहृति आदि.'''}} {{gap}}सप्तव्याहृतींनीं पूरक, गायत्रीमंत्रानें कुंभक आणि शीर्षानें रेचक करावा. हा कनिष्ठ. दुप्पट मध्यम. तिप्पट उत्तम. {{center|'''प्राणायामांतील कुंभकाचे प्रकार.'''}} {{center|सूर्यभेदन, उज्जायी, सीत्कारी, शीतली, तथा ।}} {{center|भस्रिका, भ्रामरी, मूर्च्छा, प्लाविनी—त्यष्ट कुंभकाः ॥}} {{right|( ह० प्र० )}}<noinclude></noinclude> 9qsx5dqvfm9cpa4s2nurn69vivkowy0 104 110722 232419 2026-06-19T12:04:31Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|७८|योगसोपान—प्राणायाम प्रकरणं.|}}</noinclude>सर्व विषय बुद्धिबलानें बाहेर सारावे. मग अंतःकरणाच्या शुद्धीस्तव प्राणायामाला आरंभ करावा. {{center|'''पूरक, कुंभक व रेचक कसे करावे ?'''}} {{gap}}प्रथम पूरक करावयाचा तो ‘ इडेनें ’, ( डाव्या नाकपुडीनें ) कराव- याचा; नंतर कुंभक करून मग रेचक करावयाचा तो ‘ पिंगलेनें ’, उजव्या नाकपुडीनें करावयाचा; पुन्हां ‘ पिंगलेनें ’ पूरक करून इडेनें रेचक करावा व याप्रमाणें पुढें क्रम ठेवावा. {{center|'''उभय नाकपुड्यांचें धारण.'''}} {{center|पूरकांते कुंभकांतं धार्य नासापुटद्वयम् ।}} {{center|कनिष्ठानामिकांगुष्ठैस्तर्जनीमध्यमांविना ॥}} {{right|( घे० सं० )}} {{gap}}'''अर्थ'''—पूरकांतापासून कुंभकांतापर्यंत दोन्ही नाकपुड्या, उजवी नाकपुडी उजव्या हाताच्या आंगठ्यानें, व डावी नाकपुडी, उजव्या कनिष्ठिका व अनामिकेनें बंद करावी, मध्यमा व तर्जनी ह्यांचा कोठेंही स्पर्श होऊं देऊं नये. {{gap}}हाताच्या बोटांचीं अनुक्रमानें नावें—अंगुष्ठ, तर्जनी, मध्यमा, अना- मिका व कनिष्ठिका. {{center|'''प्राणायामांतील मात्रा.'''}} {{center|चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रं चैव वायसः ।}} {{center|शिखी रौति त्रिमात्रं तु नकुलस्त्वर्धमात्रकम् ॥}} {{right|( शिक्षा. )}} {{gap}}'''अर्थ'''—नकुल ह्मणजे मुंगुस याचा शब्द अर्धमात्रा प्रमाणाचा असतो. चाषपक्षाचा शब्द १ मात्रा प्रमाणाचा, कावळ्याचा शब्द २ मात्रा प्रमा-<noinclude></noinclude> 4dnq0pksed5u05ezy0vc2s7f8sx4cuh 104 110723 232420 2026-06-19T12:06:11Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—प्राणायाम प्रकरणं.|७७}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—प्राणवायु चंचल आहे, तोंपर्यंत चित्त चंचलच असावयाचें; आणि प्राणायाम करून प्राणवायु स्थिर झाला ह्मणजे योगी स्थिरचित्त होतो, आणि त्याचें आयुष्य वाढतें. म्हणून प्रत्येकानें प्राणायाम करावा, असें योगशास्त्र सांगतें. {{center|'''आयुष्य वाढविण्यास प्राणायामच.'''}} {{center|यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ।}} {{center|मरणं तस्य निष्क्रांतिस्ततो वायुं निरोधयेत् ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—जोंपर्यंत शरीरांत प्राणवायु आहे, तोंपर्यंतच जीवनकला अस- णार आणि प्राणवायु निघून गेला कीं, मरण आलें म्हणतात. ह्मणूनच ज्याला मरण दूर लोटावयाचें आहे आणि धार्मिकपणासाठीं ज्याला आपलें आयुष्य वाढवावयाचें आहे त्यानें यथाविधी प्राणायाम करावा. {{center|'''स्थान व आसनाचा प्रकार.'''}} {{center|शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।}} {{center|नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥}} {{center|तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।}} {{center|उपविश्यासने युंज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥}} {{right|( भ. गी. अ. ६ )}} {{gap}}'''अर्थ'''—शुद्ध—पवित्र—स्थानीं स्थिर असें आपलें आसन मांडावें. तें फार उंच नसावें व फार नीचही नसावें. त्यावर प्रथम दर्भ किंवा लोंकरीचें वस्त्र, त्यावर कृष्णाजिन आणि त्यावर वस्त्राची घडी घालून, त्या आस- नावर बसून चित्त आणि इंद्रियें ह्यांच्या तरंगक्रिया आवरून, मन एकाग्र करून, नासिकाग्रीं दृष्टि देऊन १२ पळें स्वस्थ बसावें. समतोल ताठ शरीर करून मान सरळ धरावी. इकडे तिकडे लक्ष्य न देतां मनांतील<noinclude></noinclude> 0of70eutywh1738038yromcl3eg54km 104 110724 232421 2026-06-19T12:10:01Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|७६|योगसोपान—प्राणायाम प्रकरण.|}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—उदरांतील वायु नासापुटानें बाहेर सोडणें, ह्याला रेचक असें योगिवर्यांनीं झटलें आहे. {{center|बाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको हि सः ।}} {{gap}}'''अर्थ'''—बाहेरील वायु नासापुटानें अथवा मुखावाटे उदरांत भरणें ह्याला पूरक म्हणतात. {{center|संपूर्णकुंभवद्वायोर्धारणं कुंभको भवेत् ।}} {{gap}}'''अर्थ'''—घागरींत जसें पाणी भरतात त्याप्रमाणें पूरकानें वायु उदरांत भरून तो तसाच धारण करणें ह्याला कुंभक म्हणतात. {{center|'''प्राणायामाचीं फलें.'''}} {{center|प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् ।}} {{center|अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्भवः ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—नियमित रीतीनें प्राणायाम केला तर सर्व रोग आपोआपच नाहींसे होतात आणि नियमित रीत सोडून भलत्याच तऱ्हेनें प्राणायाम केला तर शरीरांत नाना प्रकारचे रोग उत्पन्न होतात. {{center|युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत् ।}} {{center|युक्तं युक्तं च बध्नीयादेवं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पूरक, कुंभक, रेचक वर सांगितल्याप्रमाणें सावधपणानें करावे. युक्त रीति चुकली तर प्राणायामाची सिद्धि न होतां व्यर्थ संकट उत्पन्न होईल. ध्यानांत असूं द्या. {{center|'''अंतःकरण स्थिर होण्यास प्राणायामच.'''}} {{center|चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत् ।}} {{center|योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥}}<noinclude></noinclude> au729l785cc93d7zrtrio0k5qk7srhc 104 110725 232422 2026-06-19T12:12:32Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—प्राणायाम प्रकरणं.|७५}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—यम, नियम, आसनादिकांनीं विशुद्धि पावलेल्या प्राणायामे- च्छूला आतां प्राणायामाचा विधि सांगतों. ज्या प्राणायामाच्या साधनानें मनुष्य देवतासिद्धींनीं देवासारखा पूज्य होतो. {{center|प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम् ।}} {{gap}}'''अर्थ'''—आपल्या देहापासून उत्पन्न होणारा जो वायु त्यास ‘ प्राण ’ असें म्हणतात व प्राणाचा ‘ आयाम ’ म्हणजे निरोध करणें यासच “ प्राणायाम ” अशी संज्ञा आहे. {{center|प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो पूरककुंभकरेचकैः ।}} {{center|सहितः कुंभकश्चेति कुंभको द्विविधो मतः ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—प्राणायाम तीन प्रकारचा सांगितला आहे. १ ला—पूरक, कुंभक व रेचकसहित. २ रा—सहित कुंभक व ३ रा—रहित कुंभक. ह्या कुंभकाचे दोन प्रकार आहेत. सहित म्हणजे रेचक व पूरक सहित कुंभक आणि रहित म्हणजे रेचकहि नाहीं व पूरकही नाहीं असा कुंभक— अथवा केवलकुंभक असेंही म्हणतात. असे तीन प्रकार आहेत. {{center|न रेचको नैव च पूरकोऽत्र नासापुटे संस्थितमेव वायुम् ।}} {{center|सुनिश्चलं धारयते क्रमेण कुंभाख्यमेतत्प्रवदंति तज्ज्ञाः ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—ज्याला रेचक नाहीं व पूरकही नाहीं, केवळ नासापुटामध्यें असेलेला सुनिश्चल वायु क्रमाक्रमानें धारण करावयाचा आणि अर्थात् तो क्रमाक्रमानें बाहेरही सोडावयाचा ह्याला योगी कुंभक प्राणायाम असें म्हणतात. {{center|पूरक, कुंभक, रेचक लक्षण.}} {{center|बहिर्यद्रेचनं वायोरुदराद्रेचकः स्मृतः ।}}<noinclude></noinclude> pma9cyik3fesclxojslwrd7t02ryncx 104 110726 232423 2026-06-19T12:15:01Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|७४|योगसोपान—प्राणायाम प्रकरण.|}}</noinclude>{{gap}}पाहिजे. प्राणायामानें शरीर सुदृढ, निरोगी व तेजस्वी होतें; चित्ताला उल्हास वाटतो; अंतःकरणांत सद्विचार खेळूं लागतात; मनाचें चांचल्य मोडून त्यास व इंद्रियांस स्थैर्य येतें; व मनुष्य दीर्घायु होतो. प्राणायामाशिवाय कोणताही मंत्र सिद्ध होत नाहीं. ह्याकरितां कर्मठॉन्नों व मुमुक्षूंनीं हें प्राणायामाचें प्रकरण अवश्य व लक्ष्यपूर्वक अवलोकन करावें, आणि त्याची नीट समजूत करून घेऊन यथोक्त प्राणायाम करावा. {{center|'''विशेष सूचना.'''}} {{gap}}चित्त चंचल झालें असतां व विशेष क्रोध आला असतां प्राणायाम करूं नये असें वर दर्शविलें आहे आणि चित्तशांति व क्रोधशांति प्राणायाम केल्यानेंच होते, असा सिद्धांत आहे. ह्या परस्परविरुद्ध वाक्यांनीं कर्त- व्यांत संशय उत्पन्न होईल; तथापि वरील दोन्ही गोष्टी सत्य आहेत असें योगी सांगतात. मात्र त्यांत भेद इतकाच कीं, चित्तशांति होण्या- साठीं आणि क्रोधशांति होण्यासाठीं करावयाचा प्राणायाम तशा वेळीं करावा. फक्त योगसंबंधीं फलप्राप्त्यर्थ करावयाचा प्राणायाम मात्र तशा वेळीं करूं नये. {{rule}} {{xx-larger|{{center|'''योगाचें चतुर्थांग.'''}}}} {{center|'''प्राणायामप्रकरण ।'''}} {{center|'''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ।'''}} {{center|अथातः संप्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य यद्विधिम् ।}} {{center|यस्य साधनमात्रेण देवतुल्यो भवेन्नरः ॥}} {{right|( घे० सं० )}}<noinclude></noinclude> aa27677fl92nepbqell4ls95dsgb39d 104 110727 232424 2026-06-19T12:22:49Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—प्राणायाम प्रकरणं.|७३}}</noinclude>५{{gap}}ज्वरादि पीडा झाली असल्यास, शौचास साफ झालें नाहीं, त्या<br> {{gap}}दिवशीं प्राणायाम करूं नये.<br> ६{{gap}}खुल्या हवेंत, बायकामुलांच्या गडबडींत, अशौच असतां प्राणा-<br> {{gap}}याम करूं नये.<br> ७{{gap}}दुर्गंधीच्या हवेंत व विशेष क्रोध आला असतां प्राणायाम करूं नये.<br> ८{{gap}}गुरूपदिष्ट प्राणायाम नेहेमीं एकांतींच करावा.<br> ९ प्रातःकाळीं, माध्याह्नकाळीं, सायंकाळीं व मध्यरात्रीं प्राणायाम<br> {{gap}}करावा.<br> १० नदीतीरीं, निर्जन ठिकाणीं, तलावाजवळ, बगीच्यांत आणि<br> {{gap}}निर्मल उदक असेल तेथें, सुवासिक पुष्पें तुळसी बेल असेल तेथें,<br> {{gap}}मनास आनंद देणाऱ्या निर्मल स्थलांत प्राणायाम करावा.<br> ११ तुपाचा दिवा, उत्तम चंदनादिक सुवास, सुवासिक पुष्पें ह्यांचा<br> {{gap}}जेथें घमघमाट आहे अशा जागेंत, देवघरांत प्राणायाम करावा.<br> १२ मनास उत्साह वाटेल, श्रम वाटणार नाहींत तेव्हां प्राणायाम<br> {{gap}}अधिक करावा व श्रम वाटून अनुत्साह वाटेल तेव्हां प्राणायाम<br> {{gap}}स्वल्प करावा.<br> १३ बरेच लोक रोज नित्यनियमानें सायंप्रातःसंध्येच्या वेळीं प्राणायाम<br> {{gap}}करीत असतात. परंतु तो प्राणायाम म्हणजे कांहींसा कवायती<br> {{gap}}सारखा प्रकार होतो. कारण, व्यवस्थित प्राणायाम कसा करावा,<br> {{gap}}ह्याची त्यांस बहुतेक माहितीच झालेली नसते म्हटल्यास चालेल.<br> {{gap}}योगशास्त्रात प्राणायामाची व्यवस्था फार चांगली सांगितलेली<br> {{gap}}आहे. प्राणायाम हीच शरीरयंत्राच्या सुरक्षितपणाची गुरुकिल्ली<br> {{gap}}होय. शारीर व्यापार सुरळित—प्रमाणांत—चालावयास प्राणायाम<br> {{gap}}हेंच उत्तम साधन आहे. ह्मणूनच तो यथोक्त व व्यवस्थित झाला<noinclude></noinclude> mje26g6o45e8uhr58i6l3byl1d26alp 104 110728 232425 2026-06-19T12:27:51Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|७२||योगसोपान—प्राणायाम प्रकरण.}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—उत्तम प्रकारचें दीपन व उत्तम प्रकारचें पाचन करून व वात- पित्तकफादि सर्व रोग दूर करणारी ही नौली क्रिया हटयोगांतील षट्कर्मांत श्रेष्ठ आहे. {{center|'''कपालभाति ।'''}} {{center|'''भस्रावल्लोहकारस्य रेचपूरौ ससंभ्रमौ''' ।}} {{center|'''कपालभातिर्विख्याता कफदोषविशोषिणी ॥ १ ॥'''}} {{gap}}'''अर्थ'''—लोहाराच्या भात्यासारखा श्वास वर ओढून तसाच बाहेर सोडावयाचा, या क्रियेस कपालभाति असें म्हणतात. यापासून सर्व प्रकारचे कफदोष दूर होतात.<br> {{center|'''षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलादिकः ।'''}} {{center|'''प्राणायामं ततः कुर्यादनायासेन सिद्ध्यति ॥ १ ॥'''}} {{gap}}'''अर्थ'''—धौति आदिकरून षट्कर्मानें शरीराचा स्थूलपणा व वात, पित्त, तसेच सर्व प्रकारचे कफदोष दूर झाल्यानंतर प्राणायाम करावा; म्हणजे तो सहज सिद्ध होतो. {{center|'''प्राणायाम केव्हा करूं नये, केव्हां करावा.'''}} {{center|प्राणायाम म्हणजे पूरक, कुंभक व रेचक.}} १{{gap}}क्षुधा, तृषा विशेष लागली असतां प्राणायाम करूं नये.<br> २{{gap}}पोट भरलें असतां, नाकपुड्या कोंदटल्या असतां प्राणायाम करूं<br> {{gap}}नये.<br> ३{{gap}}आनंदानें किंवा दुःखानें चित्त चंचल झालें असतां प्राणायाम करूं<br> {{gap}}नये.<br> ४{{gap}}शरीरास फार कष्ट झाले असल्यास व झोंप येत असतां प्राणायाम<br> {{gap}}करूं नये.<noinclude></noinclude> 3vek9odwnry2pczp4cf2n7uzm9ix8xo 104 110729 232427 2026-06-19T12:35:45Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—षट्कर्मविधि.|७१}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—नेतिकर्मापासून दिव्यदृष्टि प्राप्त होते. स्कंध, भुजा व मस्तक या ठिकाणच्या सर्व रोगांस तत्काळ दूर करते. {{center|'''त्राटकम् ।'''}} {{center|निरीक्षेन्निचलदृशा सूक्ष्मलक्ष्यं समाहितः ।}} {{center|अश्रुसंपातपर्यंतमाचार्यैस्त्राटकं स्मृतम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पांढऱ्या कागदावर काळ्या शाईचा बारीक ठिपका देऊन त्याकडे पापणी न हालवितां सारखें डोळ्यांस पाणी येईपर्यंत पहात बसावें. यास त्राटक असें ह्मणतात. याचे गुण अनेक आहेत. {{center|'''त्राटकगुण ।'''}} {{center|मोचनं नेत्ररोगाणां तंद्रादीनां कपाटकम् ।}} {{center|यत्नतस्त्राटकं गोप्यं यथा हाटकपेटकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—त्राटकानें सर्व नेत्ररोग नाहींसे होऊन तंद्रा—आलस्यादि नष्ट होतात. ही क्रिया सोन्याच्या पेटीसारखी गुप्त ठेवावी. {{center|'''नौली ।'''}} {{center|अमंदावर्तवेगेन तुंदं सव्यापसव्यतः ।}} {{center|नतांसो भ्रामयेदेषा नौलिः सिद्धैः प्रचक्ष्यते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—आसनमांडी घालून दोन्ही खांदे खालीं वाकवून मग पोट दक्षिणेकडून उत्तरेकडे व उत्तरेकडून दक्षिणेकडे असें सत्वर गतीनें फिरवावें. यास नौली असें ह्मणतात. {{center|'''नौलीचें महत्व.'''}} {{center|मंदाग्निसंदीपन—पाचनादिसंधायिकानंदकरी सदैव ।}} {{center|अशेषदोषामयशोषणी च हटक्रियामौलिरियं च नौलिः ॥ १ ॥}}<noinclude></noinclude> 6baifwe2wx7lvqs8jo1ud73dt9r5yqr 104 110730 232429 2026-06-19T12:39:03Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|७०||योगसोपान—षट्कर्मविधि.}}</noinclude>असावी व तिचें तोंड बाहेरून थोडें निमुळतें करावें. बेंबी इतक्या पाण्यांत ओणवें होऊन ही नळी गुदांत चार अंगुलें घालून २ अंगुलें बाहेर राहूं द्यावी. नंतर अपान वायु वर आकर्षण करावा ह्मणजे नळीवाटे पाणी पोटांत येतें. नंतर थोडा वेळ नौली ( पुढें सांगितलें आहे त्याप्रमाणें ) कर्म करून उत्कटासन केलें ह्मणजे सर्व पाणी बाहेर जातें. या बस्ति- कर्मानें गुल्म, प्लीहा, उदर आणि वात, पित्त, कफ यांपासून उत्पन्न झालेले सर्व रोग नाहींसे होतात. हें बस्तिकर्म भोजनापूर्वी करावें व नंतर भोजनास उशीर करूं नये. {{center|'''नेतिकर्म ।'''}} {{center|सूत्रं वितस्ति सुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् ।}} {{center|मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेतिः सिद्धैर्निगद्यते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—आपल्या वीतभर लांब सूत ( नऊ, दहा अथवा बारा पदरांचें ) घेऊन त्यास मऊ पदार्थ ( मेण अथवा तूप ) लावून त्याचा शेंडा बारीक करावा. नंतर एक नाकपुडी दाबून दुसऱ्या नाकपुडींतून तो बारीक शेंडा घालून जोराने पूरक करावा ह्मणजे तो बारीक शेंडा घशांत येतो. तो आंगठा व तर्जनी यांनीं घट्ट धरून तोंडांतून बाहेर आणावा व एक शेंडा नाकपुडीच्या बाहेर असलेला दुसऱ्या हातानें धरून मग स्त्रिया ताक करितांना दोन दोऱ्या हातांत धरून जसें हात मागें पुढें करतात तसें करावें. यास नेति असें म्हणतात. यापासून मस्तकसंबंधीं व नासिक- संबंधीं अनेक रोग दूर होतात. {{center|'''नेतिचे गुण ।'''}} {{center|कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी ।}} {{center|जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिराशु निहंति च ॥ १ ॥}}<noinclude> {{nop}}</noinclude> hs27mdldxp9ihmn5g9kr2oejnt5g1u7 232431 232429 2026-06-19T12:39:23Z Annni07 6055 232431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|७०|योगसोपान—षट्कर्मविधि.|}}</noinclude>असावी व तिचें तोंड बाहेरून थोडें निमुळतें करावें. बेंबी इतक्या पाण्यांत ओणवें होऊन ही नळी गुदांत चार अंगुलें घालून २ अंगुलें बाहेर राहूं द्यावी. नंतर अपान वायु वर आकर्षण करावा ह्मणजे नळीवाटे पाणी पोटांत येतें. नंतर थोडा वेळ नौली ( पुढें सांगितलें आहे त्याप्रमाणें ) कर्म करून उत्कटासन केलें ह्मणजे सर्व पाणी बाहेर जातें. या बस्ति- कर्मानें गुल्म, प्लीहा, उदर आणि वात, पित्त, कफ यांपासून उत्पन्न झालेले सर्व रोग नाहींसे होतात. हें बस्तिकर्म भोजनापूर्वी करावें व नंतर भोजनास उशीर करूं नये. {{center|'''नेतिकर्म ।'''}} {{center|सूत्रं वितस्ति सुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत् ।}} {{center|मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेतिः सिद्धैर्निगद्यते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—आपल्या वीतभर लांब सूत ( नऊ, दहा अथवा बारा पदरांचें ) घेऊन त्यास मऊ पदार्थ ( मेण अथवा तूप ) लावून त्याचा शेंडा बारीक करावा. नंतर एक नाकपुडी दाबून दुसऱ्या नाकपुडींतून तो बारीक शेंडा घालून जोराने पूरक करावा ह्मणजे तो बारीक शेंडा घशांत येतो. तो आंगठा व तर्जनी यांनीं घट्ट धरून तोंडांतून बाहेर आणावा व एक शेंडा नाकपुडीच्या बाहेर असलेला दुसऱ्या हातानें धरून मग स्त्रिया ताक करितांना दोन दोऱ्या हातांत धरून जसें हात मागें पुढें करतात तसें करावें. यास नेति असें म्हणतात. यापासून मस्तकसंबंधीं व नासिक- संबंधीं अनेक रोग दूर होतात. {{center|'''नेतिचे गुण ।'''}} {{center|कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी ।}} {{center|जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिराशु निहंति च ॥ १ ॥}}<noinclude> {{nop}}</noinclude> c7sa421zvmtcgla94pubj9k0h0anc9p 104 110731 232433 2026-06-19T12:42:08Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—षट्कर्मविधि.|६९}}</noinclude>{{center|'''जलधौति ( वमनधौति ) ।'''}} {{center|भोजनांते पिबेद्वारि चाकंठं पूर्णितं सुधीः ।}} {{center|ऊर्ध्वं दृष्टिः क्षणं कृत्वा तज्जलं वमयेत्पुनः ॥ १ ॥}} {{center|नित्यमभ्यासयोगेन कफपित्तं निवारयेत् ।}} {{gap}}'''अर्थ'''—भोजनाचे शेवटीं आकंठ पाणी पिऊन क्षणभर वर दृष्टि करून नंतर तें पाणी वमन करून टाकावें. असा नित्य अभ्यास केला असतां कफ व पित्तरोग नाहींसे होतात. {{center|'''वासधौति ।'''}} {{center|चतुरंगुलविस्तारं हस्तपंचदशायतम् ।}} {{center|गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर्ग्रसेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—चार बोटें रुंद व १५ हात लांब असें बारीक वस्त्र घेऊन तें प्रथम ऊन पाण्यांत भिजवून मग गुरूंनीं सांगितलेल्या मार्गानें हळु हळू ह्मणजे प्रथम दिवशीं १ हात सावकाश गिळावें व कांहीं वेळ तसेंच ठेवून नंतर हळु हळू बाहेर काढावें. नंतर दुसरे दिवशीं दोन हात, असें नित्य १ हात अधिक गिळतां गिळतां १५ वे दिवशीं १५ ही हात गिळावें, मात्र त्याचें शेवट हातांत घट्ट धरावें; तें पोटांत जाऊं देतां कामा नये. या धौतीनें कास, श्वास, प्लीहा व अनेक प्रकारचे कफदोष नाहींसे होतात. ही फार जपून व लक्ष्यपूर्वक करावी. {{center|'''बस्तिः ।'''}} {{center|नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः ।}} {{gap}}'''अर्थ'''—( पूर्वी गुरूपासून समजवून घेऊन नळी तयार करून ठेवावी ) ही नळी अशी असावी कीं तिचें छिद्र ( भोंक ) आपली करांगुली मावेल इतकें असावें; व ती नळी आपल्या बोटानें ६ अंगुलें लांब<noinclude></noinclude> 9rgo3eo5bsethupdz3sh0vfvcv9s8e5 104 110732 232434 2026-06-19T12:45:22Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>{{x-larger|{{center|'''प्रकरण ३ रें.'''}}}} {{rule|7em}} {{center|'''मदुरा'''}} {{gap}}{{x-larger|'''ता.'''}}२८ डिसेंबर सन १९३३ या दिवशीं पहांटेस सवापांच वाजतां मी न बदलणाऱ्या रामेश्वर-मदुरा पॅसेंजर गाडीनें मदुरा शहराकडे जाण्यास निघालों.<br>{{gap}}रामेश्वरचे वाळवंटी मैदान मागे टाकल्यावर प्रथमतः मन आकर्षण करणारें प्रेक्षणीय दृश्य म्हणजे '''पंबन''' खाडीवरील लोखंडी पूल होय. हा पूल फारच लांब आहे. तो खाडीच्या खाऱ्या पाण्यापासून फार उंच नसल्यामुळे व लोखंडी तुळया व कड्या यांवर लाकडी फळ्या टाकलेल्या असल्यामुळे माझ्या डब्याखालीं खळखळ वाजणारें तें पोपटीरंगी पाणी मला स्पष्टपणें दिसत होतें. या देखाव्याची मला मोठी मजा वाटली. खाडीच्या मधोमध प्रचंड लोखंडी खांब आहेत. येथला पूल दोहींकडे लोखंडी दोरांनी हवे तेव्हां उचलल्या जाणाऱ्या प्रचंड लोखंडी फाटकांचा केलेला आहे. हीं फाटकें मोठीं गलबतें खाडींतून जाऊं येऊं लागलीं म्हणजे उघडतात. हा फाटकांच्या पुलाचा भाग टाकल्यावर पुन्हा किती वेळ तरी लाकडी तक्तपोशीचा पुलाचा भाग लागत राहतो. हा पूल बाँबे-बडोदा रेल्वे रस्त्यावरील वसईच्या खाडीवरील पुलापेक्षांसुद्धां मोठा वाटला. पण खाडीमधल्या बेटानें त्या पुलाचे दोन निरनिराळे तुकडे झालेले आहेत. यामुळे अंदाज चुकण्याचा संभव आहे. हा पूल टाकल्यावर लागलीच '''मंडपम्''' नांवाचें नव्या वस्तीचें स्टेशन लागलें. हें ठिकाण जवळजवळ समुद्रवलयांकित असल्यामुळे सदा हवाशीर व थंडगार असतें. येथें लंकेला जाणाऱ्या प्रवाशांची वैद्यकीय तपासणी होते. येथून मदुरेपर्यंत सारखा सपाट, सुपीक व सुजल असा भूमिभाग लागतो. नारळी, केळी, पालमिरा-पाम इत्यादि सदा<noinclude></noinclude> kwe9zdebdlpcgfcpr52t12nf2eq5mx8 104 110733 232435 2026-06-19T12:50:43Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२२|'''काशी-रामेश्वर यात्रा'''|}}</noinclude>हिरवी हिरवीगार असणाऱ्या सुंदर झांडांच्या बागा व राया लागतात; मधून मधून विस्तीर्ण भात शेतीची जमीन लागते; विड्याची पाने, ऊस व इतर पिके यांचीही लागवड मधून मधून दृग्गोचर होते. तलाव व पाण्याचे पाट तर वाटोवाट लागतात. यावरून मदुरा जिल्हा सुपीक व सुजल असल्याचे प्रत्यंतर आगगाडीतून प्रवास करतांनाच मनाला पटतें. सभोवारचा सुंदर देखावा पहात असतांना मदुरा स्टेशन आलें. या प्रांतांत मुंबई इलाख्याप्रमाणे स्टेशनचें नांव ओरडण्याची पोर्टरची रीत दिसली नाहीं. यामुळे स्टेशनच्या नांवाची पाटी प्रत्यक्ष पाहिल्याखेरीज आपले उद्दिष्ट स्थळ आलें कीं नाहीं हें कळत नाहीं. मीं स्टेशनच्या समोर असलेल्या एका धर्मशाळेत स्वतंत्र खोली घेऊन त्यांत आपलें सामान टाकले. येथें मी तीन चार दिवस राहिलों.<Br>{{gap}}'''मदुरा''' हे मद्रासच्या नैऋत्येस सुमारे तीनशें मैलांवर असलेले शहर आहे. तें समुद्रसपाटीपासून सुमारे साडेचारशें फूट उंच असून सपाट प्रदेशाच्या मध्यभागी आहे. याचे दक्षिणेस काय ती एक छोट्या खडकाळ टेकड्यांची लहानशी ओळ आहे. हे शहर मद्रास इलाख्यांतील दुसरे मोठे महत्त्वाचे ठिकाण होय. दक्षिण हिंदुस्थानचे ते जणूं कांहीं नाकें व नाकच आहे. याची सध्यांची वस्ती दीड पावणेदोन लाखांची आहे. हे शहर इसवी सनापूर्वीच्या अशोक काळपासून पांड्य देशाची व पांड्य नांवाच्या राजघराण्याची राजधानी म्हणून प्रख्यात आहे. काशी, प्रयाग, उज्जयनी, पाटलीपुत्र इत्यादि उत्तर हिंदुस्थानांतील प्रख्यात शहरांच्या बरोबरीचें पुरातन हे शहर आहे. मात्र प्रवाशानें प्रथम मदुरेत प्रवेश केला म्हणजे शहर अगदीं अर्वाचीन ब्रिटिश राजवटीतील आहे असा भास होतो. पुणेकरांस तर हे शहर पुण्यासारखेच वाटतें. पुण्याप्रमाणेंच हे जुन्या राजवटीच्या राजधानीचे शहर आहे. ज्याप्रमाणें पुणे मुठा नदीच्या कांठीं आहे, त्याचप्रमाणे मदुरा हे '''वैगै नदीच्या कांठी''' आहे. ही नदी पुण्याच्या नदीपेक्षां उथळ पण रुंद आहे. पण पुण्याच्या नदीप्रमाणे हिचा कमी प्रवाह आहे; पुण्याच्या नदीप्रमाणे येथें<noinclude></noinclude> t0ue6tz4h1ccc4j0792iwhm02skse62 104 110734 232436 2026-06-19T12:55:01Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''मदुरा'''|२३}}</noinclude>घाण व शेवाळ आहे; पुण्याच्या नदीप्रमाणे येथें कपडे धुतांना बायका- पुरुष दृष्टीस पडले; पण येथल्या नदींत दगड, गोटे किंवा चिखल नसून अगदी बारीक तांबूस वाळू आहे. यामुळे नदीच्या पाऊल पाऊल पाण्यांतून चालतांना पायाला चिखल किंवा घाण अगदीं लागली नाहीं व पायी पाण्यांतून चालण्याची मौज वाटली. पुण्याप्रमाणे मदुरेस बारिक घाणेरडे बोळ आहेत; पुण्याप्रमाणें येथें रस्त्यावर केरकचरा टाकतांना लोक दिसतात. पुण्याप्रमाणेच रस्त्याचे गटारांत नैसर्गिक विधि करण्याची मुभा दिसली. या झाल्या पुण्याच्या काळ्या बाजूच्या साम्याच्या गोष्टी! पण पुण्याप्रमाणे या शहरांतील कांहीं रस्ते डामरी दिसले. प्रशस्त पुण्याप्रमाणेच येथे नदीपलीकडे सुंदर बंगल्यांचें व मोठमोठ्या संस्थांचे नवें शहर वसत आहे. पुण्याप्रमाणे या नव्या शहरास जोडणारा, दगडी नव्हे पण तांबड्या विटांचा मोठा नवाच सुंदर व प्रशस्त पूल बांधला आहे. पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजप्रमाणे या भागांत अमेरिकन मिशनचे एक मोठें आर्ट्स कॉलेज आहे. पुण्याप्रमाणेच येथें वाटोवाट चहा फराळाचीं उपाहारगृहें आहेत; मात्र येथें चहाऐवजीं कॉफी मिळते. पुण्याप्रमाणें हें शहरही हातमागाच्या व जरतारीच्या कामाकरितां प्रसिद्ध आहे; पण पुण्यापेक्षां जास्त म्हणजे येथें कापडाच्या अनेक गिरण्या आहेत; पुण्याप्रमाणें हें शहर अर्वाचीन विद्येचें आगर असून प्राचीन काळापासून तामीळ विद्येकरितां व तामीळ वाङ्मयाकरितां प्रख्यात आहे. पुण्याप्रमाणं येथें टांगे नाहींत, पण टांग्यापेक्षां स्वस्त व टांग्याइतके जलद चालणारे झटके (आपल्या इकडील बैलाच्या तट्याच्या एक्क्या गाड्याप्रमाणे पण एका बैलाऐवजी एक तटू जोडलेल्या गाडया) येथें आहेत. पुण्याप्रमाणे मोठ्या शहराला आवश्यक असणारी ट्रामगाडी किंवा बसगाडी नाहीं; पण शहराला विजेच्या दिव्यांची सोय आहे. पुण्याप्रमाणें येथें दूरदूर जाणाऱ्या मोटार लॉऱ्यांचा सुकाळ आहे. मात्र येथें बूट पॉलीश करणारे फार दुर्मिळ आहेत; कारण येथले बहुतेक लोक सुशिक्षित व संभावित लोक-<noinclude></noinclude> rtb81y0019nfxtikre2jb0pzx09jcd3 104 110735 232437 2026-06-19T13:08:21Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२४ |'''काशी - रामेश्वर यात्रा'''|}}</noinclude>सुद्धां सदा अनवाणी चालतात! मागें एके ठिकाणी सांगितल्याप्रमाणें येथें वाळवंटी रस्ते असल्यामुळे व देवळाच्या आवारांत बूट, जोडा किंवा चप्पल कांहीं एक न्यावयाचें नाहीं या नियमाचा पूर्णपणे अंमल चालू असल्यामुळे नेहेमींच अनवाणी चालणें लोकांना सोयीचें वाटतें. मला रामेश्वरीं तीच चाल नाइलाजानें पतकरावी लागली. मदुरा येथें बूट पॉलीश करणारे सहसा आढळतना म्हणून मी येथल्या चपला मुद्दाम विकत घेतल्या. पुण्यापेक्षां येथें खाणावळींचा व कॉफीगृहांचा, सुकाळ आहे पण येथले दर पुण्याच्या पेक्षां कमी आहेत. येथल्या चांगल्या खाणावळीतील चांगले जेवण तीन आण्याला मिळते. जेवायला सुंदर केळीचे पान, दोन तीन भाज्या, एखादी चटणी व पापड इतक्या गोष्टी असतात, पण पोळी भाकरी मात्र नाहीं. पहिल्यानें भात व कोळंबो खावें, मग भात व सारम् खावें, शेवटीं भात व ताक खावें; दह्याची वाटी पाहिजे असल्यास एक आणा जादा चार्ज पडतो; पण चार आण्यांत खरोखरी स्वस्त व उत्तम जेवण मिळतें यांत शंका नाहीं. तसेच सकाळीं दोन ऊन ऊन डोशे (आंबोळ्या), चटणी, व काफीचें एक पितळी टंबरेल (येथें कपबशी मुळींच नाहीं, त्याचे ऐवजी पितळी पातेली व व टंबरेल मिळतें व आपल्या इकडे पुरभय्ये उंच उंच ओतून दूध गार करतात त्याप्रमाणें येथें काफी गार करतात) दोन आण्यांत मिळते. येथली हवा पुण्यापेक्षां ऊष्ण आहे; डांसही आहेत; पण ते मलेरियाचे नाहींत. पुण्याचें व मदुरेचें साम्य दाखवितांना मी आपला मदुरेतील अनुभव अनुषंगानें सांगितला त्यामुळे येथल्या लोकांच्या रीतीरिवाजांची अनायासें वाचकांस माहिती मिळाली हे बरेंच झालें. आतां मदुरेच्या पूर्वपीठिकेचें थोडक्यांत सिंहावलोकन करून मग येथल्या दृश्यदर्शनाकडे वळणें बरें.<Br>{{gap}}मदुरा हे पांड्य नांवाच्या लोकांवरून पांड्य देश असें नांव पडलेल्या (ज्यांचा उल्लेख कालिदासानें '''रघुवंशांत''' रघूच्या दक्षिण दिशेच्या दिग्विजयांत केला आहे.) मध्यदेशाची राजधानी होय. याचा उल्लेख<noinclude></noinclude> 0ktm1s5u8kbi3hji4zun4vszvuow1qy 104 110736 232438 2026-06-19T13:09:08Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ मदुरा २५ मागे आलाच आहे. पण या फार पुरातन राजवटीच्या वेळचे कांहीं एक अवशेष सध्यां मदुरैल दृष्टीस पडत नाहीत. कारण मुसलमानांनीं प्रथमतः जेव्हां दक्षिण हिंदुस्थानचा हा प्रा..." 232438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" /></noinclude>________________ मदुरा २५ मागे आलाच आहे. पण या फार पुरातन राजवटीच्या वेळचे कांहीं एक अवशेष सध्यां मदुरैल दृष्टीस पडत नाहीत. कारण मुसलमानांनीं प्रथमतः जेव्हां दक्षिण हिंदुस्थानचा हा प्रांत जिंकला तेव्हां पूर्वीच्या पूर्व इमारती व राजधानीचा चवदा बुरुजांचा तट वगैरे राजवैभवाचे व तत्कालीन शिल्पकलेचे मासले जमीनदोस्त करून टाकले. सुदैवानें मीनाक्षीच्या व सुंदरेश्वराच्या देवळांचे गाभारे मात्र शाबूत राहिले. पण काळीं तुंगभद्रा नदीच्या कांठीं विजयानगरचें मोठें राज्य स्थापन झाले तं. सन १३७२ मध्ये त्या राज्यांतील म्हैसूर प्रांताचा कंपाना या नांवाचा सेनापती यानें मदुरा प्रांत व शहर येथून (सलमानांना हुसकावून लावलें. मदुरा प्रांताची चांगली व्यवस्था करून कंपाना उदेयार परत म्हैसूरास गेला. सन १४०४ च्या वारास लखना नायक नांवाचा नाईक विजयानगरचा प्रति- म्हणून मदुरा येथें अंमल चालवीत होता. याच घराण्याचे कीर्दीत मदुरा प्रांत व मदुरा शहर यांचा वैभवरवी कांहीं टपर्यंत दैदीप्यपर्णे तळपत होता. याच काळांत मीनाक्षी ळाचा जीर्णोद्धार होऊन पहिल्या प्रकाराचीं चार गोपुरे बांधण्यांत लीं. पुढे विश्वनाथ नांवाचा नायक प्रथम विजयानगरचा प्रतिनिधी ग स्वतंत्र राजा म्हणून मदुरैत राज्य करूं लागला. या विश्वनाथा- वर आर्य नावगमुडली नांवाचा वेलाल जातीचा गरीब ईबापाच्या पोटचा पोरका तरुण मदुरेस आला होता. तो या बुद्धिमत्तेनें व कर्तबगारीनें विश्वनाथाचा प्रधान बनला. तो पुढे चक राजांच्या तीन पिढ्यांपर्यंत प्रधान राहिला. मदुरा येथील नार म्हणून प्रख्यातीस आलेल्या अंमलदारांचा वर्ग . त्यानें निर्माण त्याने मदुरा किल्ल्याच्या ७२ बुरुजांवर एक एक पाळेगार व पाळेगाराने एकएका बुरुजाचें संरक्षण स्वतःचे बारगीर जय्यत करावें असें ठरविलें, व त्यांना कायमच्या धाराबंदीवर जमिनी दिल्या. यांचेच वंशज मदुरेचे शूर व लढवय्ये पाळेगार म्हणून<noinclude></noinclude> 91n9lnmv0516ozmbche6qdh8mqxdkl2 232523 232438 2026-06-20T08:52:24Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''मदुरा'''|२५ }}</noinclude>मागे आलाच आहे. पण या फार पुरातन राजवटीच्या वेळचे कांहीं एक अवशेष सध्यां मदुरेस दृष्टीस पडत नाहीत. कारण मुसलमानांनीं प्रथमतः जेव्हां दक्षिण हिंदुस्थानचा हा प्रांत जिंकला तेव्हां पूर्वीच्या सर्व इमारती व राजधानीचा चवदा बुरुजांचा तट वगैरे राजवैभवाचे व तत्कालीन शिल्पकलेचे मासले जमीनदोस्त करून टाकले. सुदैवानें मीनाक्षीच्या व सुंदरेश्वराच्या देवळांचे गाभारे मात्र शाबूत राहिले. पण xxकाळीं तुंगभद्रा नदीच्या कांठीं विजयानगरचें मोठें राज्य स्थापन झाले xते. सन १३७२ मध्ये त्या राज्यांतील म्हैसूर प्रांताचा '''कंपाना उदेयार''' नांवाचा सेनापती यानें मदुरा प्रांत व शहर येथून मुसलमानांना हुसकावून लावलें. मदुरा प्रांताची चांगली व्यवस्था करून '''कंपाना उदेयार''' परत म्हैसूरास गेला. सन १४०४ च्या xxरास '''लखना''' नायक नांवाचा नाईक विजयानगरचा प्रतिxx म्हणून मदुरा येथें अंमल चालवीत होता. याच घराण्याचे xxकीर्दीत मदुरा प्रांत व मदुरा शहर यांचा वैभवरवी कांहीं xळपर्यंत दैदीप्यपणे तळपत होता. याच काळांत '''मीनाक्षी''' xxळाचा जीर्णोद्धार होऊन पहिल्या प्रकाराचीं चार गोपुरे बांधण्यांत xलीं. पुढे विश्वनाथ नांवाचा नायक प्रथम विजयानगरचा प्रतिनिधी xग स्वतंत्र राजा म्हणून मदुरेत राज्य करूं लागला. या विश्वनाथा xxवर '''आर्य नायगमुडली''' नांवाचा बेलाल जातीचा गरीब xईबापाच्या पोटचा पोरका तरुण मदुरेस आला होता. तो xxल्या बुद्धिमत्तेनें व कर्तबगारीनें विश्वनाथाचा प्रधान बनला. तो पुढे xयक राजांच्या तीन पिढ्यांपर्यंत प्रधान राहिला. मदुरा येथील xxर म्हणून प्रख्यातीस आलेल्या अंमलदारांचा वर्ग त्यानें निर्माण xx त्याने मदुरा किल्ल्याच्या ७२ बुरुजांवर एक एक पाळेगार xxx पाळेगाराने एकएका बुरुजाचें संरक्षण स्वतःचे बारगीर जय्यत करावें असें ठरविलें, व त्यांना कायमच्या धाराबंदीवर जमिनी दिल्या. यांचेच वंशज मदुरेचे शूर व लढवय्ये पाळेगार म्हणून<noinclude></noinclude> cenjgc9oflvrpxzj4tix04hmqr3jzju 104 110737 232439 2026-06-19T13:11:39Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६८|योगसोपान—नाडीशुद्धिलक्षण—षट्कर्में.|}}</noinclude>{{center|'''नाडीशुद्धिलक्षणम् ।'''}} {{center|यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात्तथा चिह्नानि बाह्यतः ।}} {{center|कायस्य कृशता कांतिस्तदा जायेत निश्चितम् ॥ १ ॥}} {{center|यथेष्टधारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् ।}} {{center|नादाभिव्यक्तिरारोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ २ ॥}} {{center|वपुःकृशत्वं वदने प्रसन्नता नादस्फुटत्वं nयने सुनिर्मले ॥}} {{center|अरोगता बिंदुजयोऽग्निदीपनं नाडीविशुद्धिर्हठयोगलक्षणम् ॥ ३ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—शरीराला सडपातळपणा येऊन तें तेजस्वी होतें. नाडीशुद्धि झाली असतां वायु इच्छानुरूप खेळवितां येतो. जठराग्नि प्रदीप्त होतो. मस्तकांत, पण्मुखी केली असतां, नाद ऐकूं येऊं लागतो. आरोग्य वाढतें. नाडीशुद्धि झाल्याचीं हीं लक्षणें आहेत. {{center|'''अथ षट्कर्मविधिः ।'''}} {{center|मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत् ।}} {{center|अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—मेद ह्मणजे पोट व शरीर मोठें असेल व प्रकृतींत कफ अधिक असेल त्यानें हीं ( पुढचीं ) षट्कर्में अवश्य करावीं ह्मणजे त्यापासून चांगला उपयोग होतो व यासाठींच ह्या षट्कर्मांची थोडक्यांत माहिती येथें मुद्दाम दिली आहे. {{center|धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा ।}} {{center|कपालभातिश्चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—१ धौति २ बस्ति ३ नेति ४ त्राटक ५ नौलि आणि ६ कपा- लभाति अशीं सहा कर्में योगांगांत वर्णन केलीं आहेत.<noinclude></noinclude> q5fbfrw8gusl6e1atvrmwhmg7yjwg3x 104 110738 232440 2026-06-19T13:25:56Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|६७}}</noinclude>{{center|'''३७ कूर्मासनविधिः ( आकृति २ री . ) ।'''}} {{center|[[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 89 crop).jpg|thumbnail|center]]}} {{gap}}आकृति १८ प्रमाणें आसन करून नंतर गुडघे एकमेकांपासून लांब करून त्यांच्यामध्यें छाती भुईस टेकावी व मान वर करून दोन्ही कोपर गुडघ्यांस लावावे व हातांचे पंजे बगलांम लावावे. {{rule}}<noinclude></noinclude> 2gw6f55pzal9g7rdbqm3ap2a33qobbp 104 110739 232441 2026-06-19T13:33:42Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''३६ अर्धवृक्षासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 88 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|{{gap}}आकृति ३० प्रमाणें आसन करून गुडध्यापासून पाय कुल्यांकडे वळ- वावे म्हणजे अर्धवृक्षासन होईल.}} {{rule}}<noinclude></noinclude> npki9ztui8rjkfavcgn3o49wtovgm10 104 110740 232442 2026-06-19T13:40:56Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|६५}}</noinclude>{{center|'''३५ अथ सर्वांगासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 87 crop).jpg|thumbnail|center]] {{gap}}साफ उताणें निजून प्रथम कुल्यांपर्यंत पाय उभे करावे, नंतर जपून केवळ खांदे व मस्तक ह्यांवर सर्व शरीर ताठ उभें करावें.<noinclude>{{rule}} {{center|७}}</noinclude> c0flot4aub4t5r0qcf9yi7h30ibcrze 232443 232442 2026-06-19T13:41:40Z Annni07 6055 232443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|६५}}</noinclude>{{center|'''३५ अथ सर्वांगासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 87 crop).jpg|thumbnail|center]] {{gap}}साफ उताणें निजून प्रथम कुल्यांपर्यंत पाय उभे करावे, नंतर जपून केवळ खांदे व मस्तक ह्यांवर सर्व शरीर ताठ उभें करावें.<noinclude>{{rule}} {{left|७}}</noinclude> tk3hyticnpcj95wwn1sbu2a6zysm2t9 104 110741 232444 2026-06-19T13:53:42Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६४|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{rule}}{{center|'''३४ अथ धनुरासनविधिः ( आकृति २ री ).'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 86 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|'''अथ धनुरासनविधिः ( घेरंडसंहितायाम् )'''}} {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ करौ च पृष्ठे धृतपादयुग्मम् ।}} {{center|कृत्वा धनुस्तुल्यविवर्तितांगं निगाय योगी धनुरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर पाय पसरून दंडासारखें पालथें निजावें. नंतर दोन्ही पाय गुडघ्यापासून मोडून टाचा कुल्यास लावाव्या व दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचीं मणगटें बळकट धरून केवळ पोटाच्या खालच्या भागा- वर भार देऊन धनुष्यासारखें शरीर करावें. यास धनुरासन असें योगी ह्मणतात. हें आळस दूर करून कुंडलिनी चंचल करितें. ज्या बाजूचा पाय ओढून धरिला, त्या बाजूच्या वायूस ऊर्ध्वगामी करितें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> l4vx45etnaoisl5o6zmurerucrc0s4e 232445 232444 2026-06-19T13:54:31Z Annni07 6055 232445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६४|योगसोपान—आसनाकृति.}}</noinclude>{{center|'''३४ अथ धनुरासनविधिः ( आकृति २ री ).'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 86 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|'''अथ धनुरासनविधिः ( घेरंडसंहितायाम् )'''}} {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ करौ च पृष्ठे धृतपादयुग्मम् ।}} {{center|कृत्वा धनुस्तुल्यविवर्तितांगं निगाय योगी धनुरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर पाय पसरून दंडासारखें पालथें निजावें. नंतर दोन्ही पाय गुडघ्यापासून मोडून टाचा कुल्यास लावाव्या व दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचीं मणगटें बळकट धरून केवळ पोटाच्या खालच्या भागा- वर भार देऊन धनुष्यासारखें शरीर करावें. यास धनुरासन असें योगी ह्मणतात. हें आळस दूर करून कुंडलिनी चंचल करितें. ज्या बाजूचा पाय ओढून धरिला, त्या बाजूच्या वायूस ऊर्ध्वगामी करितें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> ei0tgxsm9iuccqeah8syq2hvh0w6feb 104 110742 232446 2026-06-19T13:57:07Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|६३}}</noinclude>{{center|'''अथ महाबंधविधिः ।'''}} {{center|पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् ।}} {{center|वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा ॥ १ ॥}} {{center|पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चिबुकं दृढम् ।}} {{center|निष्पीड्य वायुमाकुंच्य मनोमध्ये नियोजयेत् ॥ २ ॥}} {{center|धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेदनिलं शनैः ।}} {{center|सव्यांगेषु समभ्यस्य दक्षांगे पुनरभ्यसेत् ॥ ३ ॥}} {{center|अथ फलम् । अयं तु सर्वनाडीनामूर्ध्वं गतिनिरोधकः ।}} {{center|अयं खलु महाबंधो महासिद्धिप्रदायकः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाची टांच शिवणीस जोरानें लावून उजवा पाय डाव्या मांडीवर ठेवावा; नंतर पूरक करून जालंधरबंध करून कुंभक करावा व मन स्थिर करून नंतर हळुहळू रेचक करावा. याचप्रमाणें उजव्या अंगाने अभ्यास करावा. यास महाबंध असें म्हणतात. हा सर्व नाडींची ऊर्ध्व गति बंद करणारा आहे. पृष्ठ ६१ वरील आकृति १ ली व ही आकृति २ री.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 2lr5qgnrybbn8it22mkkh8asz22sz2h 104 110743 232447 2026-06-19T14:08:22Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६२|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''अथ जालंधरबंधविधिः ।'''}} {{center|कंठसंकोचनं कृत्वा चिबुकं हृदये न्यसेत् ।}} {{center|जालंधरकृते बंधे षोडशाधारबंधनम् ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । जालंधरं महामुद्रा मृत्योश्च क्षयकारिणी ॥ १ ॥}} {{center|सिद्धं जालंधरं बंधं योगिनां सिद्धिदायकम् ।}} {{center|षण्मासमभ्यसेद्यो हि स सिद्धो नात्र संशयः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—कंठाचा संकोच करून हनुवटी हृदयास जोरानें लावावी. यास जालंधर बंध असें म्हणतात. जालंधरबंध व महामुद्रा हीं मृत्यूचा क्षय करणारीं आहेत. त्याचा ६ महिने अभ्यास केला असतां जालंधरबंध सिद्ध होऊन तो पुरुष निःसंशय सिद्ध होतो. {{center|'''अथ मूलबंधविधिः ।'''}} {{center|पार्ष्णिभागेन संपीड्य योनिमाकुंचयेद्‍ढम् ।}} {{center|अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबंधोऽभिधीयते ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । अपानप्राणयोरैक्यं क्षयो मूत्रपुरीषयोः ।}} {{center|युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबंधनात ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाच्या टांचेनें योनी जोरानें दाबून गुदाचें आकुंचन करावें व अपान वायु वर ओढावा. यास मूलबंध असें म्हणतात. या बंधाच्या अभ्यासानें अपान व प्राण यांचे ऐक्य होऊन मल आणि मूत्र यांचा निःशेष होतो, व वृद्ध पुरुषही तरुणता पावतो.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 60vextm3wfyy3el55243sx1dej80i15 104 110744 232448 2026-06-19T14:13:31Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|६१}}</noinclude>{{center|'''३३ अथ उड्डीयानबंधविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 83 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|उदरे पश्चिमं तानं नाभिरूर्ध्वं तु कारयेत् ।}} {{center|उड्डीयानो ह्यसौ बंधो मृत्युमातंगकेसरी ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । समग्राद्वंधनादेतदुड्डीयानं विशिष्यते ।}} {{center|उड्डीयाने समभ्यस्ते मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—बेंबीच्या वरचें पोट भकाळीं नेऊन बेंबी वर करावी. यास उड्डीयान बंध ह्मणतात. हा मृत्युगजाचा सिंह आहे. सर्व बंधांत हा श्रेष्ठ आहे. याचा अभ्यास केला असतां मुक्ति सहज मिळते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> rlh4odgy6s4v0mg2rd31gry6al9uz8k 104 110745 232449 2026-06-19T14:23:25Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६०||योगसोपान—आसनाकृति.}}</noinclude>{{center|'''योगबंध.'''}} {{center|'''अथ महावेधविधिः ।'''}} {{center|महाबंधस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः ।}} {{center|वायूनां गतिमावृत्य निभृतं कंठमुद्रया ॥ १ ॥}} {{center|समहस्तयुगो भूमों स्फिचौ संताडयेच्छनैः ।}} {{center|पुटद्वयमतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः ॥ २ ॥}} {{center|महावेधोऽयमभ्यासान्महासिद्धिप्रदायकः ।}} {{center|वलीपलितवेपठूभ्यः सेव्यते साधकोत्तमैः ॥ ३ ॥}} {{center|एतत्त्रयं महागुह्यं जरामृत्युविनाशनम् ।}} {{center|वह्निवृद्धिकरं चैव ह्यणिमादिगुणप्रदम् ॥ ४ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—योग्यानें महाबंधस्थित होऊन पूरक करून जालंधर बंध कराव्या. नंतर दोन्ही तळहात भुईवर टेकून दोन्ही कुल्ले दोन्ही हातावर भार देऊन वर उचलून भुईवर हळूहळू आपटावे ह्मणजे वायु इडा व पिंगला यांचा त्याग करून सुषुम्नेमध्यें प्रवेश करितो. या बंधाचा अभ्यास महासिद्धि देणारा आहे व अंगावरील वळकट्या व केसांचा पांढरेपणा नाहींसा करणारा आहे. साधकोत्तमानें महामुद्रा, महाबंध व महावेध हें त्रय विशेष गुप्त ठेवावें. हें जरा व मृत्युनाशक आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 121e03lw6wqfcy2agq6xz26pi6ayyfa 232450 232449 2026-06-19T14:23:49Z Annni07 6055 232450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|६०|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''योगबंध.'''}} {{center|'''अथ महावेधविधिः ।'''}} {{center|महाबंधस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः ।}} {{center|वायूनां गतिमावृत्य निभृतं कंठमुद्रया ॥ १ ॥}} {{center|समहस्तयुगो भूमों स्फिचौ संताडयेच्छनैः ।}} {{center|पुटद्वयमतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः ॥ २ ॥}} {{center|महावेधोऽयमभ्यासान्महासिद्धिप्रदायकः ।}} {{center|वलीपलितवेपठूभ्यः सेव्यते साधकोत्तमैः ॥ ३ ॥}} {{center|एतत्त्रयं महागुह्यं जरामृत्युविनाशनम् ।}} {{center|वह्निवृद्धिकरं चैव ह्यणिमादिगुणप्रदम् ॥ ४ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—योग्यानें महाबंधस्थित होऊन पूरक करून जालंधर बंध कराव्या. नंतर दोन्ही तळहात भुईवर टेकून दोन्ही कुल्ले दोन्ही हातावर भार देऊन वर उचलून भुईवर हळूहळू आपटावे ह्मणजे वायु इडा व पिंगला यांचा त्याग करून सुषुम्नेमध्यें प्रवेश करितो. या बंधाचा अभ्यास महासिद्धि देणारा आहे व अंगावरील वळकट्या व केसांचा पांढरेपणा नाहींसा करणारा आहे. साधकोत्तमानें महामुद्रा, महाबंध व महावेध हें त्रय विशेष गुप्त ठेवावें. हें जरा व मृत्युनाशक आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> dm2hyi4n5nphknvkrd2dyucnldcnpn6 104 110746 232451 2026-06-19T15:03:26Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५९}}</noinclude>{{center|'''३२ अथ काकीमुद्राविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 81 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|काकचंचुवदास्येन पिबेद्वायुं शनैः शनैः ।}} {{center|काकीमुद्रा भवेदेषा सर्वरोगविनाशिनी ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । काकी मुद्रा परा मुद्रा सर्वतंत्रेषु गोपिता ।}} {{center|अस्याः प्रसादमात्रेण काकवन्नीरुजो भवेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—कावळ्याच्या चोंचीसारखें तोंड ( जिव्हा ) करून हळूहळू वायूचा पूरक करावा, हिला काकीमुद्रा असें ह्मणतात. ही सर्व रोगांचा नाश करणारी आहे. ही सर्व तंत्रांत गुप्त असून हिच्या प्रसादानें मनुष्य कावळ्यासारखा निरोगी होतो.<noinclude>{{rule}}</noinclude> khd5mfg4p2925u680lzxwtpe2f0n1op 232545 232451 2026-06-20T10:44:40Z Annni07 6055 232545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५९}}</noinclude>{{center|'''३२ अथ काकीमुद्राविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 81 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|काकचंचुवदास्येन पिबेद्वायुं शनैः शनैः ।}} {{center|काकीमुद्रा भवेदेषा सर्वरोगविनाशिनी ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । काकी मुद्रा परा मुद्रा सर्वतंत्रेषु गोपिता ।}} {{center|अस्याः प्रसादमात्रेण काकवन्नीरुजो भवेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—कावळ्याच्या चोंचीसारखें तोंड ( जिव्हा ) करून हळूहळू वायूचा पूरक करावा, हिला काकीमुद्रा असें ह्मणतात. ही सर्व रोगांचा नाश करणारी आहे. ही सर्व तंत्रांत गुप्त असून हिच्या प्रसादानें मनुष्य कावळ्यासारखा निरोगी होतो.<noinclude>{{rule}}</noinclude> q3ub3donzdzpbyy2tau0sre9ulidoqu 104 110747 232452 2026-06-19T15:06:14Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''अथ अश्विनीमुद्राविधिः ।'''}} {{center|आकुंचयेद्गुदद्वारं प्रकाशयेत्पुनः पुनः ।}} {{center|सा भवेदश्विनी मुद्रा शक्तिसद्बोधकारिणी ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । अश्विनी परमा मुद्रा गुह्यरोगविनाशिनी ।}} {{center|बलपुष्टिकर्री चैव अकालमरणं हरेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वारंवार गुद आकुंचन करून तसेंच वरचेवर घोड्याच्या गुदाप्रमाणें प्रकाशित करावें. हिला अश्विनीमुद्रा ह्मणतात. ही उत्तम शक्ति वाढविणारी आहे. ही मुद्रा गुह्यरोगाचा नाश करून बल व बुद्धि देऊन अपमृत्यु टाळणारी आहे<noinclude>{{rule}}</noinclude> faunjdw1jzb43mp8r5izndj5cyccaqc 232453 232452 2026-06-19T15:07:43Z Annni07 6055 232453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''अथ अश्विनीमुद्राविधिः ।'''}} {{center|आकुंचयेद्गुदद्वारं प्रकाशयेत्पुनः पुनः ।}} {{center|सा भवेदश्विनी मुद्रा शक्तिसद्बोधकारिणी ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । अश्विनी परमा मुद्रा गुह्यरोगविनाशिनी ।}} {{center|बलपुष्टिकर्री चैव अकालमरणं हरेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वारंवार गुद आकुंचन करून तसेंच वरचेवर घोड्याच्या गुदाप्रमाणें प्रकाशित करावें. हिला अश्विनीमुद्रा ह्मणतात. ही उत्तम शक्ति वाढविणारी आहे. ही मुद्रा गुह्यरोगाचा नाश करून बल व बुद्धि देऊन अपमृत्यु टाळणारी आहे {{rule}}<noinclude></noinclude> tqvbmkhk9svuk26stdd1g6rbdfpl4tm 232454 232453 2026-06-19T15:07:59Z Annni07 6055 232454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''अथ अश्विनीमुद्राविधिः ।'''}} {{center|आकुंचयेद्गुदद्वारं प्रकाशयेत्पुनः पुनः ।}} {{center|सा भवेदश्विनी मुद्रा शक्तिसद्बोधकारिणी ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । अश्विनी परमा मुद्रा गुह्यरोगविनाशिनी ।}} {{center|बलपुष्टिकर्री चैव अकालमरणं हरेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वारंवार गुद आकुंचन करून तसेंच वरचेवर घोड्याच्या गुदाप्रमाणें प्रकाशित करावें. हिला अश्विनीमुद्रा ह्मणतात. ही उत्तम शक्ति वाढविणारी आहे. ही मुद्रा गुह्यरोगाचा नाश करून बल व बुद्धि देऊन अपमृत्यु टाळणारी आहे {{rule}}<noinclude></noinclude> gsjxork3d7ua3zv54gfvezx2theih1s 104 110748 232455 2026-06-19T15:13:21Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५७}}</noinclude>{{center|'''३१ अथ षण्मुखी मुद्रा ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 79 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|श्रुत्योरंगुष्ठकौ मध्यांगुल्यौ नासापुटद्वये ।}} {{center|वदनप्रांतके चान्यांगुलीर्दद्याच्च नेत्रयोः ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोनों कर्णरंध्रें दोन्ही आंगठ्यांनीं, दोन्ही नेत्र दोन्ही तर्जनींनीं, दोनों नाकपुड्या दोन्ही मध्यांगुलींनीं व मुख अनामिका—कनिष्ठिकांनीं बंद करावीं. ह्यास षण्मुखी मुद्रा ह्मणतात. हिच्या योगानें नादश्रवण व तेजोदर्शन होतें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 03avnm3ism8ysebsmq2gt8eg38o9n8s 232544 232455 2026-06-20T10:44:08Z Annni07 6055 232544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५७}}</noinclude>{{center|'''३१ अथ षण्मुखी मुद्रा ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 79 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|श्रुत्योरंगुष्ठकौ मध्यांगुल्यौ नासापुटद्वये ।}} {{center|वदनप्रांतके चान्यांगुलीर्दद्याच्च नेत्रयोः ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोनों कर्णरंध्रें दोन्ही आंगठ्यांनीं, दोन्ही नेत्र दोन्ही तर्जनींनीं, दोनों नाकपुड्या दोन्ही मध्यांगुलींनीं व मुख अनामिका—कनिष्ठिकांनीं बंद करावीं. ह्यास षण्मुखी मुद्रा ह्मणतात. हिच्या योगानें नादश्रवण व तेजोदर्शन होतें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> pmnfzvwppl3iemlfw95g42t06lc5obw 104 110749 232456 2026-06-19T15:17:55Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|अल्पाहारो यदि भवेद्‍ग्निर्दहति तत्क्षणात् ।}} {{center|अधःशिराश्चोर्ध्वपादः क्षणं स्यात्प्रथमे दिने ॥ २ ॥}} {{center|क्षणाच्च किंचिदधिकमभ्यसेच्च दिने दिने ।}} {{center|वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते ।}} {{center|याममात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु कालजित् ॥ ३ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—धोतराची चुंबळ करून तिजवर डोकें ठेवून दोन हात डोक्या- च्या दोन बाजूंस ठेवावे व मग पाय नीट वर करावे. वर नाभि व खालीं तालु केली तर नाभिस्थानीं सूर्य व तालूचे ठिकाणीं चंद्र आहे ह्मणून चंद्र खालीं व सूर्य वरती होतो. या कृतीस विपरीतकरणी मुद्रा अशी संज्ञा आहे. हिचा अभ्यास नित्य थोडा थोडा करावा. हिच्या योगानें जठराग्नि अति वाढतो व विपरीत दोष नाहींसा होतो. हिचा अभ्यास सहा महिन्यांत एक प्रहरपर्यंत स्थित होतां येईल असा करावा. येणेंकरून वृद्धावस्था नाश पावून तरुणपण येतें. दुसरा प्रकारः—अथवा दोन्ही हातांचीं बोटें एकमेकांत घालून गोपणमिठी तयार करावी व ती आसनावर ठेवून तिजवर डोकें ठेवून पाय उभे ताठ करून स्थिर व्हावें ह्मणजे ही विपरीतकरणी मुद्रा होते. हिला कपालासनही ह्मणतात. यांत विपरीतकरणीचे सर्व गुण आहेत.<noinclude></noinclude> cmqbdiweckm350uj5wffh4ii7bbiyb3 104 110750 232457 2026-06-19T15:23:26Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५५}}</noinclude>{{center|'''३० अथ विपरीतकरणी मुद्राविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 77 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|ऊर्ध्वं नाभिरधस्तालुरूर्ध्वं भानुरधः शशी ।}} {{center|करणी विपरीताख्या गुरुवाक्येन लभ्यते ॥ १ ॥}} {{center|अथ फलम् । नित्यमभ्यासयुक्तस्य जठराग्निविवर्धिनी ।}} {{center|आहारो बहुलस्तस्य संपाद्य साधकस्य च ॥ १ ॥}}<noinclude></noinclude> 3uf3s27s7s3ju8m4va7j3tpd0htjhxm 104 110751 232458 2026-06-19T15:27:10Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५४|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''योगमुद्रा.'''}} {{center|'''२९ अथ महामुद्राविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 76 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पायुमूलं वामगुल्फे संपीड्य दृढयत्नतः ।}} {{center|याम्यपादं प्रसार्याथ करै धृतपदांगुलिः ॥ १ ॥}} {{center|कंठसंकोचनं कृत्वा भ्रुवोर्मध्यं विलोकयेत् ।}} {{center|महामुद्राभिधा मुद्रा कथ्यते चैव सूरिभिः ॥ २ ॥}} {{center|अथ फलम् । क्षयकासमुदावर्तं प्लीहां जीर्णज्वरं तथा ।}} {{center|नाशयेत्सर्वरोगांश्च महामुद्राऽतिसेवनात ॥ १ ॥}} {{center|चंद्रांगे तु समासाद्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् ।}} {{center|यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—मोठ्या यत्नानें गुदाच्या मुळाशीं डाव्या पायाचा घोंटा लावून पायाचा तळवा उजव्या मांडीस लावावा व उजवा पाय लांब पसरून हातांनीं उजव्या पायाचा आंगठा धरावा. नंतर हनुवटी हृदयास रेटून लावावी. मग भ्रूमध्यावर दृष्टि स्थिर करावी. पंडित हिला महामुद्रा असें ह्मणतात. हिच्या योगानें क्षय, कासु, उदावर्त, प्लीहा, जीर्णज्वर आदि- करून सर्व रोगांचा नाश होतो. ही सव्य व दक्षिण अशा दोन्ही अंगांनीं —प्राणायामाची संख्या बरोबर होईपर्यंत करावी.<noinclude></noinclude> aycl320laho6w7811sbfy88kiq7t6x6 104 110752 232459 2026-06-19T15:41:36Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५२|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२८ अथ योगासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 74 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|उत्ताना करणा कृत्वा संस्थाप्य जानुनोपरि ।}} {{center|आसनोपरि संस्थाप्य उत्तानं करयुग्मकम् ॥ १ ॥}} {{center|पूरकैर्वायुमाकृष्य नासाग्रमवलोकेयेत् ।}} {{center|योगासनं भवेदेतद्योगिनां योगसाधनम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोन्ही गुडघ्यांवर दोन्ही पाय उताणे ठेवून दोन्ही हात आसनावर उताणे ठेवावे. नंतर पूरक ( पूरकाचें लक्षण पुढें आलें आहे ) करून नासाग्रीं दृष्टि द्यावी. यास योगासन ह्मणतात. हें योग्यास योग- साधन करून देणारें आहे.<noinclude></noinclude> fygdqlctjok2ciws7dzgnxvzjkupwr9 104 110753 232460 2026-06-19T15:51:32Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५१}}</noinclude>{{center|'''२७ अथ भुजंगासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 73 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अंगुष्ठनाभिपर्यंंतमधो भूमौ हि विन्यसेत् ।}} {{center|कराभ्यां च धरां धृत्वा ऊर्ध्वं शीर्षं फणीव हि ॥ १ ॥}} {{center|देहाग्निवर्धते नित्यं सर्वरोगविनाशनम् ।}} {{center|जागर्सि भुजगी देवी साधनाद्भुजगासनम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पालथे निजून कंबरेपासून खालचा भाग पायांसह भुईस सारखा टेकून बेंबीजवळ दोन्ही तळहात भुईस टेकून डोकें व छाती नागाच्या फणीसारखी वर उचलून धरावी. यास भुजंगासन असें ह्मणतात. या आसनापासून जठराग्नीची वृद्धि होऊन सर्व रोगांचा नाश होतो व कुंडलिनी जागृत होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> rw25y7ih6v0ngisbbyusr81qrhmvpos 232543 232460 2026-06-20T10:43:03Z Annni07 6055 232543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|५१}}</noinclude>{{center|'''२७ अथ भुजंगासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 73 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अंगुष्ठनाभिपर्यंंतमधो भूमौ हि विन्यसेत् ।}} {{center|कराभ्यां च धरां धृत्वा ऊर्ध्वं शीर्षं फणीव हि ॥ १ ॥}} {{center|देहाग्निवर्धते नित्यं सर्वरोगविनाशनम् ।}} {{center|जागर्सि भुजगी देवी साधनाद्भुजगासनम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पालथे निजून कंबरेपासून खालचा भाग पायांसह भुईस सारखा टेकून बेंबीजवळ दोन्ही तळहात भुईस टेकून डोकें व छाती नागाच्या फणीसारखी वर उचलून धरावी. यास भुजंगासन असें ह्मणतात. या आसनापासून जठराग्नीची वृद्धि होऊन सर्व रोगांचा नाश होतो व कुंडलिनी जागृत होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> qor91shax116vbr1r8qvspipf4qwxpe 104 110754 232461 2026-06-19T15:58:59Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५०|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२६ अथ उष्ट्रासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 72 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते पदयुग्मं व्यस्तं पृष्ठे निधायापि धृतं कराभ्याम् ।}} {{center|आकुंचयेच्चैव हृदास्यमूर्ध्वमुष्ट्रं च पीठं मुनयो वदंति ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पालथें निजून दोन्ही पाय उलट पाठीवर आणावे व दोन्ही हातांनीं पायाचे अंगठे धरावे व खांदे भुईस लावून मान वर करावी. यास उष्ट्रासन असें ह्मणतात. या आसनानें भूक व तहान सोसून चालण्याची शक्ति येते. प्रवाशी मंडळीस हें आसन हिताचें आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> coe3pmgu6iuobfbsehrdchdahcogerg 232541 232461 2026-06-20T10:42:08Z Annni07 6055 232541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५०|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२६ अथ उष्ट्रासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 72 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते पदयुग्मं व्यस्तं पृष्ठे निधायापि धृतं कराभ्याम् ।}} {{center|आकुंचयेच्चैव हृदास्यमूर्ध्वमुष्ट्रं च पीठं मुनयो वदंति ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पालथें निजून दोन्ही पाय उलट पाठीवर आणावे व दोन्ही हातांनीं पायाचे अंगठे धरावे व खांदे भुईस लावून मान वर करावी. यास उष्ट्रासन असें ह्मणतात. या आसनानें भूक व तहान सोसून चालण्याची शक्ति येते. प्रवाशी मंडळीस हें आसन हिताचें आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> g7uih16yhfe7xdgd371il5aizg2e6fs 232542 232541 2026-06-20T10:42:28Z Annni07 6055 232542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|५०|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२६ अथ उष्ट्रासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 72 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते पदयुग्मं व्यस्तं पृष्ठे निधायापि धृतं कराभ्याम् ।}} {{center|आकुंचयेच्चैव हृदास्यमूर्ध्वमुष्ट्रं च पीठं मुनयो वदंति ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पालथें निजून दोन्ही पाय उलट पाठीवर आणावे व दोन्ही हातांनीं पायाचे अंगठे धरावे व खांदे भुईस लावून मान वर करावी. यास उष्ट्रासन असें ह्मणतात. या आसनानें भूक व तहान सोसून चालण्याची शक्ति येते. प्रवाशी मंडळीस हें आसन हिताचें आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> rk7fn7oxwz45bfv6erqhptrtqmru9aa 104 110755 232462 2026-06-19T16:03:38Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४९}}</noinclude>{{center|'''२५ अथ मकरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 71 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते ह्युदरं च वक्षो भूमौ च पादौ हि प्रसार्यमाणौ ।}} {{center|शीर्षे च धृत्वा करदंडयुग्मं देहाग्निकारं मकरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पोट व छाती भूमीस लावून निजावें व दोन्ही पाय एकमेकां- पासून लांब पसरावे आणि दोन्ही हात मस्तकावर असे ठेवावे कीं, डोक्यावरून डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा.. यास मकरासन असें ह्मणतात.<noinclude></noinclude> 3548jwmb4y8vyajbhlw13ehndyehhkl 232463 232462 2026-06-19T16:03:50Z Annni07 6055 232463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४९}}</noinclude>{{center|'''२५ अथ मकरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 71 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते ह्युदरं च वक्षो भूमौ च पादौ हि प्रसार्यमाणौ ।}} {{center|शीर्षे च धृत्वा करदंडयुग्मं देहाग्निकारं मकरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पोट व छाती भूमीस लावून निजावें व दोन्ही पाय एकमेकां- पासून लांब पसरावे आणि दोन्ही हात मस्तकावर असे ठेवावे कीं, डोक्यावरून डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा.. यास मकरासन असें ह्मणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 51xju5pq78pspet7f0ly3prioiu162m 232464 232463 2026-06-19T16:04:35Z Annni07 6055 232464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४९}}</noinclude>{{center|'''२५ अथ मकरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 71 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते ह्युदरं च वक्षो भूमौ च पादौ हि प्रसार्यमाणौ ।}} {{center|शीर्षे च धृत्वा करदंडयुग्मं देहाग्निकारं मकरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पोट व छाती भूमीस लावून निजावें व दोन्ही पाय एकमेकां- पासून लांब पसरावे आणि दोन्ही हात मस्तकावर असे ठेवावे कीं, डोक्यावरून डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा.. यास मकरासन असें ह्मणतात.<noinclude>{{rule}} {{left|६}}</noinclude> muhez1coq4vc7sv24h9z44e7zu8ok37 232539 232464 2026-06-20T10:41:18Z Annni07 6055 232539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४९}}</noinclude>{{center|'''२५ अथ मकरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 71 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते ह्युदरं च वक्षो भूमौ च पादौ हि प्रसार्यमाणौ ।}} {{center|शीर्षे च धृत्वा करदंडयुग्मं देहाग्निकारं मकरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पोट व छाती भूमीस लावून निजावें व दोन्ही पाय एकमेकां- पासून लांब पसरावे आणि दोन्ही हात मस्तकावर असे ठेवावे कीं, डोक्यावरून डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा..यास मकरासन असें ह्मणतात.<noinclude>{{rule}} {{left|६}}</noinclude> 9in6bncfswwbiwfnyx89il9jo6y9zln 232540 232539 2026-06-20T10:41:40Z Annni07 6055 232540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४९}}</noinclude>{{center|'''२५ अथ मकरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 71 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते ह्युदरं च वक्षो भूमौ च पादौ हि प्रसार्यमाणौ ।}} {{center|शीर्षे च धृत्वा करदंडयुग्मं देहाग्निकारं मकरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पोट व छाती भूमीस लावून निजावें व दोन्ही पाय एकमेकां-पासून लांब पसरावे आणि दोन्ही हात मस्तकावर असे ठेवावे कीं, डोक्यावरून डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा..यास मकरासन असें ह्मणतात.<noinclude>{{rule}} {{left|६}}</noinclude> 6gqbx63z0xc5wxdwyt17y9yq8o4f4ca 104 110756 232465 2026-06-19T16:06:58Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२४ अथ शलभासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 70 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते करयुग्मवक्षाः पाण्योस्तलाभ्यां पृथिवीं प्रपीड्य ।}} {{center|पादौ ख ऊर्ध्वं च वितस्तिमात्रं वदंति पीठं शलभं मुनींद्राः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोन्ही तळहात छातीखालीं भुईवर टेकून त्यावर छाती ठेवून पालथें निजावें व मागील पाय अधांतरीं वीतभर उंच असावे. यास मुनींद्र शलभासन म्हणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> domy6guiqqvf881tm8tlhg3niiijl2e 232538 232465 2026-06-20T10:40:39Z Annni07 6055 232538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२४ अथ शलभासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 70 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अधश्च शेते करयुग्मवक्षाः पाण्योस्तलाभ्यां पृथिवीं प्रपीड्य ।}} {{center|पादौ ख ऊर्ध्वं च वितस्तिमात्रं वदंति पीठं शलभं मुनींद्राः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोन्ही तळहात छातीखालीं भुईवर टेकून त्यावर छाती ठेवून पालथें निजावें व मागील पाय अधांतरीं वीतभर उंच असावे. यास मुनींद्र शलभासन म्हणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> ibtcdridap7xvuuz9rhqoxzu49ar78c 104 110757 232466 2026-06-19T16:12:07Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४७}}</noinclude>{{center|'''२३ अथ वृषासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 69 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामगुल्फे पायुमूलं वामभागे पदेतरम् ।}} {{center|विपरीतं स्पृशेद्‍भूमिं वृषासनमिदं भवेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाठ्या घोट्याावर गुद ठेवून उजवा पाय डाव्या मांडीवरून डाव्या बाजूस पायाचा वरील भाग भुईस टेकेल असा करावा. यास वृषासन म्हणतात. हें दोन्ही अंगानें करावें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> oaj0hoxoqtnrz6d2hzuu3vhv7hkkqwc 232467 232466 2026-06-19T16:12:28Z Annni07 6055 232467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४७}}</noinclude>{{center|'''२३ अथ वृषासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 69 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामगुल्फे पायुमूलं वामभागे पदेतरम् ।}} {{center|विपरीतं स्पृशेद्‍भूमिं वृषासनमिदं भवेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाठ्या घोट्याावर गुद ठेवून उजवा पाय डाव्या मांडीवरून डाव्या बाजूस पायाचा वरील भाग भुईस टेकेल असा करावा. यास वृषासन म्हणतात. हें दोन्ही अंगानें करावें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 29ysvwp3fjj3rzesgumwyndc75709vd 232468 232467 2026-06-19T16:12:58Z Annni07 6055 232468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४७}}</noinclude>{{center|'''२३ अथ वृषासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 69 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामगुल्फे पायुमूलं वामभागे पदेतरम् ।}} {{center|विपरीतं स्पृशेद्‍भूमिं वृषासनमिदं भवेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाठ्या घोट्याावर गुद ठेवून उजवा पाय डाव्या मांडीवरून डाव्या बाजूस पायाचा वरील भाग भुईस टेकेल असा करावा. यास वृषासन म्हणतात. हें दोन्ही अंगानें करावें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> k1xr3s56yzca4sddcbkx8jbmhsnenaa 104 110758 232469 2026-06-19T16:15:27Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२२ अथ वृक्षासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 68 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामोरुमूलदेशे च याम्यं पादं निधाय तु ।}} {{center|तिष्ठेत्तु वृक्षवद्भूमौ वृक्षासनमिदं विदुः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाच्या मांडीच्या मुळास उजवा पाय लावून वृक्षा- सारखें उभे रहावें. यास वृक्षासन म्हणतात. डाव्या व उजव्या असें दोनों पायांनीं करावें. हा याचा निराळा प्रकारही आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> equi6ss94e80muv39vh57wt6innnuhp 232535 232469 2026-06-20T10:39:01Z Annni07 6055 232535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२२ अथ वृक्षासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 68 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामोरुमूलदेशे च याम्यं पादं निधाय तु ।}} {{center|तिष्ठेत्तु वृक्षवद्भूमौ वृक्षासनमिदं विदुः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाच्या मांडीच्या मुळास उजवा पाय लावून वृक्षा- सारखें उभे रहावें. यास वृक्षासन म्हणतात. डाव्या व उजव्या असें दोनों पायांनीं करावें. हा याचा निराळा प्रकारही आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 0n1s2xdl4lnmbq2pxw8psnhcfmjdc3w 232536 232535 2026-06-20T10:39:30Z Annni07 6055 232536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२२ अथ वृक्षासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 68 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामोरुमूलदेशे च याम्यं पादं निधाय तु ।}} {{center|तिष्ठेत्तु वृक्षवद्भूमौ वृक्षासनमिदं विदुः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाच्या मांडीच्या मुळास उजवा पाय लावून वृक्षा- सारखें उभे रहावें. यास वृक्षासन म्हणतात. डाव्या व उजव्या असें दोनों पायांनीं करावें. हा याचा निराळा प्रकारही आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> f9qmbcny4xokq87bwgwanvv6qxv8by0 232537 232536 2026-06-20T10:40:03Z Annni07 6055 232537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२२ अथ वृक्षासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 68 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामोरुमूलदेशे च याम्यं पादं निधाय तु ।}} {{center|तिष्ठेत्तु वृक्षवद्भूमौ वृक्षासनमिदं विदुः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाच्या मांडीच्या मुळास उजवा पाय लावून वृक्षा-सारखें उभे रहावें. यास वृक्षासन म्हणतात. डाव्या व उजव्या असें दोनों पायांनीं करावें. हा याचा निराळा प्रकारही आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 78m5i8aicphqk90kk0y6sv6bmhhdppy 104 110759 232470 2026-06-19T16:17:40Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|योगसोपान—आसनाकृति.|४५|}}</noinclude>{{center|'''२१ अथोत्तानमंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 67 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|मंडूकासनमध्यास्य कूर्पराभ्यां धृतं शिरः ।}} {{center|एतद्भेकवदुत्तानमेतदुत्तानमंडूकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वरील कृतीप्रमाणें मंडूकासन करून नंतर दोन्ही हात डोक्या- वर ठेवावे; डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा.. यास उत्तानमंडूकासन ह्मणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> j9rel2hc84h5e7le10zfo6ahh1iw2ez 232471 232470 2026-06-19T16:18:02Z Annni07 6055 232471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४५}}</noinclude>{{center|'''२१ अथोत्तानमंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 67 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|मंडूकासनमध्यास्य कूर्पराभ्यां धृतं शिरः ।}} {{center|एतद्भेकवदुत्तानमेतदुत्तानमंडूकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वरील कृतीप्रमाणें मंडूकासन करून नंतर दोन्ही हात डोक्या- वर ठेवावे; डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा.. यास उत्तानमंडूकासन ह्मणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> bqq0je2rivk92i3nd8w9d3w2nvvliu1 232472 232471 2026-06-19T16:18:56Z Annni07 6055 232472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४५}}</noinclude>{{center|'''२१ अथोत्तानमंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 67 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|मंडूकासनमध्यास्य कूर्पराभ्यां धृतं शिरः ।}} {{center|एतद्भेकवदुत्तानमेतदुत्तानमंडूकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वरील कृतीप्रमाणें मंडूकासन करून नंतर दोन्ही हात डोक्या- वर ठेवावे; डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा यास उत्तानमंडूकासन ह्मणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> b2jctue29blpsp0isa930ygrgqryjp5 232473 232472 2026-06-19T16:19:42Z Annni07 6055 232473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४५}}</noinclude>{{center|'''२१ अथोत्तानमंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 67 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|मंडूकासनमध्यास्य कूर्पराभ्यां धृतं शिरः ।}} {{center|एतद्भेकवदुत्तानमेतदुत्तानमंडूकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वरील कृतीप्रमाणें मंडूकासन करून नंतर दोन्ही हात डोक्या-वर ठेवावे; डाव्या हातानें उजवा व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा यास उत्तानमंडूकासन ह्मणतात.<noinclude>{{rule}}</noinclude> jovzkii143ypb9927ogefkqchuqt6gy 104 110760 232474 2026-06-19T16:26:21Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४४|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२० अथ मंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 66 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पादपृष्ठे भूमिदेशे अंगुष्ठे द्वे च संस्पृशेत् ।}} {{center|जानुयुग्मं पुरस्कृत्य साधयेन्मंडूकासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाची वरील बाजू भूमीस लावून दोन्ही अंगठे समोरा- समोर आणून एकमेकांस लावून गुडघे पुढें करून बसून मंडूकासन {{gap}}सिद्ध करावें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 4c1htosy1ff886dnidb2cav2ys2bber 232475 232474 2026-06-19T16:27:08Z Annni07 6055 232475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४४|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२० अथ मंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 66 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पादपृष्ठे भूमिदेशे अंगुष्ठे द्वे च संस्पृशेत् ।}} {{center|जानुयुग्मं पुरस्कृत्य साधयेन्मंडूकासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाची वरील बाजू भूमीस लावून दोन्ही अंगठे समोरा- समोर आणून एकमेकांस लावून गुडघे पुढें करून बसून मंडूकासन सिद्ध करावें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> tcodh3h9417fpr2hdkicfmuq77ggil6 232476 232475 2026-06-19T16:27:34Z Annni07 6055 232476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४४|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२० अथ मंडूकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 66 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पादपृष्ठे भूमिदेशे अंगुष्ठे द्वे च संस्पृशेत् ।}} {{center|जानुयुग्मं पुरस्कृत्य साधयेन्मंडूकासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाची वरील बाजू भूमीस लावून दोन्ही अंगठे समोरा- समोर आणून एकमेकांस लावून गुडघे पुढें करून बसून मंडूकासन सिद्ध करावें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> jzkftzz4ejw1vqrxot7am3v6ffe2nzo 104 110761 232477 2026-06-19T16:32:25Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४३}}</noinclude>{{center|'''१९ अथोत्तानकूर्मासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 65 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|कुक्कुटासनबंधस्थं कराभ्यां धृतकंधरम् ।}} {{center|पीठं कूर्मवदुत्तानमेतदुत्तानकूर्मकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—कुक्कुटासन केल्यानंतर भुईवर असलेले हात तसेच वर करून गळ्यास मिठी मारावी. यास उत्तानकूर्मासन म्हणतात. यानें आळस दूर होऊन इंद्रियें शांत होतात.<noinclude></noinclude> ce6a07jd3tyldc7ri7nm70iex7u0oqk 232534 232477 2026-06-20T10:37:29Z Annni07 6055 232534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४३}}</noinclude>{{center|'''१९ अथोत्तानकूर्मासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 65 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|कुक्कुटासनबंधस्थं कराभ्यां धृतकंधरम् ।}} {{center|पीठं कूर्मवदुत्तानमेतदुत्तानकूर्मकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—कुक्कुटासन केल्यानंतर भुईवर असलेले हात तसेच वर करून गळ्यास मिठी मारावी. यास उत्तानकूर्मासन म्हणतात. यानें आळस दूर होऊन इंद्रियें शांत होतात. {{rule}}<noinclude></noinclude> rwxtul7bpwcymje9afwo5zwt2t78jok 104 110762 232478 2026-06-19T16:35:59Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४२||योगसोपान—आसनाकृति.}}</noinclude>{{center|'''१८ अथ कूर्मासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 64 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|गुल्फौ च वृषणस्याधो व्युत्क्रमेण समाहितौ ।}} {{center|ऋजुकायशिरोग्रीवं कूर्मासनमितीरितम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—प्रथम खुमाड्या घालून बसावें, नंतर घोट्यांची आंतील बाजू भुईस लागेल अशा दोन्ही टांचा एकमेकांस टेकाव्या; अर्थातच घोट्यांच्या बाहेरील बाजू वर येतील. त्या वृषणाच्या बाजूस लावाव्या, ह्मणजे पायाचीं बोटें बाहेरच्या बाजूस व्हावीं आणि मान व मस्तक सरळ राहील असें बसावें व दोन्ही हातांच्या तळहातांचे पृष्ठभाग, बोटें बाहेर करून खाकेत लावावे. यास कूर्मासन म्हणतात. यापासून अपान वीर्य यांची ऊर्ध्वगति होऊन इंद्रियवृत्तींचें स्तंभन व बलवृद्धि होते. ह्याचा दुसराही प्रकार आहे.<noinclude></noinclude> nmbz2qem8y3hchvyi3qx5076to5tgyo 104 110763 232479 2026-06-19T16:40:31Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४१}}</noinclude>{{center|'''१७ अथ कुक्कुटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 63 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पद्मासनं समासाद्य जानूर्वोरंतरे करौ ।}} {{center|कूर्पराभ्यां समासीनो मंचस्थः कुक्कुटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पद्मासन घालून नंतर दोन्ही पायाचे पंजे आंत ठेऊन मांड्या व पोटऱ्या यांच्या मधून दोन्ही हात कोपरा इतके घालून त्यांचे पंजे जमिनीवर टेकून सर्व अंग अधांत्रीं झेलून धरावें. यास कुक्कुटासन असें म्हणतात. हें आळस दूर करून जठराग्नीची वृद्धि व अन्न उत्तम पचन करतें व नाडी शुद्ध करितें.<noinclude></noinclude> 9p2aghtpie0fvsm8hcf1hx1859t4uo7 232480 232479 2026-06-19T16:41:49Z Annni07 6055 232480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४१}}</noinclude>{{center|'''१७ अथ कुक्कुटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 63 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पद्मासनं समासाद्य जानूर्वोरंतरे करौ ।}} {{center|कूर्पराभ्यां समासीनो मंचस्थः कुक्कुटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पद्मासन घालून नंतर दोन्ही पायाचे पंजे आंत ठेऊन मांड्या व पोटऱ्या यांच्या मधून दोन्ही हात कोपरा इतके घालून त्यांचे पंजे जमिनीवर टेकून सर्व अंग अधांत्रीं झेलून धरावें. यास कुक्कुटासन असें म्हणतात. हें आळस दूर करून जठराग्नीची वृद्धि व अन्न उत्तम पचन करतें व नाडी शुद्ध करितें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> awwqvcy8dzs5y4ivn7rg948ldfiz8eg 232481 232480 2026-06-19T16:44:03Z Annni07 6055 232481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४१}}</noinclude>{{center|'''१७ अथ कुक्कुटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 63 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पद्मासनं समासाद्य जानूर्वोरंतरे करौ ।}} {{center|कूर्पराभ्यां समासीनो मंचस्थः कुक्कुटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पद्मासन घालून नंतर दोन्ही पायाचे पंजे आंत ठेऊन मांड्या व पोटऱ्या यांच्या मधून दोन्ही हात कोपरा इतके घालून त्यांचे पंजे जमिनीवर टेकून सर्व अंग अधांत्रीं झेलून धरावें. यास कुक्कुटासन असें म्हणतात. हें आळस दूर करून जठराग्नीची वृद्धि व अन्न उत्तम पचन करतें व नाडी शुद्ध करितें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 8lfxvj6fx192l70r6m46jctnrdto1oj 232482 232481 2026-06-19T16:45:07Z Annni07 6055 232482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|४१}}</noinclude>{{center|'''१७ अथ कुक्कुटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 63 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पद्मासनं समासाद्य जानूर्वोरंतरे करौ ।}} {{center|कूर्पराभ्यां समासीनो मंचस्थः कुक्कुटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पद्मासन घालून नंतर दोन्ही पायाचे पंजे आंत ठेऊन मांड्या व पोटऱ्या यांच्या मधून दोन्ही हात कोपरा इतके घालून त्यांचे पंजे जमिनीवर टेकून सर्व अंग अधांत्रीं झेलून धरावें. यास कुक्कुटासन असें म्हणतात. हें आळस दूर करून जठराग्नीची वृद्धि व अन्न उत्तम पचन करतें व नाडी शुद्ध करितें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> ft9hzp8jh7chqwz4n4umngo0drggdng 104 110764 232483 2026-06-19T16:49:33Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|४०|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''१६ अथ मयूरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 62 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|धरामवष्टभ्य करद्वयेन तत्कूर्परस्थापितनाभिपार्श्वः ॥}} {{center|उच्चासनो दंडवदुत्थितः स्यान्मयूूरमेतत्प्रवदंति पीठम् ॥ १ ॥}} हरति सकलरोगानाशू गुल्मोदरादीनभिभवति च दोषानासनं श्रीमयूरम् । बहुकदशनभुक्तं भस्म कुर्यादशेषं जनयति जठराग्निं जारयेत्कालकूटम् ॥ २ ॥ {{gap}}'''अर्थ'''—दोन्ही हात भुईवर साफ टेकून दोन्ही कोपरें बेंबीच्या दोन्ही बाजूंस लाऊन अंग तोलून आडव्या काठीप्रमाणें हातावर नेट देऊन स्थिर व्हावें. यास मयूरासन असें म्हणतात. हें गुल्म उदरादि सर्व रोग सत्वर हरण करून वातपित्तादिकांचा नाश करितें. तसेच अधिक अथवा वाईट अन्न खाल्लें असतां त्याचें भस्म करितें. जठराग्नि वाढवितें म्हणजे काल-कूटही जिरवितें असें श्लोकांत सांगितलें आहे. याचे १॥२ प्रकार आहेत. हें उदरसंबंधी सर्व रोगांचा नाश करून दोषी अन्नाचें उत्तम पचन करितें.<noinclude>{{rule}} {{gap}}'''१''' उदर गुल्मादिरोग, क्षयादिरोग, भयंकर ज्वरादिरोग उत्पन्न करणारें जें विषबीज, तेंच हळूहळू कालकूट होऊन असाध्य महारोग उत्पन्न करतें व रोगी मरण पावतो. तें कालकूट, यथाविधि मयूरासनाचे अभ्यासानें, पचविण्याचें अंगीं सामर्थ्य येतें.</noinclude> 8az1enp56kqoxg4wfh1h9s73chmgd41 104 110765 232484 2026-06-19T16:57:42Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३९}}</noinclude>{{center|'''१५ अथ संकटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 61 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामपादं चितेर्मूलं संन्यस्य धरणीतले ।}} {{center|पाददंडेन याम्येन वेष्टयेद्वामपादकम् ॥ १ ॥}} {{center|जानुयुग्मे पाणियुग्ममेतत्तु संकटासनम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डांवा पाय भूमीवर सरळ ठेवून त्यास उजव्या पायाचा वेढा घालून नंतर दोन्ही गुडघ्यांवर दोन्ही तळहात ठेवावे; यास संकटासन असें ह्मणतात. हें बसून व उभ्यानें असें दोन्ही प्रकारें होतें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> fff4v2wboxnhk3uemqszuv6ks921tws 232485 232484 2026-06-19T16:58:13Z Annni07 6055 232485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३९}}</noinclude>{{center|'''१५ अथ संकटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 61 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामपादं चितेर्मूलं संन्यस्य धरणीतले ।}} {{center|पाददंडेन याम्येन वेष्टयेद्वामपादकम् ॥ १ ॥}} {{center|जानुयुग्मे पाणियुग्ममेतत्तु संकटासनम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डांवा पाय भूमीवर सरळ ठेवून त्यास उजव्या पायाचा वेढा घालून नंतर दोन्ही गुडघ्यांवर दोन्ही तळहात ठेवावे; यास संकटासन असें ह्मणतात. हें बसून व उभ्यानें असें दोन्ही प्रकारें होतें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> pvv8dh1r7lynyzyeh7lzyouv6scr2tq 232486 232485 2026-06-19T16:58:36Z Annni07 6055 232486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३९}}</noinclude>{{center|'''१५ अथ संकटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 61 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामपादं चितेर्मूलं संन्यस्य धरणीतले ।}} {{center|पाददंडेन याम्येन वेष्टयेद्वामपादकम् ॥ १ ॥}} {{center|जानुयुग्मे पाणियुग्ममेतत्तु संकटासनम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डांवा पाय भूमीवर सरळ ठेवून त्यास उजव्या पायाचा वेढा घालून नंतर दोन्ही गुडघ्यांवर दोन्ही तळहात ठेवावे; यास संकटासन असें ह्मणतात.हें बसून व उभ्यानें असें दोन्ही प्रकारें होतें.<noinclude>{{rule}}</noinclude> h9psk9v8aytyptcaxe18abatsjadr0i 104 110766 232487 2026-06-19T17:06:28Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{center|'''१४ अथ उत्कटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 60 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अंगुष्ठाभ्या मवष्टभ्य धरां पाष्णी च खे गतौ ।}} {{center|तत्रोपरि गुदं न्यस्य विज्ञेयमुत्कटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाचे दोन्ही अंगठे भुईवर टेकून दोन्ही टांचा घोट्यांवर कराव्या व नंतर त्या टांचांवर गुद ठेवून बसावें. यास उत्कटासन म्हण-तात. (यास अंगुष्ठासनही म्हणतात) व याचे निराळेही प्रकार आहेत.<noinclude></noinclude> 18lz2rkagm6pl4qrokirspi94hwq04s 232488 232487 2026-06-19T17:07:02Z Annni07 6055 232488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|३८|योगसोपान—आसनाकृति.}}}</noinclude>{{center|'''१४ अथ उत्कटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 60 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अंगुष्ठाभ्या मवष्टभ्य धरां पाष्णी च खे गतौ ।}} {{center|तत्रोपरि गुदं न्यस्य विज्ञेयमुत्कटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाचे दोन्ही अंगठे भुईवर टेकून दोन्ही टांचा घोट्यांवर कराव्या व नंतर त्या टांचांवर गुद ठेवून बसावें. यास उत्कटासन म्हण-तात. (यास अंगुष्ठासनही म्हणतात) व याचे निराळेही प्रकार आहेत.<noinclude></noinclude> 6qgk9f0v91qnhcawo1e0dnkolyr9wmu 232533 232488 2026-06-20T10:33:52Z Annni07 6055 232533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|३८|योगसोपान—आसनाकृति.}}</noinclude>{{center|'''१४ अथ उत्कटासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 60 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|अंगुष्ठाभ्या मवष्टभ्य धरां पाष्णी च खे गतौ ।}} {{center|तत्रोपरि गुदं न्यस्य विज्ञेयमुत्कटासनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—पायाचे दोन्ही अंगठे भुईवर टेकून दोन्ही टांचा घोट्यांवर कराव्या व नंतर त्या टांचांवर गुद ठेवून बसावें. यास उत्कटासन म्हण-तात. (यास अंगुष्ठासनही म्हणतात) व याचे निराळेही प्रकार आहेत.<noinclude></noinclude> rtn7lwy53946suxe7y493irwykgfrxy 104 110767 232489 2026-06-19T17:19:25Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३७}}</noinclude>{{center|'''१३ अथ पश्चिमोत्तानासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 59 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा ।}} {{center|जानूपरिन्यस्तललाटदेशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः ॥ १ ॥}} “इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति । उदयं जठरानलस्य कुर्यादुदरे कार्श्यम रोगतां च पुंसाम्” ॥ २ ॥ {{right|( एतदुग्रासनमुक्तं शिवसंहितायाम् )}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर दोन्ही पाय पसरून बसावें, व नंतर दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचे अंगठे धरावे. मग दोन्ही गुडघ्यांवर मस्तक ठेवावें. यास योगी पश्चिमोत्तानासन म्हणतात. हें सर्व आसनांत श्रेष्ठ आहे. ( शिव संहितेंत यास उग्रासनही म्हटलें आहे ). या आसनानें जठराग्नि वाढतो. उदरास कृशता येते व आरोग्य येऊन वायूची गति सुघुम्नेंत होते व नाडी सशक्त होऊन शुद्ध होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> jy9uq8h5l3svkcq8zfa4eqkzwr29sfa 232490 232489 2026-06-19T17:20:02Z Annni07 6055 232490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३७}}</noinclude>{{center|'''१३ अथ पश्चिमोत्तानासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 59 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा ।}} {{center|जानूपरिन्यस्तललाटदेशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः ॥ १ ॥}} “इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति । उदयं जठरानलस्य कुर्यादुदरे कार्श्यम रोगतां च पुंसाम्” ॥ २ ॥ {{right|( एतदुग्रासनमुक्तं शिवसंहितायाम् )}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर दोन्ही पाय पसरून बसावें, व नंतर दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचे अंगठे धरावे. मग दोन्ही गुडघ्यांवर मस्तक ठेवावें. यास योगी पश्चिमोत्तानासन म्हणतात. हें सर्व आसनांत श्रेष्ठ आहे. (शिव संहितेंत यास उग्रासनही म्हटलें आहे). या आसनानें जठराग्नि वाढतो. उदरास कृशता येते व आरोग्य येऊन वायूची गति सुघुम्नेंत होते व नाडी सशक्त होऊन शुद्ध होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> btnk5a1esj0cbifgq1lh0hlhf00b0y1 232530 232490 2026-06-20T10:30:04Z Annni07 6055 232530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३७}}</noinclude>{{center|'''१३ अथ पश्चिमोत्तानासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 59 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा ।}}<br> {{center|जानूपरिन्यस्तललाटदेशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः ॥ १ ॥}}<br> “इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति ।<br> उदयं जठरानलस्य कुर्यादुदरे कार्श्यम रोगतां च पुंसाम्” ॥ २ ॥<br> {{right|( एतदुग्रासनमुक्तं शिवसंहितायाम् )}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर दोन्ही पाय पसरून बसावें, व नंतर दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचे अंगठे धरावे. मग दोन्ही गुडघ्यांवर मस्तक ठेवावें. यास योगी पश्चिमोत्तानासन म्हणतात. हें सर्व आसनांत श्रेष्ठ आहे. (शिव संहितेंत यास उग्रासनही म्हटलें आहे). या आसनानें जठराग्नि वाढतो. उदरास कृशता येते व आरोग्य येऊन वायूची गति सुघुम्नेंत होते व नाडी सशक्त होऊन शुद्ध होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> k41qx03pxra5ywjguwykpor02a5m00v 232531 232530 2026-06-20T10:30:29Z Annni07 6055 232531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३७}}</noinclude>{{center|'''१३ अथ पश्चिमोत्तानासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 59 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा ।}} {{center|जानूपरिन्यस्तललाटदेशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः ॥ १ ॥}} “इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति ।<br> उदयं जठरानलस्य कुर्यादुदरे कार्श्यम रोगतां च पुंसाम्” ॥ २ ॥ {{right|( एतदुग्रासनमुक्तं शिवसंहितायाम् )}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर दोन्ही पाय पसरून बसावें, व नंतर दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचे अंगठे धरावे. मग दोन्ही गुडघ्यांवर मस्तक ठेवावें. यास योगी पश्चिमोत्तानासन म्हणतात. हें सर्व आसनांत श्रेष्ठ आहे. (शिव संहितेंत यास उग्रासनही म्हटलें आहे). या आसनानें जठराग्नि वाढतो. उदरास कृशता येते व आरोग्य येऊन वायूची गति सुघुम्नेंत होते व नाडी सशक्त होऊन शुद्ध होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> 7jg14v1kh58ug0mro3v49lql9spbkma 232532 232531 2026-06-20T10:32:15Z Annni07 6055 232532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३७}}</noinclude>{{center|'''१३ अथ पश्चिमोत्तानासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 59 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा ।}} {{center|जानूपरिन्यस्तललाटदेशो वसेदिदं पश्चिमतानमाहुः ॥ १ ॥}} {{center|“इति पश्चिमतानमासनाग्र्यं पवनं पश्चिमवाहिनं करोति ।<br> उदयं जठरानलस्य कुर्यादुदरे कार्श्यम रोगतां च पुंसाम्” ॥ २ ॥}} {{right|( एतदुग्रासनमुक्तं शिवसंहितायाम् )}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर दोन्ही पाय पसरून बसावें, व नंतर दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचे अंगठे धरावे. मग दोन्ही गुडघ्यांवर मस्तक ठेवावें. यास योगी पश्चिमोत्तानासन म्हणतात. हें सर्व आसनांत श्रेष्ठ आहे. (शिव संहितेंत यास उग्रासनही म्हटलें आहे). या आसनानें जठराग्नि वाढतो. उदरास कृशता येते व आरोग्य येऊन वायूची गति सुघुम्नेंत होते व नाडी सशक्त होऊन शुद्ध होते.<noinclude>{{rule}}</noinclude> bx5kg1qv77bo65lwfjwnqe2jpalzr8o 104 110768 232491 2026-06-19T17:36:26Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|८|योगसोपान—पूर्वचतुष्क.|}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—सर्व जीवांचें ज्यांत खरें हित आहे व ज्यांत खोटेपणा नाहीं असें जें भाषण त्यास सत्य ह्मणतात. हें साधन करणारास परमेश्वर- प्राप्ति होते. {{center|'''अस्तेयम्.'''}} {{center|कर्मणा मनसा वाचा परद्रव्येषु निःस्पृहः ।}} {{center|अस्तेयमिति संप्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—काया, वाचा व मन यांहीं परद्रव्याचे ठिकाणीं निःस्पृह असणें यासच अस्तेय ह्मणतात आणि हें ज्यानें साधलें त्यास जगांतील कोण- त्याही रत्नांची इच्छा होण्याबरोबर तीं मिळतात. {{center|'''ब्रह्मचर्यम्.'''}} {{center|कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।}} {{center|सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—काया, वाचा आणि मन यांहींकरून सर्वकाळ सर्व स्थितींत सर्व प्रकारें मैथुनाचा त्याग करणें यास ब्रम्हचर्य असें ह्मणतात. मैथुनाचे प्रकार ८ आहेत ते असे. {{center|स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ।}} {{center|संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च ॥ १ ॥}} {{center|एतन्मैथुनमष्टांगं प्रवदंति मनीषिणः ।}} {{center|एतद्विरहितं कर्म ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—१ स्त्रीचें विषयलोभानें स्मरण. २ वर्णन. ३ त्यांजबरोबर खेळणें. ४ अवलोकन करणें. ५ एकांतीं भाषण करणें. ६ संकल्प. ७ उत्साह. ८ प्रत्यक्ष मैथुन करणें. असें आठ प्रकारचें मैथुन होय. या विरहित जें वर्तन त्यास ब्रम्हचर्य असें ह्मणतात. परंतु हें ब्रम्हचारी व<noinclude></noinclude> jd0lih2dme96olvtfvqriv28qz3lxhu 104 110769 232492 2026-06-19T17:41:11Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम.|९}}</noinclude>संन्यासी यांनीं पाळावयाचें. गृहस्थास ब्रम्हचर्य याज्ञवल्क्यांनीं सांगितलें आहे, तें असें. {{center|ऋतावृतौ स्वदारेषु संगतिर्या विधानतः ।}} {{center|ब्रह्मचर्यं तदेवोक्तं गृहस्थाश्रमवासिनाम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—“ऋतौ भार्यामुपेयात्” या सूत्राप्रमाणें ऋतुऋतूचे ठायीं मात्र विधियुक्त ( निंद्यतिथ्यादि वर्ज करून ) संयोग करणें हेंच गृहस्थाश्रमी पुरुषास ब्रम्हचर्य व्रत सांगितलें आहे व हें व्रत संपादन करणाऱ्यास ब्रम्हचर्याचें फळ मिळतें. असेंच लिंगपुराणांतही ब्रम्हचर्य व्रत सांगितलें आहे. अ० ८ वा. {{center|मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ।}} {{center|ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ १ ॥}} {{center|इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः ।}} {{center|सदाराणां गृहस्थानां तथैव च वदामि वः ॥ २ ॥}} {{center|यथाविधि स्वदारेषु निवृत्तिश्चान्यतः सदा ।}} {{center|मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥}} {{center|मेध्यास्वनार्तवे संभोगे गत्वा स्नानं समाचरेत् ।}} {{center|एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः ॥ ४ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—विधुर, ब्रम्हचारी व यति यांची काया—वाचा—मनानें मैथुना- विषयीं अप्रवृत्ति असणें यासच ब्रम्हचर्य असें ह्मणतात. परंतु सदार गृहस्थास ब्रम्हचर्य व्रत सांगतों. वर्ज्य तिथ्यादि दिवसांशिवाय ऋतुकालीं स्वस्त्रीचे ठिकाणीं संभोग करून लागलींच स्नान करावें. असें करणारा गृहस्थ निःसंशय ब्रम्हचारी होतो; त्याची शरीरशक्ति वाढून धैर्यादि गुण त्यास सोडीत नाहींत; व तेजादि सर्व ऐश्वर्ये त्यास मिळतात.<noinclude></noinclude> 177zm23m2io70qw36z4vg1qu6wgkaj7 104 110770 232493 2026-06-19T17:43:28Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|१०|योगसोपान—पूर्वचतुष्क.|}}</noinclude>{{center|'''क्षमा.'''}} {{center|प्रियाप्रियेषु सर्वेषु समत्वं यच्छरीरिणाम् ।}} {{center|क्षमा सैवेति विद्वद्भिर्गदिता वेदवादिभिः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—एखादी गोष्ट प्रिय होवो अथवा अप्रिय होवो, दोन्ही प्रसंगीं चित्तवृत्ति सारखी ठेवणें यासच विद्वान् क्षमा म्हणतात व आपल्या अंगांत शिक्षा करण्याचें सामर्थ्य असून दुसऱ्याकडून मोठा अपराध झाला असतांही शिक्षा न करणें यासही क्षमा म्हणतात. इच्या साधनानें मनास शांति येते. {{center|'''धृतिः.'''}} {{center|अर्थहानौ च बंधूनां वियोगे चाप्यसंपदि ।}} {{center|तयोः प्राप्तौ च सर्वत्र चित्तस्य स्थापनं धृतिः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—अर्थहानि, बंधुजनांचा वियोग, असंपत्ति व त्यांची प्राप्ति या सर्वांच्या ठिकाणीं मनाची वृत्ति सारखी ठेवणें यासच धृति असें म्हण- तात. इच्या साधनानें अंतःकरण दुःखरहित होतें. {{center|'''दया.'''}} {{center|दया भूतेषु सर्वेषु सर्वत्रानुग्रहः स्मृतः ।}} {{center|विहितेषु तदन्येपु मनोवाक्कायकर्मणा ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—सर्व प्राणि मित्र, शत्रु किंवा उदासीन असले तरी त्यांच्या ठिकाणीं, कायावाचामनेंकरून कल्याण करण्याची इच्छा व त्याप्रमाणें करणें यासच दया असें म्हणतात. कांहीं तत्वज्ञांनीं सर्व भूतांचें रक्षण करणें म्हणजे घातुक प्राण्यास दंड ( गरीबांचे जीव वांचविण्यासाठीं ) करणें हेंही दयेचेंच लक्षण गणिलें आहे.<noinclude></noinclude> 9ryvvgdupxzf4hki7yihbv2f4sy0fof 104 110771 232494 2026-06-19T17:45:45Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम.|११}}</noinclude>{{center|'''आर्जवम्.'''}} {{center|प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा एकरूपत्वमार्जवम् ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—प्रवृत्ति आणि निवृत्ति अर्थात् प्रपंच व परमार्थ या दोन्ही ठिकाणीं मनाची वृत्ति सारखी ठेवणें यास आर्जव (सरळ भाव) ह्मणतात. {{center|'''मिताहारः.'''}} {{center|मिताहारं विना यस्तु योगारंभं तु कारयेत् ।}} {{center|नानारोगो भवेत्तस्य किंचिद्योगो न सिद्धयति ॥ १ ॥}} {{center|अन्नेन पूरयेदर्धं तोयेन तु तृतीयकम् ।}} {{center|उदरस्य तुरीयांशं संरक्षेद्वायुचारणे ॥ २ ॥}} {{center|शुद्धं सुमधुरं स्निग्धमुदरार्धविवर्जितम् ।}} {{center|भुज्यते सुरसं प्रीत्या मिताहारमिमं विदुः ॥ ३ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—मिताहारावांचून योगास आरंभ केला असतां नानारोग उत्पन्न होऊन योगसिद्धि स्वल्पही होत नाहीं. अन्नानें दोन भाग व उदकानें एक भाग पुरा करून वायुसंचारार्थ चवथा भाग रिकामा ठेवावा. शुद्ध, मधुर व स्निग्ध अशा अन्नाचें, परमेश्वरार्पण करून, निमे पोट भरेपर्यंत भोजन करावें. यास मिताहार ह्मणतात. याच्या योगानें शरीर निरोगी, चपळ व सशक्त राहतें. {{center|'''शौचम्.'''}} {{center|शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं तथा ।}} {{center|मृज्जलाभ्यां हि बाह्यं तु मनःशुद्धिस्तथांतरम् ॥ १ ॥}} {{center|मनःशुद्धिश्च विज्ञेया धर्मेणाध्यात्मविद्यया ।}} {{center|आत्मविद्या च धर्मश्च पित्राचार्येण चानघे ॥ २ ॥}}<noinclude></noinclude> guewg2zuutgjlwmyw8kqyh20ygpe3dw 104 110772 232495 2026-06-19T17:50:14Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|१२||योगसोपान—पूर्वचतुष्क.}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—बाह्य व आभ्यंतर असें दोन प्रकारचें शौच आहे. त्यांत मृत्तिका व उदक यानें शुद्ध तें बाह्य; व मनोविचारांनीं चित्तशुद्धि होते तिला आभ्यंतर शौच म्हणतात. आणि ती होण्यास धर्माचरण व अध्यात्म- विद्येचा अभ्यास, यांची आवश्यकता आहे आणि धर्माचरण व अध्यात्म विद्यां आपले पूर्वज कुलाचार्यांनीं अंगीकृत केलेल्या मार्गाच्या आश्रयानेंच साध्य होतात असें गार्गीस भगवान् याज्ञवल्क्यांनीं सांगितलें आहे. {{rule}} {{center|'''योगाचें द्वितीयांग.'''}} {{center|'''नियम.'''}} {{center|तपः संतोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् ।}} {{center|सिद्धांतश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम् ॥ १ ॥}} {{center|एते च नियमाः प्रोक्तास्तांश्च सर्वान्पृथक् शृणु ॥ ( या० सं० )}} {{gap}}'''अर्थ'''—तप, संतोष, आस्तिक्य, दान, ईश्वरपूजन, सिद्धांतश्रवण, ह्री, मति, जप आणि हुत हे १० नियम आहेत. {{center|'''तप.'''}} {{center|विधिनोक्तेन मार्गेण कृच्छ्रचांद्रायणादिभिः ।}} {{center|शरीरशोषणं प्राहुस्तपसां तप उत्तमम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—श्रुतिस्मृतिकथित विधियुक्त—कृच्छ्रचांद्रायणादि—प्रायश्चित्तांनीं शरीर शुष्क करणें यास उत्तम तप असें म्हणतात. हेंच श्रीमत् भगव- द्गीतेंत काया वाचा आणि मन असें तीन प्रकारचें तपाचरण सांगितलें आहे. {{center|देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।}} {{center|ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १ ॥}}<noinclude></noinclude> 6h1qwi4j97zmhdhdu12w61qvwbdy9zo 104 110773 232496 2026-06-19T18:00:08Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम.|१३}}</noinclude>{{center|अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।}} {{center|स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ २ ॥}} {{center|मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।}} {{center|भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ ३ ॥ {{gap|( भ० गी० )}}}} {{gap}}'''अर्थ'''—देव, ब्राम्हण, गुरु व ज्ञानी यांची पूजा आणि शुचिर्भूतपणा, सरळपणा, ब्रम्हचर्य व अहिंसा हें शरीराचें तप. कोणाच्याही मनाला लागणारें नसून सत्य व प्रिय असून ज्यांत हित आहे असें वचन बोलणें आणि वेदशास्त्राभ्यास करणें यास वाणीचें तप म्हणतात. सदा मनाची प्रसन्नता, मौन, सौम्यत्व, मनोनिग्रह, निर्मळ भाव ठेवणें यास मनाचें तप म्हणतात. {{center|'''संतोष.'''}} {{center|यदृच्छालाभतो नित्यं मनःपूतः सहेदिति ।}} {{center|आर्धीस्तानृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—यत्नाशिवाय, ईश्वरेच्छेनें जें सुख किंवा दुःख नित्य प्राप्त होईल तें समाधानानें सहन करावें, यालाच ऋषींनीं संतोष म्हटलें आहे. {{center|'''आस्तिक्य.'''}} {{center|धर्माधर्मेषु विश्वासो यस्तदास्तिक्यमुच्यते ।}} {{gap}}'''अर्थ'''—धर्म कोणता आणि अधर्म कोणता हें जाणून जो विश्वास ठेवणें त्याला आस्तिक्य म्हणतात. {{center|'''दान.'''}} {{center|न्यायार्जितं धनं चापि ह्यर्थिभ्यो यत् प्रदीयते ।}} {{center|दयया श्रद्धया युक्तं दानमेतदुदाहृतम् ॥ १ ॥}}<noinclude></noinclude> 4ja8wxcmkgdy9b0nho6nmtdzzhggcvr 104 110774 232497 2026-06-19T18:01:39Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|१४|योगसोपान—पूर्वचतुष्क.|}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—न्यायानें संपादन केलेलें द्रव्य अर्थि ( गरीब—कुलीन कुटुंबी याचक ) अशा मनुष्यांस सदय अंतःकरणानें देणें यास दान असें ह्मणतात. {{center|'''ईश्वरपूजन.'''}} {{center|यदासन्नस्वभावेन विष्णुं वा रुद्रमेव वा ।}} {{center|यथाशक्त्यर्चयेद्भक्त्या एतदीश्वरपूजनम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—यथाशक्ति भक्तीनें स्वस्थ मन करून विष्णु, रुद्र अथवा जें कुल- दैवत असेल त्याचें पूजन करणें यास ईश्वरपूजन असें ह्मणतात. {{center|'''सिद्धांतश्रवण.'''}} {{center|सिद्धांतश्रवणं प्रोक्तं वेदांतश्रवणं बुधैः ।}} {{center|द्विजवत्क्षत्रियस्योक्तं सिद्धांतश्रवणं बुधैः ॥ १ ॥}} {{center|शूद्राणां च स्त्रियश्चैव स्वधर्मस्तु तपस्विनाम् ।}} {{center|सिद्धांतश्रवणं प्रोक्तं पुराणश्रवणं बुधैः ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वेदांतश्रवणासच सिद्धांतश्रवण असें ह्मणतात. हें ब्राम्हणा- प्रमाणेंच क्षत्रियासही सांगितलें आहे. शूद्र व स्त्रिया यांस पुराण—कथा— श्रवण हेंच सिद्धांतश्रवण सांगितलें आहे. {{center|'''ह्री.'''}} {{center|वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्भवेत् ।}} {{center|तस्मिन् भवति या लज्जा ह्रीस्तु सैवेति कीर्तिता ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वेद व लौकिक मार्गानें निंदिलेल्या कर्माविषयीं प्राप्त झालेली जी लज्जा तिलाच ह्री असें ह्मणतात. {{center|'''मति.'''}} {{center|विहितेषु च सर्वेषु श्रद्धा या सा मतिर्भवेत् ।}}<noinclude></noinclude> diyxw5ynlcydzco77p8gspy4qw599li 104 110775 232498 2026-06-19T18:03:59Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम.|१५}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—वर्ण आणि आश्रम यांस योग्य ( शास्त्रोक्त ) कर्माविषयीं जी श्रद्धा तिलाच मति असें ह्मणतात. {{center|'''जप.'''}} {{center|गुरुणा चोपदिष्टोऽपि वेदबाह्यविवर्जितः ।}} {{center|विधिनोक्तेन मार्गेण मंत्राभ्यासो जपः स्मृतः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—वेदबाह्य नसून गुरूनें उपदेश केलेल्या अशा मंत्राचा विधि- मार्गानें पाठ करणें यास जप असें ह्मणतात. {{center|'''हुत.'''}} {{center|अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।}} {{center|आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ १ ॥}} {{center|यमेष्वेव मिताहारमहिंसां नियमेष्वपि ॥ {{gap}}( मनुस्मृति )}}}} {{gap}}'''अर्थ'''—वेदाज्ञेप्रमाणें वैदिकमंत्रानें होमाची सामग्री ( समिधा-तूप-चरू ) जमवून पौर्णिमादि वेळेवर होम करावा. कारण, जर होमादि झालीं नाहींत तर अनावृष्टि होते. याकरितां वेळेवर सुवृष्टि होण्यासाठीं यज्ञादि ( होमादि ) क्रिया कराव्या. अग्नींत आहुति दिल्यानें आहुतिजन्य रस सूर्यांत जाऊन सूर्यापासून वृष्टि होते व वृष्टीपासून अन्न उत्पन्न होतें व अन्नापासून प्रजेची वृद्धि होते, म्हणून ( हुत ) हवन अवश्य केलें पाहिजे. {{gap}}याप्रमाणें यम १० व नियम १० सांगितले आहेत. त्यांचा मनःपूर्वक होईल तितका अभ्यास करावा. कदाचित् इतका होणें प्रापंचिकास अवघड वाटल्यास यमाचे १० अंगांतील मुख्य मिताहार व नियमाचे १० अंगांतील अहिंसा हीं मुख्य आहेत. यासांठीं योगाभ्यासी यानें हीं दोन तर अवश्य संपादन केलीं पाहिजेत.<noinclude></noinclude> nyn3hrwbdowqrgc1echg6s0c1wefe03 104 110776 232499 2026-06-20T05:01:21Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|१६|योगसोपान—पूर्वचतुष्क.|}}</noinclude>{{center|'''{{xx-larger|योगाभ्यास—स्थानविचार.}}'''}} {{center|'''वर्ज्य स्थानें.'''}} {{center|दूरदेशे तथारण्ये राजधान्यां जनांतिके ।}} {{center|योगारंभं न कुर्वीत कृतो नो सिद्धिदो भवेत् ॥ १ ॥}} {{center|अविश्वासं दूरदेशे अरण्ये रक्षवर्जितम् ।}} {{center|लोकारण्ये प्रकाशश्च तस्मात्त्रीणि विवर्जयेत् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दूर देशीं, अरण्यामध्यें, राजधानीसारख्या मोठ्या शहरीं तसेंच लोकसमुदायांत योगाभ्यासाला आरंभ करूं नये. तसा केलाच तर तो योग सिद्धिदाता होणार नाहीं. कारण, दूर देशांत स्वतःलाच विश्वास असत नाहीं; अरण्यांत रक्षण होत नाहीं; व बागबगीच्यामध्यें—उगाच— प्रसिद्धि होते. म्हणून हीं तीनही स्थळें वर्ज्य करावीत. {{center|'''योगाभ्यासाला योग्य स्थानें.'''}} {{center|आदौ स्थानं तथा कालं मिताहारं तथा परम् ।}} {{center|नाडीशुद्धिं च तत्पश्चात्प्राणायामं च साधयेत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—प्रथम स्थान, नंतर काल, त्यापुढें मिताहार, मग नाडीशुद्धि या सर्व साधनांनीं युक्त होऊन मग प्राणायामास आरंभ करावा. {{center|सुदेशे धार्मिके राज्ये सुभिक्षे निरुपद्रवे ।}} {{center|तत्रैकं कुटिरं कृत्वा प्राचीरैः परिवेष्टितम् ॥ १ ॥}} {{center|वापीकूपतडागं च प्राचीशोदयवर्ति च ।}} {{center|नात्युच्चं नातिनिम्नं च कुटीरं कीटवर्जितम् ॥ २ ॥}} {{center|सम्यग्गोमयलितं च कुटीरं तत्र निर्मितम् ।}} {{center|वारिभिश्च सुसंपन्नैः पुष्पैर्नानाविधैर्युतैः ॥}}<noinclude></noinclude> c975poc90tr6bt39hyuskcmf72gnex1 104 110777 232500 2026-06-20T05:05:36Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम.|१७}}</noinclude>{{center|फलमूलैश्च संपूर्णैः सर्वकामफलप्रदे ॥ ३ ॥}} {{center|देवाश्रमे वा नद्यां वा ग्रामे वा नगरेषु च ।}} {{center|सुशोभनं मठं कृत्वा सर्वरक्षासमन्वितम् ॥ २ ॥}} {{center|निर्जने निलये रम्ये वातातपविवर्जिते ।}} {{center|एवं स्थानेषु गुप्तेषु योगारंभं च कारयेत् ॥ ३ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—नीतिमान् व धार्मिक राजाच्या राज्यांत हवापाण्यानें नामांकित व धनधान्यानें समृद्ध व कोणताही उपद्रव नाहीं अशा देशांत एक पर्ण- कुटी तयार करावी. तिला सभोवती कुंपण असावी; त्या पर्णकुटीच्या पूर्वदिशेस व ईशान्य दिशेस वापी, कूप, तलाव असावेत; ती पर्णकुटी अति उच्च किंवा अति नीच असूं नये, मध्यम असावी; त्याठिकाणीं कीटक डांंस वगैरे असूं नयेत. अशी कुटी तयार करून ती चांगली गोमयानें सारवावी. अथवा उत्कृष्ट उदकांनीं भरलेलीं सरोवरें, नाना प्रकारचीं पुष्पें व कंदमुळें यांनीं परिपूर्ण व ज्या ठिकाणीं इच्छित पदार्थ मिळत आहेत अशा प्रदेशांत देवालयाच्या ठिकाणीं, किंवा नदीतीरास मठ तयार करावा. त्या मठाला सर्वप्रकारानें रक्षण असावें. अथवा ज्या ठिकाणीं मनुष्य नसतील आणि वायूची व उन्हाची पीडा नसेल अशा स्थळीं उत्कृष्ट रम्य गृह पहावें. अशा ह्या वर सांगितलेल्या प्रकारच्या गुप्त स्थानीं योगाभ्यास आरंभ करावा. {{center|हेमंते शिशिरे ग्रीष्मे वर्षायां च ऋतौ तथा ।}} {{center|योगारंभं न कुर्वीत कृतो योगो हि रोगदः ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—हेमंत ( मार्गशीर्ष, पौष ), शिशिर ( माघ, फाल्गुन ), ग्रीष्म<noinclude>{{rule}} {{gap}}'''१.''' हे महिने जरी लिहिले आहेत तरी पंचांगांत ज्याप्रमाणें ऋतु बदलतील, त्याप्रमाणें ऋतूंत आरंभ करण्यास हरकत नाहीं. {{left|४}}</noinclude> 1ux91mfhyp9ekhpoi0o1pwgei25a6ik 104 110778 232501 2026-06-20T05:16:12Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|१८|योगसोपान—पूर्वचतुष्क.|}}</noinclude>( ज्येष्ठ, आषाढ ) व वर्षा ( श्रावण, भाद्रपद ) या ऋतूंत योगारंभ करूं नये; केला असतां तो योग रोग उत्पन्न करणारा होतो. {{center|'''योगारंभास उक्त काल.'''}} {{gap}}{{gap}}वसंते शरदि प्रोक्तं योगारंभं समाचरेत् ।<br> {{gap}}{{gap}}तथा योगी भवेत्सिद्धो रोगान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् ॥ १ ॥<br> {{gap}}'''अर्थ'''—वसंत ( चैत्र, वैशाख ) शरत् ( आश्विन, कार्तिक ) या ऋतूंत योगारंभ करावा. म्हणजे योगी सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन सिद्धि पावतो. {{gap}}{{gap}}वसंते वापि शरदि योगारंभं समाचरेत् ।<br> {{gap}}{{gap}}तदा योगो भवेत्सिद्धो विनायासेन कथ्यते ॥ १ ॥<br> {{gap}}'''अर्थ'''—वसंत अथवा शरदृतूंत योगास आरंभ केला असतां कोणत्याही प्रकारचे कष्ट न होतां योगसिद्धि होते, असें घेरंड याज्ञवल्क्यादि योग्यांनीं सांंगितलें आहे. {{center|'''योग्याला प्रशस्त अन्न.'''}} {{gap}}{{gap}}लघुपाकं प्रियं स्निग्धं तथा धातुप्रपोषणम् ।<br> {{gap}}{{gap}}मनोभिलषितं भोज्यं योगी भोजनमाचरेत् ॥ १ ॥<br> {{gap}}'''अर्थ'''—दूध, भात, चपाती इत्यादि प्रकारचें सत्वर पचणारें आणि आपणास आवडणारें व स्निग्ध असून रक्तवृद्धि करणारें असें भोजन योगाभ्यासी यानें करावें. {{gap}}{{gap}}अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ।<br> {{gap}}{{gap}}ततोभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः ॥ १ ॥<br> {{gap}}'''अर्थ'''—आसनें व प्राणायाम यांच्या अभ्यासारंभी भोजनांत दूध व तूप विशेष असावें. तोच अभ्यास दृढ झाला म्हणजे त्यांत न्यूनता आली तरी चालेल.<noinclude></noinclude> 4u0mzbaea3qxls1mx3zdv11sfwfq286 104 110779 232502 2026-06-20T05:22:08Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||यम, नियम, आसन आणि प्राणायाम.|१९}}</noinclude>{{center|'''योग्याला अप्रशस्त अन्न.'''}} {{center|भोजनमहितं विद्यात्पुनरस्योष्णीकृतं रूक्षम् ।}} {{center|अतिलवणमम्लयुक्तं कदशनशाकोत्कटं वर्ज्यम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—योग्याभ्यासी याला शिळा भात, पातळ शिळे पदार्थ, पुनः ऊन करून किंवा तसेच आणि अति खारट, अति आंबट, अति तिखट व रूक्ष, कदान्न, केवळ भाजीपाल्याचें, नीरस अन्न अहितकारक आहे. {{center|'''योगाभ्यासी यांचें भोजन व शयन.'''}} {{center|अनिलेऽर्कप्रवेशे च भोक्तव्यं योगिभिः सदा ।}} {{center|वायौ प्रविष्ठे शशिनि शयनं साधकोत्तमैः ॥ १ ॥ {{gap|( शि० सं० )}}}} {{gap}}'''अर्थ'''—साधकानें, पिंगला नाडींतून वायु वाहत असतां भोजन व इडेतून वायु वाहत असतां शयन करावें. {{rule}} {{center|'''योगाचें तृतीयांग.'''}} {{center|'''आसनम्.'''}} {{center|मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यमः ।}} {{center|कथं स्यादुन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत् ॥ १ ॥}} {{center|शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् ।}} {{center|तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः ॥ २ ॥}} {{center|हठस्य प्रथमांगत्वादासनं पूर्वमुच्यते ।}} {{center|कुर्यात्तदासनं स्थैर्यमारोग्यं चांगलाघवम् ॥ ३ ॥}} {{center|वसिष्ठाद्यैश्च मुनिभिर्मत्स्येंद्राद्यैश्च योगिभिः ।}} {{center|अंगीकृता न्यासनानि कथ्यंते कानिचिन्मया ॥ ४ ॥ {{gap|( ह० प्र० )}}}}<noinclude></noinclude> fpc3qwk25ewotyzo583s7leqxpm6loo 104 110780 232503 2026-06-20T05:30:45Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|२०|योगसोपान—पूर्वचतुष्क.|}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—मलानें बद्ध झालेल्या नाडींत वायु प्रवेश करीत नाहीं, मग उन्मनीभाव कसा उत्पन्न होईल व कार्यसिद्धि तरी कशी होईल ? सर्व नाडी मलरहित झाल्या म्हणजे प्राणायाम करण्यास पात्रता येते. हठ- योगाचें पहिलें अंग आसन आहे म्हणून प्रथम आसनें करून नंतर तीं स्थिर होण्याचा अभ्यास करावा. म्हणजे तेणेंकरून शरीरास आरोग्य व अंगास चपलता येते. वसिष्ठादि ऋषींनीं व मत्स्येंद्रादि योग्यांनीं अंगीकृत आसनांतून थोडींशीं मी सांगतों. {{center|'''घेरंडसंहितायाम्'''}} {{center|आसनानि समस्तानि यावंतो जीवजंतवः ।}} {{center|चतुरशीतिलक्षाणि शिवेन कथितं पुरा ॥ १ ॥}} {{center|तेषां मध्ये विशिष्टानि षोडशोनं शतं कृतम् ।}} {{center|तेषां मध्ये मर्त्यलोके द्वात्रिंशदासनं शुभम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—जितक्या जीवांच्या जाति तितकीं आसनें आहेत म्हणजे ८४ लक्ष आसनें पूर्वी शंकरांनीं सांगितलीं. त्यांमध्यें विशेष अशीं ८४ आसनें असून त्यांतही मनुष्यलोकांत कल्याणकारक अशीं ३२ आसनें आहेत.<noinclude>{{rule}}</noinclude> mjez1uhi95vqvxbcuqknughnb4e5rcm 104 110781 232504 2026-06-20T05:35:51Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|२३}}</noinclude>बसतील. नंतर दोन्ही हात मागून फिरवून उजव्या हातानें उजव्या पायाच्या अंगठा व डाव्या हातानें डाव्या पायाचा अंगठा, फक्त तर्जनी व अंगठा यांनीं चिमटींत धरावे. मग हनुवटी हृदयास दाबून लावावी. नंतर नासाग्रावर दृष्टि स्थिर करावी. यास ज्ञाते बद्धपद्मासन असें ह्मण- तात. हें सर्व व्याधींचा नाश करणारें आहे. {{center|'''गोरक्षपद्धतौ'''}} {{center|उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः ।}} {{center|ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ ॥ १ ॥}} {{center|नासाग्रे विन्यसेद्राजन् दंतमूले तु जिव्हया ।}} {{center|उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्युत्थाप्य पवनं शनैः ॥ २ ॥}} {{center|इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ।}} {{center|दुर्लभं येनकेनापि धीमद्भिर्लभ्यते बुधैः ॥ ३ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—यत्नानें दोन्ही मांड्यांवर दोन्ही पाय उताणे ठेऊन दोन्ही मांड्यांच्या मध्यें दोन्ही हात डाव्यावर उजवा असे उताणे ठेवावे व दृष्टि नासाग्रीं लावावी आणि जिव्हा, दंतमूलीं ( पडजिभे जवळ ) लाऊन हनुवटी हृदयास लावावी. यासही पद्मासन म्हणतात. हें सर्व व्याधींचें हरण करणारें आहे व मोठें दुर्लभ आहे. बुद्धिमान् ज्ञात्यास याची प्राप्ति होते. यानें सर्व व्याधि व आळस नाहींसे होऊन सिद्धा- सनांचे ( आळस व व्याधि हरण करणें वगैरे ) सर्व गुण येतात, असें गोरक्ष पद्धतींत सांगितलें आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> lmst6dwy9fvg1asnj8ukvcs905j9wxa 232505 232504 2026-06-20T05:36:31Z Annni07 6055 232505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|२३}}</noinclude>बसतील. नंतर दोन्ही हात मागून फिरवून उजव्या हातानें उजव्या पायाच्या अंगठा व डाव्या हातानें डाव्या पायाचा अंगठा, फक्त तर्जनी व अंगठा यांनीं चिमटींत धरावे. मग हनुवटी हृदयास दाबून लावावी. नंतर नासाग्रावर दृष्टि स्थिर करावी. यास ज्ञाते बद्धपद्मासन असें ह्मण- तात. हें सर्व व्याधींचा नाश करणारें आहे. {{center|'''गोरक्षपद्धतौ'''}} {{center|उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः ।}} {{center|ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ ॥ १ ॥}} {{center|नासाग्रे विन्यसेद्राजन् दंतमूले तु जिव्हया ।}} {{center|उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्युत्थाप्य पवनं शनैः ॥ २ ॥}} {{center|इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ।}} {{center|दुर्लभं येनकेनापि धीमद्भिर्लभ्यते बुधैः ॥ ३ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—यत्नानें दोन्ही मांड्यांवर दोन्ही पाय उताणे ठेऊन दोन्ही मांड्यांच्या मध्यें दोन्ही हात डाव्यावर उजवा असे उताणे ठेवावे व दृष्टि नासाग्रीं लावावी आणि जिव्हा, दंतमूलीं ( पडजिभे जवळ ) लाऊन हनुवटी हृदयास लावावी. यासही पद्मासन म्हणतात. हें सर्व व्याधींचें हरण करणारें आहे व मोठें दुर्लभ आहे. बुद्धिमान् ज्ञात्यास याची प्राप्ति होते. यानें सर्व व्याधि व आळस नाहींसे होऊन सिद्धा- सनांचे ( आळस व व्याधि हरण करणें वगैरे ) सर्व गुण येतात, असें गोरक्ष पद्धतींत सांगितलें आहे.<noinclude>{{rule}}</noinclude> auvn4xy4lk69ik6z9bxewlk1mxxdi6x 104 110782 232506 2026-06-20T05:39:58Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|२७}}</noinclude>{{gap}}'''अर्थ'''—वृषणाच्या खालीं सीवनीच्या दोन्ही बाजूंस उजवा घोटा डावी- कडे व डावा उजवीकडे लाऊन गुडघे भुईस लावावे, व दोन्ही गुडघ्यां- वर दोन्ही हात बोटें पसरून ठेवावे; तोंडाचा आ पसरून जीभ बाहेर काढून तिचें अग्र हनुवटीस लावावें व नासाग्रीं दृष्टि ठेवावी व बंधत्रय साधावें. यास सिंहासन असें योगी म्हणतात. या आसनानें बंधत्रयाची सिद्धता व शरीरबलाची आणि जठराग्नीची वृद्धि होते. ( बल व जठराग्नि वाढवितें. ) {{rule}}<noinclude></noinclude> em2vq17tdxxfroqa2v1d67uzssolme5 104 110783 232507 2026-06-20T05:41:52Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३१}}</noinclude>{{center|'''अथ धनुरासनविधिः ( घेरंडसंहितायाम् )'''}} {{center|प्रसार्य पादौ भुवि दंडरूपौ करौ च पृष्ठे धृतपादयुग्मम् ।}} {{center|कृत्वा धनुस्तुल्यविवर्तितांगं निगाय योगी धनुरासनं तत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर पाय पसरून दंडासारखें पालथें निजावें. नंतर दोन्ही पाय गुडघ्या पासून मोडून टाचा कुल्यास लावाव्या व दोन्ही हातांनीं दोन्ही पायांचीं मणगटें बळकट धरून केवळ पोटाच्या खालच्या भागावर भार देऊन धनुष्यासारखें शरीर करावें. यास धनुरासन असें योगी म्हणतात. हें आळस दूर करून कुंडलिनी चंचल करितें. ज्या बाजूचा पाय ओढून धरिला त्या बाजूच्या वायूस ऊर्ध्वगामी करितें. {{rule}}<noinclude></noinclude> 7p8pwdd5sjdgukrpnatf07e3b31ten2 104 110784 232508 2026-06-20T05:45:20Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३५}}</noinclude>टांच धरावी व मुख व अंग मागले बाजूस फिरवून नासाग्रीं दृष्टि द्यावी. यास मत्स्येंद्रासन असें ह्मणतात. {{center|मत्स्येंद्रपीठं जठरप्रदीप्तिं प्रचंडरुग्मंडलखंडनास्त्रम् ।}} {{center|अभ्यासतः कुंडलिनीप्रबोधं चंद्रस्थिरत्वं च ददाति पुंसाम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—मत्स्येंद्रासनानें जठराग्नि वाढतो व मोठमोठ्या रोगसमुदायाचें हें केवळ अस्त्रच आहे. याच्या अभ्यासानें कुंडलिनीचा बोध होऊन मस्तकांतील अमृत स्थिर होतें. {{rule}}<noinclude></noinclude> 7e2sfy0kn9sqak4ea0rw5koafvvfbb2 104 110785 232509 2026-06-20T05:51:26Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''योगसोपान—आसनाकृति.'''}}}} {{center|'''१ अथ सिद्धासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 43 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|योनिस्थानकमंघ्रिमूलघटितं संपीड्य गुल्फेतरम् ।}} {{center|मेंद्रे संप्रणिधाय तं तु चिबुकं कृत्वा हृदिस्थायिनम् ॥}} {{center|स्थाणुः संयमितेंद्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरंतरम् ।}} {{center|मोक्षश्चैव विधीयते फलकरं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाची टांच गुद व वृषण यांच्यामध्यें बळकट बसवून उजव्या पायाची टांच जननेंद्रियाचे वरच्या बाजूस घट्ट बसवावी व हनुवटी हृदयास बळकट लाऊन स्थिर व सरळ शरीर करून जितेंद्रिय होऊन पापणी न हालवितां भ्रूमध्यावर दृष्टि लावावी. यास सिद्धासन असें ह्मणतात. या आसनानें वृत्तीस शांति, आरोग्य व नाडीशुद्धि होते. हें पुंस्त्व कमी करणारें आहे, म्हणून सदार पुरुषांनीं करूं नये.<noinclude></noinclude> jtuoxxbd8ljla1yx9ttz2icqydcll5o 104 110786 232510 2026-06-20T05:54:11Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|२२|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''२ अथ बद्धपद्मासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 44 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा ।}} {{center|दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् ॥}} {{center|अंगुष्ठे हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रमालोकयेत् ।}} {{center|एतद् व्याधिविनाशकारणपरं पद्मासनं चोच्यते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—उजवा पाय डाव्या मांडीवर व डावा पाय उजव्या मांडीवर अशा रीतीनें ठेवावे कीं त्यांच्या टांचा पोटाचे खालच्या भागास रेटून<noinclude></noinclude> edgmep5qn4rjdu6a9emfn604loh1z4i 104 110787 232511 2026-06-20T05:59:08Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|२४|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''३ अथ वज्रासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 46 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|जंघाभ्यां वज्रवत्कृत्वा गुदपार्श्वे पदावुभौ ।}} {{center|वज्रासनं भवेदेतत् योगिनां सिद्धिदायकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोन्ही मांड्या व पोटऱ्या ह्या सारख्या करून दोन्ही पायांचे तळवे गुदाच्या दोन बाजूंस सारखे बसतील असें बसावें. यास वज्रा- सन असें म्हणतात. हें योग्यांस सिद्धि देणारें आहे. याचा दुसराही प्रकार आहे. {{rule}}<noinclude></noinclude> r3fwu04wn6yk5lrxs3l587vl3c3oikq 104 110788 232512 2026-06-20T06:01:37Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|२५}}</noinclude>{{center|'''४ अथ स्वस्तिकासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 47 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|जानूर्वोरन्तरे कृत्वा योगी पादतले उभे ।}} {{center|ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोन्ही पायांचे तळवे दोन्ही मांड्यांच्या आंतल्या बाजूस लावून पायाचा वरील भाग दोन्ही पिंढऱ्यांनीं झाकावा व सरळ, ताठ बसावें. यास स्वस्तिकासन ह्मणतात. हें शरीरास निरोगी ठेवितें. {{rule}}<noinclude></noinclude> piq8v4h4n0oibi4wmvde8m8l9buhnc0 104 110789 232513 2026-06-20T06:03:51Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232513 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|२६|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''५ अथ सिंहासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 48 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्या पार्श्वयोः क्षिपेत् ।}} {{center|दक्षिणे सव्यगुल्फं तु दक्षगुल्फं तु सव्यके ॥ १ ॥}} {{center|हस्तौ तु जान्वोः संस्थाप्य स्वांगुलीः संप्रसार्य च ।}} {{center|व्यक्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं स समाहितः ॥ २ ॥}} {{center|सिंहासनं भवेदेतत्पूजितं योगिपुंगवैः ।}} {{center|बंधत्रितयसंधानं कुरुते चासनोत्तमम् ॥ ३ ॥}}<noinclude></noinclude> oyd5t6lqkzh9zr7nn74wky62667m6nn 104 110790 232514 2026-06-20T06:10:03Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232514 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|२८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''६ अथ गोमुखासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 50 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ।}} {{center|दक्षिणेपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखाकृतिः ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—उजव्या पायाचा घोटा डाव्या कुल्याखालीं व डाव्या पायाचा घोटा उजव्या कुल्याखालीं ठेवून ताठ बसावें; व हात पाठीमागें, आकृ- तींत आहेत तसे ठेवावे, म्हणजे गोमुखासारखी आकृति दिसते. त्यास गोमुखासन असें ह्मणतात. {{rule}}<noinclude></noinclude> dv6636uarfkp0lpgcazyni5l1n8no9t 232515 232514 2026-06-20T06:10:22Z Annni07 6055 232515 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|२८|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''६ अथ गोमुखासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 50 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत् ।}} {{center|दक्षिणेपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखाकृतिः ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—उजव्या पायाचा घोटा डाव्या कुल्याखालीं व डाव्या पायाचा घोटा उजव्या कुल्याखालीं ठेवून ताठ बसावें; व हात पाठीमागें, आकृ- तींत आहेत तसे ठेवावे, म्हणजे गोमुखासारखी आकृति दिसते. त्यास गोमुखासन असें ह्मणतात. {{rule}}<noinclude></noinclude> 2buhyz1ji1o9ajbr5o5wc4y8m76no5f 104 110791 232516 2026-06-20T06:12:26Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|२९}}</noinclude>{{center|'''७ अथ वीरासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 51 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|एकपादमथैकस्मिन् विन्यस्येदूरु मध्यमे ।}} {{center|इतरस्मिंस्तथा पश्चाद्वीरासनमितीरितम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—उजवा पाय डाव्या मांडीवर व डावा पाय उजव्या मांडीवर ठेऊन दोन्ही हात मांड्यांवर ठेवावे व ताठ बसावें. यास वीरासन म्हणतात. याचे अन्य प्रकारही आहेत. {{rule}}<noinclude></noinclude> pw7ngsaipi4vy0trhmh1ei6teqt457l 104 110792 232517 2026-06-20T06:14:25Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|३०|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''८ अथ धनुरासनविधिः ( हठयोगप्रदीपिकायाम् )'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 52 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|पादांगुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि ।}} {{center|धनुराकर्षणं कुर्याद्धनुरासनमुच्यते ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—उजव्या पायावर डावा पाय ठेऊन दोन्ही पाय पसरावे. नंतर डाव्या पायाचा अंगठा उजव्या हाताच्या चिमटींत धरून तो उजव्या कानास लावावा व उजव्या पायाचा अंगठा डाव्या हाताच्या चिमटींत धरावा व पाय पसरलेला तसाच राहूं द्यावा; म्हणजे धनुष्यास बाण लाऊन आकर्ण ओढल्यासारखें दिसतें. यास धनुरासन म्हणतात. {{rule}}<noinclude></noinclude> al998gsil8n9h6lee4bllw31dvh3t6q 104 110793 232518 2026-06-20T06:16:30Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{center|'''९ अथ मृतासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 54 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|उत्तानं शववद्भूमौ शयनं तु शवासनम् ।}} {{center|शवासनं श्रमहरं चित्तविश्रांतिकारकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर उताणें शवासारखें पडणें यास मृतासन अगर शवासन असें ह्मणतात. इतर आसनें करून झालेले व इतर सर्व श्रम यापासून, दूर होतात व मनास विश्रांति मिळते. {{rule}}<noinclude></noinclude> 7ucbtd60wk0gbkvkucnkj3fqpydq0cg 232529 232518 2026-06-20T10:28:55Z Annni07 6055 232529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh|३२|योगसोपान—आसनाकृति.|}}</noinclude>{{center|'''९ अथ मृतासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 54 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|उत्तानं शववद्भूमौ शयनं तु शवासनम् ।}} {{center|शवासनं श्रमहरं चित्तविश्रांतिकारकम् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—भूमीवर उताणें शवासारखें पडणें यास मृतासन अगर शवासन असें ह्मणतात. इतर आसनें करून झालेले व इतर सर्व श्रम यापासून, दूर होतात व मनास विश्रांति मिळते. {{rule}}<noinclude></noinclude> hhx7hxjl2ymlm8kt7aa57t5rmyxphmc 104 110794 232519 2026-06-20T07:45:56Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३३}} {{center|'''१० अथ मत्स्यासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 55 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|मुक्तपद्मासनं कृत्वा उत्तानशयनं चरेत् ।}} {{center|कूर्पराभ्यां शिरोवेष्ट्य मत्स्यासनं तु रोगहृत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—बद्धपद्मासनाचे हात सोडून मांडी कायम ठेवून उताणें साफ निजायें व डोक्यावरून दोन्ही हात घेऊन डाव्या हातानें उजव्या व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा. यास मत्स्यासन म्हणतात. हें सर्व रोगांचा नाश करितें व शौचास साफ करून आरोग्य देतें. {{rule}} {{left|५|}}<noinclude>5⁵</noinclude> lzdbqrz5s1hyofb4tiuqqp5c9r291nt 232528 232519 2026-06-20T10:21:58Z Annni07 6055 232528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" />{{rh||योगसोपान—आसनाकृति.|३३}}</noinclude>{{center|'''१० अथ मत्स्यासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 55 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|मुक्तपद्मासनं कृत्वा उत्तानशयनं चरेत् ।}} {{center|कूर्पराभ्यां शिरोवेष्ट्य मत्स्यासनं तु रोगहृत् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—बद्धपद्मासनाचे हात सोडून मांडी कायम ठेवून उताणें साफ निजायें व डोक्यावरून दोन्ही हात घेऊन डाव्या हातानें उजव्या व उजव्या हातानें डावा दंड धरावा. यास मत्स्यासन म्हणतात. हें सर्व रोगांचा नाश करितें व शौचास साफ करून आरोग्य देतें. {{rule}}<noinclude>{{left|५|}}</noinclude> 6fj40elnkap2a6o9ljf6sj92j0zjnp9 104 110795 232520 2026-06-20T07:52:16Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{rh|३४|योगसोपान—आसनाकृति.|}} {{center|'''११ अथ मत्स्येंद्रासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 56 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|वामोरुमूलार्पितदक्षपादं जानोर्बहिर्वेष्टितवामपादम् ।}} {{center|प्रगृह्य तिष्ठेत्परिवर्तितांगः श्रीमत्स्यनाथोदितमासनं स्यात् ॥ १ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—डाव्या पायाच्या मूळाशीं उजव्या पायाचा पंजा उताणा असा ठेवावा कीं, टाच बेंबीवर व बोटें मांडीच्या बाहेर न होतील. मग डावा पाय उजव्या गुडघ्या जवळ पंजा भुईस टेकून ठेवावा. नंतर उजव्या हात डाव्या गुडघ्याचे बाहेरून उताणा घालून डाव्या पायाचा अंगठा उजव्या हाताचे चिमटींत धरून नंतर डाव्या पायाचा पंजा उजव्या गुडघ्याचे बाहेर ठेवावा आणि डावा हात पाठी मागून फिरवून उजव्या पायाची<noinclude></noinclude> ae6rvjstwobshm033t4o0fprk2yz03s 104 110796 232521 2026-06-20T07:57:23Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{rh|३६|योगसोपान—आसनाकृति.|}} {{center|'''१२ अथ गोरक्षासनविधिः ।'''}} [[File:योगसोपान-पूर्वचतुष्क (page 58 crop).jpg|thumbnail|center]] {{center|जानूर्वोरन्तरे पादौ उत्तानाव्यक्तसंस्थितौ ।}} {{center|गुल्फौ चाच्छाद्य हस्ताभ्यामुत्तानाभ्यां प्रयत्नतः ॥ १ ॥}} {{center|कंठसंकोचनं कृत्वा नासाग्रमवलोकयेत् ।}} {{center|गोरक्षासनमित्याह योगिनां सिद्धिकारणम् ॥ २ ॥}} {{gap}}'''अर्थ'''—दोनों पायांचे तळवे उताणे असे आणावे कीं, दोन्ही टांचा पुढें येतील. मग दोन्ही घोटे गुदाच्या दोन्ही बाजूंस ( शिवणीच्या ) येतील. नंतर दोन्ही हात मागून घेऊन उताण्या हातांनीं दोन्ही घोटे झाकावेत व जालंधरबंध करावा. यास गोरक्षासन म्हणतात. या आस- नापासून योग्यास सर्व सिद्धि मिळते. स्वप्नावस्था बंद होते.<noinclude></noinclude> pyomsycieg5gas2qacs2ipbnp5ct2tx 104 110797 232522 2026-06-20T08:05:31Z Annni07 6055 /* मुद्रितशोधन */ 232522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Annni07" /></noinclude>{{rh||योगसोपान—मुद्रा व बंध.|५३}} {{center|'''योगमुद्रा.'''}} {| width="100%" ! width="30%" | मुद्रा. ! width="70%" | फल. |- | १ '''महामुद्रा.''' || सर्व रोग नाश करणारी. |- | २ '''विपरीत करणी.''' || जठराग्नि फार वाढतो. वृद्धावस्था जाऊन तरुणा- वस्था येते. |- | ३ '''षण्मुखी.''' || नादश्रवण व तेजोदर्शन होतें. |- | ४ '''अश्विनी.''' || गु्हारोग नासून बल व पुष्टि देते, आणि अकाल- मृत्यूचें हरण करते. |- | ५ '''काकी.''' || मनुष्य काकवत् निरोगी होतो. |} {{center|'''योगबंध.'''}} {| width="100%" ! width="30%" | बंध. ! width="70%" | फल. |- | १ '''महावेध.''' || जरा व मृत्यु यांचा नाश होतो. |- | २ '''उड्डीयानबंध.''' || मुक्ति देणारा आहे व वृद्धासही तरुण करितो. |- | ३ '''जालंधरबंध.''' || सिद्धि देणारा आहे. रोग, जरा व मृत्यु यांचा नाश करितो. |- | ४ '''मूलबंध.''' || अपान व प्राण यांचें ऐक्य होऊन मलमूत्रांचा क्षय होतो व वृद्धाचा तरुण होतो. |- | ५ '''महाबंध.''' || शरीरांतील सर्व नाडींची ऊर्ध्वगति बंद करणारा आहे. |} {{rule}}<noinclude></noinclude> 84swhftvmxb6y9mfw2xbapd5irlin16 104 110798 232524 2026-06-20T08:57:38Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२६ |'''काशी - रामेश्वर यात्रा'''|}}</noinclude>इतिहासांत महशूर झाले. या नायगमुडलीने (यांचंच टोपण नांव नाथ होतें) मीनाक्षी देवळांतील हजार नक्षीदार खांबांचा भव्य मंडप बांधविला. (या मंडपांत हल्लीं नाना तऱ्हेच्या दुकानांचा मोठा बाजारच भरलेला असतो). विश्वनाथ सन १५६३ मध्ये वारला व त्याचा मुलगा कुमार कृष्णाप्पा गादीवर बसला; पण तो सन १५७३ मध्ये वारला. त्याचा मुलगा मुथू कृष्णा या नांवाचा गादीवर आला. पण तो कर्तबगार नव्हता, म्हणून रामेश्वराच्या सेतुपती राजघराण्यांतील उदयन सेतुपती याला मदुरेचा अधिकारी व पाळेगारांचा मुख्य नेमण्यांत आले. त्याने सर्व प्रांताचा उत्तम बंदोबस्त केला व मदुरेचा खजिना पैशाने भरगच्च भरला. मुथु कृष्णाप्पा १६०९ मध्ये वारला. त्याला मुथु वीराप्पा, तिरुमल व कुमार मुथु असे तीन मुलगे होते. मुथु वीरप्पाची कारकीर्द नांवाजण्यासारखी झाली नाहीं. नंतर तिरुमल नाईक गादीवर आला. मदुरेच्या अर्वाचीन राजामध्ये तिरुमल नाईक हा अत्यंत कर्तबगार राजा होऊन गेला. त्यांने म्हैसूरचा पराभव केला व तंजावरच्या नबाबाचा नक्शा उतरला. पण त्याने नुसत्या लढाया केल्या असें नव्हें. मदुरा शहरांतील सध्यांचीं प्रेक्षणीय स्थळे याच्या कारकीदत बांधण्यांत आली. तसेंच त्यानें तलाव बांधले व सर्व प्रजेची भरभराट होईल अशा तऱ्हेनें कारभार केला. त्याचे नंतर पुनः बजबजपुरी झाली. एकदां मुसलमानांची सरशी होई तर एकदां हिंदूंची होई. पुढे या हिंदुमुसलमानांच्या भांडणात नुकत्याच हिंदुस्थानांत आलेल्या डच व इंग्रज या युरोपीयन राष्ट्रांतील व्यापारी कंपन्या पडल्या व त्यांनी आपला फायदा करून घेतला. शेवटी या सर्व बजबजपुरीतून मदुरा शहराची मालकी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीकडे सन १७५८ मध्ये आली. परंतु सन १७८३ पर्यंत सभोवारच्या प्रांतांत तंटेबखेडे चालू होते. त्यामुळे मदुरेच्या अधिकाऱ्यास फारसा राज्यव्यवस्थेचा जम बसवितां आला नाहीं. पण सन १७९० मध्ये सभोवारच्या प्रांतांत सर्व स्थिरस्थावर होऊन मदुरेचा पहिला कलेक्टर मिस्तर मॅकलाऊड<noinclude></noinclude> j3u8qmt4rkfh2d6rcikvgg76b59snky 104 110799 232525 2026-06-20T09:01:23Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''मदुरा'''|२७ }}</noinclude>हा नेमण्यांत आला. तेव्हांपासून मदुरा प्रांताची व मदुरा शहराची आजतागाईत सुधारणा होत गेली आहे. इतकी मदुरेची प्राचीन व अर्वाचीन पूर्वपीठिका सांगून आतां मी या शहरांतील प्रेक्षणीय स्थळांच्या वर्णनाकडे वळतो.<br>{{gap}}या शहराच्या प्रेक्षणीय स्थळांचा मेरुमणी म्हणजे मीनाक्षी देवीच देवालय होय. याला सध्यां मीनाक्षीचे देवालय म्हणतात खरे; पण वस्तुतः हे मीनाक्षी व सुंदरेश्वर (शंकर-भिल्लीणीचीं या प्रांतांतील नांवें) यांचें जोड देवालय आहे. दोन तीन प्रशस्त प्रदक्षिणा मार्गांनीं व प्रचंड प्राकारांनी व बाहेरच्या प्राकारास बरोबर दिशा साधून चारी दिशेस बांधलेल्या भव्य व सुंदर गोपुरांनी अलंकृत केल्यामुळे हें एक देऊळ आहे असें म्हणण्याचा प्रघात पडला येवढेच. उत्तर व दक्षिण दिशेच्या गोपुरामधून गेलें असतां काल्पनिक व खऱ्या प्राण्यांच्या व देवदेवतांच्या मूर्तीनीं शोभायमान केलेल्या दगडी एकसंधी भव्य खांबावरील कमानींनीं बनलेल्या बोगद्यासारख्या मार्गानं मुख्य देवळाच्या सभामंडपाकडे मनुष्य पोहोचतो व मग शेवटीं देवाचे व देवीचे गाभारे लागतात. उत्तरेकडच्या गोपुरांतून गेलें म्हणजे मीनाक्षीची मूर्ति लागते; तर दक्षिणेच्या गोपुरांतून गेलें म्हणजे सुंदरेश्वर देवाची मूर्ति दृष्टीस पडते. रात्रींच्या वेळी हजारो जुन्या तऱ्हेचे तेलाचे दिवे लावण्यांत येतात. यामुळे या दोन्ही देवळाची रात्रीची शोभा मोठी बहारीची दिसते. या दोन मुख्य देवळानंतर कितीतरी देवांचीं व देवतांचीं लहान लहान देवळें लागतात. या देवळांत देवादिकांच्या मूर्ति तर असंख्य आहेत! इतकें हे जोड देवालय विस्तीर्ण आहे. पण येवढ्याने या विस्तीर्ण देवळाचा विस्तार संपत नाहीं. पूर्वबाजूच्या बाहेरच्या प्राकाराला नक्षीदार व मूर्तिदार अशा हजार खांबांचा एक प्रचंड मंडप बांधलेला आहे. हा मंडप चौकोनी असून त्याच्या एका बाजूस तेहतीस खांब आहेत. सध्यां या मंडपांत व त्याला लागून असलेल्या प्रदक्षिणामार्गात नाना- तऱ्हेच्या दुकानांना भाड्याने जागा दिली आहे. यामुळे येथे एक मोठा<noinclude></noinclude> i73274oaet5oldpouxbc5h0y78cq3el 104 110800 232526 2026-06-20T09:04:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh|२८ |'''काशी - रामेश्वर यात्रा'''|}}</noinclude>थोरला प्रचंड बाजारच आहे, कीं काय असा भास होतो. ते सुंदर खांब, त्या एकसारख्या कमानी, ती ऊंचच ऊंच दगडी तक्तपोशी! हा देखावा विलक्षण आश्चर्यकारक वाटतो. मीनाक्षीदेवीचा हा बाजार मिलन शहरांतील बाजाराकरितां बांधलेल्या इमारतीच्या वरचढ आहे यांत शंका नाहीं. रामेश्वराच्या देवळाप्रमाणेच हें देऊळ प्रचंड आहे खरें पण रामेश्वराच्या देवळापेक्षां या मीनाक्षीच्या देवळाचें काम जास्त नक्षीचें, जास्त कसबाचें व जास्त योजकतादर्शक आहे यांत शंका नाहीं. शिवाय देवळाची स्वच्छता व आवाराची व्यवस्था जास्त दक्षतापूर्वक ठेविली असल्यामुळे हे देवालय मनांत जास्त भरतें यांत शंका नाहीं. बाकी दोन्ही देवळांची शिल्पपद्धति, कारागिरी व योजना एकंदरीत सारखीच आहे. यामुळे या देवळांमधला डावे-उजवेपणा शोधून काढणे कठीण आहे. पण मीनाक्षीचें देऊळ शहराच्या मध्यावर आहे; मीनाक्षीचे देऊळ मोठ्या व संपन्न शहरांत आहे; त्याचे सभोवार निर्धूळ व निर्मळ डामरी रस्ते केले असून ते सर्व नाना जिनसांच्या दुकानांनी फुललेले आहेत. या सर्व बाह्य परिस्थितीमुळे मीनाक्षीचें देऊळ जास्त उठावांत दिसावें व त्याचा ठसा मनावर जास्त दृढ उमटावा हे साहजीक आहे. रामेश्वराच्या देवळाप्रमाणें मदुरेच्या मीनाक्षीच्या देवळाचें यथार्थ चित्र शब्दांनी काढणें शक्य नाहीं. या देवळाचा अद्वितीयपणा प्रत्यक्ष दर्शनानेंच पटेल. तेव्हां आतां मदुरेचा हा मेरुमणी हातावेगळा करून दुसरे जवळचे मणी पाहू या.<br>{{gap}}मीनाक्षी देवळाचे पश्चिमद्वाराकडून एक सरळ पश्चिमेकडे रस्ता जातो. त्या रस्त्यानें गेलें म्हणजे तिरूमल नाईकाचा राजवाडा लागतो. सध्या या राजवाड्यांत सरकारी कोर्ट भरत असल्यामुळे राजवाड्याचे अन्तःस्वरूप लाकडी पडद्यांनी, न्यायाधीशांना बसण्याकरितां केलेल्या लाकडी प्लॅटफार्मनी व इतर अर्वाचीन खुर्च्यादि सामानानीं व कागदपत्र ठेवण्याकरितां केलेल्या शेल्फासारख्या फळ्यांनी पुष्कळच विद्रूप झालें आहे. तसेच राजवाड्याच्या मुख्य भिंतीला भलें थोरलें भोंक पाडून नवेंच फाटक<noinclude></noinclude> fl2lsfdd4sor0rkxv8sokaznpsxu685 104 110801 232527 2026-06-20T09:07:45Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 232527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{rh||'''मदुरा'''|२९ }}</noinclude>केलें आहे. यामुळे या राजवाड्याच्या मूळ प्रवेशद्वारांतून मनुष्य सध्यां आंत शिरत नाहीं. या नव्या दारांतून आंत गेलें म्हणजे लहानशा बागेनें सुशोभित केलेलें अंगण लागतें व राजवाड्याचे भव्य व उंचच उंच खांब पाहून व एकंदर राजवाड्याची ठेवण व रचना पाहून मन थक्क होतें यांत शंका नाहीं. या राजवाड्याची बांधकलापद्धति कांहींशी ग्रीक कलापद्धतीशी जुळती पाहून तर मन जास्तच आश्चर्यचकित होतें. ग्रीक पद्धतीच्या देवता मंदिराला ज्याप्रमाणें प्रवेशद्वाराला उंचच उंच व वाटोळे खांब असतात तसें या राजवाड्याच्या व्हरांडयाला खांब आहेत. आधीं कंगोरेदार व चुन्याच्या गिलाव्यानें मढविलेलें सुंदर उथळें व त्यावर तो गुळगुळीत गिलावा केलेला व वर्तुळाकार उंच खांब व त्या खांबाचे माथ्यावर तितक्याच सफाईचा चौकोनी गलथ्याचा सुंदर स्प्रिंजर व त्यावर तीन पानी व मध्यें कोंचदार अशी सुंदर व भव्य कमान; अशी या व्हरांड्याची रचना आहे. हा राजवाडा दगडांनी बांधलेला असला तरी विटांच्या इमारतीप्रमाणे त्याला उत्तम सफाईदार व गुळगुळीत व नक्षीदार असा सर्वत्र गिलावा केलेला आहे व त्याला बदामी रंग दिलेला आहे. हा पहिलाच मोठा दिवाणखाना मनुष्याच्या मनावर राजवाडयाविषयीं फार अनुकूल ग्रह उत्पन्न करतो व तिरुमल नाईकाच्या सदभिरुचीबद्दल व त्याच्या बांधकलाप्रेमाबद्दल फार कौतुक वाटतें. या दिवाणखान्यांतून आत प्रवेश करावा तो एकावर एक ताण करणारे असे दिवाणखाने व खोल्या लागतात. या राजवाड्यांतला दरबार- दिवाणखाना फारच सुंदर आहे. त्याची एकंदर प्रमाणबद्धता, त्याचे नक्षीकाम, त्याच्या भिंतीवर काढलेली चित्रे वगैरे सर्व गोष्टी फार वाखाणण्यासारख्या आहेत. यापेक्षां जरा लहान असा एक राजवाड्याचा भाग लागतो. हे वाड्यांतील जलमंदिर असावें असें त्याच्या एकंदर रचनेवरून व मधल्या खोल भागावरून वाटतें; पण त्याचें हल्लीं सर्वच रूप बदलल्यामुळे खातरीनें कांहीं एक सांगतां येत नाहीं. मी राजवाडा पाहण्यास<noinclude></noinclude> ankcp7rxu5nay91x0sixl98inqd7ka7