Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1029 328904 322776 2026-03-29T00:54:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328904 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giuseppe Calì''' (twieled il-[[Valletta|Belt Valletta]] fl-14 ta' Awwissu 1846 - miet fil-Belt Valletta fl-1 ta' Marzu 1930) kien pittur [[Maltin|Malti]] ta' nisel [[Napli|Naplitan]] ta' bejn is-sekli 19 u 20, li pitter ħafna pitturi [[Reliġjon|reliġjużi]] fil-knejjes ta' [[Malta]] u [[Għawdex (stat indipendenti)|Għawdex]]. == Bijografija == Giuseppe kien iben Raffaele, xenografu fit-[[Teatru Rjal]]<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Cutajar|isem1=Dominic|titlu=Giuseppe Calì|url=https://www.academia.edu/40870083/Giuseppe_Cal%C3%AC}}</ref>, u [[Giovanna Padiglione]] li kienet mezzosopran.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ghajnsielem.com/activities/05/november_27.html|titlu=Għajnsielem|sit=www.ghajnsielem.com|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230608163143/http://www.ghajnsielem.com/activities/05/november_27.html|arkivju-data=2023-06-08|url-status=dead}}</ref> Il-ġenituri tiegħu kienu t-tnejn Naplitani. Ġie mgħammed fil-Knisja ta' Portu Salvu l-Belt Valletta. Fost familtu kien hemm ukoll żewġ artisti li setgħu wasslu sabiex Calì jrawwem fih imħabba lejn l-[[arti]]. Fl-1871 iżżewweġ lil [[Perennia Pace]], mill-[[Isla]], u kellu għaxart itfal, fosthom [[Ramiro Calì]] li kien ukoll pittur. Sa minn età żgħira, Calì kien wera potenzjal u talent kbir. Ta' sbatax-il sena mar jistudja l-arti taħt in-[[Neoklassiċiżmu|Neoklassiku]] [[Giuseppe Mancinelli]] fl-''Accademia delle Belle Arti'' f'Napli. L-akbar xogħlijiet tiegħu li għadhom meqjusa bħala fost l-aqwa kapulavuri tiegħu huma ''Il-Mewt ta' Dragut'' (1867) fil-[[Mużew]] tal-Arti<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/giuseppe-calis-artistic-evolution-explored-in-heritage-malta-masterclass/|titlu=Giuseppe Calì’s artistic evolution explored in Heritage Malta masterclass|kunjom=Reporter|isem=Staff|data=2021-11-19|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-08-21}}</ref>, il-Belt Valletta, u dik ta' ''San Ġlormu'' (1881) li tinstab fil-Knisja tas-Sacro Cuor f'[[Tas-Sliema]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.weconnect.org.mt/we-arts/art-and-history/giuseppe-cal%C3%AC%E2%80%99s-private-works-%E2%80%93-the-man-and-artist|titlu=We Connect by FIDEM Charity Foundation - Giuseppe Calì’s Private Works – The Man and Artist|sit=We Connect by FIDEM Charity Foundation|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220818004608/https://www.weconnect.org.mt/we-arts/art-and-history/giuseppe-cal%C3%AC%E2%80%99s-private-works-%E2%80%93-the-man-and-artist|arkivju-data=2022-08-18|url-status=dead}}</ref>[[Stampa:E. Caruana Dingli, Portrait of Giuseppe Calì.jpg|thumb|200px|Ritratt ta' Giuseppe Calì mpinġi mill-istudent tiegħu [[Edward Caruana Dingli]]|xellug]]Calì kien għamel impatt immedjat fuq is-soċjetà Maltija ta' dak iż-żmien u ismu kien sar magħruf sew. Kien magħruf għat-tpittir tar-ritratti. Beda jaħdem fuq ħafna xogħol kummissjonat għal tiżjin ta' djar privati, veduti, kif ukoll ritratti ta' suġġetti Maltin. L-ewwel xogħol b'tema reliġjuża ta' Calì kienet il-[[pittura]] intitolata ''Il-Verġni tar-Rużarju'' li kienet maħduma għall-knisja parrokjali tal-[[Mosta]]. Numru kbir ta' knejjes f'Malta jagħtu xhieda tas-[[sengħa]] u l-versatilità ta' dan il-pittur prolifiku. Kien ukoll il-fundatur tal-iskola moderna tal-arti Maltija.<ref>{{Ċita web|url=https://www.pressreader.com/malta/malta-independent/20190114/281629601431199|titlu=PressReader.com - Your favorite newspapers and magazines.|data=2021-04-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210429004724/https://www.pressreader.com/malta/malta-independent/20190114/281629601431199|arkivju-data=2021-04-29|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.centralbankmalta.org/2004-cali-silver|titlu=Distinguished Maltese personalities series - Giuseppe Calì (1846-1930) - Central Bank of Malta|data=2016-12-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161223041925/https://www.centralbankmalta.org/2004-cali-silver|arkivju-data=2016-12-23|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-kapaċità u l-virtwożitá ta' Calì jidhru sew fil-pittura titulari ta' ''[[Duminku ta' Guzmán|San Duminku]]'' għall-knisja parrokjali tal-Belt Valletta ddedikata lill-[[Santa Marija|Madonna]] ta' Porto Salvo, ''Il-Profeti''; fil-knisja tal-Mosta, ir-ritratti tan-negozjant Agostino Cassar Torregini u l-maġistrat Carbone; It-''Tre Rome u Natività'' fil-parroċċa ta' [[Ħal Luqa]]. ''L-Apoteosi ta' San Franġisk'' fil-knisja ta' San Franġisk fil-Belt Valletta hija ukoll xhieda tal-virtwożità kbira ta' dan il-pittur. Hemm għajdut li kien magħruf bħala "ix-xitan tal-pinzell", għall-ħeffa u l-kilba li kellu għax-xogħol. Barra li kien pittur, kien ukoll skultur, minjaturista u kif ukoll ritrattista.<ref>{{Ċita web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2009-08-08/news/cali-galizia-gem-threatenedwho-is-able-and-willing-to-preserve-this-piece-of-maltese-heritage-from-being-lost-asks-mary-attard-228865/|titlu=Cali-Galizia Gem threatenedWho is able and willing to preserve this piece of Maltese heritage from being lost? asks Mary Attard - The Malta Independent|data=2017-05-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170528102307/http://www.independent.com.mt/articles/2009-08-08/news/cali-galizia-gem-threatenedwho-is-able-and-willing-to-preserve-this-piece-of-maltese-heritage-from-being-lost-asks-mary-attard-228865/|arkivju-data=2017-05-28|url-status=bot: unknown}}</ref> Giuseppe Calì miet il-Belt Valletta fl-1 ta' Marzu 1930, fl-eta ta' 84 sena. Huwa ġie kommemorat mir-Repubblika ta' Malta b'sett ta' erba' bolol fl-1996, u b'munita fl-2004. == Uħud mix-xogħlijiet ta' Calì fil-knejjes Maltin == [[Stampa:Giuseppe Calì, Death of Dragut.jpg|thumb|250px|''Il-Mewt ta' Dragut'']] L-isem ta' Giuseppe Calì hu isem marbut mal-knejjes Maltin. Uħud mix-xogħlijiet tiegħu jinkludu: === Il-Belt Valletta === *''Il-Mewt ta' [[Dragut]]'', ikkunsidrata bħala l-aqwa xogħol tiegħu, fil-Mużew tal-Arti, il-Belt Valletta, 1867. *''Pittura titulari ta' San Duminku'', il-Knisja Parrokkjali ta' Porto Salvo, il-Belt Valletta. *Koppla tal-Knisja Parrokkjali ta' Porto Salvo, il-Belt Valletta. *''Apoteosi ta' San Franġisk'', il-Knisja Parrokkjali ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]], il-Belt Valletta. *''[[San Lawrenz]] u San Stiefnu'', il-Knisja Parrokkjali ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]], il-Belt Valletta. === Birkirkara === * Pitturi fl-apside ewlenija, fl-apside tal-[[kappella]] minuri u fil-Kappella ta' [[San Ġużepp]], u fil-Bażilika ta' Sant'Elena. === Bormla === * ''David, Eżekjel, Mosè u Isaija'', il-Koppla tal-Knisja Parrokkjali ta' [[Bormla]]. * ''Kristu s-Samaritan'', il-Knisja Parrokkjali ta' Bormla. === Il-Furjana === * Is-Saqaf tal-Knisja Parrokkjali tal-[[Furjana]]. *''Ritratt'' tal-Kardinal Logue, il-Knisja Parrokkjali tal-Furjana. === Ħal Balzan === *''Id-Doni tal-[[Spirtu s-Santu|Ispirtu s-Santu]]'', il-Koppla u Pittura tal-Madonna tar-Ruzarju, il-Knisja Parrokjali Marija Annunzjata f'[[Ħal Balzan]]. [[File:Giuseppe Calì, Nativity (Lija Parish Church).jpg|thumb|''In-Natività'' (Ħal Lija)]] === Ħal Lija === *''In-Nativita'', il-Koppla tal-Knisja Parrokkjali ta' [[Ħal Lija]]. *''Kristu mdawwar bit-tfal'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija. *''Is-Salib Imqaddes'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija. === Ħal Luqa === *''Tre Rome u Natività'', il-Knisja Parrokkjali ta' [[Ħal Luqa]]. *''Il-Madonna tar-Rużarju'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Luqa. *''Santa Katerina'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Luqa. === Ħal Qormi === *''San Ġorġ fil-Glorja'', il-Knisja Parrokkjali ta' San Ġorġ, [[Ħal Qormi]]. === Ħal Tarxien === * ''L-Adorazzjoni tal-Maġi'', il-Knisja Parrokkjali ta' [[Ħal Tarxien]]. * ''San Franġisk ta' Paola'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien. *''Id-Duluri'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal-Tarxien. *''Il-Ħarba lejn l-[[Eġittu|Egittu]]'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien. *''San Vinċenz Ferreri'', il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien. === Il-Ħamrun === [[File:Giuseppe Calì, Our Lady of Mount Carmel.jpg|thumb|''Il-Madonna tal-Karmnu'' (Ħamrun), 1879]] * ''San Ġużepp u l-Bambin'', il-Knisja Parrokkjali tal-[[Ħamrun]]. * ''Il-Madonna tal-Karmnu'', il-Knisja Parrokkjali tal-Ħamrun. *''Il-Madonna tad-Duttrina'', il-Knisja Parrokkjali tal-Ħamrun. === L-Isla === * ''Il-Martirju ta' San Dimitri'', il-Bażilika tal-Isla. === Il-Kalkara === * ''Ir-Ragħaj it-Tajjeb'', il-Kappella Anglikana, Bighi. * ''San Ġużepp Patrun tal-Knisja Universali'', il-Knisja Parrokkjali tal-Kalkara. === Marsaxlokk === *''San Ġużepp'', il-Knisja Parrokkjali ta' [[Marsaxlokk]]. *''San Vinċenz Ferreri'', il-Knisja Parrokkjali ta' Marsaxlokk. === Il-Mellieħa === *''Il-Madonna tal-Vitorja'', il-Pittura Titulari tal-Knisja tal-[[Mellieħa]]. === Il-Mosta === [[File:Giuseppe Calì, Madonna tal-Isperanza (Mosta).jpg|thumb|''Madonna tal-Isperanza'' (Mosta)]] *''Il-Madonna tar-Rużarju'', il-Bażilika tal-Mosta. *''Il-Mewt ta' [[Santu Wistin]]'', il-Bażilika tal-Mosta. === L-Imqabba === *''Il-Madonna tar-Ruzarju'', il-Knisja Parrokjali tal-[[Mqabba|Imqabba]]. === Il-Qrendi === *''Kwadru titulari ta' Santa Marija'', il-Knisja Parrokkjali tal-[[Qrendi]]. === Tas-Sliema === *''Pittura titulari ta' [[San Ġlormu]] u San Lawrenz'', il-Knisja Parrokkjali tas-Sacro Cuor, Tas-Sliema, 1881. === Iż-Żurrieq === * ''Il-Madonna tad-Duttrina'', l-Oratorju tal-Knisja Parrokkjali taż-[[Iż-Żurrieq|Żurrieq]]. === Għawdex === *''Il-Qalb Imqaddsa ta' Ġesù'', il-Knisja tal-[[Fontana (Għawdex)|Fontana]]. *''Sant'Andrija'', il-Knisja l-Qadima ta' [[Għajnsielem]]. *''Il-Familja Mqaddsa'', il-Bażilika ta' San Ġorġ, ir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]]. *''Il-Glorja ta' San Lawrenz'', il-Knisja Parrokkjali ta' San Lawrenz, [[San Lawrenz (Għawdex)]], 1889. <gallery> File:Giuseppe Calì, Our Lady of the Rosary (Għajnsielem Parish Church).jpg|Our Lady of the Rosary (Għajnsielem) File:Giuseppe Calì, Nativity (Għajnsielem Parish Church).jpg|Nativity (Għajnsielem) File:Giuseppe Calì, Assumption of Mary (Għajnsielem Parish Church).jpg|Assumption of Mary (Għajnsielem) File:Giuseppe Calì, Holy Family (St.George's basilica, Gozo).jpg|'Il-Familja Mqaddsa'', Bażilika ta' San Ġorġ, ir-Rabat File:Giuseppe Calì, Martyrdom of Saint Lawrence.jpg|''San Lawrenz'' </gallery> == Uħud mix-xogħlijiet ta' Calì f'kollezzjonijiet privati u postijiet oħra == [[File:Giuseppe Calì, Lady Edeline Sackville, Lady Strickland (1890 - 1918).jpg|thumb|Edeline Sackville, Lady Strickland]] * 1906, ''Il-Pjagi ta' San Franġisk'', għand id-dixxendenti ta' Ġużeppi Cauchi. * għall-ħabta tal-1912, ''Ciclo'', affreski, fil-[[Palazz Verdala]], is-[[Siġġiewi]]. * ''L-Erba' Staġuni'', fid-daħla tal-Alhambra, f'Rudolph Street, Tas-Sliema. * ''Ritratt'' tal-merkant Agostino Cassar Torregiani. * ''Ritratt'' tal-Maġistrat Carbone. *''Ritratt'' tal-[[Prim Imħallef ta' Malta|Prim Imħallef]] Sir Adrian Dingli. *''Ritratt'' tar-Rettur tal-Università Napuljun Tagliaferro. *''Ritratt'' tal-[[Papa Piju IX]]. *''Ritratt'' tal-Maġistrat Paolo Debono. *''Ritratt'' tal-Konti u l-Kontessa Messina. *''Ritratt'' ta' Lord u Lady Strickland. *''Ritratt'' tal-Kardinal Lavigerie. *''Ritratt'' tal-Gvernatur Richard More O'Ferrall, il-Kamra tal-Kummerċ, il-Belt Valletta. *''Ritratt'' tal-Markiż Emmanuel Scicluna, il-Kamra tal-Kummerċ, il-Belt Valletta. *''Ritratt'' ta' Giovanni Battista Schembri, il-Kamra tal-Kummerċ, il-Belt Valletta. *''Ritratt'' ta' Achille Camilleri, il-Kamra tal-Kummerċ, il-Belt Valletta. *''Ritratt'' ta' Edward V. Ferro, il-Kamra tal-Kummerċ, il-Belt Valletta. *''Ritratt'' ta' Sir Victor Houlton, is-Segretarju Ewlieni tal-Gvern, il-Palazz Sant'Anton, [[Ħ'Attard]]. == Biblijografija == * {{ċita ktieb |kunjom1=Fiorentino |isem1=Emmanuel |kunjom2=Grasso |isem2=Louis A. |titlu=Giuseppe Calì: 1846-1930 |pubblikatur=Said International |data=1991 |isbn=978-1871684858 |lingwa=en}} * Dominic Cutajar, "The 19th Cent. Realism of Giuseppe Calì (1846-1930) - an artistic sway that lasted 50 years", in: Giuseppe Calì, edit. Edwin A. Camilleri, Malta, 1991. * E. Fiorentino, "Maltese art astride two centuries (1860-1921)" in V. Malta Milanes 9ed., The British Colonial Experience 1800-1964, pub, Mireva Publications, Malta, 1988, pp. 263-265. * R. Bonnici Calì, Giuseppe Calì Centenary Exhibition 1846-1946, Malta, 1946, p. 18. * P. Ilario Dimech OFM, Le Pitture di Giuseppe Calì nelle Chiese dei Frati Minori Conventuali a Malta, Malta, 1940, pp. 27-30. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20060921023718/http://www.emmsaid.com/images/stamps/fdc/1996_Giuseppe_cali.jpg Bolol kommemorattivi li ġew maħruġa fl-1996] {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Cali, Giuseppe}} [[Kategorija:Twieldu fl-1846]] [[Kategorija:Mietu fl-1930]] [[Kategorija:Pitturi Maltin]] 3ypd22yizzgsx2fuhxf89qgxsainoe3 0 1558 328915 325374 2026-03-29T04:21:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328915 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Oliver Friggieri''' (27 ta’ Marzu 1947 – 21 ta’ Novembru 2020) kien poeta, rumanzier, kritiku letterarju u filosfu Malti. Kien jgħallem l-Università ta’ Malta u kellu sehem ewlieni fit-twaqqif tal-istorja u l-kritika letterarja bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], bi studji dwar [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]], [[Rużar Briffa]] u bosta kittieba oħra. Bil-kitbiet tiegħu stinka biex jippromwovi l-lingwa u l-identità kulturali [[Malta|Maltija]]. Ħaddem bosta ġeneri ġodda għal-lingwa u kiteb l-ewwel kantata u libretti għall-ewwel oratorju bil-Malti. Wieħed mill-iktar rumanzi famużi u kontroversjali tiegħu, ''Fil-Parlament Ma Jikbrux Fjuri'' (1986), jattakka l-qasmiet tribalistiċi fis-soċjetà kkawżati mill-politika. Bħala filosfu, ken interessat l-iktar fl-epistemoloġija u l-eżistenzjaliżmu.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Montebello|isem=Mark|sena=2001|titlu=Il-Ktieb tal-Filosofija f’Malta - L-ewwel volum (A-L)|lingwa=Malti|post=Malta|pubblikatur=Pubblikazzjonijiet Indipendenza|paġni=184|isbn=9990941823}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Montebello|isem=Mark|sena=2009|titlu=20th Century Philosophy in Malta|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=Agius & Agius|paġni=126-128|isbn=9789990991314}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Montebello|isem=Mark|sena=2011|titlu=Malta’s Philosophy & Philosophers|lingwa=Ingliż|post=Malta|pubblikatur=PIN|paġni=152–155}}</ref> == Ħajja Bikrija u Studju == Oliver Friggieri twieled [[Furjana|il-Furjana]] fl-1947<ref name=":0">{{Ċita aħbar|kunjom=Vella|isem=Matthew|data=2020-11-21|titlu=Oliver Friggieri, intellectual who articulated nation’s consciousness, passes away|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/106051/oliver_friggieri_intellectual_who_articulated_nations_consciousness_passes_away#.YI0GhWYzaAw|pubblikazzjoni=Malta Today|data-aċċess=2021-05-01}}</ref> u kien imur l-Iskola Primarja tal-Furjana u s-[[Seminarju]] Minuri tal-Arċisqof.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltaseminary.org/wp/?p=1857|titlu=Tislima lill-Professur Oliver Friggieri – eks student tas-Seminarju|kunjom=Debono|isem=Karol Paul|data=2020-11-24|sit=The Archbishop's Seminary School|lingwa=Malti|data-aċċess=2021-05-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210125044314/https://www.maltaseminary.org/wp/?p=1857|arkivju-data=2021-01-25|url-status=dead}}</ref> Kien seminarista fis-Seminarju Maġġuri sal-1967.<ref name=":1">Friggieri, Oliver (1983). "[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/42351/1/Oliver%20Friggieri.pdf Self portrait : Oliver Friggieri]". ''Civilization: An Encyclopedia on Maltese Civilization, History and Contemporary Arts,'' '''10''': 276–280. Malta: Gulf Publishing Ltd (mill-OAR@UM).</ref> Daħal l-[[Università ta' Malta|Università Rjali ta’ Malta]] fl-1964<ref name=":1" /> u kiseb Baċellerat tal-Arti fil-Malti, it-Taljan u l-Filosofija fl-1968.<ref name=":0" /> Fl-1975 sar l-ewwel student li ggradwa MA fil-letteratura Maltija<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://akkademjatalmalti.org/2020/11/21/l-akkademja-ssellem-lill-prof-oliver-friggieri/|titlu=L-Akkademja ssellem lill-Prof. Oliver Friggieri|kunjom=L-Akkademja tal-Malti|isem=|data=2020-11-21|lingwa=mt|data-aċċess=2021-05-01}}</ref>. Fl-1978 kiseb dottorat fil-letteratura Maltija u l-Kritika Letterarja mill-Università Kattolika ta’ Milan, l-Italja bit-teżijiet ta' kritika komparatattiva ''La cultura italiana a Malta: storia e influenza letteraria e stilistica attraverso l’opera di Dun Karm'' u ''La Cultura Italiana del [[Romantiċiżmu|Romanticismo]] e la Poesia Maltese'',<ref name=":2" /> li t-tnejn ħarġu bħala kotba fl-[[Italja]]''.'' == Karriera Akkademika == Bejn l-1968 u l-1975, Friggieri għallem il-Malti u l-Filosofija fl-iskejjel sekondarji.<ref name=":2" /> Fl-1976 ingħaqad mal-Università ta’ Malta bħala assistent lettur. Inħatar lettur fl-1978, Associate Professor fl-1988 u Professur fl-1990. Kien il-Kap tad-[https://www.um.edu.mt/arts/malti Dipartiment tal-Malti] bejn l-1988 u l-2004.<ref name=":0" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/salute-prof-oliver-friggieri|titlu=A final salute given to Prof. Oliver Friggieri|sit=University of Malta|data-aċċess=2021-05-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://malti.mt/dwarna/id-dipartiment-tal-malti/|titlu=Id-Dipartiment tal-Malti|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-18}}</ref> Għallem u mexxa t-teżijiet ta' mijiet ta’ studenti u ħafna minnhom komplew jgħallmu l-Malti jew jirriċerkaw diversi oqsma tal-Malti.<ref name=":2" /> == Karriera Letterarja == Fis-snin ta’ wara l-indipendenza, Friggieri kien fost il-kittieba ewlenin li ppromovew  il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name=":3" /> Kien wieħed mill-fundaturi tal-Moviment Qawmien Letterarju fl-1967.<ref name=":1" /> Kien membru tal-bord editorjali (1967-1973) u mbagħad l-editur (1974-75) ta’ ''Il-Polz'', il-ġurnal tal-Moviment.<ref name=":2" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.tvm.com.mt/en/news/new-book-in-recognition-of-oliver-friggieris-works/|titlu=New book in recognition of Oliver Friggieri's works - TVM News|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2018-03-27|sit=TVM|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-05-18}}</ref> Fl-1971, flimkien ma’ oħrajn, beda s-''[https://saghtar.org.mt/ Sagħtar]'', magazine letterarju u kulturali popolari ħafna mat-tfal Malti.<ref name=":1" /> Fl-istess sena, flimkien ma’ Pawlu Mizzi, waqqaf il-''Klabb Kotba Maltin'', dar għall-pubblikazzjoni ta’ kotba bil-Malti.<ref name=":2" /> Fl-1980 inħatar editur tal-''[https://malti.mt/dipartimentali_cat/journal-of-maltese-studies/ Journal of Maltese Studies]''.<ref name=":2" /> Kien ukoll membru tal-''Association Internationale des Critiques Litteraires'' ta’ Pariġi.<ref name=":1" /> Friggieri ppubblika xogħlijiet f’bosta ġeneri differenti, fosthom dizzjunarji letterarji, oratorji, kantati, kritika letterarja, bijografiji letterarji u antoloġiji ta’ poeżiji tiegħu u ta’ kittieba oħra. Kiteb il-librett tal-ewwel oratorju (Pawlu ta’ Malta, 1989) u l-ewwel kankata (L-Għanja ta’ Malta, 1989) bil-Malti,<ref name=":2" /> it-tnejn li huma b’mużika ta’ [[Charles Camilleri]].<ref>{{Ċita web|url=http://icb.ifcm.net/development-choral-singing-malta/|titlu=The Development of Choral Singing in Malta: A Historical Overview|kunjom=Bondin|isem=Joseph Vella|data=2013-04-15|sit=The IFCM Magazine|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-05-27}}</ref> Friggieri analizza wkoll ix-xogħlijiet tal-pijunieri tal-kitba bil-Malti bħal [[Pietru Caxaro]]<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Friggieri|isem1=Oliver|sena=1998-1999|titlu=POINTS OF CONTACT BETWEEN ITALIAN ROMANTICISM AND MALTESE LITERATURE: The Maltese literary background|url=https://scripta.journals.yorku.ca/index.php/scripta/article/view/39988/36201|rivista=Scripta Mediterranea|lingwa=Ingliż|volum=XIX-XX|paġni=93-108}}</ref> u [[Mikiel Anton Vassalli]]<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Friggieri|isem=Oliver|sena=2016|titlu=Il-Kantilena ta' Pietru Caxaro : interpretazzjoni Rinaxximentali|url=https://www.worldcat.org/oclc/970777164|lingwa=Malti|post=L-Imsida, Malta|pubblikatur=Malta University Press|isbn=}}</ref>. Ix-xogħlijiet tiegħu ġew pubblikati f’16-il lingwa, fosthom l-Ingliż, il-Franċiż, il-Ġermaniz, it-Taljan u l-Grieg.<ref name=":4" /> Friggieri ppubblika bosta artikli f’ġurnali bil-Malti bħal ''L-Orizzont'' u ''In-Nazzjon'', rumanzi u novelli.<ref name=":1" /> Ħafna minn dawn ix-xogħlijiet fihom riflessjonijiet filosofiċi u eżistenzjali u ħafna drabi element ta’ patos.<ref name=":5">{{Ċita rivista|kunjom1=Briffa|isem1=Charles|sena=1997|titlu=The Voice of a Nation's Conscience: Oliver Friggieri's Fiction in Recent Maltese Literature|url=http://dx.doi.org/10.2307/40152810|rivista=World Literature Today|volum=71|numru=3|paġni=495}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.giuris.org/ritrfriggieri.htm|titlu=Oliver Friggieri: Il maggiore poeta maltese contemporaneo|kunjom=Risica|isem=Giuseppe|sit=Poesis Anima Mundi|lingwa=Taljan|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> Ir-rumanz tiegħu ''Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri'' kien kontroversjali meta ħareġ fl-1986 minħabba li wera b’mod ċar it-tribaliżmu politiku f’Malta. Kiteb ukoll il-poeżija ''Karin u Raymond'' f’ġieħ [[Karin Grech]] u [[Raymond Caruana]], vittmi tal-vjolenza politika f’Malta fis-snin sebgħin u tmenin tas-seklu għoxrin.<ref name=":0" /> Friggieri kien parti mill-kumitat li qaleb it-testi legali tal-Unjoni Ewropea għall-Malti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.zeit.de/2005/18/Malta_2?page=all|titlu=»Kif inti?« – »Tajjeb!«|kunjom=Strassmann|isem=Burkhard|data=2005-04-28|sit=Ziet Online|lingwa=Ġermaniż|data-aċċess=2021-06-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20051122093042/http://www.zeit.de/2005/18/Malta_2?page=all|arkivju-data=2005-11-22|url-status=bot: unknown}}</ref> Qaleb għall-Malti wkoll diversi xogħlijiet letterarji mill-Ingliż, mit-Taljan u mil-Latin.<ref name=":5" /> Fl-2008 ippubblika l-awtobijografija ''Fjuri li ma Jinxfux'', li jkopri s-snin bejn l-1955 u l-1990.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-12-28/local-news/%C3%A2%E2%82%AC%CB%9CFjuri-Li-ma-jinxfux-%C3%A2%E2%82%AC%E2%80%9C-Tifkiriet-1955-1990%C3%A2%E2%82%AC%E2%84%A2-218044|titlu=‘Fjuri Li ma jinxfux – Tifkiriet 1955-1990’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> Fl-2013 intalab imexxi l-Fondazzjoni għaċ-Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/oliver-friggieri-heads-new-anniversary-committee.675553|titlu=Oliver Friggieri heads new anniversary committee|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> Rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb diversi drabi u fl-2016 ingħata l-midalja tad-deheb Ġieħ l-Akkademja tal-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://akkademjatalmalti.org/gieh-l-akkademja-tal-malti/2016-prof-oliver-friggieri/|titlu=Il-Professur Oliver Friggieri rebbieħ tal-Midalja tad-Deheb ‘Ġieħ l-Akkademja tal-Malti’ 2016|data=2016-11-14|sit=L-Akkademja tal-Malti|lingwa=Malti|data-aċċess=2021-06-18}}</ref> == Ħajja Personali u Mewt == Oliver Friggieri kien miżżewweġ lil Eileen u kellhom tifla waħda, Sara, u żewġ neputijiet.<ref name=":2" /> [[Stampa:Oliver Friggieri funeral procession.jpg|daqsminuri|Il-korteo funebri ta' Oliver Friggieri ħdejn il-Knisja Arċipretali ta' San Publiju, [[Furjana|il-Furjana]]]] Miet fil-21 ta’ Novembru 2020.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/oliver-friggieri-dies-aged-73.833407|titlu=Oliver Friggieri, a giant of Maltese literature, dies aged 73|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> Il-Gvern ta’ Malta onorah b’funeral statali<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-11-22/local-news/Oliver-Friggieri-to-be-given-state-funeral-6736228865|titlu=Oliver Friggieri funeral to be organised by the government - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> u jum ta’ luttu nazzjonali fil-25 ta’ Novembru 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/national-day-of-mourning-for-oliver-friggieri-on-wednesday.834070|titlu=National day of mourning for Oliver Friggieri on Wednesday|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> It-tebut tiegħu tqiegħed fil-Knisja Arċipretali tal-Furjana u għadda mill-Università ta' Malta, Tal-Qroqq, qabel ma ttieħed l-Imdina għall-quddiesa funebri mmexxija mill-Arċisqof [[Charles J. Scicluna]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/salute-prof-oliver-friggieri|titlu=A final salute given to Prof. Oliver Friggieri|sit=University of Malta|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> F'Diċembru 2020, permezz ta' mozzjoni mressqa mill-Minority Leader tal-[[Partit Nazzjonalista]] [[James Aaron Ellul]] fil-Kunsill Lokali tal-Furjana sar magħruf li parti minn Triq l-Argotti, kantuniera ma’ Pjazza San Kalċidonju u ma’ Triq l-Iljun fil-Furjana se tkun qed tissemma għal Friggieri. <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/triq-fil-furjana-se-tissemma-ghal-prof-oliver-friggieri/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/12/16/triq-fil-floriana-se-tissemma-ghal-oliver-friggieri-wara-mozzjoni-tal-pn/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/oiver-friggieri-to-get-street-named-after-him/}}</ref> F'Marzu 2021 tħabbar li se jsir monument disinjat mill-iskultur John Grima f'ġieħ Oliver Friggieri, il-Furjana, fejn twieled u trabba.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/oliver-friggieri-monument-to-be-erected-in-floriana.856102|titlu=Oliver Friggieri monument to be erected in Floriana|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-05-03}}</ref> Il-monument ġie inawgurat fil-11 ta' Diċembru, 2023, jinkludi versi mill-poeżija tiegħu ''Jekk'', u jinsab faċċata tal-monument ta' Dun Karm Psaila. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/monument-literary-giant-oliver-friggieri-unveiled-floriana.1072440|titlu=Monument to literary giant Oliver Friggieri unveiled in Floriana|kunjom=Claudia Calleja|data=11 ta' Diċembru, 2023|sit=Times of Malta|lingwa=EN}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-12-12/local-news/Monument-dedicated-to-Oliver-Friggieri-unveiled-in-Floriana-6736257062|titlu=Monument dedicated to Oliver Friggieri unveiled in Floriana|data=12 ta' Diċembru, 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=EN|data-aċċess=30 ta' Awwissu, 2025}}</ref> == Kittieb == Friggieri kiteb għadd kbir ta' kotba ta' ħafna ġeneri, maħruġa f'[[Malta]] kif ukoll u f'ħafna pajjiżi barranin. Ir-rumanzi, in-novelli u l-poeżiji tiegħu nqalbu f'ħafna ilsna. Kotba tiegħu dehru bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], [[Lingwa Taljana|Taljan]], [[Lingwa Franċiża|Franċiż]], Maċedonjan, Sloven, Serbo-Kroat, [[Lingwa Griega|Grieg]], Romen, Għarbi, Bengali, Urdu, Russu. L-istudji tiegħu, bl-Ingliż u bit-Taljan, dehru f'għadd ta' rivisti akkademiċi madwar id-dinja. Ħa sehem f'iktar minn sittin kungress internazzjonali tal-Letterarura u rebaħ diversi premjijiet internazzjonali. Qaleb għall-[[Lingwa Maltija|Malti]] bosta xogħlijiet mil-[[Lingwa Latina|Latin]], Ingliż u Taljan. Kien lecturer fl-Università ta' Malta fil-letteratura Maltija. Din li ġejja mhijiex il-lista kompluta tax-xogħlijiet letterarji ta' Oliver Friggieri. === Dizzjunarju === * ''Dizzjunarju ta' Termini Letterarji'', (1996) - Dan id-dizzjunarju fih ħażna kbira ta' termini li jmissu l-oqsma kollha tal-kritika letterarja, mit-teorija sa l-istilistika, mill-istorja tal-letteratura sal-kritika prattika, u wkoll termini kritiċi ta' xeħta filosofika u lingwistika. Fih ukoll it-termini kollha li jsawru l-vokabolarju tal-metrika, li fi tmiem il-volum hi miġbura għaliha. L-awtur ifisser it-termini fihom infushom, u dan iwassal biex id-dizzjunarju jista' jinqeda bih kull min hu interessat fl-istudju tal-letteratura fiha nnifisha. Huwa jseddaq it-tifsira tat-termini b'eżempji mil-letteratura Maltija. Id-dizzjunarju hu miktub hekk li jista' jkun ta' fejda f'livelli differenti tal-istudju tal-letteratura, waqt li joffri lill-istudjuż u lill-kittieb it-tagħrif meħtieġ kollu dwar l-arti tal-kelma. === Ġabriet ta' Novelli === * ''Stejjer Għal Qabel Jidlam'' (1986) - F'kull rakkont, b'kitba sempliċi u mimlija implikazzjonijiet, Friggieri xtaq ipinġi karattru mdawwar minn ambjent li jweġġgħu b'mod jew b'ieħor. Hu u jirrakkonta lil Malta li jaf, fittex li jesprimi wkoll il-verità ewlenija: kull qalb tinsab f'dinja waħda, iżda r-realtà hi waħda għal kulħadd, għad li mhux kulħadd iħossha bl-istess qawwa u mhux kulħadd jgħaddi mill-istess tbatija. * ''Fil-Gżira Taparsi Jikbru l-Fjuri'' (1991) === Rumanzi === * ''[[Il-Gidba]]'' (1977) * ''[[L-Istramb]]'' (1980) * ''[[Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri]]'' (1986) - rumanz li fiż-żmien politikament imqalleb ta' Malta qanqal kontroversja politika kbira. Issemma sikwit fil-[[Parlament]], u l-frażi tal-istess isem saret kważi idjoma fl-ilsien Malti. L-awtur kien intervistat minn stazzjonijiet u ġurnali barranin. Għall-preżentazzjoni tiegħu marru mijiet ta' nies, u r-rumanz xtered bl-eluf. Friggieri jikteb dwar l-għeruq tal-konflitti bejn iż-żewġ partiti politiċi u jibni karattru ewlieni, [[Karlu Manju]], li jirrapreżenta lill-Malti ħieles. Huwa rumanz politiku, ta' mħabba, reliġjuż... rumanz li għamel storja... għax jitkellem dwar il-qawwa tal-bniedem tat-triq. * ''[[Ġiżimin li Qatt ma Jiftaħ]]'' (1998) - B'taħlita ta' tifkiriet u immaġinazzjoni dan ir-rumanz jibni l-ambjent tas-snin ħamsin biex jippreżenta l-mixja lejn il-maturita' fi ħdan familja ċkejkna. Il-ġrajja sseħħ f'Malta, iżda hi miktuba hekk li tista' sseħħ kullimkien. Kwadri differenti jsawru bejniethom dinja magħluqa, waħda li minnha tingħaraf ir-realta' fil-kumplessitajiet tagħha. Il-ġrajja timxi bla waqfien lejn il-qofol, waqt li tixħet dawl fuq ħajja li tbiddlet ħafna. * ''[[It-Tfal Jiġu bil-Vapuri]]'' (2000) - Din il-ġrajja sseħħ f'dinja raħlija fil-bidu tas-seklu għoxrin, il-wied, il-kampanja, it-toroq, id-dar, id-dawriet: ambjent antik sħiħ hu mfisser bir-reqqa. Susanna u Arturu huma vittmi taċ-ċirkustanzi. Dun Grejbel hu l-qassis ideali li l-qdusija tiegħu stess tkissru f'għajnejn il-bnedmin. Is-Sinjura, il-missier, u karattri oħrajn jiffurmaw epoka sħiħa. Dan il-ktieb inħadem ukoll f'teleserial u ntwera fuq stazzjon televiżiv lokali. * ''[[La Jibbnazza Niġi Lura]]'' (2006) - Rumanz li jkompli ma' ''It-Tfal Jigu bil-Vapuri''. Storja dwar Susanna, Arturu, is-Sinjura, Dun Grejbel, Katarina, Stiefnu, u oħrajn f'raħal żgħir maqtugħ għalih waħdu. Hemm ukoll il-ħajja kkulurita tal-port. Kollox idur madwar qassis twajjeb, maħbub u mweġġa'. * ''Dik id-Dgħajsa f’Nofs il-Port'' (2011) - Rumanz li jkompli maż-żewġ rumanzi ta’ qablu, ''It-Tfal Jiġu bil-Vapuri'' u ''La Jibbnazza Niġi Lura''. Storja ta’ nies vittmi taċ-ċirkustanzi: Susanna, Arturu, Dun Grejbel, Katarina, Stiefnu u oħrajn, fosthom Wistin li qiegħed ifittex il-passat tiegħu. Fl-ambjent tal-port tiġri wkoll parti kbira mir-rakkont. Kollox idur madwar Dun Grejbel, qassis twajjeb li jispiċċa biex ibati ħafna. Rumanz li permezz tal-passat jirrakkonta sitwazzjonijiet ta’ kull żmien. === Poeżiji === * Il-poeżiji tiegħu kollha nġabru taħt l-isem ''Oliver Friggieri: Il-Poeżiji Miġbura'' (2002). [[Stampa:Il-poeżija Jekk fuq bus shelter f'Ħaż-Żabbar, Malta.jpg|daqsminuri|Il-poeżija [https://www.youtube.com/watch?v=Vt8ynirTXFE&ab_channel=KelmaKelma Jekk] ta' Oliver Friggieri f'bus shelter f'[[Ħaż-Żabbar]]]] "''Jekk''" (il-poeżija li xi versi minnha jinsabu fuq il-bus shelters Maltin) Jekk tifhem x'jgħidu l-kwiekeb lill-qamar tul il-lej', jekk tagħraf minn fejn telaq is-sħab, fejn sejjer, fej', jekk tirfes kull mogħdija u tterraq kullimkien, jekk tkellem lil kull ħlejqa li tikber fil-ħolqien, jekk togħdos fl-ibħra kollha u tmiss qiegħ l-oċean, jekk titla' kull muntanja u titfi kull vulkan, jekk tifhem lil kull siġra u tkellem lil kull fjur, jekk torqod ma' kull dudu u tqum ma' kull għasfur, jekk tgħodd in-numri kollha u taf kull alfabett, jekk tħott kull teorema u żżarma kull kunċett, jekk togħxa b'kull tbissima u tokrob b'kull uġigħ, jekk toftoq il-kliem kollu u ssib is-sens li fih, jekk taf kif kien il-bidu u kif se jkun it-tmiem, jekk taf kull fuq, kull isfel, kull wara, kull quddiem, jekk taf għaliex kull għabex iżelleġ kull żerniq, jekk taf kemm hija twila, kemm twila, twila t-triq, jekk taf għaliex l-iżbalji, u taf x'inhu perfett, jekk taf għax serp jitkaxkar u għax itir farfett, jekk ittawwalt iżżejjed fuq xifer il-ġibjun tal-qalb biex issa ttella' bis-satal x'hemm midfun, jekk il-maltemp sikkittu u lill-irjieħ raqqadt, jekk l-ilmijiet nixxitfhom u lin-nirien qabbadt, jekk fhimt kull mistoqsija u jekk kull ħalfa ħlift, u jekk kull rebħa rbaħtha u jekk kull telfa tlift, - il-petali tal-warda waqgħulek minn idejk, dan l-univers itektek inqasam hemm, f'riġlejk. Il-ħajja mistoqsija miġbura f'elf għaliex, u ssirlek poeżija jekk int ma tweġibhiex. '''Hekk biss ikun poeta''' Għax hekk ikun poeta. Jitkellem bi tbissima, iħoss b’qalb tikwi nar, u jaħraq dinja sħiħa bi mħabbtu lejl u nhar. Iweġġa’ bla ma jsawwat, jissawwat bla jiqliel, il-ġid jislet mill-ħażen, fil-kruha jara l-ġmiel. Ibaħħar fl-oċejani u jogħdos f’qiegħ id-dmugħ, b’testment bla flus iħalli il-kliem, teżor tar-ruħ. Iżomm ma’ xofftu l-kalċi bla ma jitilqu qatt, ilaqqat l-aħħar qatra bla ma jintebaħ ħadd. U jolfoq bla jinstema’, ibati taħt sigriet, bid-dmugħ jidlek il-ġrieħi, bix-xejn jimla x-xewqiet. F’deżert ta’ solitudni bil-pass ta’ nkiss inkiss iterraq sa ma jasal f’riġlejn il-kurċifiss. Il-golgota twelidu, il-golgota xortih, il-golgota li tkissru, il-golgota li tqawwih. Hekk biss ikun poeta. Ara ukoll il-poeżija [[Karin Grech|Karin u Raymond]] === Oratorji === * ''Pawlu ta' Malta'' (1985) * ''Dun Ġorġ'' (2001) === Cantata === * ''L-Għanja ta' Malta'' (1989) * ''Ħodon Fjuri lil San Publju'' (2010) === Awtobijografija === * ''Fjuri li ma jinxfux, Tifkiriet 1955-1990'' (2008) - Ktieb ta’ memorji bejn esperjenzi personali, drawwiet soċjali, u battalji tal-partiti politiċi. Rakkont mimli stampi ta’ nies, avvenimenti, postijiet, l-aktar ta’ Balzunetta, il-[[Port il-Kbir]] u l-inħawi. Toroq bla wisq traffiku, tfal jilagħbu kullimkien, nisa bl-għonnella, djar bla televiżjoni, tallaba jorqdu barra, Malta kolonja Ingliża. L-awtur ipinġi kwadri kurjużi miż-żmien ta’ tfulitu sa perijodu mqalleb ħafna fl-Istorja ta’ Malta. Jirrakkonta l-ġlieda bejn il-[[Knisja Kattolika]] u l-[[Partit Laburista]], kif għexha hu stess, tifel fil-[[MUSEUM]] u mbagħad Seminarista, fi żmien l-[[Interdett]]. Jippreżenta l-ħajja sempliċi tas-snin ħamsin u sittin, u jħallat episodji privati ma’ ġrajjiet drammatiċi fl-epoka ta’ [[Ġorġ Borg Olivier]], [[Dom Mintoff]], [[Karmenu Mifsud Bonnici]] u [[Eddie Fenech Adami]]. Jirrakkonta kif snin wara ddiskuta din is-sitwazzjoni fil-privat u fit-tul ma’ Mintoff, li kien hu stess li bi frażi li qal fil-Parlament ’Min m’għandux x’jagħmel jikteb ktieb!’ kien wasslu biex jikteb ir-rumanz ''Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri'' (1986). === Kritika Letterarja === * Kittieba ta’ Żmienna, 1970 * Ir-Ruħ fil-Kelma, 1973, * Ġ.A. Vassallo - 'Il-Ġifen Tork', 1975 * Il-Kultura Taljana f'Dun Karm, 1976 * Fl-Għarbiel, 1976 * Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm, 1978 * Storja tal-Letteratura Maltija, I, 1979 * Saġġi Kritiċi, 1979 * Ellul Mercer f''Leli ta' Ħaż-Żgħir' - Mir-Realtà għall-Kuxjenza, 1983 * Ġwann Mamo - Il-Kittieb tar-Riforma Soċjali, 1984 * L-Idea tal-Letteratura, Bugelli, 1986 * Dun Karm - 'Il-Jien u Lil hinn Minnu', T. Cortis, 1988 * Dun Karm, 1989 * Saggi sulla letteratura maltese, 1989 * Il-Kuxjenza Nazzjonali Maltija, 1995 * L-Istudji Kritiċi Miġbura, I, edizzjoni mħejjija minn Victor Fenech, 1995 * L-Istorja tal-Poeżija Maltija, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2001 * Rużar Briffa - L-Aħħar Poeżiji u Taħdita Letterarja, 1974 * Dun Karm - Il-Poeżiji Miġbura, 1980 * Rużar Briffa - Il-Poeżiji Miġbura, 1983 * Dun Karm - Le poesie italiane, 2007 (il-poeżiji kollha bit-Taljan ta' Dun Karm) * Movimenti Letterari e Coscienza Romantika Maltese (1800-1921), 1979 === Bijografiji letterarji === * Dun Karm - il-Bniedem fil-Poeta, 1980 * Il-Ħajja ta' Rużar Briffa, 1984 === Antoloġiji === * Il-Ktieb tal-Poeżija Maltija, I, Testi Magħżula u Miġbura bi Studju Kritiku, 1987 (l-ewwel ġabra tal-iktar poeżiji bikrin fil-Letteratura Maltija) * Il-Ktieb tal-Poeżija Maltija, II, Testi Magħżula u Miġbura bi Studju Kritiku, 1987 (ġabra ta' xogħlijiet ta' poeti tas-sekli 19 u 20) * Il-Poeżija Maltija, 1996 == Ara ukoll == * [[Filosofija f'Malta]] == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20160305192817/http://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0009/75924/Biblijografija_Oliver_Friggieri.pdf Biblijografija tax-xogħlijiet ta' Oliver Friggieri] * ''[http://www.campusfm.um.edu.mt/pages/webcastspages/tqanqal_ruh_mainpage.html Il-Kelma li Tqanqal ir-Ruħ] '' - Programm tal-kelma li fih il-Prof. Oliver Friggieri janalizza temi li jolqtu lill-bniedem mill-qrib.. * [http://www.poetaonline.net/simeonibiancamaria/intervista_Friggeri.htm L’influenza della cultura italiana a Malta nel pensiero del più grande poeta maltese vivente] * [https://web.archive.org/web/20140813124019/http://www.santiquaranta.com/Storieperunasera1.html Parla Friggieri, Malta l’isola dei racconti] * [https://web.archive.org/web/20140813123946/http://www.santiquaranta.com/Storieperunasera2.html "Storie per una sera": racconti dello scrittore maltese Oliver Friggieri] * [https://web.archive.org/web/20080518071354/http://www.giuris.org/ritrfriggieri.htm OLIVER FRIGGIERI: il maggiore poeta maltese contemporaneo] {{DEFAULTSORT:Friggieri, Oliver}} [[Kategorija:Twieldu fl-1947]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mill-Ingliż għall-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mit-Taljan għall-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mil-Latin għall-Malti]] [[Kategorija:Poeti bil-Malti]] [[Kategorija:Nies mill-Furjana]] 2otgtn3z7snldec3s4pd48eu21eq8ab 0 2106 328927 326749 2026-03-29T09:02:28Z JakeMuff 21678 Żieda mal-informazzjoni tal-istorja tal-edukazzjoni f'Ħ'Attard 328927 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19}}</ref> == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-[[15 t'Ottubru]], fl-[[1551]]. Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. Il-knisja li hemm illum ġiet mibnija fl-1613, u kienet opra tal-kappillan Dun Stiefnu Buttiġieġ. Il-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal. Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] jgwousfq1zvrttepylmtax2b1f2ym3s 0 11937 328924 288521 2026-03-29T07:20:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328924 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Watford | stampa = [[Stampa:Watford crest.png|150px]] | ismijiet_oħra = ''The Hornets'', ''The Golden Boys'', ''Yellow Army'', ''The Horns'' | isem_sħiħ = Watford Football Club | fundazzjoni = 1881 | grawnd = [[Vicarage Road]], [[Watford]] | jesa' = 19,920 | president = [[Graham Taylor]] | kowċ = [[Malky Mackay]] | kampjonat = [[L-Ewwel Diviżjoni tal-Football League|Championship]] | staġun = [[L-Ewwel Diviżjoni tal-Football League 2018–19|2018–19]] | pożizzjoni = 11 | sit_elettroniku = http://www.watfordfc.com/ | pattern_la1 = _watford1920h | pattern_b1 = _watford1920h | pattern_ra1 = _watford1920h | pattern_sh1 = _adidasred | pattern_so1 = _3_stripes_red | leftarm1 = 000000 | body1 = | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = FAD300 | pattern_la2 = _watford1920a | pattern_b2 = _watford1920a | pattern_ra2 = _watford1920a | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = 084B8A | body2 = 084B8A | rightarm2 = 084B8A | shorts2 = 084B8A | socks2 = 084B8A |}} '''Watford Football Club''' hu [[klabb tal-futbol]] professjonali [[Ingilterra|Ingliż]] ibbażat fil-belt ta' [[Watford]]. Huma jilgħabu fiċ-[[Football League Championship|Championship]]. Il-klabb ġie fundat fl-1881, fejn lagħab għall-ewwel darba fil-grawnd Cassio Road, qabel ma ttrasferixxa f'[[Vicarage Road]] fl-1922, fejn baqgħu hemm sal-lum il-ġurnata<ref name="grawndswfc">[http://www.watfordfc.premiumtv.co.uk/page/History/0,,10400~65929,00.html Storja ta' Watford FC - Grawnds] watfordfc.com</ref> Il-klabb għandu l-laqam ta' ''The Hornets'' (Iż-Żnażan) minħabba l-uniformi [[isfar|safra]] u [[iswed|sewda]]. Watford għandhom rivalità twila mat-tim ta' [[Luton Town FC|Luton Town]]. Il-klabb hu l-aktar magħruf għaż-żewġ perjodi meta kien taħt it-tmexxija tal-Ingliż [[Graham Taylor]]. L-ewwel wieħed kien bejn l-1977 u l-1987, meta l-klabb tela' għall-[[L-Ewwel Diviżjoni Ingliża|Ewwel Diviżjoni]] l-antika mir-[[Ir-Raba' Diviżjoni Ingliża|Raba' Diviżjoni]], fejn laħaq ukoll il-finali tal-[[FA Cup]] fl-1984 u kkompeta fit-[[Tazza UEFA]]. It-tieni perjodi kien mill-1997 sal-2001, meta Taylor wassal lill-klabb mit-[[It-Tieni Diviżjoni Ingliża|Tieni Diviżjoni]] sal-[[Premiership]]. Matul dawn iż-żewġ eri l-klabb kien taħt il-proprjetà tal-president onorarju u l-[[kantant]] famuż [[Elton John]]. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.watfordfc.com/ Sit uffiċjali] * [https://web.archive.org/web/20210816011206/https://watfordlegends.com/ Intervisti ma' plejers veterani ta' Watford] * [http://www.historicalkits.co.uk/Watford/Watford.htm Storja tal-uniformijiet ta' Watford] {{Premier League}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Ingliżi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1881]] 58jmf56lxep4v7vmhdn3odc3xr7kei0 0 14021 328910 318293 2026-03-29T03:05:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328910 wikitext text/x-wiki {{Edizzjoni Olimpika |olimpjadi = Logħob Olimpiku tax-xitwa 2010 |stampa = [[Stampa:Turin olympics 2006.jpg|275px]] |belt = [[Vancouver]] |pajjiż = {{bandierapajjiż|CAN}} |dati = 12 ta' Frar – 28 ta' Frar 2010 |persuna_ftuħ = [[Michaëlle Jean]] |funzjoni_persuna_ftuħ = [[Gvernatur Ġenerali tal-Kanada|Gvernatriċi Ġenerali]] |numru_pajjiżi = 82 |atleti = 2,629 |numru_dixxiplini = 7 |avvenimenti = 86 |ġurament_atleta = [[Hayley Wickenheiser]] |ġurament_ġurija = Michel Verrault |fjamma = [[Wayne Gretzky]] |maskot = Miga, Quatchi u Sumi |staġun = tax-xitwa |sena_preċ = 2006 |sena_suċ = 2014 }} Il-'''Logħob Olimpiku tax-xitwa 2010''', magħrufin uffiċjalment bħala l-'''Logħob tal-XXI Olimpjadi tax-xitwa''', kienu manifestazzjoni [[sport]]iva li saru bejn it-12 u t-28 ta' Frar, 2010, ġewwa [[Vancouver]], [[Kolumbja Brittanika]], il-[[Kanada]]. Kemm l-Olimpjadi u kif ukoll il-[[Logħob Paralimpiku tax-xitwa 2010|Logħob Paralimpiku]] ġew organizzati mill-Kumitat Organizzattiv ta' Vancouver (VANOC). Din kienet it-tielet darba li l-Kanada ospitat l-[[Logħob Olimpiku|Olimpjadi]] ġewwa darha, u l-ewwel darba mill-provinċja ta' Kolumbja Brittanika. Qabel, il-Kanada ospitat l-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 1976|edizzjoni tal-1976]] tal-Olimpjadi tas-sajf ġewwa [[Montreal]], il-[[Quebec]], u l-[[Logħob Olimpiku tax-xitwa 1988|Olimpjadi tax-xitwa tal-1988]] ta' [[Calgary]], f'[[Alberta]]. Fiċ-ċerimonja ta' għeluq tal-[[Logħob Olimpiku tax-xitwa 2006|Olimpjadi tax-xitwa 2006]] li saru ġewwa [[Turin]], l-[[Italja]], bi tradizzjoni Olimpika, is-sindku tal-belt ta' Vancouver Sam Sullivan irċieva l-[[simboli Olimpiċi|bandiera Olimpika]]. Il-bandiera ġiet mtella' nhar it-28 ta' Frar, 2006, f'ċerimonja speċjali, u kienet miftuħa għad-dehra tal-pubbliku fil-Vancouver City Hall saċ-ċerimonja tal-ftuħ tal-Olimpjadi suċċessivi. L-avveniment kien uffiċjalment miftuħ mill-[[Gvernatur Ġenerali tal-Kanada|Gvernatriċi Ġenerali]] [[Michaëlle Jean]]. Għall-ewwel darba, il-[[Kanada]] irnexxielha tikseb midalja tad-deheb f'Logħob Olimpiku li sar ġewwa pajjiżha, wara li naqset li tagħmel dan fl-edizzjonijiet preċedenti ta' Montreal 1976 u Calgary 1988. B'total ta' erbatax-il midalja tad-deheb, il-Kanada kisret ir-rekord għall-aktar numru ta' midalji tad-deheb li ntrebħu f'edizzjoni waħda tal-Olimpjadi tax-xitwa, li kien fuq kwota 13, miżmum mill-[[Unjoni Sovjetika]] (1976) u n-[[Norveġja]] (2002). L-[[Stati Uniti tal-Amerika|Istati Uniti]] rebħu l-klassifika tal-aktar numru ta' midalji li ntrebhu, għat-tieni darba fl-istorja tagħhom fl-Olimpjadi tax-xitwa, u kisru wkoll ir-rekord għall-iktar numru ta' midalji li ntrebħu f'edizzjoni waħda tal-Olimpjadi, 37, li kien preċedentament f'idejn il-[[Ġermanja]] (2002) b'36. Atleti mis-[[Slovakkja]] u l-[[Belarus]] taw l-ewwel midalja tad-deheb fl-Olimpjadi tax-xitwa lil pajjiżhom. == Għażla tal-ospitu == {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1.5em;" |- ! colspan="4" | Riżultati tal-kandidaturi tal-Olimpjadi ta' Bejġing 2008 |- ! Belt ! KON | bgcolor="silver" |'''Rawnd 1''' | bgcolor="silver" |'''Rawnd 2''' |- | [[Vancouver]] || {{bandierapajjiż|CAN}} || 40 || '''56''' |- | [[Pyeongchang]] || {{bandierapajjiż|KOR}} || '''51''' || 53 |- | [[Saliżburgu]] || {{bandierapajjiż|AUT}} || 16 || — |} Il-21 edizzjoni tal-Logħob Olimpiku tax-xitwa ngħataw f'idejn il-belt ta' Vancouver nhar it-2 ta' Lulju 2006 matul il-115-il kungress tal-[[Kumitat Olimpiku Internazzjonali]], li sar ġewwa [[Praga]] fir-[[Repubblika Ċeka]]. Għall-bidu kien hemm tmien ibliet li ppreżentaw il-kandidatura tagħhom: [[Andorra]], [[Berna]] ([[Żvizzera]]), [[Jaca]] ([[Spanja]]), [[Harbin]] ([[Ċina]]), [[Pyeongchang]] ([[Korea t'Isfel]]), [[Saliżburgu]] ([[Awstrija]]), [[Sarajevo]] ([[Bożnija u Ħerżegovina]]), u [[Vancouver]] ([[Kanada]]). Minn dawn, kienu biss Saliżburgu, Pyeongchang u Vancounver li ntagħżlu bħala finalisti għal dan il-proċess. Għall-elezzjoni finali kien hemm il-bżonn ta' żewġ votazzjonijiet: mill-ewwel riżultat il-belt ta' Saliżburgu ġiet eliminata b'16-il vot biss; it-tieni rawnd ipproklama lil Vancouver bħala l-belt organizzatriċi tal-Logħob, b'total ta' 56 vot, bi 53 imorru lill-belt Koreana ta' Pyeongchang. == Torċa Olimpika == [[Stampa:Vancouver-Olympics-clock.jpg|thumb|right|L-arloġġ ġewwa Dowtown Vancouver jgħodd il-ħin lejn il-bidu tal-Olimpjadi.]] Il-mixja tat-Torċa Olimpika huwa t-traġitt li jwassal 'il-fjamma Olimpika mill-belt antika ta' [[Olimpja]], fil-[[Greċja]] – fejn saru l-ewwel Logħob Olimpiċi eluf ta' snin ilu – sal-impjant tal-belt fejn tkun se ssir l-edizzjoni. Il-fjamma tasal eżatt fil-ħin għaċ-ċerimonja tal-ftuħ. Għal-logħob ta' Vancouver 2010, il-fjamma nxtelgħet ġewwa Olimpja nhar it-22 ta' Ottubru, 2009. Wara vvjaġġat mill-Greċja, fuq il-[[Pol tat-Tramuntana]] lejn l-Artiklu Għoli tal-Kanada u lejn il-West Coast u Vancouver. Il-vjaġġ beda l-mixja twila tiegħu fil-Kanada mill-kapitali tal-Kolumbja Brittanika, [[Victoria (Kanada)|Victoria]]. Fil-Kanada, it-torċa mxiet madwar 45,000 kilometru (28,000 mil) f'tul ta' 106 ġurnata, biex għamlitha fost l-itwal mixjiet f'pajjiż wieħed fl-istorja tal-Olimpjadi. It-Torċa ġiet miżmuma minn madwar 12,000 Kanadiż u laħqet lil madwar 1,000 komunità. == Mewt ta' Nodar Kumaritashvili == Sigħat qabel iċ-ċerimonja tal-ftuħ, il-[[Ġeorġja]]n [[Nodar Kumaritashvili]] miet waqt sessjoni ta' taħriġ.<ref name="Kumaritashvili">{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/vancouver_2010/luge/8513595.stm |titlu=Olympic luger Nodar Kumaritashvili dies after crash |editur=BBC Sport |data=13-02-2010 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fil-korsa tal-[[luge]] ta' [[Whistler (Kolumbja)|Whistler]], l-isportiv ta' 21 sena, tilef il-kontroll u taħt veloċità stmata ta' 140 km/h hu ħabat ma' arblu tal-azzar wara li kien spiċċa barra mill-islitta. Fuq il-post saru diversi attentati biex jerġgħu jqajmuh u aktar tard ġiet meħud lejn faċilita medika fejn miet. Allavolja saru diversi mistoqsijiet dwar is-sigurtà tal-korsa, l-uffiċjali kkonkludew li t-traġedja kienet kawża ta' żball tal-atleta milli problema fil-korsa.<ref name="Kumaritashvili"/> Il-[[Federazzjoni Internazzjonali tal-Luge]] sejħet laqgħa ta' emerġenza wara dan l-inċident, u t-taħriġ kollu għal dik il-ġurnata ġie kanċellat. == Il-logħob == === Pajjiżi parteċipanti === 82 [[Kumitat Olimpiku Internazzjonali]] daħlu timijiet tagħhom għall-edizzjoni tal-2010 tal-Olimpjadi.<ref name="OlimpjadiXitwa">{{ċita web|url=http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/|titlu=Olympic Athletes, Teams and Countries|xogħol=Vancouver 2010 Winter Olympics|editur=VANOC|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101225213155/http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/|arkivju-data=2010-12-25|url-status=dead}}</ref> Il-[[Gżejjer Kajman]], il-[[Kolombja]], il-[[Gana]], il-[[Montenegro]], il-[[Pakistan]], il-[[Peru]] u s-[[Serbja]] għamlu l-ewwel dehra tagħhom fl-Olimpjadi tax-xitwa. Il-[[Ġamajka]], il-[[Messiku]] u l-[[Marokk]] irritornaw wara li tilfu l-edizzjoni ta' Turin 2006. [[Tonga]] kienet preparata li tagħmel id-debutt tagħha b'kompetitur wieħed fid-dixxiplina tal-luge, però dan kraxxja fl-aħħar rawnd ta' kwalifika.<ref>[https://web.archive.org/web/20110717125436/http://www.radioaustralianews.net.au/stories/201002/2807009.htm?desktop "Tongan athlete narrowly misses out on Winter Olympics"], Australian Broadcasting Corporation.</ref> Il-[[Lussemburgu]] kellha preparati żewġ atleti, imma ma ħaditx sehem minħabba li wieħed minnhom ma laħaqx il-kriterji proposti mill-KOI,<ref>{{ċita web|url=http://www.wort.lu/wort/web/sport/artikel/69278/kari-peters-bleibt-zu-hause.php |titlu=Sport &#124; Kari Peters bleibt zu Hause |editur=wort.lu |data=19-01-2010 |lingwa=Ġermaniż}}</ref> u l-ieħor safa' imweġġa qabel il-Logħob.<ref>{{ċita web|url=http://www.wort.lu/wort/web/sport/artikel/67652/stefano-speck-nicht-nach-vancouver.php |titlu =Sport &#124; Stefano Speck fährt nicht nach Vancouver |editur=wort.lu |data=12-01-2010 |lingwa=Ġermaniż}}</ref> [[Stampa:2010 Winter Olympics Participants.svg|thumb|center|600px]] {{col-begin}} {{col-3}} * {{bandierapajjiż|RSA}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|ALB}}<ref name="fis-ski.com">{{Ċita web |data-aċċess=2010-03-06 |titlu=Archive copy |url=http://www.fis-ski.com/data/document/summary-quotas-allocation.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100215145939/http://www.fis-ski.com/data/document/summary-quotas-allocation.pdf |arkivju-data=2010-02-15 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|ALG}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|AND}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|ARG}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|ARM}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|AUS}}<ref name="atleta">{{Ċita web |data-aċċess=2010-12-25 |titlu=Vancouver Olympics – Athletes |url=http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101225213155/http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/ |arkivju-data=2010-12-25 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|AUT}}<ref name="thestar.com">{{ċita web|url=http://www.thestar.com/sports/olympics/article/648265 |titlu=Alpine team takes fall at 2010 Games – Vancouver 2010 Olympics |editur=thestar.com |data=06-10-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> * {{bandierapajjiż|AZE}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|BLR}}<ref name="ĦokìMaskili" /><ref>{{ċita web |url=http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/index_cf-PU.html?cat6=&cat1=43010&q=--+Keywords+-- |titlu=Athletes : Vancouver 2010 Winter Olympics |editur=Vancouver2010.com |data= |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100309225232/http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/index_cf-PU.html?cat6=&cat1=43010&q=--+Keywords+-- |arkivju-data=2010-03-09 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|BEL}}<ref name="FigureSkating1">{{ċita web|url=http://www.sport.nl/content/pdf/207223/vancouver/ISUkunstschaatsenint|titlu=ISU Figure skating qualification system|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://archive.is/20090607021509/http://www.sport.nl/content/pdf/207223/vancouver/ISUkunstschaatsenint|arkivju-data=2009-06-07|url-status=dead}}</ref><ref name="FigureSkating2">{{ċita web|url=http://web.icenetwork.com/events/detail.jsp?id=48116|titlu=2009 Figure Skating World Championship results|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110101111603/http://web.icenetwork.com/events/detail.jsp?id=48116|arkivju-data=2011-01-01|url-status=dead}}</ref> * {{bandierapajjiż|BER}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|BIH}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|BRA}}<ref name="Atletas">{{ċita web|url=http://esportes.terra.com.br/vancouver2010/noticias/0,,OI4056403-EI14373,00-Saiba+os+brasileiros+que+podem+ir+a+Vancouver.html|titlu=Saiba os brasileiros que podem ir a Vancouver|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181225175018/http://esportes.terra.com.br/jogos-de-inverno/2010/saiba-os-brasileiros-que-podem-ir-a-vancouver-2010,f6d8f1729453d310VgnCLD200000bbcceb0aRCRD.html|arkivju-data=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> * {{bandierapajjiż|BUL}}<ref name="Bulgarija">{{ċita web|url=http://topsport.ibox.bg/news/id_1434800693|titlu=Bulgaria received one more quota for the games|editur=Топспорт|aċċess=2010-02-13}}</ref> * {{bandierapajjiż|CHI}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|CHN}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|CYP}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|DEN}}<ref name="Curling">{{ċita web|url=http://www.worldcurling.org/olympicqualification.html|titlu=Olympic Qualification|editur=[[World Curling Federation]]|aċċess=2009-02-09|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090223205347/http://worldcurling.org/olympicqualification.html|arkivju-data=2009-02-23|url-status=dead}}</ref> * {{bandierapajjiż|EST}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|ETH}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|FIN}}<ref>{{ċita web |url=http://www.noc.fi/?x2008=2569615 |titlu=Suomen Olympiajoukkueeseen Vancouver 2010 -talvikisoihin on valittu 94 urheilijaa – kahdella miesalppihiihtäjällä vielä mahdollisuus lunastaa paikka joukkueessa – Suomen Olympiakomitea |editur=Noc.fi |data=28-01-2010 |lingwa=Finlandiż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100212063518/http://www.noc.fi/?x2008=2569615 |arkivju-data=2010-02-12 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|FRA}}<ref>{{ċita web |url=http://vancouver2010.lequipe.fr/Aussi/breves2010/20100201_190314_108-francais-a-vancouver.html |titlu=108 Français à Vancouver – JO 2010 – L'EQUIPE.FR |editur=Vancouver2010.lequipe.fr |data=01-02-2010 |lingwa=Franċiż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100205141644/http://vancouver2010.lequipe.fr/Aussi/breves2010/20100201_190314_108-francais-a-vancouver.html |arkivju-data=2010-02-05 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|GEO}}<ref name="atleta"/> ([[Concerns and controversies over the 2010 Winter Olympics#Safety|*]]) * {{bandierapajjiż|GER}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|JAM}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|JPN}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|GHA}}<ref>{{ċita aħbar|url=http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/03/12/bc-snow-leopard-winter-olympics.html|titlu=Ghana's 'Snow Leopard' qualifies to ski in 2010 Winter Olympics|publikatur=[[CBC News]]|data=|lingwa=Ingliż}}</ref> {{col-3}} * {{bandierapajjiż|GBR}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|GRE}}<ref name="FigureSkating1"/><ref name="FigureSkating2"/> * {{bandierapajjiż|CAY}}<ref name="thestar.com"/><ref>{{ċita web|url=http://www.caycompass.com/cgi-bin/CFPnews.cgi?ID=10384874|titlu=Travers is snow joke|aċċess=2009-11-05|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100219055203/http://www.caycompass.com/cgi-bin/CFPnews.cgi?ID=10384874|arkivju-data=2010-02-19|url-status=dead}}</ref> * {{bandierapajjiż|HKG}}<ref>{{ċita web|url=http://isu.sportcentric.net/db//files/serve.php?id=1716|titlu=Short Track Speed Skating entry list|data=24-11-2009|lingwa=Ingliż}}</ref> * {{bandierapajjiż|IND}}<ref>{{ċita web|url=http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/526847/Sports/5/20/5|titlu=Tashi and Jamyang qualify for 2010 Olympic Winter Games|data=18-03-2009|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090719214930/http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/526847/Sports/5/20/5|arkivju-data=2009-07-19|url-status=dead}}</ref> * {{bandierapajjiż|IRI}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|IRL}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|ITA}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|ISL}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|ISR}}<ref name="FigureSkating1"/><ref name="FigureSkating2"/> * {{bandierapajjiż|CAN}}<ref name="ĦokìMaskili">{{ċita web|url=http://www.tsn.ca/nhl/story/?id=266366|titlu=Germany, Norway round out 2010 Olympic men's hockey|publikatur=[[The Sports Network|TSN]]|data=08-02-2009|lingwa=Ingliż}}</ref> * {{bandierapajjiż|KAZ}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|KGZ}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|COL}} * {{bandierapajjiż|CRO}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|PRK}}<ref name="Lambiel crushes competition at Nebelhorn">{{ċita web|url=http://web.icenetwork.com/news/article.jsp?ymd=20090925&content_id=7149598&vkey=ice_news|titlu=Lambiel crushes competition at Nebelhorn|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181225175002/https://www.nbcsports.com/gold/figure-skating?ymd=20090925&content_id=7149598&vkey=ice_news|arkivju-data=2018-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.ctvolympics.ca/countries/country=prk/index.html |titlu=North Korea – CTV Olympics |publikatur=Ctvolympics.ca |data=22-01-2010 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100130004048/http://www.ctvolympics.ca/countries/country=prk/index.html |arkivju-data=2010-01-30 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|KOR}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|LAT}}<ref name="ĦokìMaskili"/> * {{bandierapajjiż|LIB}}<ref name="thestar.com"/> * {{bandierapajjiż|LIE}}<ref name="thestar.com"/> * {{bandierapajjiż|LTU}}<ref name="FigureSkating1"/><ref name="FigureSkating2"/> * {{bandierapajjiż|MKD}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|MEX}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|MDA}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|MON}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|MGL}}<ref>{{ċita web |url=http://www.mongolia-web.com/sports |titlu=Sports &#124; Mongolia Web News |publikatur=Mongolia-web.com |data= |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100105071111/http://www.mongolia-web.com/sports |arkivju-data=2010-01-05 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|MNE}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|MAR}}<ref name="fis-ski.com"/> {{col-3}} * {{bandierapajjiż|NEP}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|NZL}}<ref name="thestar.com"/> * {{bandierapajjiż|NOR}}<ref>{{ċita web | titlu = Anders Rekdal tatt ut til OL i Vancouver på overtid | xogħol=Olympiatoppen | url=http://www.olympiatoppen.no/om_olt/aktuelt/page4430.html | data=29-01-2010 | lingwa=Norveġiż}}</ref> * {{bandierapajjiż|NED}}<ref>{{ċita web |url=http://nocnsf.nl/nocnsf.nl/olympische-droom/olympische-spelen/genomineerden/genomineerden |titlu=Genomineerden |publikatur=Nocnsf.nl |data= |lingwa=Olandiż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100113010608/http://nocnsf.nl/nocnsf.nl/olympische-droom/olympische-spelen/genomineerden/genomineerden |arkivju-data=2010-01-13 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|PAK}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|PER}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|POL}}<ref name="atleta"/><ref>{{ċita web |url=http://www.olimpijski.pl/pl/pages/news/2431 |titlu=Wystartujemy w Vancouver |data=19-03-2009 |lingwa=Pollakk}}</ref> * {{bandierapajjiż|POR}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|CZE}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|ROU}}<ref name="Lambiel crushes competition at Nebelhorn"/><ref name="Vancouver2010.com">{{ċita web |url=http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/index_cf-PU.html?cat6=&cat1=43330&q=--+Keywords+-- |titlu=Athletes : Vancouver 2010 Winter Olympics |publikatur=Vancouver2010.com |data= |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100309225223/http://www.vancouver2010.com/olympic-athletes/index_cf-PU.html?cat6=&cat1=43330&q=--+Keywords+-- |arkivju-data=2010-03-09 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|RUS}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|SMR}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|SEN}}<ref name="thestar.com"/> * {{bandierapajjiż|SRB}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|SVK}}<ref name="ĦokìMaskili"/> * {{bandierapajjiż|SLO}}<ref name="FigureSkating1"/><ref name="FigureSkating2"/><ref name="Vancouver2010.com"/> * {{bandierapajjiż|ESP}}<ref name="FigureSkating1"/><ref name="FigureSkating2"/> * {{bandierapajjiż|USA}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|TJK}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|TPE}}<ref>{{ċita web |url=http://luge.teamusa.org/news/2010/01/27/vancouver-2010-olympic-winter-games-qualifications/31143 |titlu=Vancouver 2010 Olympic Winter Games Qualifications &#124; News &#124; USA Luge |publikatur=Luge.teamusa.org |data=27-01-2010 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2010-03-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100130073120/http://luge.teamusa.org/news/2010/01/27/vancouver-2010-olympic-winter-games-qualifications/31143 |arkivju-data=2010-01-30 |url-status=dead }}</ref> * {{bandierapajjiż|TUR}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|UKR}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|HUN}}<ref name="atleta"/> * {{bandierapajjiż|UZB}}<ref name="fis-ski.com"/> * {{bandierapajjiż|SWE}}<ref name="SwedishAthletes">{{ċita web|url=http://www.sok.se/nyheter/nyheter/nyheter2009/ostruppenkompletterad106aktiva.5.5ca279741267328c60f8000860.html|titlu=OS-truppen komplett(erad) – Olympic Team complete(d)|publikatur=SOC|data=01-12-2010|lingwa=Żvediż|data-aċċess=2010-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181225175037/https://sok.se/nyheter/nyheter/nyheter2009/ostruppenkompletterad106aktiva.5.5ca279741267328c60f8000860.html|arkivju-data=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> * {{bandierapajjiż|SUI}}<ref name="ĦokìMaskili"/> {{col-end}} === Dixxiplini === L-edizzjoni 2010 tal-Olimpjadi tax-xitwa pprepara 15-il dixxiplina sportiva: {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" align="center" !!width="200"|<small>Dixxiplina</small>!!width="50"|<small>Maskili</small>!!width="50"|<small>Femminili</small>!!width="50"|<small>Imħalltin</small>!!width="50"|<small>Total</small> |+ |- |[[Stampa:Biathlon pictogram.svg|20px]] [[Biathlon]] ||align=center|'''5'''||align=center|'''5'''||||align=center|'''10''' |- |[[Stampa:Bobsleigh pictogram.svg|20px]] [[Bobsleigh]] ||align=center|'''2'''||align=center|'''1'''||||align=center|'''3''' |- |[[Stampa:Curling pictogram.svg|20px]] [[Curling]] ||align=center|'''1'''||align=center|'''1'''||align=center| ||align=center|'''2''' |- |[[Stampa:Ice hockey pictogram.svg|20px]] [[Ħokì fuq is-silġ]] ||align=center|'''1'''||align=center|'''1'''||align=center| ||align=center|'''2''' |- |[[Stampa:Luge pictogram.svg|20px]] [[Luge]] ||align=center|'''2'''||align=center|'''1'''||||align=center|'''3''' |- |[[Stampa:Nordic combined pictogram.svg|20px]] [[Kombinata nordika]] ||align=center|'''3'''||||||align=center|'''3''' |- |[[Stampa:Ski jumping pictogram.svg|20px]] [[Qbiż bl-iski]] ||align=center|'''3'''||||||align=center|'''3''' |- |[[Stampa:Short track speed skating pictogram.svg|20px]] [[Short track]] ||align=center|'''4'''||align=center|'''4'''||||align=center|'''8''' |- |[[Stampa:Figure skating pictogram.svg|20px]] [[Skejting artistiku]] ||align=center|'''1'''||align=center|'''1'''||align=center|'''2'''||align=center|'''4''' |- |[[Stampa:Speed skating pictogram.svg|20px]] [[Skejting ta' veloċità]] ||align=center|'''6'''||align=center|'''6'''||||align=center|'''12''' |- |[[Stampa:Freestyle skiing pictogram.svg|20px]] [[Ski akrobatiku]] ||align=center|'''3'''||align=center|'''3'''||align=center| ||align=center|'''6''' |- |[[Stampa:Alpine skiing pictogram.svg|20px]] [[Ski alpin]] ||align=center|'''5'''||align=center|'''5'''||align=center| ||align=center|'''10''' |- |[[Stampa:Cross country skiing pictogram.svg|20px]] [[Ski fil-fond]] ||align=center|'''6'''||align=center|'''6'''||align=center| ||align=center|'''12''' |- |[[Stampa:Skeleton pictogram.svg|20px]] [[Skeleton]] ||align=center|'''1'''||align=center|'''1'''||||align=center|'''2''' |- |[[Stampa:Snowboarding pictogram.svg|20px]] [[Snowboard]] ||align=center|'''3'''||align=center|'''3'''||||align=center|'''6''' |- |align=center|'''Total (15-il sport)'''||align=center|'''46'''||align=center|'''38'''||align=center|'''2'''||align=center|'''86''' |} {{col-end}} === Kalendarju === Fil-kalendarju segwenti tal-Logħob Olimpiku tax-xitwa 2010, kull kaxxa blu tindika li avveniment kompetittiv, bħal rawnd ta' kwalifika, sar f'dak il-jum. Il-kaxex sofor jirrapreżentaw ġranet li matulhom saru finali għar-rebħ tal-midalji. Kull ballun f'dawn il-kaxex juri finali ta' avveniment, bin-numru ta' blalen f'kull kaxex jirrapreżentaw in-numru ta' finali li ntlagħbu f'dik il-ġurnata.<ref>{{ċita web|titlu=Vancouver 2010 Olympic Competition Schedule|url=http://www.vancouver2010.com/resources/PDFs/2010_sport_schedbyday_EN.pdf|format=PDF|publikatur=Kumitat Organizzattiv ta' Vancouver|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2010-03-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080910143551/http://www.vancouver2010.com/resources/PDFs/2010_sport_schedbyday_EN.pdf|arkivju-data=2008-09-10|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;" |- | style="background:#0c3; text-align:center;"|&nbsp;●&nbsp;||Ċerimonja tal-ftuħ|| style="background:#39f; text-align:center;"|&nbsp; &nbsp;||Kwalifikazzjoni || style="background:#fc0; text-align:center;"|&nbsp;●&nbsp;||Finali || style="background:#ffdead; text-align:center;"|&nbsp; &nbsp;||Gala || style="background:#e33;"|&nbsp;●&nbsp;||Ċerimonja tal-għeluq |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- ! Frar!!12<br />Ġ!!13<br />S!!14<br />Ħ!!15<br />T!!16<br />T!!17<br />E!!18<br />Ħ!!19<br />Ġ!!20<br />S!!21<br />Ħ!!22<br />T!!23<br />T!!24<br />E!!25<br />Ħ!!26<br />Ġ!!27<br />S!!28<br />Ħ!!Midalji tad-<br />deheb |- |[[Stampa:Alpine skiing pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Ski alpin]]|| || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|● || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| ||align=center|10 |- |[[Stampa:Biathlon pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Biathlon]]|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || ||align=center|10 |- |[[Stampa:Bobsleigh pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Bobsleigh]]|| || || || || || || || || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| ||align=center|3 |- |[[Stampa:Cross country skiing pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Ski fil-fond]]|| || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●||align=center|12 |- |[[Stampa:Curling pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Curling]]|| || || || || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| ||align=center|2 |- |[[Stampa:Figure skating pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Skejting artistiku]]|| || || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#ffdead;"| || ||align=center|4 |- |[[Stampa:Freestyle skiing pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Ski akrobatiku]]|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || || || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || ||align=center|6 |- |[[Stampa:Ice hockey pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Ħokì fuq is-silġ]]|| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●||align=center|2 |- |[[Stampa:Luge pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Luge]]|| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || || || || || || || || ||align=center|3 |- |[[Stampa:Nordic combined pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Kombinata nordika]]|| || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || || || || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || ||align=center|3 |- |[[Stampa:Short track speed skating pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Short track]]|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●●|| || ||align=center|8 |- |[[Stampa:Skeleton pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Skeleton]]|| || || || || || || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| || || || || || || || || ||align=center|2 |- |[[Stampa:Ski jumping pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Qbiż bl-iski]]|| style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || || || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || || || ||align=center|3 |- |[[Stampa:Snowboarding pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Snowboard]]|| || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || || || || || || || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| ||align=center|6 |- |[[Stampa:Speed skating pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Skejting ta' veloċità]]|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| style="background:#fc0; text-align:center;"|●|| || style="background:#39f;"| || style="background:#fc0; text-align:center;"|●●|| ||align=center|12 |- ! Total ta' midalji tad-deheb !! !! 5 !! 5 !! 6 !! 5 !! 7 !! 6 !! 4 !! 6 !! 6 !! 4 !! 5 !! 5 !! 6 !! 7 !! 7 !! 2 !! 86 |- ! Total kumulattiv !! !! 5 !! 10 !! 16 !! 21 !! 28 !! 34 !! 38 !! 44 !! 50 !! 54 !! 59 !! 64 !! 70 !! 77 !! 84 !! 86 !! |- | Ċerimonji || style="background:#0c3; text-align:center;"|●|| || || || || || || || || || || || || || || || style="background:#e33; text-align:center;"|● |- ! Frar !!12<br />Ġ!!13<br />S!!14<br />Ħ!!15<br />T!!16<br />T!!17<br />E!!18<br />Ħ!!19<br />Ġ!!20<br />S!!21<br />Ħ!!22<br />T!!23<br />T!!24<br />E!!25<br />Ħ!!26<br />Ġ!!27<br />S!!28<br />Ħ |} === Midalji === {{artiklu prinċipali|Tabella tal-midalji tal-Logħob Olimpiku tax-xitwa 2010}} L-aqwa għaxar [[Kumitat Olimpiku Nazzjonali|KON]] skont in-numru ta' midalji tad-deheb mirbuħa huma mniżżla hawn taħt. L-organizzatur, il-Kanada, għandhom sfond bil-kulur. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !Poż. !Pajjiż |style="background:gold; width:6em; font-weight:bold;"|Deheb |style="background:silver; width:6em; font-weight:bold;"|Fidda |style="background:#cc9966; width:6em; font-weight:bold;"|Bronż !style="width:6em;"|Total |-bgcolor=ccccff | 1 ||align=left| {{bandierapajjiż|CAN}} || 14 || 7 || 5 || 26 |- | 2 ||align=left| {{bandierapajjiż|GER}} || 10 || 13 || 7 || 30 |- | 3 ||align=left| {{bandierapajjiż|USA}} || 9 || 15 || 13 || 37 |- | 4 ||align=left| {{bandierapajjiż|NOR}} || 9 || 8 || 6 || 23 |- | 5 ||align=left| {{bandierapajjiż|KOR}} || 6 || 6 || 2 || 14 |- | 6 ||align=left| {{bandierapajjiż|SUI}} || 6 || 0 || 3 || 9 |- | 7 ||align=left| {{bandierapajjiż|CHN}} || 5 || 2 || 4 || 11 |- | 8 ||align=left| {{bandierapajjiż|SWE}} || 5 || 2 || 4 || 11 |- | 9 ||align=left| {{bandierapajjiż|AUT}} || 4 || 6 || 6 || 16 |- | 10 ||align=left| {{bandierapajjiż|NED}} || 4 || 1 || 3 || 8 |} == Referenzi == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20091025194336/http://www.vancouver2010.com/ Sit uffiċjali tal-Logħob Olimpiku u Paralimpiku tax-xitwa 2010] * [http://www.youtube.com/user/VANOCwebteam Stazzjon tal-Kumitat Olimpiku ta' Vancouver] fuq [[YouTube]] * [http://www.olympic.org/en/content/Olympic-Games/All-Future-Olympic-Games/Winter/Vancouver-2010/ Vancouver 2010] fuq il-Kumitat Olimpiku Internazzjonali {{Logħob Olimpiku}} [[Kategorija:Logħob Olimpiku tax-xitwa 2010| ]] 82cu1dizlr2y14c39dql003pjlam5ko 0 14593 328921 280050 2026-03-29T06:42:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328921 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim nazzjonali tal-futbol | isem = New Zealand | stemma = | stemma_daqs = | laqam = ''All Whites'' | assoċjazzjoni = [[Federazzjoni tal-futbol ta' New Zealand|New Zealand Football]] | konfederazzjoni = [[Konfederazzjoni tal-Futbol Oċeaniku|OFC]] ([[Oċeanja]]) | kowċ = {{flagicon|NZL}} [[Ricki Herbert]] | kaptan = [[Ryan Nelsen]] | l-aktar_apparenzi = [[Ivan Vicelich]] (69) | l-aktar_gowls = [[Vaughan Coveny]] (28) | kodiċi_FIFA = NZL | rank_FIFA = 78 | pattern_la1=_nzl10h|pattern_b1=_blackcollar|pattern_ra1=_nzl10h|pattern_so1=_nzl10h | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF | pattern_la2=_nzl10a|pattern_b2=_whitecollar|pattern_ra2=_nzl10a|pattern_so2=_nzl10a | leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2 = 000000 | debutt = {{flagicon|New Zealand}} New Zealand 3 – 1 {{fb-lemin|Awstralja}}<br />([[Dunedin]], [[New Zealand]]; 17 ta' Ġunju 192) | rebħa = {{flagicon|New Zealand}} New Zealand 13 – 0 {{fb-lemin|Fiġi}}<br />([[Auckland]], [[New Zealand]]; 16 ta' Awwissu, 1981) | telfa = {{flagicon|New Zealand}} New Zealand 0 – 10 {{fb-lemin|Awstralja}}<br />([[Wellington]], [[New Zealand]]; 11 ta' Lulju 1936) | app_tazza_tad-dinja = 2 | debutt_tazza_tad-dinja = 1982 | riżultat_tazza_tad-dinja = L-Ewwel Rawnd, 1982 u 2010 | app_tazza_reġjonali = 8 | isem_reġjonali = [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi]] | debutt_tazza_reġjonali = [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1973|1973]] | riżultat_tazza_reġjonali = Rebbieħa, 1973, 1998, 2002 u 2008 | app_tazza_konfederazzjonijiet = 3 | debutt_tazza_konfederazzjonijiet = [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 1999|1999]] | riżultat_tazza_konfederazzjonijiet = L-Ewwel Rawnd, 1999, 2003 u 2009 }} It-'''tim nazzjonali tal-futbol ta' New Zealand''' huwa r-rappreżentant tal-[[futbol]] tal-pajjiż ta' [[New Zealand]] u hu kkontrollat min-[[New Zealand Football]]. L-uniformi bajdanija tat-tim hi ispirata minn dik tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] u hi l-kontra ta' dik milbusa mit-[[Tim nazzjonali tar-rugby ta' New Zealand|tim nazzjonali tar-rugby]] (l-''All Blacks''). B'hekk, it-tim jiġi misjub ukoll taħt il-laqam ''All Whites''. L-istorja ta' New Zealand tinvolvi żewġ parteċipazzjonijiet fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]: waħda fl-edizzjoni tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1982|1982]] li saret ġewwa [[Spanja]], fejn kienet tilfet it-tliet partiti kollha, u dik fl-[[Afrika t'Isfel]] fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|2010]] fejn ħarġet eliminata mill-ewwel fażi mingħajr telfa. It-tim ta' New Zealand ġie sfidat għal bosta drabi mill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstralja|Awstralja]] fit-[[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi]], il-kampjonat internazzjonali li jintlagħab bejn it-timijiet nazzjonali li jappartjenu għaż-[[Konfederazzjoni tal-Futbol Oċeaniku|żona tal-Oċeanja]]. L-''All Whites'' rebħu erba' darbiet din il-kompetizzjonI: fl-[[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1973|1973]], fl-[[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1998|1998]], fl-[[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 2002|2002]] u l-aħħar waħda fl-[[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 2008|2008]]. Fl-aħħar edizzjoni mirbuħa minn dan it-tim huma ma sabu l-ebda rivalità kompetenti, hekk kif fl-1 ta' Jannar 2006 l-Awstralja, rivali kbira fi żmien tagħha fil-konfederazzjoni Oċeanika, issiebħet mal-[[Konfederazzjoni tal-Futbol Ażjatiku|konfederazzjoni tal-futbol Ażjatika]]. Minħabba l-livell baxx tal-kampjonat lokali, il-futbolers ta' New Zealand ta' ċertu kalibru jilgħabu fl-[[Ewropa]], fl-[[Stati Uniti tal-Amerika|Istati Uniti]] u fl-[[Awstralja]]. == Żvilupp == Minkejja li huwa sport diffuż sewwa ġewwa l-pajjiż, il-futbol fi New Zealand ibati sabiex jikkompeti ma' sports oħra bħar-[[rugby]] u l-[[krikit]], li barra li għandhom ċertu popolarità dawn igawdu minn iktar finanzi u wkoll kopertura estensiva min-naħa tal-istampa. Il-kampjonat lokali huwa ta' livell semiprofessjonali u l-iktar tim importanti li huwa minn New Zealand, [[Wellington Phoenix FC]], jilgħab fl-[[A-League]] Awstraljan. L-iktar plejers rinomati minn dan it-tim jinkludu lill-kaptan [[Ryan Nelsen]], difensur ta' [[Blackburn Rovers FC|Blackburn Rovers]], u [[Chris Killen]], attakkant mat-tim ta' [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]]. Plejers oħra interessanti qegħdin jagħmlu isem għalihom barra minn pajjiżhom, fosthom l-eks-midfilder ta' [[Fulham FC|Fulham]] [[Chris James]], li fil-preżent jilgħab ma' [[Barnet FC|Barnet]]. == Tazza tad-Dinja == === 1982 === New Zealand ikkwalifika għall-ewwel darba fit-Tazza tad-Dinja fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1982|1982]]. It-tim ta' New Zealand, wara li rebaħ il-fażi ta' kwalifika tal-Oċeanja wara lagħab turnew ta' ħames timijiet kontra timijiet mill-Asja. Dan irriżulta fiċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċina|Ċina]] u New Zealand jaffrontaw f'logħba ta' spareġġ, bit-tim tal-aħħar jiggwadanja l-aħħar post disponibbli. Ġewwa [[Spanja]], New Zealand lagħbet tliet logħbiet kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iskozja|Iskozja]], l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Unjoni Sovjetika|Unjoni Sovjetika]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]]. Hi tilfet il-logħbiet kollha, bir-riżultati ta' 2–5, 0–3, u 0–4 rispettivament. [[Steve Sumner]] u [[Steve Woodin]] skorjaw l-uniċi gowls ta' New Zealand fl-ewwel dehra tagħhom f'edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Tim !width=20|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħob}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|P|Pari}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|DG|Differenza ta' gowls}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|BRA|1968}} |3||3||0||0||10||2||+8||'''6''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|URS}} |3||1||1||1||6||4||+2||'''3''' |- |align="left"|{{fb|SCO}} |3||1||1||1||8||8||0||'''3''' |- |align="left"|{{fb|NZL}} |3||0||0||3||2||12||−10||'''0''' |} === 2010 === Nhar l-14 ta' Novembru 2009 irnexxielha ssib post fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|Tazza tad-Dinja 2010]], wara li fil-partita ta' spareġġ kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Baħrejn|Baħrejn]], rappreżentazzjoni mill-[[Asja]], reħbet bl-iskor ta' 1–0 grazzi għal gowl mill-attakkant ta' Plymouth [[Rory Fallon]]. Fil-15 ta' Ġunju 2010, fid-debutt tagħhom fit-Tazza tad-Dinja [[Afrika t'Isfel|Sud-Afrikana]] kontra s-[[Tim nazzjonali tal-futbol tas-Slovakkja|Slovakkja]], l-''All Whites'' għamlu l-istorja tagħhom meta kisbu l-ewwel punt fil-fażi finali ta' dan il-kampjonat dinji. Infatti, l-ewwel partita ntemmet 1–1 grazzi għall-gowl fit-93 minuta ta' [[Winston Reid]]. Fl-20 ta' Ġunju, fit-tieni logħba mill-grupp, in-New Zealand irnexxielhom jerġgħu jisirqu punt ieħor fil-konfront kontra ċ-ċampjins attwali, l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]], fejn saħansitra kienu marru fil-vantaġġ grazzi għall-gowl ta' [[Shane Smeltz|Smeltz]], qabel ma bagħad it-Taljani ffissaw l-iskor fuq 1–1. Fl-aħħar ġurnata ta' logħob mill-ewwel rawnd, il-pari ta' mingħajr gowls kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Paragwaj|Paragwaj]] ħalla lil New Zealand barra mill-kompetizzjoni, però ħarġu mhux megħluba. Huma għalqu t-tieni dehra tagħhom bit-tielet post, quddiem l-Italja. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Tim !width=20|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħob}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|P|Pari}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|DG|Differenza ta' gowls}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|PAR}} |3||1||2||0||3||1||+2||'''5''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|SVK}} |3||1||1||1||4||5||−1||'''4''' |- |align="left"|{{fb|NZL}} |3||0||3||0||2||2||0||'''3''' |- |align="left"|{{fb|ITA}} |3||0||2||1||4||5||−1||'''2''' |} == Storja tal-kompetizzjonijiet == === Tazza tad-Dinja === * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930|1930]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|1934]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1950|1950]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1954|1954]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1958|1958]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1962|1962]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1966|1966]]: ''Ma daħalx'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1970|1970]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1974|1974]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1978|1978]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1982|1982]]: '''L-Ewwel Rawnd''' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1986|1986]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1990|1990]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1994|1994]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1998|1998]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|2002]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|2006]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|2010]]: '''L-Ewwel Rawnd''' === Tazza tal-Konfederazzjonijiet === * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 1992|1992]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 1995|1995]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 1997|1997]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 1999|1999]]: L-Ewwel Rawnd * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2001|2001]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2003|2003]]: L-Ewwel Rawnd * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2005|2005]]: ''Ma kkwalifikax'' * [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2009|2009]]: L-Ewwel Rawnd === Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi === * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1973|1973]]: '''Rebbieħ''' * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1980|1980]]: L-Ewwel Rawnd * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1996|1996]]: Semifinali * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 1998|1998]]: '''Rebbieħ''' * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 2000|2000]]: Finalista tellief * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 2002|2002]]: '''Rebbieħ''' * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 2004|2004]]: It-tielet post * [[Tazza tan-Nazzjonijiet Oċeaniċi 2008|2008]]: '''Rebbieħ''' == Plejers == === Skwadra attwali === {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=G|name=[[Mark Paston]]|age={{data tat-twelid u età|1976|12|13|df=yes}}|caps=26|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=12|pos=G|name=[[Glen Moss]]|age={{data tat-twelid u età|1983|1|19|df=yes}}|caps=15|goals=0|club=[[Melbourne Victory FC|Melbourne Victory]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=23|pos=G|name=[[James Bannatyne]]|age={{data tat-twelid u età|1975|06|30|df=yes}}|caps=3|goals=0|club=[[Team Wellington]]|clubnat=NZL}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DEDD" {{nat fs g player|no=2|pos=D|name=[[Ben Sigmund]]|age={{data tat-twelid u età|1981|2|3|df=yes}}|caps=14|goals=1|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=3|pos=D|name=[[Tony Lochhead]]|age={{data tat-twelid u età|1982|1|12|df=yes}}|caps=33|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=4|pos=D|name=[[Winston Reid]]|age={{data tat-twelid u età|1988|7|3|df=yes}}|caps=6|goals=1|club=[[FC Midtjylland]]|clubnat=DEN}} {{nat fs g player|no=5|pos=D|name=[[Ivan Vicelich]]|age={{data tat-twelid u età|1976|9|3|df=yes}}|caps=69|goals=6|club=[[Auckland City FC|Auckland City]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=6|pos=D|name=[[Ryan Nelsen]]|age={{data tat-twelid u età|1977|10|18|df=yes}}|caps=44|goals=6|club=[[Blackburn Rovers FC|Blackburn Rovers]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=D|name=[[Andrew Boyens]]|age={{data tat-twelid u età|1983|9|18|df=yes}}|caps=15|goals=0|club=[[New York Red Bulls]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=D|name=[[Thomas Jefferson Smith|Tommy Smith]]|age={{data tat-twelid u età|1990|3|31|df=yes}}|caps=7|goals=0|club=[[Ipswich Town FC|Ipswich Town]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DEDD" {{nat fs g player|no=7|pos=M|name=[[Simon Elliott]] |age={{data tat-twelid u età|1974|6|10|df=yes}}|caps=66|goals=6|club=''Mingħajr klabb''}} {{nat fs g player|no=8|pos=M|name=[[Tim Brown (futboler)|Tim Brown]] |age={{data tat-twelid u età|1981|3|6|df=yes}}|caps=25|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=11|pos=M|name=[[Leo Bertos]]|age={{data tat-twelid u età|1981|12|20|df=yes}}|caps=37|goals=0|club=[[Wellington Phoenix FC|Wellington Phoenix]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=13|pos=M|name=[[Andrew Barron|Andy Barron]]|age={{data tat-twelid u età|1980|12|24|df=yes}}|caps=12|goals=1|club=[[Team Wellington]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=15|pos=M|name=[[Michael McGlinchey]]|age={{data tat-twelid u età|1987|1|7|df=yes}}|caps=5|goals=0|club=[[Motherwell FC]]|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=16|pos=M|name=[[Aaron Clapham]]|age={{data tat-twelid u età|1987|1|1|df=yes}}|caps=0|goals=0|club=[[Canterbury United]]|clubnat=NZL}} {{nat fs g player|no=17|pos=M|name=[[David Mulligan]]|age={{data tat-twelid u età|1982|3|24|df=yes}}|caps=25|goals=3|club=''Mingħajr klabb''}} {{nat fs g player|no=21|pos=M|name=[[Jeremy Christie]]|age={{data tat-twelid u età|1983|5|22|df=yes}}|caps=24|goals=1|club=[[FC Tampa Bay]]|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=22|pos=M|name=[[Jeremy Brockie]]|age={{data tat-twelid u età|1987|10|7|df=yes}}|caps=19|goals=0|club=[[Newcastle United Jets FC|Newcastle Jets]]|clubnat=AUS}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DEDD" {{nat fs g player|no=9|pos=A|name=[[Shane Smeltz]]|age={{data tat-twelid u età|1981|9|29|df=yes}}|caps=33|goals=17|club=[[Gold Coast United FC|Gold Coast United]]|clubnat=AUS}} {{nat fs g player|no=10|pos=A|name=[[Chris Killen]]|age={{data tat-twelid u età|1981|10|8|df=yes}}|caps=34|goals=11|club=[[Middlesbrough FC]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=A|name=[[Rory Fallon]]|age={{data tat-twelid u età|1982|3|20|df=yes}}|caps=10|goals=3|club=[[Plymouth Argyle FC|Plymouth Argyle]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=A|name=[[Christopher Grant Wood|Chris Wood]]|age={{data tat-twelid u età|1991|12|7|df=yes}}|caps=12|goals=0|club=[[West Bromwich Albion FC|West Bromwich Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g end}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20081014021709/http://www.nzsoccer.com/ NZ Football] * [http://www.fifa.com/associations/association=nzl/index.html Paġna ta' New Zealand] fuq fifa.com [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Oċeanja|New Zealand]] [[Kategorija:Futbol fi New Zealand]] 4uea6xmn54a38ak63hfp9uwc91fytob 0 16583 328922 299939 2026-03-29T07:01:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328922 wikitext text/x-wiki {{taxobox |isem = Tuta tal-għollieq |stampa = Ripe, ripening, and green blackberries.jpg |deskrizzjoni_stampa= Tut tal-għollieq misjur, qiegħed isir u nej fuq l-istess xitla |renju = [[Pjanta|Plantae]] |diviżjoni_mhux_klassifikata = [[Angiospermae]] |klassi_mhux_klassifikata = [[Eudicotyledones]] |ordni_mhux_klassifikata = [[Rosidae]] |ordni = [[Rosales]] |familja = [[Rosaceae]] |ġeneru = ''[[Rubus]]'' |sottoġeneru = ''Rubus'' (qabel ''Eubatus'') |grad_sottodiviżjoni = Speċi |sottodiviżjoni = * ''[[Rubus ursinus]]'' * ''[[Rubus argutus]]'' * '''''Rubus fruticosus''''' * '''''Rubus ulmifolius''''' U mijiet ta' speċi oħrajn }} It-'''tuta tal-għollieq''' hi [[frotta]] li tittiekel magħmula minn xi waħda mix-xtieli tal-għollieq ta' bosta speċi fil-ġeneru ''[[Rubus]]'' tal-familja [[Rosaceae]]. Il-frotta mhux [[bakka]] tassew; botanikament tissejjaħ "frotta aggregata", magħmula minn [[drupa|drupi]] żgħar. Tipikament il-pjanti jkollhom zkuk biennali u għeruq perenni. Dan huwa grupp mifrux, u magħruf sewwa ta' aktar minn 375 speċi, li ħafna minnhom huma mikrospeċi apomitiċi li jiġu minn xulxin mill-qrib, indiġeni fil-partijiet tal-[[Emisfera ta' Fuq]] u tal-[[Amerika t'Isfel]] li għandhom klima moderata<ref name=rhs>Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.</ref>. F'Malta tikber speċi waħda bl-isem [[Rubus ulmifolius]]. == Il-mod kif tikber u deskrizzjoni anatomika == L-għollieq hu pjanta perenni li tipikament toħroġ zkuk biennali mis-sistema perenni tal-għeruq <ref name=uga>{{Ċita web |data-aċċess=2011-11-11 |titlu=Gerard Krewer, Marco Fonseca, Phil Brannen, Dan Horton, 2004. Home Garden:Raspberries, Blackberries |url=http://www.ugaextension.com/cobb/anr/Documents/BlackberriesandRaspberriesUGA.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200207160232/http://www.ugaextension.com/cobb/anr/Documents/BlackberriesandRaspberriesUGA.pdf |arkivju-data=2020-02-07 |url-status=dead }}</ref>. Fl-ewwel sena tagħha, joħroġ zokk ġdid, il-''primocane'', li jikber bil-qawwa sa ma jilħaq 3–6 m (ġieli, sa 9 m), jitgħawweġ u jixxeblek mal-art u joħroġ weraq kbar "palmati komposti" b’ħames jew seba' wrejjaq; dan ma jwarradx. Fit-tieni sena iz-zokk isir ''floricane'' u ma jitwalx aktar, iżda joħroġ l-blanzuni laterali li jipproduċu friegħi laterali li jwarrdu (li jkollhom weraq iżgħar bi tliet jew ħames urejjaq)<ref name=uga/>. Ir- rimjiet tal-ewwel u t-tieni sena s-soltu jkollhom ħafna xewk qasir mgħawweġ li jniggeż ħafna. Xi kultivari bla xewk ġew żviluppati. Riċentement fl-Università ta' Arkansas żviluppaw tut tal-għollieq primocane li jikber u jwarrad fuq iz-zkuk tal-ewwel sena bħal-[[lampuna|lampun]] aħmar ''primocane''. Mingħajr rażan, ix-xtieli maturi jiffurmaw tgħaqqida folta ta' zkuk mgħawġin u mħabblin u f'ħafna speċi l-friegħi jagħmlu l-għeruq meta jmissu mal-art. L-arbuxxelli tat-tut tal-għollieq jittolleraw [[ħamrija]] fqira u jikbru maljar u ma jdumux ma jikkolonizzaw kull fejn isibu <ref name=rhs/><ref name=blamey>Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. ISBN 0-340-40170-2.</ref>. [[Stampa: Bee pollinating Blackberry.jpg|thumb|xellug|Naħla tippolinizza t-tut tal-għollieq]] Il-[[fjuri]] joħorġu fl-aħħar tar-rebbiegħa u l-bidu tas-sajf fuq [[raċemi]] qsar fit-truf tal-laterali warradija. <ref name=uga/> Kull fjura hija madwar 2-3 ċm fid-dijametru b'ħames [[petala|petali]] bojod jew roża ċar <ref name=uga/>. Id-drupi żgħar jiżviluppaw biss madwar ovuli li jkunu fertilizzat mill-gameti maskili minn trab atl-pollin. L-aktar kawża probabbli ta' ovuli li ma jiżviluppawx hi n-nuqqas ta' żjarat mill-[[pollinatur]]i<ref>[http://www.pollinator.com/blackberry.htm David L. Green 1996-2010. ''The Pollination Home Page'']</ref> . Anke bidla żgħira fil-kondizzjonijiet, bħall-ġurnata bix-xita jew ta' ġurnata taħraq wisq għan-naħal biex ikomplu jaħdmu wara filgħodu kmieni, tista' tnaqqas l-għadd ta' żjarat tan-naħal fuq il-fjuri, u b'hekk tnaqqas il-kwalità tal-frott. L-iżvilupp mhux komplut tad-drupi żgħar jista' wkoll ikun sintomu ta' riservi moħlija fl-għeruq tax-xtieli, jew infezzjoni b'[[viru]]. Fit-terminoloġija [[botanika]], il-[[frott]] mhux [[bakka]], iżda [[frott aggregat]] minn ħafna drupi żgħar. == Ekoloġija == Il-weraq tal-għollieq jikluh ċerti [[dudu tal-ħaxix|dud tal-ħaxix]]; xi mammiferi li jirgħu, speċjalment iċ-ċriev, iħobbuhom ħafna l-weraq tiegħu. Id-dud tal-baħrija ''[[Alabonia geoffrella]]'' jieklu l-ġewwieni tar-rimjiet mejta tal-għollieq. Meta jkun misjur, il-frott jikluh bosta mammiferi bħall-volpi l-aħmar u t-tassu Ewrażjatiku, kif ukoll minn għasafar żgħar u dawn l-annimali jxerrdu ż-żerriegħa tiegħu. <ref>Fedriani, JM, Delibes, M. 2009. Functional diversity in fruit-frugivore interactions: a field experiment with Mediterranean mammals. Ecography 32: 983 - 992.</ref>. == Kultivazzjoni u użi == L-ikbar kultivazzjoni ssir fl-istat ta' [[Oregon]] fl-[[Stati Uniti tal-Amrika|Istati Uniti]]. L-Oregon ipproduċa 19.3 miljun kg fuq 25km², fl-1995 <ref>[http://berrygrape.org/blackberry-production-in-oregon] Blackerry Production in Oregon</ref> u 25.5 miljun kg fuq 20km² fl-2009.<ref>[http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/Oregon/Publications/Fruits_Nuts_and_Berries/7_09br.pdf] Oregon Berry Production</ref> Filwaqt li l-Oregon hu l-ewwel fid-dinja għall-volum ta' frott prodott, is-[[Serbja]] għandha erja enormi ta' għelieqi b’din il-frotta. [[Stampa:Rubus fruticosus Luc Viatour.JPG|thumb|Il-fjura tat-tut tal-għollieq]] Hu magħruf li t-tut tal-għollieq fih l-antiossidanti polifenoli, kimiċi li jinsabu fin-natura u li jistgħu jagħtu spinta lil ċerti proċessi metaboliċi ta' ġid fil-[[mammiferu|mammiferi]]. L-għeruq tat-tut tal-għollieq li huma [[astrinġenti]] gieli jintużaw fil-[[fitoterapija]] għal-fejqan tad-[[dijarea]] u d-[[diżinterija]]<ref>Grieve, M. (1971). ''A Modern Herbal'' ISBN 0-486-22798-7</ref>. F'xi partijiet tad-dinja, bħal fl-[[Awstralja]], iċ-[[Ċili]], [[New Zealand]] u r-reġjun tal-Paċifiku Majjistru tal-Amerika, xi speċi tat-tut tal-għollieq, partikolarment '' [[Rubus armeniacus]]''(syn.''R. procerus'', "Himalaya") u ''[[Rubus laciniatus]]'' saru naturalizzati u meqjusa bħala [[speċi invażivi]] u [[ħaxix ħażin]] li jikber ħafna <ref name=rhs/> Peress li hemm xhieda forensika mill-[[Mara ta' Haraldskær]] tal-[[Età tal-ħadid]] li kienet kielet it-tut tal-għollieq xi 2500 sena ilu, huwa raġonevoli li wieħed jikkonkludi li t-tut tal-għollieq kien jittiekel mill-bniedem ħafna eluf ta' snin ilu. === Mard u insetti ta' ħsara === Id-drosofila bil-ġwienaħ bit-tikek ''[[Drosophila suzukii]]'' tagħmel ħsara serja lit-tut tal-għollieq. Kontra qaribitha d-dubbiena tal-frott ''[[Drosophila melanogaster]]'' li jogħġobha l-iżjed il-frott imħassar jew iffermentat, ''D. suzukii'' tattakka l-frott misjur frisk, billi tbid il-bajd taħt il-ġilda ratba. Il-larvi jfaqqsu u jikbru fil-frott u jeqirdu l-valur kummerċjali tal-frott. === Kultivari Kummerċjali === [[Stampa:Black Butte blackberry.jpg|thumb|upright|Tut tal-għollieq ''Black Butte'']] Intgħażlu bosta kultivari għall-kultivazzjoni kummerċjali u dilettantistika fl-[[Ewropa]]<ref name=rhs/> u fl-[[Stati Uniti]]<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-11-17 |titlu=Evergreen blackberry, Oregon Raspberry and Blackberry Commission |url=http://oregon-berries.com/blackberry.cfm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081004042656/http://www.oregon-berries.com/blackberry.cfm |arkivju-data=2008-10-04 |url-status=dead }}</ref>. Peress li ħafna mill-ispeċi jiffurmaw [[ibridi (bijoloġija)|ibridi]] faċilment, hemm bosta kultivari b’aktar minn speċi waħda fost l-antenati tagħhom. "Marion" hi kultivar importanti li ntgħażlet minn żerriegħa mdakkra bejn l-għolliqiet "Chehalem" u "Olallie"<ref>[http://oregon-berries.com/marionberry.cfm Marionberry, Oregon Raspberry and Blackberry Commission]</ref>. "Olallie" min-naħa l-oħra intgħażlet bid-dakkir bejn [[loganberry]] u [[youngberry]]. "Marion", "Chehalem" u "Olallie" huma biss tlieta mill-ħafna kultivari li jixxebilku tat-tut tal-għollieq żviluppati fil-programm tat-trobbija tat-tut tal-għollieq tad-Dipartiment tal-Agrikoltura tal-Istati Uniti. Il-kultivari l-aktar riċenti li ħarġu minn dan il-programm huma l-kultivari bla xewk 'Black Diamond', 'Black Pearl' and 'Nightfall' kif ukoll l-għollieq bikri ħafna "Obsidian" u "Metolius". "Black Diamond" bħal issa hu l-kultivar ewlieni tli qiegħed jitħawwel fil-Majjistral ħdejn il-Paċifiku. Fost il-kultivari l-oħra minn dan il-programm hemm 'Waldo', 'Siskiyou', 'Black Butte', 'Kotata', 'Pacific' u 'Cascade'.<ref>[http://www.ars.usda.gov/Research/docs.htm?docid=15552 Thornless processing blackberry cultivars, Horticultural Crop Research, Agricultural Research Service, US Department of Agriculture]</ref>. L-għollieq li jixxeblek jikber aktar bil-qawwa, jifforma kuruna u jkollu bżonn kannizzata biex iżomm magħha. Dan jiflaħ iżjed għall-kesħa mill-għollieq wieqaf jew nofsu wieqaf. Minbarra fil-Majjistral tal-Istati Uniti ħdejn il-Paċifiku, dawn it-tipi jmorru tajjeb fl-klimi simili bħal fir-[[Renju Unit]], fin[[New Zealand]], fiċ-[[Ċili]], u fil-pajjiżi tall-[[Mediterran]]. Għollieq nofsu wieqaf mingħajr xewk ġie żviluppat għall-ewwel darba f'[[Norwich]], fir-Renju Unit, u wara f'[[Beltsville, Maryland]]. Dawn huma jiffurmaw kuruna, jikbru bil-qawwa ħafna, u jkollhom bżonn kannizzata biex iżżommhom. Fost dawn il -kultivari nsibu 'Black Satin' 'Chester Thornless', 'Dirksen Thornless', 'Hull Thornless', 'Loch Ness', 'Loch Tay', 'Merton Thornless', 'Smoothstem' u 'Triple Crown'. Dan l-aħħar, fis-Serbja ġie żviluppat il-kultivar 'Cacanska Bestrna' u tħawwel fuq ħafna eluf ta' ettari hemmhekk. L-[[Università ta' Arkansas]] żviluppat kultivari tal-għollieq wieqfa. Dawn it-tipi huma inqas vigorużi minn tipi nofshom wieqfa u jipproduċu zkuk ġodda minn ma' l-għeruq (għalhekk jinfirxu taħt l-art bħall-[[Lampuna|lampun]]). Minn dan il-programm ħarġu kultivari bix-xewk u u bla xewka, fosthomi 'Navaho', 'Ouachita', 'Cherokee', 'Apache', 'Arapaho' u 'Kiowa'. Huma wkoll responsabbli għall-iżvilupp t tal-għollieq li jagħmel il-frott fuq iz-zkuk ta’ inqas minn sena (primocane) bħal 'Prime-Jan' u 'Prime-Jim'. Fl-lampun, dawn it-tipi jissejħu primocane. 'Prime-Jim' and 'Prime-Jan' ħarġu fl-2004 u huma l-ewwel kultivari primocanr tal-għollieq. Jikbru ftit jew wisq bħall-kultivari wieqfa oħra deskritti hawn fuq, però z-zkuk li joħorġu fir-rebbiegħa, jwarrdu f'nofs is-sajf u jagħmlu l-frott tard fis-sajf jew fil-ħarifa. Il-frott tal-ħarifa jkun l-aħjar meta jsir fi klima ħafifa friska bħal f'California. L-għollieqa bix-xewk nofsha wieqfa "Illini Hardy" introdotta mill-[[Università ta' Illinois]] għandha zkuk li jkampaw f'żoni ta' ħruxija 5, fejn tradizzjonalment il-produzzjoni tat-tut tal-għollieq kienet problematika, minħabba li z-zkuk spiss kienu jmutu fix-xitwa. == Nutrijenti u l-kwalitajiet anti-ossidanti == It-tut tal-għollieq hu magħruf għall-kontenut nutrizzjonali għoli ta' [[fibra]], [[vitamina C]], [[vitamina K]], [[aċidu foliku]] (tip ta' [[vitamina B]]), u l-minerali essenzjali l-[[manganiż]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin-left:auto; margin-right:auto" |- |+ Nutrijenti fit-tut tal-għollieq nej<ref>[http://www.nutritiondata.com/facts/fruits-and-fruit-juices/1848/2 Nutritiondata.com, nutrient data for this listing provided by USDA SR20]</ref> |- ! Nutrijenti ! Valur kull 100&nbsp;gramma ! % [[Valur ta' kuljum]] |- | Enerġija | 43 kkal | |- | Fibra, total dietiku | 5.3 g | 21% |- | Zokkor, total | 4.9 g | |- | [[Kalċju]], Ca | 29&nbsp;mg | 3% |- | [[Manjeżju]], Mg | 20&nbsp;mg | 5% |- | [[Manganiż]], Mn | 0.6&nbsp;mg | 32% |- | [[Ramm]], Cu | 0.2&nbsp;mg | 8% |- | [[Potassju]], K | 162&nbsp;mg | 5% |- | [[Sodju]], Na | 1&nbsp;mg | 0% |- | [[Vitamina C]], total tal-aċtu askorbiku | 21&nbsp;mg | 35% |- | [[Vitamina A]], IU | 214 IU | 4% |- | [[Vitamina K]], µg | 20&nbsp;µg | 25% |- | [[Aċtu Foliku]], µg | 36&nbsp;µg | 9% |- | [[Karotina]], beta | 128&nbsp;µg | ne |- | [[Luteina]] + [[żeaχantina]] | 118&nbsp;µg | ne |} <center> nota: Il-valur ta' kuljum mhux stabbilit </center> It-tut tal-għollieq hu wieħed mill-frott li fih l-[[antiossidanti]], b'mod partikolari minħabba l-kontenut dens li fih ta' komposti polifenoliċi, bħall-[[aċtu ellaġiku]], it-[[tannin]]i, l-ellagitannini, il-[[kwerċetina]], l-[[aċtu galliku]], l-[[antċijan]] u ċ-[[ċijanidina]]<ref>Wada L, Ou B ''Antioxidant activity and phenolic content of Oregon caneberries'' Journal of Agricultural and Food Chemistry vol. 50, paġni 3495–500, 2002</ref><ref>Hager TJ, Howard LR, Liyanage R, Lay JO, Prior RL, ''Ellagitannin composition of blackberry as determined by HPLC-ESI-MS and MALDI-TOF-MS'', Journal of Agricultural and Food Chemistry, vol. 56, paġni 661–9, 2008</ref>. It-tut tal-għollieq għandu valur tal-ORAC (kapaċità tal-assorbenza tar-radikali tal-ossiġenu) ta' 5347 għal kull 100 gramma, li jagħmlu wieħed mill-ogħla fil-valur tal-ORAC. Rapport ieħor li juża metodi differenti għall-kejl tal-qawwa antiossidanta jqiegħed it-tut tal-għollieq fost l-aqwa minn 1000 ikel antiossidanti li jittiekel fl-Istati Uniti<ref>Halvorsen BL, Carlsen MH, Phillips KM, ''et al.'', ''Content of redox-active compounds (ie, antioxidants) in foods consumed in the United States'', The American Journal of Clinical Nutrition, vol., paġni 95–135, 2006 [http://www.ajcn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16825686]</ref>. === Il-kontenut nutrijenti fiż-żerriegħa === It-tut tal-għollieq fih ħafna żerriegħa kbira li mhux dejjem tintogħob mill-konsumaturi. Però iż-żerriegħa fiha xi żejt li hu rikk fl-[[omega-3]] (aċtu alfa-linoleniku) u fix-xaħam -6 (aċtu linolejku), kif ukoll xi [[proteini]], [[fibra]], karotenojdi, ellagitannini u aċtu ellaġiku <ref>Bushman BS, Phillips B, Isbell T, Ou B, Crane JM, Knapp SJ, ''Chemical composition of caneberry (Rubus spp.) seeds and oils and their antioxidant potential'', Journal of Agricultural and Food Chemistry, vol. 52 paġni 7982–7, 2004</ref>. == Folklor == Skont il-folklor tar-[[Renju Unit]] it-tut tal-għollieq m'għandux jinġabar wara l-11 ta' Ottubru, li fl-antik kien il-festa ta' [[San Mikiel]] għax ix-xitan ikun għamilhom tiegħu billi jħalli t-tbajja fuq il-weraq meta jagħmel l-awrina fuqhom. Din il-leġġenda mhux vojta għal kollox għax wara dan iż-żmien minħabba x-xita u l-bard il-frott sikwit jiġi infettat minn bosta [[moffa|mofof]] bħal ''[[Botryotinia]]'' li jagħtuh dehra kerha u jista' jkun velenużi<ref>[http://www.historic-uk.com/CultureUK/Michaelmas.htm Historic-UK.com Michaelmas Facts]</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-11-22 |titlu=Black Country Bugle - Michaelmas History and Traditions |url=http://www.blackcountrybugle.co.uk/News/Michaelmas-Traditions.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120330072655/http://www.blackcountrybugle.co.uk/News/Michaelmas-Traditions.htm |arkivju-data=2012-03-30 |url-status=dead }}</ref>. == Referenzi == {{referenzi}} ==Ħoloq esterni== {{commons|Blackberry}} *[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A7209623 ] *[http://www.uga.edu/fruit/rubus.html] *[https://web.archive.org/web/20060415003700/http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=RUBUS&display=63 ] [[Kategorija:Bakek]] [[Kategorija:Rubus]] d1v4sazm4vglouv83hwfd3nk2tt1l3s 0 20066 328905 326698 2026-03-29T01:14:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328905 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Għajnsielem}} '''Għajnsielem''' hu raħal fix-Xlokk t'[[Għawdex]], li jinkludi wkoll il-gżira kollha ta' [[Kemmuna]]. Ir-raħal għandu popolazzjoni ta' 3,764 (Diċembru 2024)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18}}</ref> u huwa l-ewwel raħal Għawdxi li jilqa' lil min jitlaq mill-Port tal-Imġarr biex jidħol f'Għawdex. L-isem joriġina minn għajn tal-ilma, li madwar fl-1700, il-Gran Mastru Perellos bena arcade li kien fih sinkijiet u spouts t'ilma frisk. Attrazzjonijiet jinkludu l-kappella ta' Lourdes bil-kampnar u n-niċċa tal-Madonna ta' Lourdes, Forti Chambray u t-towering tal-Knisja Parrokkjali t'Għajnsielem. ==Il-Mottu u l-Emblema tar-Raħal== Il-mottu t'Għajnsielem bil-Latin huwa "Ob fontem prosperitas" li jfisser "nistagħna b'nixxiegħa ilma". L-għejun tar-raħal kienu jattrattaw l-ewwel abitanti li wara wassal il-prosperità fil-post. ==Postijiet t'Interess== *[http://www.ghajnsielem.com/places/belvederes.html Belvederes] *[http://www.ghajnsielem.com/places/borg_gharib.html Borġ Għarib] *[https://web.archive.org/web/20120303123747/http://www.ghajnsielem.com/places/chambray.html Forti Chambray] *[https://web.archive.org/web/20080726181258/http://www.ghajnsielem.com/places/fougasse.html Fugass] *[https://web.archive.org/web/20130301032444/http://www.ghajnsielem.com/places/gozo_heritage.html Gozo Heritage ('''magħluq''')] *[http://www.ghajnsielem.com/places/lourdes.html Kappella ta' Lourdes u Dar Lourdes] *[http://www.ghajnsielem.com/places/stcicilia.html Kappella u Torri Santa Ċeċilja] *[[Kemmuna]] *[http://www.ghajnsielem.com/places/oldparish.html Knisja l-Qadima] *[https://web.archive.org/web/20090802014007/http://ofm.org.mt/padovarh/ Knisja ta' Sant'Antnin] *[http://www.ghajnsielem.com/places/niches.html Niċeċ] *[https://web.archive.org/web/20120303135704/http://www.ghajnsielem.com/places/apparation.html Pjazza tad-Dehra] *[https://archive.today/20130124074026/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html Port tal-Imġarr] *[http://www.ghajnsielem.com/places/sanctuary.html Santwarju tal-Madonna ta' Loretu] *[http://www.ghajnsielem.com/places/temple.html Tempju tal-Imrejżbiet u Tempju tal-Qiegħan] *[http://www.ghajnsielem.com/places/garzes.html Torri ta' Garzes] *[https://web.archive.org/web/20120630062018/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarrxini.html Torri ta' Mġarr ix-Xini] *[http://www.ghajnsielem.com/places/xatt_ahmar.html Xatt l-Aħmar] ==Għaqdiet tal-Banda== *[http://www.ghajnsielem.com/stjoseph/index.html L-Għaqda Mużikali San Ġużepp] ==Għaqdiet tal-Futbol== * [[Għajnsielem FC]] ==Żoni== *Borġ l-Għarib *Forti Chambray *Ġnien Miġiaro *Iċ-Ċens *Il-Gudja *Mrejżbiet *Port tal-Imġarr *Rdum it-Tafal *Ta' Briegħen *Ta' Cordina *Ta' Kusbejja *Taħt il-Belt *Tal-Palma *Wied tal-Imġarr *Xatt l-Aħmar *Żewwieqa ==Lista ta' toroq t'Għajnsielem== *Daħla Ta' Briegħem *Daħla Ta' Steliju *Pjazza Indipendenza *Pjazza Loreto *Pjazza Tad-Dehra *Pjazzetta l-10 ta' Diċembru *Sqaq Ħamri Nru.1 *Sqaq Ħamri Nru.2 *Sqaq Ħamri Nru.3 *Sqaq Ħamri Nru.4 *Sqaq Ħamri Nru.5 *Sqaq il-Balliju *Sqaq l-Imġarr Nru.1 *Sqaq l-Imġarr Nru.2 *Sqaq l-Imġarr Nru.3 *Trejqa Ħamri *Triq Anġlu Grech *Triq Benghazi *Triq Borġ Għarib *Triq Ċens l-Għarus *Triq Chambrai *Triq Dun Franġisk Mizzi *Triq Dun Ġużepp Galea Rapa *Triq Fuq il-Għajn *Triq Ġużeppi Calì *Triq Ġużeppi Cauchi *Triq Girgor *Triq Għajnsielem *Triq iċ-Ċief *Triq il-Baħħara *Triq il-Barumbara *Triq il-Fawwara *Triq il-Ġnien *Triq il-Gawwi *Triq il-Gleneagles *Triq il-Gudja *Triq il-Ħamri *Triq il-Merkanti *Triq il-Mogħdija *Triq il-Qala *Triq in-Nadur *Triq is-26 ta' Jannar 1855 *Triq ix-Xatt *Triq ix-Xatt l-Aħmar *Triq iż-Żewwieqa *Triq Kemmuna *Triq Kemmunett *Triq l-Imġarr *Triq l-Imrejżbiet *Triq l-Ixprunara *Triq Malta *Triq Patri Franġisk Cauchi *Triq Patri Odorik Grima *Triq Qigħan *Triq Raymond Caruana *Triq Ramon Perellos *Triq Sant'Antnin *Triq Sant'Indrija *Triq Santu Liju *Triq Simirat *Triq Ta' Cordina *Triq Tal-Latini *Triq Wied ir-Rajjes *Triq Wied Martin ==Ħoloq Esterni== *[http://www.ghajnsielem.com/ ghajnsielem.com] *[http://www.radjulauretana.com Radju Lauretana] <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|36|1|37|N|14|17|25|E|type:city}} </span> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 28swisrnyfj6ueyoue986zm3woqbkb5 0 22646 328909 299000 2026-03-29T02:40:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328909 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Advent wreath.jpg|thumb|350px|Kuruna tal-Avvent]] Il-'''Kuruna tal-Avvent''' hi tradizzjoni [[Kristjaneżmu|Nisranija]] li tissimbolizza l-[[Avvent]]. == Storja == Il-kuruna tal-Avvent ivvintaha l-qassis Luteran Johann Heinrich Wichern (1808-1884). Dan kien edukatur u teologu f'[[Hamburg]] li waqqaf il- ''Missjoni interjuri tal-Ġermanja''. Din l-istituzzjoni kienet tiġbor it-tfal fqar ħafna fir-''Rauhe Haus'' ħdejn Hamburg, razzett qadim u kien jieħu ħsibhom. Billi, matul iż-żmien tal-[[Avvent]], kienu kuljum jistaqsuh meta ġej il-[[Milied]], fl-1839 għamel kuruna tal-injam, b'għoxrin xemgħa żgħar ħomor u erba' xemgħat kbar bojod. Kull filgħodu kienu jixegħlu xemgħa żgħira u kull Ħadd tal-Avvent xemgħa kbira. Daż-żmien il-kuruna jkollha erba' xemgħat kbar biss. Mill-1860, is-sena li twieldet uffċjalment il-Kuruna tal-Avvent kienet tkun magħmula mill-friegħi tas-[[sapin]]; mill-bidu tas-seklu 20 fil-Ġermanja saret tradizzjoni tal-Milied. F'Alsace, dehret bejn iż-żewħ gwerer dinjija, introdotta mll-movimente ta-żgħażagħ protestanti<ref>Gérard Leser, ''Noël - Wihnachte en Alsace, rites coutumes et traditions'', Éditions du Rhin, 1994, p. 20/21</ref>. L-Awstrija id-drawwa daħlet biss fl-1945. Din id-rawaa Ġermaniża infirxet ma' ħafna pajjiżi. F'xi knejjes tar-rit ortodoss insibu l-kuruna b'sitt xemgħat, billi l-Avvent idum iżjed f'dan ir-rit<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2014-12-14 |titlu=Archive copy |url=http://www.sagesse-orthodoxe.fr/jaimerais-savoir/foi-et-tradition-orthodoxe/liturgie-et-sacrements/les-couronnes-de-l%E2%80%99avent |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150426063155/http://www.sagesse-orthodoxe.fr/jaimerais-savoir/foi-et-tradition-orthodoxe/liturgie-et-sacrements/les-couronnes-de-l%E2%80%99avent |arkivju-data=2015-04-26 |url-status=dead }}</ref>. == Is-simboliżmu == === Il-kuruna === Hemm interpretazzjonijiet differenti tas-simboliżmu tal-kuruna tal-Avvent. Iċ-ċirku jissimbolizza l-eternità mogħtija mir-riżurrezzjoni ta' Kristu, l-aħdar jissimbolizza l-ħajja, ix-xema' jissimbolizzaw id-dawl li jiddi fuq id-dinja fil-lejl tal-Milied. ===Ix-xema'=== Bħal fil-każ tal-kuruna, hemm bosta interpretazzjonijiet tas-simboliħmu tax-xema'. L-iżjed komuni li kull xemgħa tirrappreżenta wieħed mill-istadji tas-salvazzjoni tad-dinja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2014-12-14 |titlu=Archive copy |url=http://www.stluc.org/fetes/avent.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111229144453/http://www.stluc.org/fetes/avent.htm |arkivju-data=2011-12-29 |url-status=dead }}</ref> : * il-maħfra, b'Adam u Eva. * il-fidi, b'Abraham. * il-ferħ, b'David. * il-paċi u l-ġustizzja, bil-profeti. Possibbiltà oħra hi l-paċi u t-tliet virtujiet teologali (il-fidi, it-tama u l-imħabba). === Ir-rit Kattoliku === [[Stampa:AdventCandles.jpg|thumb|lemin|Kuruna tal-Avvent bi tliet xemgħat vjola u waħda roża]] Skont ir-rit Kattoliku, il-kuruna tal-Avvent titbierek. Tradizzjonalment ix-xema' jinxtegħlu bil-kontra tal-arloġġ. Jekk fit-tieni Ħadd wieħed jixgħel ix-xemgħa faċċata tal-ewwel dan jitqis bħala żball. Fit-tradizzjoni Kattolika, tliet xemgħat jkunu vjola u waħda roża; dawn jaqblu mal-kuluri liturġiċi tal-Ħdud li fihom jinxtegħlu. Kultant ikun hemm xemgħa bajda f'nofs il-kuruna u din tinxtegħel fil-jum tal-Milied. L-ispjegazzjoni liturġika tal-kuluri tenfasizza li dawn l-erba' ġimgħat huma perjodu ta' penitenza li fih nistennew id-dawl indikat mix-xemgħa bajda.<ref>http://www.liturgiecatholique.fr/Avent.html</ref>. == Tradizzjonijiet == Il-kuruna tal-Avvent, jew iżjed eżatt l-erba' xemgħat, jirrappreżentaw l-erba' ġimgħat qabel il-Milied. Ix-xema' jinxtegħlu fl-erba' Ħdud qabel il-Milied. Tradizzjonalment ix-xema' jkunu ħomor u ħoxnin. L-ewwel Ħadd tinxtegħel xemagħa waħda; it-tieni Ħadd l-ewwel xemgħa u oħra (jiġifieri tnejn); it-tielet Ħadd iż-żewġ xemgħat ta' qabel u oħra ġdida (jiġifieri tlieta); ir-raba' Ħadd it-tliet xemgħat ta' qabel u dik tal-aħħar (jiġifieri erba'). Id-diffikultà allura hi li waħda mix-xema' trid iddum tixgħel erba' ġimgħat, waħda tliet ġimgħat, waħda ġimgħatejn u waħda ġimgħa. Però jistgħu jinbidlu biex kull Ħadd jibqgħu bejn wieħed u ieħor daqs xulxin.<ref>Għalhekk jinħtieġu għaxar xemgħat: waħda għall-ewwel ġimgħa, tnejn għat-tieni, tlieta għat-tielet u erbgħa għar-raba' (1 + 2 + 3 + 4 = 10)</ref>. == Noti u referenzi == {{Referenzi}} == Ara wkoll == {{commons|Category:Advent wreaths}} == Biblijografija == * Hermann Bausinger, "Avent, Couronne de l'Avent", f' '''Volkskunde' ou l'ethnologie allemande : de la recherche sur l'Antiquité à l'analyse culturelle'' (tradott mill-Ġermaniż għsll-Franċiż minn Dominique Lassaigne), Les Éditions de la MSH, Pariġi, 1993 pp. 273-278 ISBN:9782735104680. * Gustave Koch, "La couronne de l'Avent en Alsace : nouvelles pièces au dossier", f' ''Pays d'Alsace'', 2001, nru. 197, pp. 3-8. * Gérard Leser, ''Noël-Wihnachte en Alsace : rites, coutumes, croyances'', Éditions du Donon, Strasbourg, 2006, 190 p. ISBN:2-914856-37-7 * Francis X. Weiser, "Couronne de l'Avent", f' ''Fêtes et coutumes chrétiennes : de la liturgie au folkore'', Mame, Tours, 1961, pp. 62-63. == Artikli konnessi == *[[Kalendarju tal-Avvent]] == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20111210165702/http://catholique-nanterre.cef.fr/faq/fetes_avent_traditions.htm Cybercuré (Diocèse de Nanterre)] [[Kategorija:Milied]] q0gwj154b3jig54zpzetxm1dv9ov7bi 0 23092 328907 327184 2026-03-29T01:54:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328907 wikitext text/x-wiki {{L-ewwel bil-Malti}}{{Infobox bijografija}} '''James Aaron Ellul''' (3 ta' Lulju, 1995) huwa [[politiku]], [[ġurnalist]] u [[kittieb]]. Huwa Viċi Sindku fil-lokalità tal-[[Furjana]]. <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/07/12/se-nahdmu-bsahha-favuur-il-furjanizi/|titlu=“Se naħdmu b'saħħa favur il-Furjaniżi” - James Aaron Ellul|kunjom=Bonavia|isem=Sarah|data=2024-07-12|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-07-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-07-11/local-news/Independent-councillor-appointed-Floriana-mayor-with-PN-councillor-as-deputy-mayor-6736262630|titlu=Independent councillor appointed Floriana mayor, with PN councillor as deputy mayor - The Malta Independent|kunjom=Admin|sit=www.independent.com.mt|lingwa=En|data-aċċess=2024-07-17}}</ref> Ellul huwa l-iżgħar Kunsillier li qatt ġie elett fil-Floriana, dan hekk kif kien elett meta kellu 19-il sena u dak iż-żmien il-liġi tal-kontestanzjoni kienet tippermeti biss persuni minn 18-il sena 'l fuq. James Aaron Ellul okkupa wkoll l-irwol ta' Direttur Komunikazzjoni fi ħdan il-Partit Nazzjonalista bejn l-2023-24, fis-sena li saret l-Elezzjoni tal-Parlament Ewropew u l-Kunsill Lokali. Matul din l-Elezzjoni l-Partit Nazzjonalista naqqas id-distakk u rebaħ lura għadd ta' lokalitajiet<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/malta-2024-mep-european-parliament-elections-live-blog-results.1093707|titlu=As it happened: Labour's majority evaporates as PN reclaims third MEP seat|data=2024-06-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-09-20}}</ref>. Fid-9 ta' Settembru 2024 huwa beda jokkupa l-irwol ta' Direttur Librerija Informa fi ħdan il-Partit Nazzjonalista wara li rriżenja minn Direttur Komunikazzjoni bil-ħsieb li jikkontesta l-Elezzjoni Ġenerali <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-09-03/local/PN-s-Director-of-Communications-steps-down-declares-intention-to-contest-general-election-6736263919|titlu=PN’s Director of Communications steps down, declares intention to contest general election - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-09-20}}</ref> == Studju, Ħajja Personali u Familja == Ellul studja fil-Kulleġġ Santu Wistin f'[[Tal-Pietà]], Ġ.F. Abela Junior College, u ggradwa fil-Baċellerat tal-Arti bl-Unuri fil-Malti mill-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]]. It-teżi tiegħu kienet titratta l-użu tat-termini letterarji użati fid-diskorsi li għamel l-Eks Prim Ministru ta’ Malta [[Eddie Fenech Adami]].<ref>{{ċita web |url=https://www.um.edu.mt/media/um/docs/faculties/arts/malti/tezijiet_letteratura.pdf |titlu=Lista tat-teżijiet li saru fid-Dipartiment tal-Malti|pubblikatur=Università ta' Malta|data-aċċess=2009-04-04}}</ref> In-negozju tal-familja ta' Ellul fil-Floriana twaqqaf fl-1881 mill-buż-buż-nannu ta' James Aaron Ellul, Lorenzo. Il-laqam tal-familja huwa dak ta' "Ta' Quattromani".<ref>{{ċita web |url=https://www.facebook.com/thepeopleofmalta/posts/512023157610168|titlu=Rakkont dwar il-familja ta' Ellul|pubblikatur=The People of Malta|}}</ref> Huwa miżżewweġ lil Sarah u għandhom iben<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2022/04/30/awguri-sarah-u-james-jizzewweg-il-gurnalist-james-aaron-ellul/|titlu=Awguri Sarah u James! Jiżżewweġ il-ġurnalist James Aaron Ellul|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2022-04-30|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-09-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/pn-communications-director-and-wife-welcome-firstborn/|titlu=PN communications director and wife welcome firstborn|kunjom=Staff Reporter|data=5/7/2023|sit=Newsbook.com.mt|lingwa=En}}</ref>. == Ġurnaliżmu == Ellul beda jaħdem bħala ġurnalist ma’ Net News fl-2014.<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/author/jamesaaronellul/|titlu=James Aaron Ellul, Awtur NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2023-02-01}}</ref> Huwa jaħdem ukoll bħala xandar tal-aħbarijiet għal Net News, kif ukoll bħala producer ta’ programm fuq Net TV bl-isem PROFILI. Qabel PROFILI kien jipproduċi u jippreżenta l-programm Magħkom. PROFILI huwa programm ta’ intervisti, li jiltaqa’ ma’ xi uċuħ familjari li ħallew impatt fuq il-ħajja ta’ ħafna madwar l-arċipelagu u lil hinn.<ref>{{ċita web |url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLI8U7li71jQp4YOkhF0XHGuPKvUyNnJHO|titlu=PROFILI - Programm imxandar fuq NET Television|pubblikatur=You Tube|}}</ref><ref>{{ċita web|url=https://netondemand.mt/series/216|titlu=PROFILI - Programm imxandar fuq NET Television|pubblikatur=Net on Demand|4=|data-aċċess=2023-12-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230129144135/https://netondemand.mt/series/216|arkivju-data=2023-01-29|url-status=dead}}</ref> Fl-2019 Ellul ifforma wkoll parti minn programm li kien janalizza l-futbol lokali.<ref>https://netnews.com.mt/2019/08/21/replay-20-sena-ta-produzzjoni/</ref> Il-Partit Nazzjonalista ħatru fil-kariga ta' direttur tal-komunikazzjoni fi ħdanu f'April tal-2023, minflok Simon Vella Gregory.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/journalist-appointed-pn-communications-director.1027723|titlu=Journalist appointed PN communications director|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-04-26}}</ref> === Ilment Kontra l-Ministru Clint Camilleri === F’Jannar 2021, James Aaron Ellul, li dak iż-żmien kien jaħdem bħala ġurnalist, ippreżenta lment formali dwar kumment denigranti li sarlu mill-Ministru Clint Camilleri. L-inċident, dokumentat f’rapport mill-Istitut tal-Ġurnalisti Maltin (IGM), qajjem tħassib dwar il-libertà tal-istampa u r-rispett lejn il-ġurnalisti f’Malta. Ir-rapport enfasizza l-bżonn ta' mġieba xierqa mill-uffiċjali pubbliċi meta jikkomunikaw mal-ġurnalisti <ref>{{Ċita web|url=https://igm.mt/2021/01/14/report-on-complaint-refering-to-a-denigrating-comment-made-by-minister-clint-camilleri-to-a-journalist/|titlu=Report on complaint refering to a denigrating comment made by Minister Clint Camilleri to a journalist – Istitut tal-Ġurnalisti Maltin|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-25}}</ref>. == Politika == Fis-snin meta kien student, James Aaron Ellul kien pjuttost attiv f'organizzazzjoni studenteski, bħal pereżempju fl-SDM (Studenti Demokristjani Maltin) huwa wkoll kien attiv fil-fergħa taż-żgħażagħ tal-PN, l-MŻPN (Moviment Żgħażagħ Partit Nazzjonalista). Bejn l-2018 u l-2021 huwa serva bħala Uffiċjal tal-Politika Soċjali<ref>{{ċita web|url=https://issuu.com/elluljamesaaron/docs/il-floriana__9_|titlu=Pubblikazzjoni dwar Ellul|pubblikatur=issuu|4=|data-aċċess=2023-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230129144133/https://issuu.com/elluljamesaaron/docs/il-floriana__9_|arkivju-data=2023-01-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web |url=https://netnews.com.mt/2018/02/26/il-partit-nazzjonalista-jrid-isir-zaghzugh-il-kap-tal-pn-adrian-delia/|titlu=“Il-Partit Nazzjonalista jrid isir żagħżugħ” – Il-Kap tal-PN Adrian Delia|pubblikatur=Net News|}}</ref> Ta’ 17-il sena, Ellul involva ruħu wkoll fil-politika lokali fejn ingħaqad mal-kumitat lokali tal-Partit Nazzjonalista fil-Furjana. Fl-età biss ta’ 18-il sena Ellul ġie elett fil-kariga ta’ President.<ref>{{Ċita web|url=https://issuu.com/jamesaaronellul/docs/james_260315_leafletmalti_v5_issuu|titlu=James Aaron Ellul - Leħnek fil-Floriana by James Aaron Ellul - Issuu|data=2015-04-03|sit=issuu.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240920214400/https://issuu.com/jamesaaronellul/docs/james_260315_leafletmalti_v5_issuu|arkivju-data=2024-09-20|url-status=dead}}</ref> Huwa għadu l-iżgħar President li qatt ġie elett f’kumitat lokali fil-fergħat lokali tal-PN. James Aaron Ellul serva f'dan l-irwol għal kważi 8 snin qabel ma r-riżenja sabiex jikkontesta l-elezzjoni ġenerali fl-2022. ===Kunsilli Lokali=== Fil-11 ta’ April 2015, Ellul ġie elett bħala Kunsillier Lokali għal-lokalità tal-Floriana, u sar l-iżgħar Kunsillier Lokali elett f’din il-lokalità<ref>{{ċita web |url=https://electoral.gov.mt/ElectionResults/LocalCouncil?year=215&v=629|titlu=Ir-riżultat tal-elezzjoni|pubblikatur=Kummissjoni Elettorali|}}</ref>. Erba' snin wara, fil-25 ta’ Mejju 2019, Ellul reġa’ ġie elett fil-Kunsill Lokali tal-Furjana <ref>{{ċita web |url=https://electoral.gov.mt/ElectionResults/LocalCouncil?year=246&v=811|titlu=Ir-riżultat tal-elezzjoni|pubblikatur=Kummissjoni Elettorali|}}</ref> wara li kiseb l-aktar voti mill-kandidati tal-PN u kiseb ukoll 88% tal-voti mitfugħa lill-PN. Huwa serva t-tieni mandat tiegħu bħala Kap tal-Minoranza hekk kif il-Partit Nazzjonalista ma rnexxilux jikseb il-maġġoranza tas-siġġijiet fil-Kunsill Lokali tal-Furjana. Ix-xogħol tiegħu fil-Furjana huwa ffukat prinċipalment fuq il-ħidma ta' riġenerazzjoni tal-lokalità<ref>{{ċita web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/The-quest-for-regeneration.562898|titlu=Kitba dwar l-importanza ta' riġenerazzjoni fil-lokal|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref>. Ilu jaħdem fuq investiment xieraq fil-Furjana, u li l-Gvern għandu jiddiskuti dak kollu li jikkonċerna lill-Furjaniżi u lill-Furjana mal-Kunsill Lokali, speċjalment fuq kwistjonijiet Nazzjonali li jolqtu lir-residenti, bħal pereżempju l-investiment fi Triq Sant’Anna fil-Furjana<ref>{{ċita web |url=https://netnews.com.mt/2022/08/07/azzjoni-issa-qabel-ikun-tard-wisq-james-aaron-ellul/|titlu=“Azzjoni issa qabel ikun tard wisq” – James Aaron Ellul|pubblikatur=Net News|}}</ref>. Sal-2022 huwa ressaq aktar minn 55 mozzjoni fil-Kunsill. Waħda minnhom kienet dwar investiment u ''upkeep'' xieraq fil-Masġar tal-Ġublew fil-Furjana<ref>{{ċita web |url=https://newsbook.com.mt/jipproponi-park-tal-familja-fil-furjana/|titlu=Jipproponi park tal-familja fil-Furjana|pubblikatur=Newsbook|}}</ref>. Fl-2024, James Aaron Ellul kiseb l-akbar ammont ta' voti fl-Elezzjoni tal-Kunsill Lokali tal-Floriana u kien elett mill-ġdid biex iservi fit-tielet leġiżlatura tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/floriana-2-pl-2-pn-u-1-independent-councillor-elected/|titlu=Floriana: 2 PL, 2 PN u 1 Independent councillor elected|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2024-06-14|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> F'Lulju huwa nħatar Viċi Sindku, b'vot ta' 4-1 hekk kif ġab anki l-appoġġ ta' Kunsillier mill-Partit Laburista <ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/he-deserved-it-pl-floriana-councillor-justin-haber-votes-in-favour-of-pn-vice-mayor/|titlu=‘He Deserved It’: PL Floriana Councillor Justin Haber Votes In Favour Of PN Vice Mayor|kunjom=Diacono|isem=Tim|data=2024-07-11|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jinthalaq-ftehim-biex-nigel-holland-isir-sindku-tal-furjana/|titlu=Il-Kunsilliera Laburisti jivvotaw differenti dwar in-nomina ta' James Aaron Ellul bħala Viċi Sindku|kunjom=Gavin|isem=Muscat|data=|sit=Newsbook.com.mt|lingwa=Mlt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/07/11/jintlahaq-ftehim-dwar-hatra-ta-sindku-u-vici-sindku-tal-floriana/|titlu=Jintlaħaq ftehim dwar ħatra ta' Sindku u Viċi Sindku tal-Floriana|kunjom=Cremona|isem=Robert|data=2024-07-11|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-10-28}}</ref>. === Triq Sant'Anna === Ellul tkellem għal numru ta' drabi dwar in-nuqqas ta' konsultazzjoni għall-proġett ta' Triq Sant'Anna. F'Ottubru 2024, il-Gvern ħabbar proġett pilota li jagħlaq parti minn din it-Triq. Dan kollu ġie mħabbar mingħajr konsultazzjoni mal-Kunsill Lokali. Infatti dan l-atteġġjament sforza lill-Kunsill Lokali joħroġ stqarrija dwar dan il-proġett u n-nuqqas ta' konsultazzjoni <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/131917/floriana_mayor_irked_at_carfree_day_for_triq_sant_anna_traffic_plan_is_shelved|titlu=Floriana council irked at car-free day after Triq Sant’ Anna traffic plan is shelved|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-10-24}}</ref>. James Aaron Ellul sostna wkoll li l-Kunsill Lokali talab biex ikun hemm laqgħa mal-Ministru konċernat dwar Triq Sant'Anna, u l-Furjaniżi baqgħu bla tweġiba. Għalhekk il-Kunsill kien kostrett li joħroġ stqarrija iebsa fir-rigward ta' dan il-każ <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/10/23/il-kunsill-lokali-tal-floriana-jikkundanna-n-nuqqas-ta-konsultazzjoni-dwar-il-progett-pilota-ta-triq-santanna-fil-furjana/|titlu=Il-Kunsill Lokali tal-Floriana jikkundanna n-nuqqas ta' konsultazzjoni dwar il-proġett pilota ta' Triq Sant'Anna|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2024-10-23|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-10-24}}</ref>. === Il-Ħarsien tal-Fosos === James Aaron Ellul, ilu għal żmien twil jaħdem biex jipproteġi u jikkonserva l-Fosos, sit storiku u kulturali ta’ importanza kbira f’Malta. Il-Fosos, mibnija fi żmien il-Kavallieri ta’ San Ġwann, mhumiex biss monument arkitettoniku iżda wkoll spazju għal avvenimenti kbar, fosthom kunċerti, laqgħat politiċi u żjarat papali. Minkejja l-istatus tagħhom bħala proprjetà tal-Kategorija 1, bħal postijiet bħall-Kon-Katidral ta’ San Ġwann, il-Fosos ilhom isofru minn negliġenza, subsidenza, u nuqqas ta’ manutenzjoni kostanti<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/122148/who_takes_care_of_florianas_fosos_councillor_wants_action_on_upkeep|titlu=Who takes care of Floriana’s ‘fosos’? Councillor wants action on upkeep|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/councillor-calls-protection-floriana-granaries.1052009|titlu=Councillor calls for protection of Floriana granaries|data=2023-08-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. Ellul enfasizza problemi serji, inkluż il-wiċċ mhux livellat minħabba s-subsidenza, it-telf ta’ żewġ lampieri storiċi, u n-nuqqas ta’ responsabbiltà ċara fost l-entitajiet governattivi għall-manutenzjoni tas-sit. Huwa kkritika n-nuqqas ta’ awtorità li tieħu ħsieb dan is-sit u n-nuqqas ta’ ftehimijiet ta’ konservazzjoni effettivi, u saħaq li ma saritx ebda restawr komprensiv għal aktar minn 60 sena. Barra minn hekk, Ellul semma l-falliment li titwettaq valutazzjoni indipendenti tar-riskju, li jemmen li hija kruċjali għall-preservazzjoni tas-sit<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-councillors-want-real-protection-granaries.1096501|titlu=Floriana councillors want ‘real protection’ for the Granaries|data=2024-08-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. B’reazzjoni għal dawn l-isfidi, Ellul nieda petizzjoni fl-2023, li ġabret aktar minn 1,100 firma, biex titlob azzjoni immedjata għas-salvagwardja tal-Fosos<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/09/10/il-fuq-minn-1100-persuna-jiffirmaw-il-petizzjoni-ghall-protezzjoni-tal-fosos/|titlu='Il fuq minn 1,100 persuna jiffirmaw il-petizzjoni għall-protezzjoni tal-Fosos|kunjom=DeBono|isem=Ruth Zammit|data=2023-09-10|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. Huwa esprima wkoll frustrazzjoni għan-nuqqas ta’ rispett lejn il-kunsilli lokali, u saħaq li d-deċiżjonijiet relatati mas-sit spiss jittieħdu mingħajr konsultazzjoni adegwata jew konsiderazzjoni għall-kontribut tal-kunsill<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-council-signed-mou-granaries-taking-vote-pn-councillors-say.1093384|titlu=Floriana council signed MOU on Granaries without taking vote, PN councillors say|data=2024-06-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/05/31/tohrog-aktar-fil-berah-kemm-ghal-dan-il-gvern-il-kunsilli-lokali-huma-biss-rubber-stamp-pn/|titlu="Toħroġ aktar fil-beraħ kemm għal dan il-Gvern, il-Kunsilli Lokali huma biss ‘rubber stamp’" - PN|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2024-05-31|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. Ellul u sħabu ressqu proposti għal miżuri ta’ konservazzjoni aktar b’saħħithom u ħeġġew lill-entitajiet governattivi, bħal Heritage Malta, biex jieħdu responsabbiltà għal dan is-sit kruċjali<ref>{{Ċita web|url=https://gazzettadimalta.com/malta/il-consiglio-della-floriana-ha-firmato-il-mou-sui-granai-senza-votare-dicono-i-consiglieri-pn/|titlu=Il Consiglio della Floriana ha firmato il MOU sui Granai senza votare, dicono i consiglieri PN - Gazzetta di Malta|kunjom=AI|isem=Redazione|data=2024-06-02|lingwa=it-IT|data-aċċess=2024-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240613232805/https://gazzettadimalta.com/malta/il-consiglio-della-floriana-ha-firmato-il-mou-sui-granai-senza-votare-dicono-i-consiglieri-pn/|arkivju-data=2024-06-13|url-status=dead}}</ref>. Huwa tenna li l-preservazzjoni għandha tkun prijorità matul is-sena kollha, mhux biss f’inizjattivi pre-elettorali<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-06-01/local-news/Agreement-signed-to-safeguard-Floriana-Granaries-was-in-violation-of-Local-Councils-Act-PN-6736261619|titlu=Agreement signed to safeguard Floriana Granaries was ‘in violation of Local Councils Act’ - PN - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. ==Unuri== James Aaron Ellul kien wieħed mill-10 żgħażagħ l-aktar li jispikkaw għall-2020. Ellul rebaħ l-unur: Il-Politika Legali u/jew Governattiva.<ref>{{Ċita web|url=https://maltabusinessweekly.com/jci-malta-awards-the-ten-most-outstanding-young-people-for-2020/11307/|titlu=JCI Malta awards the ten most outstanding young people for 2020 {{!}} The Malta Business Weekly|kunjom=Weekly|isem=The Malta Business|data=2020-12-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> * {{Flag|Malta}}: Il-Politika Legali u/jew Governattiva: JCI Awards 2020 Fl-2024 James Aaron Ellul kien finalist fil-premju Nazzjonali tal-Ktieb, fil-kategorija Studju u Riċerka, permezz tal-ktieb, il-Kelma ta' Eddie Fenech Adami.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/news/niccelebraw-l-eccellenza-letterarja-il-finalisti-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-u-l-premju-terramaxka-2024/|titlu=Niċċelebraw l-Eċċellenza Letterarja: Il-Finalisti tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb u l-Premju Terramaxka 2024 {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2024-08-27|lingwa=mt|data-aċċess=2024-09-20}}</ref> Fl-2025, James Aaron Ellul rebaħ l-unur għall-aħjar użu tal-Malti mitkellem għax-xogħol tiegħu fil-ġurnaliżmu<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/times-malta-sweeps-journalism-awards.1118115|titlu=Times of Malta sweeps journalism awards|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2025-10-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-10-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2025/10/19/net-media-tirbah-zewg-unuri-waqt-il-malta-journalism-awards/|titlu=Net Media tirbaħ żewġ unuri waqt il-Malta Journalism Awards|kunjom=Polidano|isem=Matthew|data=2025-10-19|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-10-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://igm.mt/2025/10/18/mja-2025-full-list-of-awardees/|titlu=MJA 2025 – Full list of awardees – Istitut tal-Ġurnalisti Maltin|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-10}}</ref>. Premju li ingħata mill-Istitut tal-Ġurnalisti Maltin. Huwa wkoll ġie t-tielet permezz ta' "PROFILI ma' Fabio Spiteri" fil-kategorija fil-ġurnaliżmu tal-isport u kif ukoll permezz ta' "PROFILI ma' Keith Marshall" għall-aqwa podcast. * {{Flag|Malta}}: L-aqwa Malti Mitkellem fix-Xandir: IĠM Awards 2025 ==Pubblikazzjonijiet== Fl-2022, Ellul ippubblika studju dwar is-Sistema Elettorali ta' Malta, bit-tema prinċipali tkun ir-Riżultat Elettorali tal-2008.<ref name=":1">{{Ċita rivista|kunjom1=Ellul|isem1=James Aaron|data=2022-01-01|titlu=A Study of Malta’s Electoral System with a Focus On the 2008 Electoral Result|url=https://www.academia.edu/83710689/A_Study_of_Malta_s_Electoral_System_with_a_Focus_On_the_2008_Electoral_Result|rivista=Pioneers of Democracy}}</ref> Matul il-bidu tal-2023, James Aaron Ellul ħabbar li se jiġi ppubblikat studju dwar [[Eddie Fenech Adami]].<ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/a-first-of-its-kind-il-kelma-ta-eddie-fenech-adami-soon-to-be-published/|titlu=A first of its kind - 'Il-Kelma ta' Eddie Fenech Adami' soon to be published|kunjom=MaltaDaily|data=2023-01-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> Fl-2025 huwa ppubblika l-ktieb IL-KARIKATURA TAL-MUMENT<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/il-mument-cartoons-published-in-book/|titlu=Il-Mument cartoons published in book|kunjom=Newsbook Malta|data=15.12.2025|sit=Newsbook.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=Il-Mument cartoons published in book|arkivju-url=https://newsbook.com.mt/en/il-mument-cartoons-published-in-book/|arkivju-data=https://newsbook.com.mt/en/il-mument-cartoons-published-in-book/}}</ref>, ktieb li jitratta s-satira ta' natura politika. ===Biblijografija=== *2022 – ''Pioneers of Democracy: A Study of Malta’s Electoral System with a Focus On the 2008 Electoral Result''<ref name=":1" /> *2023 - ''Il-Kelma ta' Eddie Fenech Adami'' <ref>{{Ċita web|url=https://www.midseabooks.com/shop/language-literature/studju-dwar-il-malti/il-kelma-ta-eddie-fenech-adami/|titlu=Il-kelma ta' Eddie Fenech Adami|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> *2025 - IL-''KARIKATURA TAL-MUMENT'' <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2025/12/15/il-karikatura-tal-mument-ktieb-gdid-minn-informa-blenti-satirika-fuq-grajjiet-politici-kurrenti/|titlu=IL-KARIKATURA TAL-MUMENT – ktieb ġdid minn INFORMA b’lenti satirika fuq ġrajjiet politiċi kurrenti|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2025-12-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-12-15}}</ref> == Ħoloq esterni == * [https://twitter.com/JamesAaronEllul James Aaron Ellul fuq Twitter] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ellul, James Aaron}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1995]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Nazzjonalista (Malta)]] [[Kategorija:Nies mill-Furjana]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] 5tz6vfiem66ffxc216l0vcz25fod05b 0 26005 328913 315433 2026-03-29T03:34:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328913 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wieliczka salt mine old corridor.jpg|daqsminuri|317x317px|Wieħed mill-kurituri antiki tal-minjiera tal-melħ]] Il-'''Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka''' (bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''Kopalnia soli Wieliczka'') tinsab fir-raħal ta’ Wieliczka, fin-Nofsinhar tal-[[Polonja]], fiż-żona metropolitana ta’ [[Krakovja]]. Miż-Żmien [[Neolitiku]], il-klorur tas-sodju (il-[[melħ]]) kien jiġi prodott fiż-żona ta’ din il-minjiera mis-[[salmura]] tal-wiċċ tal-blat. Il-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka, li ġiet imħaffra fis-seklu 13, ipproduċiet melħ tajjeb għall-konsum mill-bniedem kontinwament sal-2007, u kienet waħda mill-iktar minjieri tal-melħ operattivi fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Tul l-istorja tagħha, il-minjiera tal-melħ irjali kienet titħaddem mill-kumpanija ''Żupy Krakowskie'' (Minjieri tal-Melħ ta’ Krakovja).<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.wieliczkasaltmine.net/|titlu=Welcome to the Salt of the Earth!|data=2011-07-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-04-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110724131018/http://www.wieliczkasaltmine.net/|arkivju-data=2011-07-24|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.cyf-kr.edu.pl/wieliczka/kopsoli.php|titlu=Ancient salt-works. Wieliczka|data=2008-10-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-04-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081011193539/http://www.cyf-kr.edu.pl/wieliczka/kopsoli.php|arkivju-data=2008-10-11|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Selpologne.jpg|xellug|daqsminuri|194x194px|Kristall tal-melħ tal-blat li jinsab fil-minjiera ta’ Wieliczka]] Minħabba l-waqgħa fil-prezzijiet tal-melħ u l-għargħar fil-minjiera, l-estrazzjoni kummerċjali tal-melħ ma baqgħetx issir iktar wara l-1996.<ref name=":0" /> Il-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka issa hija [[Monument]] Storiku Pollakk (''Pomnik Historii'') uffiċjali. Fost l-attrazzjonijiet tagħha hemm diversi xaftijiet u passaġġi qishom labirint, wirjiet tat-teknoloġija storika tal-estrazzjoni tal-melħ mill-minjiera, lag taħt l-art, erba’ [[Kappella|kappelli]], għadd kbir ta’ statwi mnaqqxin mill-minaturi mill-melħ tal-blat, u [[Skultura|skulturi]] tal-melħ iktar reċenti ta’ artisti kontemporanji.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.wieliczka-saltmine.com/|titlu=The “Wieliczka” Salt Mine|sit=www.wieliczka-saltmine.com|lingwa=pl|data-aċċess=2021-04-10}}</ref> Fl-1978, il-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka kienet waħda mit-12-il sit li tniżżlu fl-ewwel lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/32/|titlu=Wieliczka and Bochnia Royal Salt Mines|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-10}}</ref> == Storja == [[Stampa:Wieliczka - Danilowicz Shaft.jpg|daqsminuri|312x312px|Ix-xaft ta’ Danilowicz tal-minjiera tal-melħ ta’ Wieliczka]] Il-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka tilħaq fond ta’ 327 metru, u hija estiża permezz ta’ passaġġi u kompartimenti orizzontali sa iktar minn 287 kilometru. Il-melħ tal-blat min-natura tiegħu jkollu sfumaturi li jvarjaw ta’ griż, u iktar jixbaħ il-granit mhux illostrat milli s-sustanza kristallina bajda li wieħed is-soltu jistenna meta jaħseb fuq il-melħ.<ref name=":5">{{Ċita ktieb|kunjom=Parma|isem=Christian|sena=2018|titlu=Poland Unesco World Heritage Sites|lingwa=en|pubblikatur=Parma Press|paġni=26-39|isbn=978-8377771556}}</ref> [[Stampa:Wieliczka kolaż 1.jpg|xellug|daqsminuri|268x268px|Illustrazzjoni tal-minjiera tal-melħ fuq l-art u taħt l-art]] Mis-seklu 13 sas-seklu 20, is-salmura tal-wiċċ kienet tinġabar u tiġi pproċessata għall-kontenut tagħha ta’ melħ tajjeb għall-konsum mill-bniedem. Matul dan il-perjodu, bdew jiġu mħaffra bjar kif ukoll l-ewwel xaftijiet għall-estrazzjoni tal-melħ tal-blat. Fl-aħħar tas-seklu 13 u l-bidu tas-seklu 14, inbena l-Kastell tax-Xogħlijiet tal-Estrazzjoni tal-Melħ, u issa f’Wieliczka hemm ukoll mużew tax-xogħlijiet tal-estrazzjoni fil-minjieri tal-melħ ta’ Krakovja.<ref name=":5" /> Ir-Re [[Casimir III]] il-Kbir (li rrenja bejn l-1333 u l-1370) ikkontribwixxa ferm għall-iżvilupp tal-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka. Huwa ta ħafna privileġġi lill-minjiera u offra l-protezzjoni tiegħu lill-minaturi. Fl-1363, huwa bena sptar ħdejn il-minjiera tal-melħ.<ref name=":5" /> [[Stampa:Wieliczka, Jana Matejki; Kopalnia soli- kierat konny węgierski; A-580; 01.jpg|daqsminuri|274x274px|Iż-żiemel Ungeriż]] Matul il-perjodu tat-tħaddim tal-minjiera, ħafna kompartimenti kienu jiġu mħaffra u bdew jintużaw diversi teknoloġiji, bħar-rota tal-mitħna tal-minjiera, magħrufa bħala ż-[[żiemel]] Ungeriż, u r-rota tal-mitħna tas-[[Sassonja]], li kienu jintużaw biex il-melħ jiġi olzat f’wiċċ il-minjiera. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], il-minjiera kienet tintuża mill-[[Ġermanja|Ġermaniżi]] waqt l-okkupazzjoni bħala faċilità taħt l-art għall-manifattura relatata mal-gwerra.<ref name=":5" /> Fil-minjiera hemm lag taħt l-art, wirjiet dwar l-istorja tax-xogħol tal-estrazzjoni tal-melħ fil-minjieri, rotta ta’ 3.5 kilometri għall-viżitaturi (li tirrappreżenta inqas minn 2 % tat-tul kollu tal-passaġġi tal-minjiera) kif ukoll statwi mnaqqxa mill-melħ tal-blat tul iż-żmien.<ref name=":5" /> [[Stampa:Poland-01618 - Saint John Paul II (31547503070) (2).jpg|daqsminuri|294x294px|Statwa tal-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] mnaqqxa mill-melħ]] Skont leġġenda assoċjata mal-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka, kien hemm Prinċipessa [[Ungerija|Ungeriża]] jisimha Kinga li kienet se tiżżewweġ ma’ [[Bolesław V]] il-Kast, il-Prinċep ta’ Krakovja. Bħala parti mid-dota tagħha, hija talbet lil missierha, [[Béla IV]] tal-Ungerija, għal “blata” tal-melħ, peress li l-melħ kien jiswa l-flus fil-Polonja. Għalhekk, missierha ħadha f’minjiera tal-melħ f’[[Máramaros]]. Hija waddbet iċ-ċurkett tal-għerusija tagħha mingħand Bolesław f’wieħed mix-xaftijiet qabel telqet lejn il-Polonja. Malli waslet Krakovja, hija staqsiet lill-minaturi biex jħaffru fossa fonda sakemm jinzertaw il-blat. Il-minaturi sabu “blata” tal-melħ hemmhekk u meta qasmuha fi tnejn, sabu fiha ċ-ċurkett tal-prinċipessa. Kinga għalhekk saret il-qaddis patrun tal-minaturi fil-minjieri tal-melħ fil-Polonja.<ref name=":5" /> [[Stampa:Wieliczka-daVinci.jpg|xellug|daqsminuri|283x283px|Replika ta’ ''[[L-Aħħar Ċena (Leonardo)|L-Aħħar Ċena]]'' ta’ [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] mnaqqxa mill-melħ]] Matul l-okkupazzjoni Nażista, diversi eluf ta’ Lhud ġew ittrasportati mill-kampijiet tax-xogħol sfurzat fi [[Plaszow]] u f’[[Mielec]] għall-minjiera ta’ Wieliczka biex jaħdmu fil-fabbrika tal-armamenti taħt l-art li stabbilew il-Ġermaniżi f’Marzu u f’April 1944. Il-kamp tax-xogħol sfurzat tal-minjiera ġie stabbilit fil-Park ta’ Santa Kinga u kien fih 1,700 priġunier. Madankollu, il-manifattura qatt ma laħqet bdiet għaliex l-offensiva Sovjetika bdiet toqrob. Uħud mill-magni u mit-tagħmir ġew żarmati, fosthom magna elettrika tal-olzar tal-melħ mix-Xaft ta’ Regis, u ġew ittrasportati lejn [[Liebenau]] fil-muntanji [[Sudetes]]. Parti mit-tagħmir ġie rritornat wara l-gwerra, fil-ħarifa tal-1945. Il-Lhud ġew ittrasportati lejn il-fabbriki f’[[Litomierzyce]], ir-[[Ċekja|Repubblika Ċeka]], u f’[[Linz]], l-[[Awstrija]].<ref name=":5" /> Il-minjiera hija waħda mill-Monumenti Storiċi (''Pomniki historii'') nazzjonali uffiċjali tal-Polonja, u ġiet iddeżinjata fl-ewwel rawnd tas-16 ta’ Settembru 1994 u tiġi amministrata mill-Bord Nazzjonali tal-Wirt tal-Polonja. Fl-2010, il-Polonja pproponiet li l-minjiera tal-melħ storika ta’ [[Bochnia]] fil-qrib (l-eqdem minjiera tal-melħ tal-Polonja) tiżdied ma’ dik ta’ Wieliczka bħala estensjoni tas-Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/5171/|titlu=37 COM 8B.41 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-10}}</ref> Fl-2013, is-sit ġie estiż iktar biż-żieda tal-Kastell ta’ [[Żupny]].<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.spottinghistory.com/view/4766/zupny-castle/|titlu=Zupny Castle, Wieliczka, Poland - SpottingHistory.com|sit=www.spottinghistory.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-10}}</ref> == Sit ta’ Wirt Dinji == [[Stampa:Wieliczka UNESCO Monument.jpg|daqsminuri|283x283px|Is-simbolu tal-UNESCO mnaqqax mill-melħ bl-ewwel 12-il Sit ta’ Wirt Dinji]] Il-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1978.<ref name=":2" /> Is-Sit ta’ Wirt Dinji ġie estiż fl-2008 bil-Minjiera tal-Melħ ta’ Bochnia<ref name=":3" /> u fl-2013 bil-Kastell ta’ [[Żupny]].<ref name=":4" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi tal-'''kriterju (iv)''' tal-għażla tal-UNESCO: “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba ż-żewġ minjieri juru l-istadji storiċi tal-iżvilupp tat-tekniki tax-xogħol tal-minjieri fl-[[Ewropa]] mis-seklu 13 sas-seklu 20. Il-galleriji, il-kompartimenti taħt l-art irranġati u ddekorati b’modi li jirriflettu t-tradizzjonijiet soċjali u [[Reliġjon|reliġjużi]] tal-minaturi, l-għodod kif ukoll il-makkinarju, filwaqt li l-Kastell tax-Xogħlijiet tal-Minjieri tal-Melħ li kien jamministra l-istabbiliment għal sekli sħaħ, jagħtu xhieda straordinarja tas-sistema soċjoteknika fix-xogħol tal-minjieri taħt l-art tal-melħ tal-blat.<ref name=":2" /> == Turiżmu == [[Stampa:Wieliczka01.jpg|xellug|daqsminuri|291x291px|Il-kappella l-kbira ta’ Santa Kinga]] Il-minjiera attwalment hija wieħed mill-Monumenti Storiċi (''Pomniki historii'') nazzjonali uffiċjali. Fost l-attrazzjonijiet tal-minjiera hemm bosta statwi u erba’ kappelli mnaqqxin mill-melħ mill-minaturi. Flimkien mal-iskulturi l-antiki hemm ukoll skulturi ġodda magħmula minn artisti kontemporanji. Kull sena, madwar 1.2 miljun persuna jżuru l-minjiera.<ref name=":0" /> Fost il-viżitaturi notevoli tal-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka kien hemm [[Nicolaus Copernicus]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Alexander von Humboldt]], [[Frédéric Chopin]], [[Dmitri Mendeleyev]], [[Bolesław Prus]], [[Ignacy Paderewski]], [[Robert Baden-Powell]], [[Jacob Bronowski]] (li ġibed biċċiet minn ''The Ascent of Man'' fil-minjiera stess), il-familja [[von Unrug]] (familja rjali Pollakka-Ġermaniża prominenti), [[Papa Ġwanni Pawlu II|Karol Wojtyła]] (li mbagħad sar il-Papa Ġwanni Pawlu II), l-eks President tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] [[Bill Clinton]], u ħafna oħrajn.<ref name=":1" /> Hemm kappella u sala tar-riċevimenti li jintużaw għall-funzjonijiet privati, inkluż it-tiġijiet. Kompartiment partikolari għandu ħitan imnaqqxin mill-minaturi taparsi [[injam]], bħal fil-knejjes mibnija fis-sekli bikrin. Garigor taraġ tal-injam jagħti aċċess għal-livell tal-minjiera li huwa għoli 64 metru. Hemm perkors turistiku ta’ tliet kilometri b’kurituri, kappelli, statwi u lag li jinsab 135 metru taħt l-art.<ref name=":1" /> == Kultura popolari == [[Stampa:Wieliczka salt mine Poland 56.JPG|daqsminuri|383x383px|Il-grotta bl-ilma tal-lag taħt l-art fil-minjiera tal-melħ]] Fost l-iktar kitbiet bikrin dwar il-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka hemm deskrizzjoni ta’ [[Adam Schröter]]: ''Salinarum Vieliciensium incunda ac vera descriptio. Carmine elegiaco...'' (fl-1553) u ''Regni Poloniae Salinarum Vieliciensium descriptio. Carmine elegiaco...'' (fl-1564).<ref>{{Ċita web|url=http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/makwww.exe?BM=49&IM=01&WI=xUKOWbKARCZEWSKIbMAREK&NU=01&DD=1|titlu=BAZY BIBLIOTEKI NARODOWEJ|sit=mak.bn.org.pl|data-aċċess=2021-04-10}}</ref> Il-ġurnalista u kittieb Pollakk [[Bolesław Prus]] iddeskriva ż-żjara tiegħu tal-1878 fil-minjiera tal-melħ f’sensiela notevoli ta’ tliet artikli, "''Kartki z podróży (Wieliczka)''" (Noti tal-Ivvjaġġar (Wieliczka)), f’''Kurier Warszawski'' (Il-Kurrier ta’ [[Varsavja]]).<ref>Mitbugħ mill-ġdid fi Bolesław Prus, ''Wczoraj–dziś–jutro: wybór felietonów'' (Yesterday–Today–Tomorrow: a Selection of Newspaper Columns, selected, edited, and with foreword and notes, by Zygmunt Szweykowski), Warsaw, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973, pp. 34–49.</ref> L-istudjuż kbir ta’ [[Prus]], [[Zygmunt Szweykowski]], kiteb li s-setgħa tax-xeni labirintiċi [fir-rumanz storiku tal-1895 ta’ Prus, ''Pharaoh'' ([[Faragħun]])], fost affarijiet oħra tirriżulta mill-fatt li jirriflettu l-esperjenzi ta’ Prus stess meta żar il-minjiera ta’ Wieliczka. Il-minjiera tabilħaqq għenet fl-ispirazzjoni ta’ ''Pharaoh''.<ref>Christopher Kasparek, "Prus' ''Pharaoh'' and the Wieliczka Salt Mine," ''The Polish Review'', 1997, no. 3, pp. 349–55.</ref> Prus ikkombina l-impressjonijiet qawwijin tiegħu tal-minjiera tal-melħ mad-deskrizzjoni tal-labirint [[Eġittu|Eġizzjan]] antik, fit-Tieni Ktieb ta’ [[Eredotu]] ''Histories'', biex jipproduċi x-xeni notevoli tal-kapitli 56 u 63 tar-rumanz.<ref>Christopher Kasparek, "Prus' ''Pharaoh'': the Creation of a Historical Novel", ''The Polish Review'', vol. XXXIX, no. 1, 1994, p. 47.</ref> Fl-1995, ''Preisner's Music'', kompilazzjoni [[Mużika|mużikali]] tal-films tal-kompożitur Pollakk [[Zbigniew Preisner]], ġiet irreġistrata mis-''Sinfonia Varsovia'' fil-kappella tal-Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka. Il-kappella spiss jingħad li għandha l-aqwa akustika fl-Ewropa.<ref>Zbigniew Preisner, "Preisner's Music", Virgin France, 1995.</ref> Fl-[[Awstralja]], fis-sensiela televiżiva ''Spellbinder: Land of the Dragon Lord'', il-minjiera ntużat bħala l-Art tal-Moloch.<ref>{{Ċita web|url=https://www.krakowdiscovery.com/salt-mine-in-wieliczka/|titlu=Krakow Salt Mine Wieliczka tour from Krakow|data=2020-02-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-04-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240813053733/https://www.krakowdiscovery.com/salt-mine-in-wieliczka/|arkivju-data=2024-08-13|url-status=dead}}</ref> Il-minjiera dehret f’diversi edizzjonijiet tar-reality show ''The Amazing Race'', fosthom ''Velyki Perehony'', ''HaMerotz LaMillion 2'', ''The Amazing Race Australia 1'', u ''The Amazing Race 27''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hypable.com/the-amazing-race-27-episode-8-recap/|titlu='The Amazing Race' season 27, episode 8 recap|data=2015-11-14|sit=Hypable|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-04-10}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Polonja]] [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] <references /> == Links esterni == * https://muzeum.wieliczka.pl/en 9311uf16u7iw9m20c8jt99mlngie1as 0 26264 328926 300022 2026-03-29T07:31:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328926 wikitext text/x-wiki {{infobox bijografija}} '''Yuliya Aleksandrovna Gushchina''' (bir-Russu: Ю́лия Александровна Гу́щина, twieldet fl-4 ta' Marzu 1983 f'Novocherkassk, l-Oblast ta' [[Rostov]]) hija atleta veloċista Russa li tispeċjalizza fit-tlielaq tal-200 metru.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/8/200598.shtml|titlu=Athlete - The official website of the BEIJING 2008 Olympic Games|data=2008-08-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080828210142/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/8/200598.shtml|arkivju-data=2008-08-28|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.worldathletics.org/athletes/russia/yuliya-gushchina-14297898|titlu=Yuliya GUSHCHINA {{!}} Profile|sit=www.worldathletics.org|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> Fit-30 ta' Novembru 2017, ir-riżultati tagħha mil-[[Logħob Olimpiku]] tal-2012 ġew skwalifikati minħabba li rriżultat pożittiva għat-test tad-doping.<ref>{{Ċita web|url=https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/IOC/Who-We-Are/Commissions/Disciplinary-Commission/2017/LRT-II-048-Decision-of-the-Disciplinary-Commission-Yulia-GUSHCHINA.pdf|titlu=Full decision regarding Yulia Gushchina at International Olympic Committee|data-aċċess=2021-05-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251104093417/https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/IOC/Who-We-Are/Commissions/Disciplinary-Commission/2017/LRT-II-048-Decision-of-the-Disciplinary-Commission-Yulia-GUSHCHINA.pdf|arkivju-data=2025-11-04|url-status=dead}}</ref> == Karriera == Gushchina rrappreżentat lir-[[Russja]] fil-Logħob Olimpiku tal-2008 f'[[Beijing]] u kkompetiet fir-relay tal-4x100 metru, flimkien ma' [[Aleksandra Fedoriva]], [[Yuliya Chermoshanskaya]] u [[Yevgeniya Polyakova]]. Fit-tieni round tal-kwalifikazzjoni ġew it-tieni wara l-[[Ġamajka]], iżda qabel il-[[Ġermanja]] u ċ-[[Ċina]]. Permezz ta' dan ir-riżultat ikkwalifikaw għall-finali fejn lestew it-tellieqa fi 42.31 sekonda, u b'hekk ġew l-ewwel u rebħu l-medalja tad-deheb. Il-Belġju u n-Niġerja ġew it-tieni u t-tielet. It-tim tal-Ġamajka ma lestiex it-tellieqa minħabba żball huma u jgħaddu t-tubu tat-tellieqa lil xulxin.<ref name=":0" /> F'Awwissu 2016, il-medalja tad-deheb ta' Gushchina u t-tliet atleti Russi sħabha l-oħra fil-Logħob Olimpiku ġiet irrevokata minħabba ksur tar-regoli dwar id-doping min-naħa ta' Chermoshanskaya.<ref>{{Ċita web|url=https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2016/08/17/russia-stripped-of-4x100-gold-medal-from-2008-olympics-because-of-doping/|titlu=Payne, Marissa. "Russia stripped of 4×100 gold medal from 2008 Olympics because of doping". washingtonpost.com.}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-sanctions-yulia-chermoshanskaya-for-failing-anti-doping-test-at-beijing-2008|titlu=IOC sanctions Yulia Chermoshanskaya for failing anti-doping test at Beijing 2008|data=2021-04-28|sit=International Olympic Committee|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> Wara t-tħabbira tal-2017 tal-iskwalifikazzjoni tat-tim Russu tal-4x400 tal-2012, minħabba ksur tar-regoli dwar id-doping min-naħa ta' [[Antonina Krivoshapka]], it-tliet medalji Olimpiċi ta' Gushchina ġew irrevokati. Fil-Kampjonati tad-Dinja tal-2009 li saru f'[[Berlin]], Gushchina bidlet mit-tellieqa tal-400 metru għal dik tal-200 metru u kkompetiet sas-semifinali iżda bi żbrixx ma għaddietx għal finali. Fir-relay tal-4x100 metru, ir-Russja ġiet ir-raba' fil-finali u dan kien diżappunt kbir. Fl-ewwel post ġiet il-Ġamajka, fit-tieni l-[[Baħamas|Bahamas]] u fit-tielet il-Ġermanja. Fil-Kampjonati tad-Dinja tal-2013, matul iċ-ċerimonja tal-għoti tal-medalji għar-relay tal-4x100 metru tan-nisa, ittieħdu ritratti ta' [[Kseniya Ryzhova]] u Yuliya Gushchina jbusu lil xulxin fuq ix-xofftejn u dawn saru popolari ferm fuq il-midja soċjali. Dawn ġew interpretati bħala protesta fir-rigward tal-liġijiet kontra l-persuni omosesswali fir-Russja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/10251084/World-Athletics-Championships-2013-gay-row-invented-by-Western-media-insists-Russian-sports-minister.html|titlu=World Athletics Championships 2013: gay row 'invented by Western media' insists Russian sports minister|sit=www.telegraph.co.uk|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> Kemm Ryzhova kif ukoll Gushchina ċaħdu kwalunkwe intenzjoni li jagħmlu tali protesta, u qalu li sempliċement kienu ferħanin se jtiru bis-suċċess atletiku li kisbu, u stqarru li t-tnejn kienu miżżewġin ma' rġiel.<ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/world/2013/aug/19/russian-athlete-kiss-protest-anti-gay-law|titlu=Russian athlete denies kiss with relay partner was in protest at anti-gay law|data=2013-08-19|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> Għalkemm il-mezzi tax-xandir iffukaw fuq Ryzhova u Gushchina, l-erba' atleti Russi tar-relay biesu lil xulxin fuq ix-xofftejn għal żmien qasir meta ngħataw il-medalji.<ref>{{Ċita web|url=http://www.3news.co.nz/VIDEO-Russian-relay-team-kiss-on-podium-in-Moscow-World-Athletics-Championships-2013/tabid/415/articleID/309591/Default.aspx|titlu=VIDEO: Russian relay team kiss on podium in Moscow, World Athletics Championships 2013. 3 News.}}</ref> Ryzhova ddeskriviet l-allegazzjonijiet tal-konnessjoni tagħha mal-LGBT bħala insult.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gazeta.ru/sport/news/2013/08/20/n_3124137.shtml|titlu=Рыжова: западные СМИ оскорбили и нас с Юлей, и всю федерацию|sit=Газета.Ru|lingwa=ru|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> Il-Ministru Russu għall-Isport, [[Vitaly Mutko]], qal li l-mezzi tax-xandir tal-Punent kienu kabbru l-kwistjoni żżejjed, u saħaq li r-relazzjonijiet bejn persuni tal-istess sess mhumiex illegali fir-Russja u li l-mezzi tax-xandir lokali ma għamlux l-istess għagħa li għamlu dawk tal-Punent.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Palmer|isem=Justin|data=2013-08-18|titlu=Russia's anti-gay law uproar an "invented problem" - minister|url=https://www.reuters.com/article/athletics-world-gay-idINDEE97H04R20130818|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> == Kompetizzjonijiet internazzjonali == {| class="wikitable sortable" |+Tirrappreżenta lir-Russja !Sena !Kompetizzjoni !Post !Pożizzjoni !Avveniment !Ħin !Noti |- | rowspan="2" |2002 | rowspan="2" |Kampjonati tad-Dinja taż-Żgħar | rowspan="2" |Kingston, il-Ġamajka |il-11-il-post (sf) |200 m |24.12 |riħ: +0.4 m/s |- |it-tielet |4 × 400 m relay |3:30.72 |- | rowspan="2" |2003 | rowspan="2" |Kampjonati Ewropej ta' taħt it-23 sena | rowspan="2" |Bydgoszcz, il-[[Polonja]] |il-ħames |200 m |23.59 |riħ: 1.0 m/s |- |l-ewwel |4 × 400 m relay |3:29.55 |- | rowspan="4" |2005 |Kampjonati Ewropej fuq Ġewwa |[[Madrid]], [[Spanja]] |– |200 m |DQ |- | rowspan="2" |Kampjonati tad-Dinja | rowspan="2" |[[Ħelsinki|Helsinki]], il-[[Finlandja]] |is-sitt |200 m |22.75 |- |– |4 × 100 m relay |DNF |- |Finali Dinjija tal-Atletika |Monte Carlo, [[Monako|Monaco]] |is-sitt |200 m |23.18 |- | rowspan="3" |2006 | rowspan="3" |Kampjonati Ewropej | rowspan="3" |Gothenburg, l-[[Żvezja|Iżvezja]] |il-ħames |100 m |11.31 |- |it-tieni |200 m |22.93 |- |l-ewwel |4 × 100 m relay |42.71 |- | rowspan="2" |2007 |Kampjonati Ewropej fuq Ġewwa |Birmingham, ir-[[Renju Unit]] |is-17-il post (h) |60 m |7.31 |- |Kampjonati tad-Dinja |Osaka, il-[[Ġappun]] |il-ħames |4 × 100 m relay |42.97 |- | rowspan="4" |2008 |Kampjonati tad-Dinja fuq Ġewwa |Valencia, Spanja |l-ewwel |4 × 400 m relay |3:28.17 |- | rowspan="3" |Logħob Olimpiku | rowspan="3" |Beijing, iċ-Ċina |ir-raba' |400 m |50.01 |- |skwalifika (l-ewwel) |4 × 100 m relay |42.31 |- |skwalifika (it-tieni) |4 × 400 m relay |3:18.82 |- | rowspan="2" |2009 | rowspan="2" |Kampjonati tad-Dinja | rowspan="2" |Berlin, il-Ġermanja |is-17-il post (sf) |200 m |23.24 |- |ir-raba' |4 × 100 m relay |43.00 |- |2010 |Kampjonati Ewropej |[[Barċellona]], Spanja |il-ħames |4 × 100 m relay |42.91 |- | rowspan="2" |2011 | rowspan="2" |Kampjonati tad-Dinja | rowspan="2" |Daegu, il-[[Korea t'Isfel|Korea t'Isfel]] |it-18-il post (sf) |200 m |23.26 |- |is-sitt |4 × 100 m relay |42.93 |- |2012 |Kampjonati tad-Dinja fuq Ġewwa |[[Istanbul]], it-[[Turkija]] |it-tielet |4 × 400 m relay |3:29.55 |- |2013 |Kampjonati tad-Dinja |[[Moska]], ir-Russja |skwalifika (l-ewwel) |4 × 400 m relay |3:20.19 |} == L-aqwa ħinijiet personali == * 100 metru – 11.13 s (2006) * 200 metru – 22.53 s (2005) * 400 metru – 49.28 s (2012) == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Gushchina, Yuliya}} [[Kategorija:Twieldu fl-1983]] [[Kategorija:Sportivi Russi]] 179hpq12m4qjlxuftbt2lsthdwa26zv 0 26601 328923 328806 2026-03-29T07:12:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328923 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Viktor Vladimirovich Khlebnikov''', magħruf aħjar bl-isem tal-pinna '''Velimir Khlebnikov''' (bir-Russu: Велими́р Хле́бников, <small>IPA:</small> [vʲɪlʲɪˈmʲir ˈxlʲɛbnʲɪkəf]<ref>Ġieli Romanizzati wkoll bħala ''Velemir'' u ''Chlebnikov'', ''Hlebnikov'', jew ''Xlebnikov''.</ref>; twieled fid-9 ta’ Novembru [jew fit-28 ta’ Ottubru] 1885 – miet fit-28 ta’ Ġunju 1922), kien [[Poeżija|poeta]] u drammaturgu [[Russja|Russu]], parti ċentrali tal-moviment [[Futuriżmu|Futurista]] Russu, iżda x-xogħol u l-influwenza tiegħu kienu estiżi iktar lil hinn mill-moviment. Il-lingwista influwenzali [[Roman Jakobson]] faħħar lil Khlebnikov bħala "l-ikbar poeta tad-dinja tas-seklu tagħna".<ref>{{Ċita web|url=http://literatura5.narod.ru/jakobson_o_hlebnikove.html|titlu=Якобсон Р. Воспоминания о Велимире Хлебникове|sit=literatura5.narod.ru|data-aċċess=2021-06-28}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://monoskop.org/Velimir_Khlebnikov|titlu=Velimir Khlebnikov - Monoskop|sit=monoskop.org|data-aċċess=2021-06-28}}</ref> == Bijografija == Viktor Vladimirovich Khlebnikov twieled fl-1885 f’[[Malye Derbety]], il-Governorat ta’ [[Astrakhan]], l-Imperu Russu (attwalment [[Kalmykia]]). Huwa kellu dixxendenza Russa, [[Armenja|Armena]] u [[Żaporożjana]].<ref>James R. Russell, "The Black Dervish of Armenian Futurism," ''Journal of Armenian Studies'', 10.</ref> Oħtu ż-żgħira, [[Vera Khlebnikova]], kienet artista. Huwa ċċaqlaq lejn [[Kazan]], fejn attenda l-iskola. Imbagħad attenda l-iskola f’[[San Pietruburgu]]. Eventwalment irtira mill-iskola biex isir [[kittieb]] full-time. L-iktar xogħlijiet bikrin tiegħu jmorru lura għall-1908.<ref name=":0" /> Fl-1909-1910, huwa ltaqa’ ma’ dawk li iktar ’il quddiem saru Futuristi Russi: [[Vasily Kamensky]], [[David Burliuk]], u [[Vladimir Mayakovsky]].<ref name=":0" /> F’qasir żmien, Khlebnikov issieħeb f’Hylaea, l-iktar grupp Futurista Russu sinifikanti (flimkien ma’ Mayakovsky, [[Aleksei Kruchenykh]], David Burliuk u [[Benedikt Livshits]]). Madankollu, hu kien diġà kiteb bosta poeżiji sinifikanti qabel ma ssawwar il-moviment Futurista fir-Russja. Fost il-poeti ta’ żmienu, huwa kien meqjus bħala "poeta tal-poeti" (Mayakovsky irrefera għalih bħala "poeta għall-produtturi") u ġenju antikonformista. Khlebnikov kien involut fil-pubblikazzjoni ta’ ''A Slap in the Face of Public Taste'' fl-1912, li kienet komponent kritiku tal-poeżija tal-Futuriżmu Russu.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.wdl.org/en/item/9236/|titlu=Selected Poems with Postscript, 1907–1914|data=1914|sit=www.wdl.org|data-aċċess=2021-06-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210509170348/https://www.wdl.org/en/item/9236/|arkivju-data=2021-05-09|url-status=dead}}</ref> Khlebnikov huwa magħruf għal poeżiji bħal "Incantation by Laughter", "Bobeobi Sang The Lips", "The Grasshopper" (kollha tal-1908-1909), "Snake Train" (1910), il-prologu tal-opra Futurista ''Victory over the Sun'' (1913), reċti bħal "Death's Mistake" (1915), xogħlijiet tal-proża bħal "Ka" (1915), u l-hekk imsejħa 'super storja' (сверхповесть) "Zangezi", xorta ta’ dramm estatiku miktub parzjalment b’lingwi vvintati tal-allat u tal-[[Għasfur|għasafar]]. Huwa ppubblika ''Selected Poems with Postscript, 1907-1914'' għall-ħabta tal-1914 u [[Kazimir Malevich]] u [[Pavel Filonov]] kienu l-koillustraturi.<ref name=":1" /> Fix-xogħol tiegħu, Khlebnikov sperimenta bil-[[lingwa Russa]], u serraħ fuq l-għerq tagħha biex jivvinta għadd kbir ta’ neoloġiżmi, kif ukoll biex isib sinifikat fl-għamliet u fil-ħsejjes tal-ittri individwali taċ-[[Ċirilliku]]. Flimkien ma’ Kruchenykh, huwa ħalaq iż-zaum, [[lingwa]] li tisfida t-[[traduzzjoni]], li probabbilment tintuża mill-għasafar. Huwa kiteb esejs futuroloġiċi dwar affarijiet bħall-evoluzzjoni possibbli tal-[[komunikazzjoni]] tal-massa ("The Radio of the Future"), it-trasport u l-abitazzjonijiet ("Ourselves and Our Buildings"). Huwa ddeskriva dinja fejn in-nies jgħixu u jivvjaġġaw f’kubi tal-ħġieġ mobbli li jistgħu jeħlu ma’ oqfsa qishom skyscrapers, u li fihom l-għarfien uman kollu jista’ jiġi disseminat fid-dinja kollha permezz tar-radju u jintwera awtomatikament fuq skrins kbar b’għamla ta’ kotba enormi fit-toroq. Fl-1912, huwa ppubblika wkoll metodu għat-tbassir tal-avvenimenti storiċi; eżempju milli taha kien "il-waqgħa ta’ imperu fl-1917".<ref name=":0" /> Għalkemm Khlebnikov kien appoġġa r-[[Rivoluzzjoni Russa]] tal-1917 u kkondivida ħafna mill-viżjonijiet utopiċi tagħha, ix-xogħlijiet tiegħu ġew ikkritikati mis-[[Unjoni Sovjetika|Sovjetiċi]] peress li ma kinux jikkonformaw mal-istrutturi tar-[[realiżmu]] [[Soċjaliżmu|Soċjalista]].<ref>Cooke, Raymond (1987). ''Velimir Khlebnikov: A Critical Study''. Cambridge University Press. p. 2.</ref> [[Stampa:Velimir Khlebnikov by M. Larionov (1910).jpg|xellug|daqsminuri|[[Pittura]] ta’ Velimir Khlebnikov magħmula minn M. Larionov fl-1910]] Fl-1921, huwa seta’ jivvjaġġa lejn il-[[Iran|Persja]]; mimli eċitament mal-wasla tiegħu, huwa kiteb għadd ta’ poeżiji fejn irrakkonta avvenimenti eċitanti u dak li ra madwaru.<ref>Khlebnikov, Velimir (1985). Douglas, Charlotte (ed.). ''The King of Time: Selected Writings of the Russian Futurian''. Translated by Schmidt, Paul. Harvard University Press. p. 39.</ref> Huwa għamel ħbieb ukoll ma’ diversi dervixi. Khlebnikov kien imġiegħel imur lura r-Russja f’Awwissu ta’ dik is-sena. Fl-aħħar snin tiegħu, Khlebnikov kien imsaħħar mill-[[mitoloġija]] Slava u n-[[numeroloġija]] ta’ [[Pitagora]], u fassal "Tables of Destiny" (tabelli tad-destin) twal fejn iddekompona intervalli u dati storiċi f’funzjonijiet tan-numri 2 u 3. Khlebnikov miet waqt li kien mistieden f’dar ħabib tiegħu, [[Pyotr Miturich]], ħdejn Kresttsy, f’Ġunju 1922. Ma kien hemm l-ebda dijanjosi medika tal-aħħar marda tiegħu; huwa kien ibati mill-kankrena u l-paraliżi (milli jidher ma kienx irkupra l-użu ta’ riġlejh wara li ddaħħal l-isptar ta6 Kharkov fl-1920), u ġie ssuġġerit li huwa miet minn avvelenament tad-[[demm]] jew sepsi.<ref>''Collected Works of Velimir Khlebnikov: Letters and Theoretical Writings'' (Harvard University Press, 1987; <nowiki>ISBN 0674140451</nowiki>), p. 33, n. 98.</ref> [[Pjaneta]] minuri, 3112 Velimir, ġiet imsejħa għalih. Din ġiet skoperta mill-[[Astronomija|astronomu]] Sovjetiku [[Nikolai Stepanovich Chernykh]] fl-1977.<ref>Lutz Schmadel (2003). ''Dictionary of Minor Planet Names'' (5 ed.). Springer. ISBN <bdi>3-540-00238-3</bdi>.</ref> == Xogħlijiet == ; Poeżiji twal * 1910: “Snake Train” * 1913: Prologu għall-opra Futurista ''Victory over the Sun'' ; Reċti * 1912: ''The Little Devil''<ref>{{Ċita web|url=https://www.wdl.org/en/item/9556/|titlu=Creations, 1906–1908|data=1912|sit=www.wdl.org|data-aċċess=2021-06-28}}</ref> ; Kotba * 1912: ''Teacher and Student. Conversation''<ref>{{Ċita web|url=https://www.wdl.org/en/item/9604/|titlu=Teacher and Student. Conversation|data=1912|sit=www.wdl.org|data-aċċess=2021-06-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210628062053/https://www.wdl.org/en/item/9604/|arkivju-data=2021-06-28|url-status=dead}}</ref> * 1914: ''Roar! Gauntlets, 1908–1914''<ref>{{Ċita web|url=https://www.wdl.org/en/item/9555/|titlu=Roar! Gauntlets, 1908–1914|data=1914|sit=www.wdl.org|data-aċċess=2021-06-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210620153939/https://www.wdl.org/en/item/9555/|arkivju-data=2021-06-20|url-status=dead}}</ref> * 1915: ''Death’s Mistake'' * 1921: Washerwoman u poeżiji oħra * 1922: ''Zangezi (сверхповесть)'' ; Proġett tar-Radju * 1921: ''The Radio of the Future''<ref>{{Ċita web|url=https://www.last.fm/music/Velimir+Khlebnikov/_/The+Radio+of+the+Future+%2528radio+project,+1921%2529|titlu=The Radio of the Future (radio project, 1921) — Velimir Khlebnikov|sit=Last.fm|lingwa=en|data-aċċess=2021-06-28}}</ref> ; Stejjer qosra * 1913: “Nikolai”<ref>Brown, Clarence (1993-01-01). ''The Portable Twentieth-century Russian Reader''. Penguin. ISBN <bdi>9780142437575</bdi>.</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Khlebnikov, Velimir}} [[Kategorija:Poeti Russi]] [[Kategorija:Kittieba Russi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1885]] [[Kategorija:Mietu fl-1922]] [[Kategorija:Disinjaturi]] kskrydlxwrbgywg95lb80ncfe4o5j84 0 26958 328912 299291 2026-03-29T03:25:01Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328912 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Martinu I ta' Sqallija''', magħruf ukoll bħala '''Martinu ż-Żgħir''' jew '''Martinu d'Aragona''' (twieled f'[[Barċellona]] fl-1374 – miet f'[[Cagliari]] fil-25 ta' Lulju 1409), kien re konsorti ta' [[Sqallija]] (jew ta' Trinacria) mill-1390 sal-1401 u re ta' Sqallija mill-1401 sal-1409.<ref>Francesco Aprile: Della cronologia universale della Sicilia, Palermo, 1725, p.207.</ref> == Bijografija == Missier Martinu kien ir-re futur [[Martinu II ta' Aragona]], u n-nanniet tiegħu kienu r-Re Pietru IV ta' Aragona u Eleanora ta' Sqallija. Fi Frar 1390 huwa żżewweġ lir-Reġina Marija ta' Sqallija<ref>{{Ċita web|url=http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/sizilien/maria_koenigin_1402.html|titlu=maria_koenigin_1402|data=2004-08-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20040820055312/http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/sizilien/maria_koenigin_1402.html|arkivju-data=2004-08-20|url-status=bot: unknown}}</ref>, li twieldet fl-1362/1363. Fl-1392 reġa' lura f'Sqallija ma' martu, flimkien ma' forza militari, u rebaħ kontra grupp ta' baruni li kienu qed jopponuh. Fl-1394, il-koppja kellha l-uniku wild tagħha, Pietru, il-prinċep eredi ta' Sqallija, li miet fl-1400. Martinu rrenja fi Sqallija flimkien ma' martu sa [[Mewt|mewtha]] f'Lentini fil-25 ta' Mejju 1401. Dak iż-żmien, huwa rripudja t-Trattat ta' Villeneuve (1372) u rrenja fi Sqallija waħdu. Wara mewtu fl-1409 f'Cagliari, fil-gżira ta' [[Sardenja]], missieru, li sa dak iż-żmien kien sar ir-re ta' Aragona, irrenja fi Sqallija bħala Martinu II.<ref>{{Ċita web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/ARAGON%20%26%20CATALONIA.htm#AlfonsoIVdied1336B|titlu=ARAGON KINGS|sit=fmg.ac|data-aċċess=2021-07-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171201042930/http://fmg.ac/Projects/MedLands/ARAGON%20%26%20CATALONIA.htm#AlfonsoIVdied1336B|arkivju-data=2017-12-01|url-status=dead}}</ref> Wara l-mewt ta' Marija, Martinu I ż-Żgħir reġa' żżewweġ bi prokura f'[[Catania]] fil-21 ta' Mejju 1402 u fis-26 ta' Diċembru 1402 kien preżenti biex jiżżewwweġ lil [[Blanca I ta' Navarra]], li kienet il-werrieta tal-familja Evreux u r-reġina futura ta' [[Navarra]], u miegħu kellha iben wieħed, Martin, fl-1403, li miet f'[[Valencia]] fl-1407. L-ebda wild miż-żewġ żwiġijiet tiegħu ma għexu iktar mit-tfulija; minkejja dan, kellu iben barra ż-żwieġ ma' [[Tarsia Rizzari]], imwielda fi Sqallija, Fadrique ta' Aragona, il-Konti ta' Luna u Ejerica u Sinjur ta' Segorbe, li twieled bejn l-1400 u l-1403. Martin II pprova jagħmlu s-suċċessur tiegħu fl-Imperu Aragoniż. Iżda l-isforz tiegħu ma rnexxiex, u Fadrique ġie miċħud is-suċċessjoni mill-Patt ta' Caspe. Fadrique żżewweħ lil [[Violante Luisa de Mur]] u miet f'Urena fl-1438.<ref>{{Ċita web|url=http://genealogy.euweb.cz/barcelona/barcelona2.html#A4#ES|titlu=Barcelona 2|sit=genealogy.euweb.cz|data-aċċess=2021-07-25}}</ref> [[Stampa:Maria I regina di sicilia.jpg|xellug|daqsminuri|176x176px|Ir-Reġina Marija I ta' Sqallija]] Barra minn hekk, Martinu I kellu wkoll tifla barra ż-żwieġ ma' Agata de Pesce, magħrufa bħala Violante ta' Aragona u mwielda fi Sqallija, li mietet għall-ħabta tal-1428 u li żżewġet darbtejn: l-ewwel fl-1405 bħala t-tieni mara ta' [[Enrique Pérez de Guzmán]] (uħud isostnu li kienet in-namrata tiegħu biss), it-Tieni Konti de Niebla (1371–1436), u mbagħad lil kuġinuh [[Martín de Guzmán]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/aragon/martin_1_koenig_von_aragon_1410.html|titlu=martin_1_koenig_von_aragon_1410|data=2007-09-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070929133128/http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/aragon/martin_1_koenig_von_aragon_1410.html|arkivju-data=2007-09-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Martinu I ta' Sqallija mexxa t-truppi fil-konkwista ta' Sardenja fl-1409, u rebaħ b'mod deċiżiv kontra l-mexxej ta' Arborea fil-Battalja ta' Sanluri eżatt qabel mewtu. [[Stampa:MausoleoMartinoII.jpg|daqsminuri|327x327px|Il-Mawżolew ta' Martinu I ta' Sqallija]] Martinu I ta' Sqallija ġie midfun fil-[[Katidral]] ta' Cagliari fejn hemm Mawżolew iddedikat lilu. == Biblijografija == * G. Beccaria, ''Spigolature sulla vita privata di re Martino in Sicilia'', [[Palermo]], 1894. * M.R. Lo Forte Scirpo, ''C'era una volta una regina...Maria d'Aragona e Bianca di Navarra'', [[Napli]], 2003. * Guillaume Mollat, ''I papi di Avignone il grande scisma'', in ''Storia del mondo medievale'', vol. VI, 1999, pp. 531–568. * R. Altamira, [[Spanja]]'','' 1412-1516, in ''Storia del mondo medievale'', vol. VII, 1999, pp. 546–575. * Carmelina Urso, Lo strano caso di Agatuccia Pesci e Tarsia Rizzari: Due "nemiche" alla corte di Martino i di Sicilia (1374–1409), in Annali della facoltà di Scienze della formazione Università degli studi di Catania, vol. 2016, n. 15, pp. 19–36. * La politica ecclesiastica di Martino I in Sicilia, vol. 1, Palermo, Scuola Tip. Boccone del Povero, 1921. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1374]] [[Kategorija:Mietu fl-1409]] [[Kategorija:Monarki]] [[Kategorija:Sqallija]] dmw431xgb3zrm0buc6a1zekz21fd5oa 0 29394 328906 323385 2026-03-29T01:51:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328906 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|nationality=Malti}} '''Jack Mizzi''' huwa [[Plejer taċ-ċess (diżambigwazzjoni)|plejer]] taċ-[[ċess]] [[Malta|Malti]]. Twieled fis-17 ta' Mejju 2006 f'[[Malta]] u fl-2022 huwa [[Kampjonat Malti taċ-Ċess#Malta Open Championships|ċ-Champion Nazzjonali taċ-ċess ta' Malta]]. Huwa wkoll i[[Kampjonat Malti taċ-Ċess#Kampjonati tal- Malta Junior|ċ-Champion Nazzjonali tal-Juniors]], [[Kampjonat Malti taċ-Ċess#Kampjonati Rapidi ta’ Malta|iċ-Champion Nazzjonali tar-Rapid]] u [[Kampjonat Malti taċ-Ċess#Kampjonati Blitz ta’ Malta|ċ-Champion Nazzjonali tal-Blitz f'Malta]]<ref>{{Ċita web|url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Maltese_Chess_Championship|titlu=Il-kampjonat taċ-ċess Malti|sit=Wikipedia|lingwa=en}}</ref>. Mizzi huwa l-iżgħar plejer taċ-ċess li rebaħ il-Preliminari<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/this-12-year-old-boy-might-be-well-on-his-way-to-becoming-maltas-youngest-chess-champion/|titlu=WATCH: This 12-Year-Old Boy Might Be Well On His Way To Becoming Malta's Youngest Chess Champion|kunjom=Weenink|isem=Steffie|kunjom2=Weenink|isem2=Steffie|data=2019-03-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-12-13}}</ref> f'Malta meta kellu 13-il sena. Huwa kien imsejjaħ ċess "prodigy" mill-ġurnal online ''Malta Today'' fid-dokumentarju qasir tagħhom dwar Mizzi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/maltatoday/videos/from-the-fringe-the-chess-prodigy/629596231565529/|titlu=From The Fringe {{!}} The Chess Prodigy {{!}} Queen's Gambit, Alekhine's Defence, Caro-Kann and Trompowsky Attack... it's all part of the game for prodigy Jack Mizzi ♟ {{!}} By MaltaToday {{!}} Facebook|sit=www.facebook.com|lingwa=mt|data-aċċess=2022-12-13}}</ref> Mizzi ipparteċipa fil-Kampjonat Dinji taċ-Ċess taż-Żgħażagħ fir-Rumanija 2022. Huwa l-iżgħar plejer Malti li ngħata t-titolu ta' Candidate Master. == Karriera taċ-ċess == Mizzi beda jitgħallem [[Ċess|iċ-ċess]] fl-2016 fl-età ta' 10 snin. Id-debutt tiegħu f'kompetizzjonijiet tal-[[FIDE]] beda fil-Preliminari 2017<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr263361.aspx?lan=1&art=9&fed=MLT&snr=27|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Preliminaries 2017|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-13}}</ref> fejn kiseb il-klassifikazzjoni [[Sistema ta' klassifikazzjoni Elo|ELO]] inizjali ta' 1478. Fl-2017, sar il-Malta U-14 Rapid Junior Champion b'5 rebħiet minn 5 logħbiet u prestazzjoni ELO ta' 2068. Aktar tard dik is-sena, huwa rrappreżenta lil Malta fil-[[Kampjonat Ewropew taċ-Ċess taż-Żgħażagħ|Kampjonat Ewropew taż-Żgħażagħ taċ-Ċess]] (EYCC), l-ewwel turnew internazzjonali tiegħu<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr296074.aspx?lan=1&art=9&fed=MLT&turdet=YES&flag=30&snr=115|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - European Youth Chess Championship 2017|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-13}}</ref>. Fl-2018, sar il-Junior Champion tal-U14 għat-tieni darba. Huwa pparteċipa fil-Preliminari 2018<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr329385.aspx?lan=1&art=|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Preliminaries 2018|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-13}}</ref>, fejn spiċċa fit-tielet post u kkwalifika għall-ewwel darba għall-Kandidati 2018. Fis-Sajf 2018, Mizzi (ELO 1575) irrappreżenta lil Malta fil-[[Kampjonat Ewropew taċ-Ċess taż-Żgħażagħ]] fil-Latvja<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr367948.aspx?lan|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - European Youth Chess Championship O-12 - 2018|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-13}}</ref>, b'rebħa kontra Davidov Lazar (ELO 1763) mis-[[Serbja]]. [[File:Jack Mizzi at the Simultaneous Exhibition.jpg|thumb|Jack Mizzi fl-Esebizzjoni Simultanja ġewwa Birkirkara, 2018|alt=Jack Mizzi fl-Esebizzjoni Simultanja ġewwa Birkirkara, 2018]] F'Diċembru 2018, ta' 12-il sena, Mizzi ta wirja simultanja taċ-ċess fil-[[Birkirkara|Kunsill Lokali ta' Birkirkara]] li damet sagħtejn u nofs u li fiha lagħab kontra 13-il plejer u rebaħ il-logħob kollu . Huwa kklassifika fit-tieni post fit-tournament [[Ċess mgħaġġel#Blitz|Blitz]]<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr403035.aspx?lan=1&art=4|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - B'Kara Chess Challenge|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-13}}</ref> wara l-wirja. ===Rekord Nazzjonali ta' Malta=== Fl-2019, Mizzi kiser rekord ta' Malta bħala l-iżgħar plejer li rebaħ il-Preliminari<ref name=":0" /> bla telfa b'riżultat ta' 5.5/7. Dan ir-riżultat ikkwalifika lil Mizzi fil-Kandidati 2019 fejn spiċċa fil-15-il post. F'Marzu 2019, Mizzi lagħab għall-ewwel darba f'kampjonat tat-timijiet fi [[Sqallija]] fis-CIS 2019 u temm il-kampjonat bla telfa b'4/5 punti.<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr420615.aspx?lan=1&art=20&snr=33|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - CIS 2019 - Raggruppamento Promozione - Catania|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-13}}</ref> Fil-Kampjonati tal-Juniors 2019, Jack Mizzi spiċċa fl-ewwel post flimkien ma' Cosmin Alexa. Wara t-tie-breaks, Mizzi ingħata t-titlu ta' Junior Champion U-18<ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|titlu=Past Malta Junior Champions - Malta Chess Federation|data=2021-01-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210064254/https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref>. [[File:Jack Mizzi presented the trophy for winning the Preliminaries 2019 in December.jpg|thumb|Jack Mizzi jingħata t-trofew Tal Preliminari f'Diċembru 2019 minn Noel Grima|alt=Jack Mizzi jingħata t-trofew Tal Preliminari f'Diċembru 2019 minn Noel Grima]] Mizzi ipparteċipa fil-Kampjonati Ewropej taż-Żgħażagħ taċ-Ċess 2019 fi [[Bratislava]] b'rebħa importanti kontra Heldenbergh Nils mill-[[Belġju]]. Jack spiċċa fis-sitt post fit-tournament tal-[[Ċess mgħaġġel#Blitz|Blitz]]<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr461641.aspx?|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Friendly Blitz Tournament at EYCC 2019|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> li kien parti mill-avveniment. ===Era tal-pandemija tal-COVID=== F'Diċembru 2019 sal-bidu ta' Jannar 2020, Mizzi lagħab fl-ewwel turnew Open tiegħu barra minn xtutna fi [[Bad Schwanberg|Schwanberg]], l-[[Awstrija]] fejn kiseb 4 draws<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr430932.aspx?lan=1&art=9&fed=MLT&flag=30&snr=47|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - 3. Internationales Schilcherlandopen Gruppe A|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. Hu lagħab fl-avveniment [[Ċess mgħaġġel#Blitz|Blitz]] u kiseb prestazzjoni [[Sistema ta' klassifikazzjoni Elo|ELO]] ta' 2074<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr498085.aspx|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Silvesterblitzturnier|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. Mizzi ipparteċipa għall-aħħar darba fit-turnew taċ-ċess Interschool f'Marzu 2020 u rebħu b'7/7<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr523668.aspx?lan=1&art=1%20http:%20//chess-results.com/tnr523668.aspx?lan=1&art=1|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Interschools March 2020|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. Wara dan it-turnew, il- [[Federazzjoni Maltija taċ-Ċess]] [[Federazzjoni Maltija taċ-Ċess|(MCF)]] kif ukoll l-Unjoni Ewropea taċ-Ċess [[Unjoni Ewropea taċ-Ċess|(ECU)]] u l-Federazzjoni Dinjija taċ-Ċess [[FIDE|(FIDE)]] temmew ħesrem l-organizzazzjoni tat-turnewijiet kollha fuq il-bord minħabba [[Pandemija tal-COVID-19|l-pandemija tal-Covid]]. Fl-2020, [[Kampjonat Malti taċ-Ċess|il-kampjonati tal-Juniors ta' Malta]] kif ukoll [[Kampjonat Ewropew taċ-Ċess taż-Żgħażagħ|il-Kampjonati Ewropej taċ-Ċess taż-Żgħażagħ]] ma sarux minħabba l-pandemija. Biex tittaffa s-sitwazzjoni l-[[FIDE]], l-[[Unjoni Ewropea taċ-Ċess|ECU]] u [[Federazzjoni Maltija taċ-Ċess|l-MCF]] organizzaw sensiela ta' turnewijiet fuq l-Internet. Mizzi rrappreżenta lil Malta f'Diviżjoni 4 tal-"[[FIDE Online Chess Olympiad 2020]]" li saru għall-ewwel darba fl-2020. Mizzi kiseb 6.5/9 u kien l-aqwa plejer Malti. Dan irriżulta biex Malta tikkwalifika għal Diviżjoni 3. Mizzi kiseb 4.5/9 iżda dan ma kienx biżżejjed biex Malta tikkwalifika għall-fażi li jmiss. F'Lulju 2020, Malta illaxkat il-miżuri tal-Covid u l-[[Federazzjoni Maltija taċ-Ċess]] organizzat it-turnew tal-Kandidati, li fih Mizzi kiseb il-ħames post<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr530099.aspx?lan=1&art=1&rd=7|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Candidates 2020|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. Ftit wara, ċess fuq il-bord reġa' ġie pprojbit minħabba [[Pandemija tal-COVID-19|l-pandemija tal-COVID]]. [[File:Final-Online-Blitz-Grand-Prix-Points.jpg|thumb|Final-Online-Blitz-Grand-Prix-Points]] [[File:Final-Online-Rapid-Grand-Prix-Points.jpg|thumb|Final-Online-Rapid-Grand-Prix-Points]] Minn Jannar sa Mejju 2021, Mizzi lagħab u rebaħ kemm il-Blitz kif ukoll ir-Rapid Grand Prix, li kienu jikkonsistu f'sensiela ta' turnewijiet online organizzati mill-MCF, bħala sostitut taċ-ċess fuq il-bord matul il-pandemija. Il-[[Federazzjoni Maltija taċ-Ċess|MCF]] faħħret lil Jack għall-kisbiet tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grand-prix/|titlu=Blitz and Rapid Online Grand Prix - Malta Chess Federation|data=2021-01-05|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/april-online-rapid-tournament/|titlu=April online Rapid tournament - Malta Chess Federation|data=2021-04-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> [[File:Jack plays GM Socko in the Blitz tournament.jpg|thumb|Jack jilgħab ma' GM Socko fit-turnew Blitz|alt=Jack jilgħab ma' GM Socko fit-turnew Blitz]] Fis-Sajf tal-2021, xi Federazzjonijiet u organizzazzjonijiet taċ-ċess Ewropej, bdew jorganizzaw turnewijiet fuq il-bord. Fl-aħħar ta' Lulju 2021, Mizzi kien mistieden jilgħab fil-[[Polonja]] fit-turnew Kommemorattiv ta' Irene Warajomskiej. Minkejja riżultat ta' 5/9 b'telfa waħda, 2 rebħiet u 6 draws, l-ELO ta' Jack sofra tnaqqis ta' 55. Huwa pparteċipa wkoll fit-tournament tal-Blitz fejn iffaċċja lil GM [[Bartosz Soćko]]. Mizzi kien mistieden jilgħab għal ASD Pedone Isolano, klabb taċ-ċess ibbażat fi [[Sqallija]], fiċ-CIS2021. Jack kiseb tliet rebħiet, sofra telfa waħda, u fl-aħħar logħba kiseb draw<ref>{{Ċita web|url=https://www.vegaresult.com/orion-trn/www754/|titlu=CIS 2021 serie C 29_30_31|sit=www.vegaresult.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> li kien meħtieġ għall-"promozione". Għaldaqstant it-tim ġie promoss mis-Serie C għas-Serie B. === Kampjonati === L-MCF organizza l-Kandidati 2021 f'dik li kienet imlaqqma verżjoni "redux" wara li kellha tiġi skedata mill-ġdid minħabba l-pandemija.<ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/candidates-2021-redux/|titlu=Candidates 2021 redux - Malta Chess Federation|data=2021-10-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210052204/https://chessmalta.com/candidates-2021-redux/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> Mizzi spiċċa fit-tieni post fit-tournament, li tah post fl-aħħar stadju tal-Kampjonati. Mizzi pparteċipa fil-Kampjonati Junior 2021<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr566334.aspx?lan|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Sparkasse Malta Junior Championship 2021|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> u rebaħ it-titlu ta' Champion Junior U18 mingħajr telfa. Lagħab ukoll fil-kampjonat Ewropew tal-Blitz tan-Nazzjonijiet Żgħar (ESNA) f'Malta u ġab draw kontra ċ-Champion Dinjija Anzjana tan-Nisa, WGM Berend Elvira<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr595833.aspx?lan=1&art=9&fed=MLT&snr=16|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - ESNA Blitz 2021|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. Mizzi pparteċipa għall-ewwel darba u spiċċa fit-tielet post fl-aħħar fażi tal-kampjonati li saru minn Diċembru 2021 sa Jannar 2022<ref>{{Ċita web|url=https://sportsdesk.com.mt/2022/01/19/robert-zerafa-wins-malta-chess-championship/|titlu=Robert Zerafa wins Malta Chess Championship|kunjom=SportsDesk|data=2022-01-19|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr600642.aspx?lan=1&art=|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Finals 2021|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. F'Marzu 2022, ta' 16-il sena, Mizzi sar il-Junior Champion (U20) taċ-Ċess ta' Malta<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr614873.aspx?lan=1&art=1&rd=7Champion|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Malta Junior Championship 2022|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> b'6.5/7. Aktar tard dik is-sena, huwa spiċċa fl-għaxar post fil-Kandidati 2022<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr651813.aspx|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Candidates 2022|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. Huwa kiseb tliet rebħiet, draw, u tliet telfiet. Ir-rebħa ta' Mizzi tal-Kampjonat tal-Juniors U-20 kisbitlu post fit-Tim Nazzjonali Malti taċ-Ċess. Għaldaqstant, f'Awwissu 2022, Jack ipparteċipa għall-ewwel darba<ref>{{Ċita web|url=https://sportsdesk.com.mt/2022/08/06/maltese-national-teams-halfway-through-the-44th-chess-olympiad/|titlu=Maltese national teams halfway through the 44th Chess Olympiad|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2022-08-06|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> fl-[[L-44 Olimpijadi taċ-Ċess|44 Edizzjoni tal-Olimpjadi taċ-Ċess]] li saru f'[[Chennai]], [[Indja]] fejn Mizzi kiseb 3 rebħiet u draw. Mizzi lagħab fil-Kampjonat Dinji taċ-Ċess taż-Żgħażagħ li sar f'Mamaia, ir-[[Rumanija]] matul Settembru 2022. Huwa kiseb 3 rebħiet, 2 draws u 6 telfiet. [[File:Jack won against IM Fred Berend in the European Small Nations Championship.jpg|thumb|Jack rebaħ lil IM Fred Berend fil-Kampjonat Ewropew tan-Nazzjonijiet iż-Żgħar|alt=Jack rebaħ lil IM Fred Berend fil-Kampjonati Ewropej tal-pajjiżi ż-Żgħar]] F'Ottubru 2022, Mizzi rrappreżenta lil Malta fir-4 Kampjonat Ewropew tan-Nazzjonijiet iż-Żgħar li saru fil-[[Liechtenstein]] fejn spiċċa fil-ħames post, <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/cess-jack-mizzi-jippartecipa-fil-kampjonat-esna/|titlu=Ċess: Jack Mizzi jipparteċipa fil-Kampjonat ESNA|kunjom=Sport|isem=minn TVM|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2022/10/05/cess-rizultat-prestigjuz-ghal-jack-mizzi-fil-kampjonat-tal-ensa-f-liechtenstein/|titlu=Ċess: Riżultat prestiġjuż għal Jack Mizzi fil-Kampjonat tal-ESNA f'Liechtenstein|data=2022-10-05|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2022-12-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/jack-mizzi-jikklassifika-fil-hames-post-fil-kampjonat-tac-cess-tal-pajjizi-z-zghar-ghall-ewropa/|titlu=Jack Mizzi jikklassifika fil-ħames post fil-Kampjonat taċ-Ċess tal-Pajjiżi ż-Żgħar għall-Ewropa - ONE|data=2022-10-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221108100853/https://one.com.mt/jack-mizzi-jikklassifika-fil-hames-post-fil-kampjonat-tac-cess-tal-pajjizi-z-zghar-ghall-ewropa/|arkivju-data=2022-11-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.chessbase.com/post/lance-henderson-wins-european-small-nations-2022|titlu=Lance Henderson wins European Small Nations Championship|data=2022-10-03|sit=Chess News|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>u kiseb144 punt ELO. Huwa kiseb rebħiet kontra IM Berend Fred (ELO 2300) u FM Michaelides Konstantinos (ELO 2304). Fl-aħħar t'Ottubru 2022 Mizzi ipparteċipa fil-Kampjonat Dinji tad-Dilettanti taċ-Ċess<ref>{{Ċita web|url=https://malta2022.net/|titlu=World Amateur Chess Championships 2022|sit=World Amateur Chess Championships 2022|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221207233456/https://malta2022.net/|arkivju-data=2022-12-07|url-status=dead}}</ref> li saru f'Malta u li kienu inawgurati mill-President tal-FIDE, Arkady Dvorkovich <ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/dvorkovich-visits-malta/|titlu=FIDE President Arkady Dvorkovich visits Malta - Malta Chess Federation|data=2022-10-22|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210061351/https://chessmalta.com/dvorkovich-visits-malta/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref>. Mizzi spiċċa ir-4<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr688140.aspx?lan=1&art=4&fed=IND|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Malta blitz|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> fit-turnew Blitz li kien parti minn dawn il-kampjonati. Lagħab fil-kategorija U-2300 tal-avveniment ewlieni taċ-ċess klassiku fejn rebaħ tliet logħbiet,<ref>{{Ċita web|url=http://chess-results.com/tnr669871.aspx?lan=1&art=9&fed=MLT&turdet=NO&flag=30&snr=44|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - World Amateur Chess Championships 2022 - U2300|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> inkluż rebħa kontra l-Amerikani Alex Cherniak (ELO 2246), u kiseb żewġ draws. Huwa sofra erba' telfiet, kollha kontra plejers ta' ELO ogħla. Fil-bidu tal-Kampjonati Dinji tad-Dilettanti taċ-ċess 2022, il-klassifikazzjoni ELO ta' Mizzi kienet 1808. Wara dan it-tournament, l-ELO tiegħu żdied b'251 f'perjodu wieħed li rriżulta f' ELO ta' 2059<ref>{{Ċita web|url=https://ratings.fide.com/calculations.phtml?id+number=5602521&period=2022-11-01&rating=0|titlu=Mizzi, Jack MLT Individual Calculations Chess Ratings FIDE|sit=ratings.fide.com|data-aċċess=2022-12-14}}</ref>. F'Diċembru 2022, Jack sar iċ-[[Kampjonat Malti taċ-Ċess#Kampjonati Rapidi ta’ Malta|Champion Nazzjonali taċ-Ċess Rapidu]] u ċ-[[Kampjonat Malti taċ-Ċess#Kampjonati Blitz ta’ Malta|Champion Nazzjonali taċ-Ċess Blitz]] wara li rebaħ żewġ kampjonati Nazzjonali f' jum wieħed<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|titlu=Chess: Jack Mizzi jirbaħ żewġ titli nazzjonali f’ġurnata waħda - ONE|data=2022-12-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210161822/https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2022/12/05/jack-mizzi-inkurunat-champion-nazzjonali-tac-chess/|titlu=Jack Mizzi inkurunat Champion nazzjonali taċ-Chess|data=2022-12-05|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2022-12-14}}</ref> . F'Marzu 2023, Mizzi rebaħ il-kampjonat junior għat-tieni sena konsekuttiva<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/jack-mizzi-jirbah-il-junior-chess-championships/|titlu=Jack Mizzi jirbaħ il-Junior Chess Championships|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2023-03-23|lingwa=MT|data-aċċess=2024-03-18}}</ref>. Mizzi waqqaf rekord nazzjonali u x'aktarx mondjali meta fl-2023 rebaħ il-kampjonat Nazzjonali tal-Blitz b'riżultat perfett ta' 9-0. B'hekk Mizzi sar l-iżgħar plejer taċ-ċess li qatt rebaħ kampjonat Nazzjonali taċ-ċess b' riżultat perfett fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2023/10/06/jack-mizzi-in-record-run-at-the-malta-blitz-chess-championship/|titlu=Jack Mizzi in record run at the Malta Blitz Chess Championship|kunjom=SportsDesk|data=2023-10-06|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-18}}</ref> Dan ir-riżultat fisser li Mizzi sar iċ-Champion Nazzjonali taċ-ċess Blitz għat-tieni sena konsekuttiva. F' Marzu 2024, Mizzi rebaħ il-kampjonat junior għat-tielet sena konsekuttiva.<ref>{{Ċita web|url=https://chess-results.com/tnr899599.aspx?lan=1&art=1&rd=7&fed=MLT|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Junior Championships U14-U20s 2024|sit=chess-results.com|data-aċċess=2024-03-18}}</ref> === Il-Kampjonat Nazzjonali === F'Ottubru 2024 Mizzi rebaħ il-[[Ċess|kampjonat Nazzjonali taċ-ċess]] fl-età ta' tmintax -il sena biex b'hekk sar l-iżgħar persuna li qatt rebaħ il-kampjonat dan is-seklu. Mizzi ma tilifx logħba u kiseb 8 punti minn 10 logħbiet, wara li rebaħ 6 logħbiet u qasam il-punti f'erba' logħbiet oħra<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/jack-mizzi-champion-nazzjonali-tac-cess-2024/|titlu=Jack Mizzi Champion Nazzjonali taċ-Ċess 2024|kunjom=Buhagiar|isem=Clinton|data=3 ta' Novembru 2024|sit=One News|lingwa=MT|data-aċċess=4 ta' Novembru, 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250221032941/https://one.com.mt/jack-mizzi-champion-nazzjonali-tac-cess-2024/|arkivju-data=2025-02-21|url-status=dead}}</ref>. Jack qabeż il-barriera Elo ta' 2200 għax kiseb Elo ta' 2214 wara l-kampjonat<ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/jack-mizzi-is-malta-2024-chess-champion/|titlu=Jack Mizzi is Malta 2024 Chess Champion|kunjom=MCF|data=3 ta' Novembru, 2024|sit=Malta Chess Federation|lingwa=en|data-aċċess=4 ta' Novembru, 2024}}</ref>. ==Referenzi== {{referenzi}} {{L-ewwel bil-Malti}} {{DEFAULTSORT:Mizzi, Jack}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-2006]] [[Kategorija:Ċess]] [[Kategorija:Sportivi Maltin]] 7m4ls78o7puzob62nfq9v8nshjzxdki 0 29415 328908 325949 2026-03-29T02:05:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328908 wikitext text/x-wiki Il'''-Kampjonat Malti taċ-Ċess''' huwa l-kampjonat annwali taċ-[[ċess]] [[Malta|f'Malta]] li jiddetermina ċ-champion nazzjonali. Fil-bidu kien jikkonsisti f’Kampjonat Miftuħ (''Open Tournament''). Issa l-kampjonat jinkludi wkoll il-Kampjonat tal-Juniors (Żgħażagħ), il-Kampjonat tar-Rapid u l-Kampjonati tal-Blitz. Iċ-Champion Nazzjonali tal-kampjonat taċ-Ċess huwa [[Jack Mizzi]]. [[Jack Mizzi]] għandu t-3 titli Nazzjonali l-oħra: Champion Nazzjonali Junior (taż-żgħażagħ), Champion Nazzjonali Rapid u Champion Nazzjonali Blitz. == Malta Open Championships == L-ewwel kampjonat miftuħ (open) sar fl-1923 u ntrebaħ minn [[Oscar Serracino-Inglott]] . Harry Camilleri rebaħ il-kampjonat rekord ta’ tmintax-il darba: l-ewwel darba fl-1965 u l-aħħar darba fl-2005, fl-età ta’ 72 sena. Iċ-Champion attwali tal-Malta Open Chess huwa [[Jack Mizzi]]. : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ <ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/malta-champions/|titlu=Kampjonati Maltin taċ-Ċess|lingwa=en-US}}</ref> !Rebbieħa femminili |- |1 |1923 |{{sortname|Oscar|Serracino-Inglott}} |- |2 |1925 |{{sortname|Oscar|Serracino-Inglott}} |- |3 |1926 |{{sortname|Oscar|Serracino-Inglott}} |- |4 |1927 |{{sortname|Erin|Serracino-Inglott}} |- |5 |1928 |{{sortname|Erin|Serracino-Inglott}} |- |6 |1930 |{{sortname|Erin|Serracino-Inglott}} |- |7 |1934 |{{sortname|John|Soler}} |- |8 |1935 |{{sortname|Carmelo|Frisk}} |- |9 |1936 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |10 |1937 |{{sortname|Frank|Ellul}} |- |11 |1938 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |12 |1939 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |13 |1940 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |14 |1946 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |15 |1948 |{{sortname|John|Soler}} |- |16 |1949 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |17 |1950 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |18 |1953 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |19 |1954 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |20 |1955 |{{sortname|Guze|Mifsud Bonnici}} |- |21 |1956 |{{sortname|John|Soler}} |- |22 |1957 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |23 |1958 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |24 |1959 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |25 |1960 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |26 |1961 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |27 |1962 |{{sortname|Claude|Sollars}} |- |28 |1963 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |29 |1964 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |30 |1965 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |31 |1966 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |32 |1967 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |33 |1968 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |34 |1969 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |35 |1970 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |36 |1971 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |37 |1972 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |38 |1973 |{{sortname|Adriano|Gouder}} |- |39 |1974 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |40 |1975 |{{sortname|Adriano|Gouder}} |- |41 |1976 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |42 |1977 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |43 |1978 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |44 |1979 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |45 |1980 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |46 |1981 |{{sortname|Harry|Camilleri}} <br /> {{sortname|Joseph|Gauci}} |- |47 |1982 |{{sortname|Josef|Lauri}} |- |48 |1983 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |49 |1984 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |50 |1985 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |51 |1986 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |52 |1987 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |53 |1988 |{{sortname|Conrad|Thake}} |- |54 |1989 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |55 |1990 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |56 |1991 |{{sortname|Peter|Sammut Briffa}} |- |57 |1992 |{{sortname|Stefan|Camilleri}} |- |58 |1993 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |59 |1994 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |60 |1995 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |61 |1996 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |62 |1997 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |63 |1998 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |64 |1999 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |65 |2000 |{{sortname|David|Cilia Vincenti}} |- |66 |2001 |{{sortname|Peter|Sammut Briffa}} |- |67 |2002 |{{sortname|Peter|Sammut Briffa}} |- |68 |2003 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |69 |2004 |{{sortname|Andrew|Borg}} |- |70 |2005 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |71 |2006 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |72 |2007 |{{sortname|Patrick|Zerafa}} |- |73 |2008 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |74 |2009 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |75 |2010 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |76 |2011 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |77 |2012 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |78 |2013 |{{sortname|Joseph|Gauci}} |- |79 |2014 |{{sortname|Joseph|Gauci}} |- |80 |2015 |{{sortname|Colin|Pace}} |{{sortname|Oana|Caruana Pulpan}} <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr192822.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2015]</ref> |- |81 |2016 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |82 |2017 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |83 |2018 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |84 |2019 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |{{sortname|Oana|Caruana Pulpan}} <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr464910.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2019]</ref> |- |85 |2020 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |86 |2021 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |87 |2022 |{{sortname|David|Cilia Vincenti}} |{{sortname|Jamie|Farrugia}} <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr669844.aspx?lan=2&art=1&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2022]</ref> |- |88 |2023 |{{sortname|Colin|Pace}} |{{sortname|Jamie|Farrugia}} <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr814320.aspx?lan=2&art=1&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2023]</ref> |- |89 |2024 |{{sortname|Jack|Mizzi}} |- |90 |2025 |{{sortname|Jack|Mizzi}} <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr1235425.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO 90.Kampjonat Malti]</ref> |{{sortname|Oana|Caruana Pulpan}} <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr1151860.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2025]</ref> |- |} == Kampjonati Rapidi ta’ Malta == Mill-2017, il-Federazzjoni Maltija taċ-Ċess bdiet torganizza l-Kampjonat Nazzjonali tar-Rapid Malti. Fl-2021 minflok il-logħob fuq il-bord sar online Rapid Gran Prix u dan intrebaħ minn [[Jack Mizzi]]. <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grandprix/|titlu=Il-Gran Prix tal-Blitz u Rapid|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230130201936/https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grandprix/|arkivju-data=2023-01-30|url-status=dead}}</ref> Iċ-champion tar-Rapid tal-Malta 2022 kien [[Jack Mizzi]]. : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ |- |1 |2017 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |2 |2018 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |3 |2019 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |4 |2021 |[[Jack Mizzi]] |- |5 |2022 |[[Jack Mizzi]] |} == Kampjonati Blitz ta’ Malta == Mill-2017, il-Federazzjoni Maltija taċ-Ċess bdiet torganizza l-Kampjonat Nazzjonali Malti tal-Blitz. Fl-2021, minflok il-kampjonat fuq il-bord sar Blitz Gran Prix ''online'' u dan intrebaħ minn [[Jack Mizzi]]<ref name=":2" />. Iċ-champion tal-Malta Blitz tal-2023 kien [[Jack Mizzi]]. : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ |- |1 |2017 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |2 |2018 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |3 |2019 |{{sortname|Matthew|Fleri}} |- |3 |2021 |{{sortname|Jack|Mizzi}} |- |4 |2022 |{{sortname|Jack|Mizzi}} |} == Kampjonati tal- Malta Junior == L-ewwel '''Malta Junior Championship''' sar fl-1946 iżda l-Malta Chess Federation għandha biss rekords sa mill-1987. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|titlu=Champions Junior Passati|sit=Chess Malta|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210064254/https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> Il-Malta Junior Champion renjanti huwa [[Jack Mizzi]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/16-year-old-jack-mizzi-makes-waves-at-international-chess-tournament|titlu=16-year-old Jack Mizzi makes waves at international chess tournament|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://chess-results.com/tnr614873.aspx?lan=1|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Malta Junior Championship 2022|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-15}}</ref> : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ |- |1 |1987 |Duncan Vella |- |2 |1988 |Joseph Stafrace |- |3 |1989 |Joseph Stafrace |- |4 |1990 |Joseph Stafrace |- |5 |1991 |Duncan Vella |- |6 |1992 |Timothy Mifsud |- |7 |1993 |Timothy Mifsud |- |8 |1994 |Timothy Mifsud |- |9 |1995 |Peter Pullicino |- |10 |1996 |David Cilia Vincenti |- |11 |1997 |Colin Pace |- |12 |1998 |Timothy Mifsud |- |13 |1999 |Colin Pace |- |14 |2000 |Daniel Abela |- |15 |2001 |Daniel Abela |- |16 |2002 |Daniel Abela |- |17 |2003 |Charles Sinn |- |18 |2004 |Mark Cardona |- |19 |2005 |Mark Cardona |- |20 |2006 |Mark Cardona |- |21 |2007 |Robert Zerafa |- |22 |2008 |Robert Zerafa |- |23 |2009 |Robert Zerafa |- |24 |2010 |Andre Xuereb |- |25 |2011 |Jake Darmanin |- |26 |2012 |Jake Darmanin |- |27 |2013 |Jake Darmanin |- |28 |2014 |Jake Darmanin |- |29 |2015 |Jurgen Grima |- |30 |2016 |Jamie Farrugia |- |31 |2017 |Steve Mizzi |- |32 |2018 |Matthew Fleri |- |33 |2019 |Cosmin Alexa |- |34 |2021 |Matthew Fleri |- |35 |2022 |[[Jack Mizzi]] |- |36 |2023 |[[Jack Mizzi]] |- |37 |2024 |[[Jack Mizzi]] |} == Links Oħra == * Fit-18-il rebħa ta’ Harry Camilleri [https://web.archive.org/web/20110722222811/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=23524 The Malta Independent] ==Referenzi== [[Kategorija:Ċess]] kvijz1zkte2ynr1xuj3tley1g3gmnm0 0 29485 328903 323332 2026-03-29T00:13:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328903 wikitext text/x-wiki {{Infobox federazzjoni sportiva‎ | isem = Malta Chess Federation | logo = | daqs_logo = 125px | fundazzjoni = 1923 | pajjiż = Malta | konfederazzjoni = [[FIDE]] (mill-1959) | konfederazzjoni2 = [[ECU]] | president = [[Geoffrey Borg]] | viċi-president= Duncan Vella | sit_uffiċjali = http://chessmalta.com }} '''Il-Malta Chess Federation''' (magħrufa wkoll bħala MCF u bil-Malti: Il- ''Federazzjoni Maltija taċ-Ċess'' ) hija l-korp governattiv għall-kompetizzjoni taċ-[[ċess]] [[Malta|f'Malta]] u tirrappreżenta lil Malta fil-[[FIDE]], il-Federazzjoni Dinjija taċ-Ċess <ref>{{Ċita web|url=https://ratings.fide.com/fide_directory.phtml?country=MLT&list=884|titlu=Direttorju FIDE: Malta / Malta Chess Federation|kunjom=FIDE|sit=ratings.fide.com}}</ref> . L-MCF ma tamministrax sistema ta' klassifikazzjoni nazzjonali uffiċjali iżda tistrieħ fuq is-sistema ta' klassifikazzjoni Internazzjonali [[Sistema ta' klassifikazzjoni Elo|Elo]] amministrata mill-[[FIDE]]. L-MCF tagħti titli nazzjonali, fosthom il-Malta Open Chess Champion, il-Malta Junior Chess Champion, il-Malta Rapid Chess Champion u l-Malta Blitz Champion. L-MCF twaqqfet u ġiet inkorporata f’Malta fl-1923. Hija organizzazzjoni bla skop ta’ qligħ li għandha kwartjieri ġenerali fil-Ħandaq, Ħal Qormi, Malta. == Storja == Skont l-MCF, iċ-ċess f’Malta beda fis-snin 1800 <ref name=":1">{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/history/|titlu=Timeline of the History of Chess in Malta|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221228004227/https://chessmalta.com/history/|arkivju-data=2022-12-28|url-status=dead}}</ref> . Fis-snin tmenin, [[Leone Benjacar]], dilettant taċ-ċess, irreġistra l-ewwel problemi u artikli taċ-ċess tiegħu. <ref name=":0">{{Ċita aħbar|kunjom=Farrugia|isem=Joseph|data=1980|titlu=DETAILED INFORMATION ABOUT NEW ISSUES: CHESS OLYMPIAD ISSUE|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/83083/1/JMPS11%281%29A4.pdf|paġna=19}}</ref> Plejers oħra Maltin bħal Monreale, Marich, Ghio, Preziosi, Cesareo u Monpalap Depiro bdew jiltaqgħu u jilagħbu logħbiet u tournaments li għadhom jeżistu logħob tagħhom sal-lum. <ref name=":1" /> Huwa maħsub li Benjacar kien waqqaf klabb taċ-ċess fil-Belt Valletta matul il-perjodu 1880 u 1893. <ref name=":1" /> [[Erin Serracino Inglott]] waqqaf l-Assoċjazzjoni Maltija taċ-Ċess fl-1923, wara li bena fuq il-ħidma ta' Benjacar. L-MCF saret membru tal-[[FIDE]] fl-1959 wara r-rakkomandazzjoni ta' Max Euwe. <ref name=":0" /> L-MCF organizzat l-24 Olimpijadi taċ-Ċess fl-1980 <ref>{{Ċita web|url=https://www.olimpbase.org/1980/1980in.html|titlu=24th Chess Olympiad: La Valletta 1980|sit=www.olimpbase.org|lingwa=En|data-aċċess=2022}}</ref> . == Kampjonati Nazzjonali == L-MCF hija responsabbli mill-organizzazzjoni tal- [[Kampjonat Malti taċ-Ċess|Kampjonati Maltin taċ-Ċess]]. Dawn jikkonsistu fil-Kampjonati Open, il-Kampjonati Rapidi, il-Kampjonati Blitz u l-Kampjonati tal-Juniors. Fl-2022, il-Malta Open Championship intrebaħ minn [[David Cilia Vincenti]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/david-cilia-vincenti-crowned-malta-chess-champion.981890|titlu=David Cilia Vincenti crowned as Malta chess champion|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb}}</ref> . Fl-2022, il-Kampjonat tal-Malta Rapid Chess intrebaħ minn [[Jack Mizzi]] <ref name=":3">{{Ċita web|url=https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|titlu=CHESS: JACK MIZZI JIRBAĦ ŻEWĠ TITLI NAZZJONALI F’ĠURNATA WAĦDA|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210161822/https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2022/12/05/jack-mizzi-inkurunat-champion-nazzjonali-tac-chess/|titlu=Jack Mizzi inkurunat Champion nazzjonali taċ-Chess|sit=NETnews|lingwa=mt-MT}}</ref> . Fl-2022 il-Kampjonat tal-Malta Blitz Chess intrebaħ minn [[Jack Mizzi]] <ref name=":3" /> <ref name=":2" /> . Fl-2022 il-Kampjonat Malti taċ-Ċess Junior intrebaħ minn [[Jack Mizzi]] <ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|titlu=Past Malta Junior Champions|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210064254/https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> . === [[Pandemija tal-COVID-19|Pandemija tal-Covid]] === Fl-2021, l-MCF organizzat Blitz u Rapid Gran Prix li ntlagħbu online. Dan għaliex iċ-ċess fuq il-bord ġie pprojbit bħala riżultat tal-[[pandemija tal-COVID-19]] . Kemm il-Blitz Gran Prix kif ukoll ir-Rapid Gran Prix intrebħu minn [[Jack Mizzi]]. <ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grandprix/|titlu=Jack Mizzi wins Rapid and Blitz Grand Prix in style|kunjom=Malta Chess Federation|sit=Chess Malta.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230130201936/https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grandprix/|arkivju-data=2023-01-30|url-status=dead}}</ref> ==Referenzi== [[Kategorija:Ċess]] [[Kategorija:Sport]] [[Kategorija:Organizzazzjonijiet]] q4apkrdhh3ilwxjjqeikzt8mos49eaz 0 29872 328920 315044 2026-03-29T05:19:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328920 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Pécs''' (pronunzja: /peɪtʃ/ ''PAYTCH'', bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]]: [peːt͡ʃ]; bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]]: ''Pečuh''; bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Fünfkirchen'', pronunzjata [fʏnfˈkɪʁçn̩]; magħrufa wkoll b'ismijiet oħra) hija l-ħames l-ikbar belt fl-[[Ungerija]], u tinsab fuq ix-xaqlibiet tal-muntanji Mecsek fil-Lbiċ tal-pajjiż, qrib il-fruntiera mal-[[Kroazja]] u mas-[[Serbja]]. Hija ċ-ċentru amministrattiv u ekonomiku tal-Kontea ta' Baranya, u s-sede tad-Djoċesi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] Rumana ta' Pécs. Il-belt tmur lura għal żmien il-qedem, ġiet insedjata miċ-Ċeltiċi u mir-[[Imperu Ruman|Rumani]], u saret sede episkopali fi żmien l-Ungerija [[Medjuevu|Medjevali]] bikrija. Għandha l-eqdem università fil-pajjiż u hija waħda miċ-ċentri [[Kultura|kulturali]] ewlenin tal-Ungerija. Il-belt għandha wirt kulturali rikk minn żmien l-okkupazzjoni [[Imperu Ottoman|Ottomana]] li damet 150 sena. Storikament il-belt kienet u għadha multietnika fejn bosta kulturi interaġixxew matul 2,000 sena ta' [[storja]]. Dan l-aħħar, il-belt ġiet rikonoxxuta għall-wirt kulturali tagħha, u ġiet imsemmija bħala waħda mill-bliet [[Kapitali Ewropea tal-Kultura|Kapitali Ewropej tal-Kultura]]. == [[Etimoloġija]] == L-iżjed isem bikri għat-territorju kien l-isem [[Imperu Ruman|Ruman]] ta' ''Sopianæ''. L-isem x'aktarx oriġina mill-plural tal-kelma Ċeltika ''sop'' li tfisser "marġ". Kuntrarjament għat-twemmin popolari, l-isem ma kienx jirreferi għal belt unika, u ma hemm l-ebda traċċa ta' ħajt madwar il-belt mill-era Rumana bikrija, imma mis-seklu 4 biss. Il-belt Medjevali ssemmiet għall-ewwel darba fit-871 bl-isem ta' ''Quinque Basilicae'' ("ħames [[Katidral|katidrali]]"). L-isem jirreferi għall-fatt li meta kienu qed jibnu l-knejjes tal-belt, il-[[Bennej|bennejja]] użaw il-materjal minn ħames [[Kappella|kappelli]] [[Kristjaneżmu|Kristjani]] antiki tal-belt. F'dokumenti Latini iktar 'il quddiem, il-belt issemmiet bħala ''Quinque Ecclesiae'' ("ħames knejjes", isem identiku fit-tifsira għall-isem [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fünfkirchen'' u għall-isem [[Lingwa Slovakka|Slovakk]] ''Päťkostolie'').<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Google|isem=Knihy|data=|sena=1998|titlu=Slovenská reč: časopis pre výskum a kultúru slovenského jazyka|url=https://books.google.com/books?id=Y3vnAAAAMAAJ&q=P%C3%A4%C5%A5kostolie|lingwa=Slovakk|iktar=Google-Books-ID: Y3vnAAAAMAAJ|pubblikatur=Jazykovedný ústav L̕udovíta Štúra}}</ref> L-isem ''Pécs'' tfaċċa fid-dokumenti fl-1235 fil-kelma ''Pechyut'' (spellut illum il-ġurnata bħala ''pécsi út'', li tfisser "triq lejn/minn Pécs") li wisq probabbli oriġinat mill-Proto-Slaviku ''*pęčь'' jew mill-Illirjan ''*penče'', li t-tnejn ifissru ħames/ħamsa.<ref>Kniezsa, István (1962). Beke, Ödön (ed.). "Pécs város neve" [The name of the city of Pécs]. ''Magyar Nyelvőr'': 326–329.</ref> B'lingwi oħra: bil-Latin, ''Quinque Ecclesiae''; bit-Taljan, ''Cinquechiese''; bil-Kroat, ''Pečuh''; bis-Serbjan, Печуј (''Pečuj''); bis-Slovakk, ''Päťkostolie''; biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]], ''Pětikostelí''; bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]], ''Vijfkerken''; bil-Ġermaniż, ''Fünfkirchen''; u bit-[[Lingwa Torka|Tork]], ''Peçuy''. == Ġeografija == Pécs tinsab fil-Baċir tal-Karpazji tal-[[Ewropa Ċentrali]], fiċ-ċentru tal-Kontea ta' Baranya, fin-Nofsinhar tal-Ungerija. Hija mdawra bl-għoljiet ta' Mecsek fit-Tramuntana u bil-pjanura fin-Nofsinhar. Pécs għandha passat sinifikanti fix-xogħol tal-estrazzjoni. L-ilma dolomitiku ta' Mecsek huwa famuż għad-densità għolja ta' minerali tiegħu b'ekwilibriju kostanti. Il-belt ta' Pécs tinsab qrib il-fruntiera mal-Kroazja u mas-Serbja. Il-parti tan-Nofsinhar tagħha hija pjuttost ċatta filwaqt li l-parti tat-Tramuntana tagħha tinsab qrib ix-xaqliba tal-muntanji Mecsek. Għandha klima favorevoli ħafna, u madwarha għandha għadd ta' boskijiet. Matul l-iljieli sħan tas-sajf, flussi ta' arja friska jinżlu mill-muntanji Mecsek u jnaddfu l-arja tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=http://www.pecs2010.hu/hun/|titlu=Pécs klímája|data=2008-06-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080609080653/http://www.pecs2010.hu/hun/|arkivju-data=2008-06-09|url-status=dead}}</ref> Pécs hija mdawra bil-pjanura fin-Nofsinhar (b'elevazzjoni ta' 120-130 metru), filwaqt li l-muntanji Mecsek jibqgħu telgħin sa elevazzjonijiet ta' 400-600 metru wara l-belt. L-għolja ta' Jakab, li tinsab fil-Punent tal-muntanji Mecsek, hija għolja 592 metru (1,942 pied), Tubes, eżatt fuq Pécs, hija għolja 612-il metru (2,008 pied), u Misina hija għolja 535 metru (1,755 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://www.kislexikon.hu/mecsek-hegyseg.html|titlu=Mecsek-hegység - Lexikon ::|sit=www.kislexikon.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Partijiet iktar għoljin tal-belt jitilgħu sa 200-250 metru (656-820 pied), l-iktar Pécsbánya, Szabolcsfalu, Vasas u Somogy. Il-boskijiet ġeneralment jibdew minn elevazzjonijiet ta' madwar 300 metru (984 pied). L-għoljiet ta' Mecsek huma kkaratterizzati b'bosta widien li jaqdu rwol ewlieni fit-titjib tal-klima tal-belt, ladarba ma hemmx lagi u xmajjar fil-qrib. L-ilmijiet jinżlu mill-għoljiet ta' Mecsek, inixxu fin-nixxiegħa ta' Pécsi taħt il-linja ferrovjarja mil-Lvant għall-Punent u eventwalment jaslu fix-xmara [[Danubju]]. == Storja == === Belt Rumana Antika === L-inħawi tal-belt ilhom abitati minn żmien il-qedem, u l-eqdem sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] li nstabu għandhom 6,000 sena. Qabel żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] l-inħawi kienu abitati miċ-Ċeltiċi. Il-belt ta' ''Sopianae'' ġiet stabbilita mir-Rumani fil-bidu tas-seklu 2, f'żona popolata miċ-Ċeltiċi u mit-tribujiet Pannoni. Mis-seklu 4 saret il-[[belt kapitali]] tal-provinċja ta' Valeria u ċentru Kristjan bikri sinifikanti. In-nekropoli Kristjana bikrija minn dak iż-żmien saret [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Diċembru 2000.<ref>{{Ċita web|url=https://pecs.hu/|titlu=Kezdőlap|sit=Városunk Pécs|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/853/|titlu=Early Christian Necropolis of P&eacute;cs &#x28;Sopianae&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Meta l-Punent tal-Ungerija kienet provinċja tal-Imperu Ruman (imsejħa ''Pannonia''), ir-Rumani stabbilew diversi kolonji li kienu jipproduċu l-inbid bl-isem kollettiv ta' ''Sopianae'' fejn issa hemm Pécs, fil-bidu tas-seklu 2. Iċ-ċentru ta' ''Sopianae'' kien fejn issa hemm il-Palazz tal-Isqof. Xi partijiet tal-akkwedott Ruman għadhom viżibbli. Meta l-provinċja ta' ''Pannonia'' ġiet maqsuma f'erba' diviżjonijiet amministrattivi, ''Sopianae'' kienet il-belt kapitali tad-diviżjoni msemmija Valeria. Fl-ewwel nofs tas-seklu 4, ''Sopianae'' saret belt Kristjana importanti. L-ewwel ċimiterji Kristjani, li jmorru lura għal dak iż-żmien, tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Sal-aħħar tas-seklu, it-tmexxija Rumana fl-inħawi ddgħajfet, l-iktar minħabba l-attakki mill-[[Barbari]] u mill-[[Unni]]. === Belt Medjevali Bikrija === Meta [[Karlu Manju]] wasal fl-inħawi fis-791, il-belt kienet immexxija mill-[[Avari]]. Karlu Manju, wara li ħakem l-inħawi, annetta l-belt mal-Imperu Ruman Sagru.<ref>{{Ċita web|url=http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf|titlu=Lajos Gubcsi, Hungary in the Carpathian Basin, MoD Zrínyi Media Ltd, 2011.}}</ref> Kienet tagħmel parti mid-Djoċesi ta' [[Salzburg]].<ref>Kleindel: ''Österreich, Zahlen – Daten - Fakten'', Sonderausgabe A&M 2004, ISBN 3-902397-49-7.</ref> Dokument miktub f'Salzburg fit-871 huwa l-ewwel dokument li fih tissemma l-belt Medjevali bikrija bl-isem ta' ''Quinque Basilicae''. Matul is-seklu 9, il-belt kienet abitata mill-popli Slaviċi u mill-Avari u kienet parti mill-Prinċipat ta' Balaton, stat vassall tal-[[Franki]]. === Belt Medjevali Ungeriża === [[File:Pécs_-_Early_Christian_Mausoleum_02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Early_Christian_Mausoleum_02.JPG|xellug|daqsminuri|In-Nekropoli Kristjana Bikrija ta' Pécs (''Sopianae'').]] Skont it-teorija tat-toponimi ta' [[György Györffy]], wara li l-Ungeriżi ħakmu l-Baċir tal-Karpazji, żammew l-istil ta' ħajja seminomadiku tagħhom, u kienu jirgħu f'postijiet differenti fix-xitwa u fis-sajf. Il-kwartieri tax-xitwa ta' Árpád – ovvjament wara l-okkupazzjoni ta' ''Pannonia'' fid-900 – x'aktarx li kienu f'Pécs. Iktar 'il quddiem, meta ġie stabbilit il-''Comitatus'' ta' Baranya, il-belt kapitali tal-''comitatus'' ma kinitx Pécs iżda kastell fil-qrib imsejjaħ Baranyavár ("il-Kastell ta' Baranya"). Madankollu, Pécs saret ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] u sede episkopali importanti. Fid-dokumenti bil-[[Lingwa Latina|Latin]], il-belt issemmiet bħala ''Quinque Ecclesiae''. Għall-ħabta tas-sena 1000, iż-żona ġiet abitata mill-Ungeriżi (Magyar) Suwed. Il-Patt tal-Istabbiliment tad-Djoċesi ta' Pécs inħareġ fl-1009. Id-Djoċesi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] Rumana ta' Pécs ġiet stabbilita fl-1009 minn [[Stiefnu I]], u l-ewwel università fl-Ungerija ġiet stabbilita f'Pécs fl-1367 minn [[Lwiġi I il-Kbir]]. L-ikbar università għadha tinsab f'Pécs u tilqa' madwar 34,000 student.<ref>{{Ċita web|url=http://www.okm.gov.hu/main.php?folderID=1488|titlu=Oktatási és Kulturális Minisztérium - Oktatási statisztikák|data=2007-06-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070625120920/http://www.okm.gov.hu/main.php?folderID=1488|arkivju-data=2007-06-25|url-status=bot: unknown}}</ref> [[File:Pécs_-_Castle_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Castle_01.jpg|xellug|daqsminuri|193x193px|Il-Barbakán.]] [[Peter Orseolo]], it-tieni re tal-Ungerija, indifen fil-[[katidral]] fl-1046. Il-pożizzjoni tal-qabar tiegħu mhix magħrufa. Dan għaliex fl-1064, meta r-Re Solomon għamel paċi ma' kuġinuh, li iktar 'il quddiem sar ir-Re [[Géza I]], huma ċċelebraw l-[[Għid]] flimkien f'Pécs. Ftit wara, il-katidral ħa n-nar. Il-katidral attwali huwa rikostruzzjoni li saret fit-tieni nofs tas-seklu 11. Diversi ordnijiet reliġjużi stabbilew ruħhom f'Pécs. L-Ordni Benedittina kienet l-ewwel waħda fl-1076. Fl-1181 diġà kien hemm sptar fil-belt. L-ewwel monasteru Dumnikan tal-pajjiż inbena f'Pécs fl-1238. [[File:Crypt._Pécs_Cathedral4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Crypt._P%C3%A9cs_Cathedral4.jpg|daqsminuri|Il-kripta Medjevali tal-katidral.]] Ir-Re Lwiġi l-Kbir stabbilixxa università f'Pécs fl-1367 fuq parir ta' William, l-isqof ta' Pécs, li kien ukoll il-kanċillier tar-re. Din kienet l-ewwel università fl-Ungerija. Id-dokument tal-istabbiliment huwa kważi identiku, kelma b'kelma, għal dak tal-Università ta' [[Vjenna]], fejn jiġi ddikjarat li l-università għandha d-dritt li tgħallem [[L-Arti|l-arti]] u x-[[Xjenza|xjenzi]], bl-eċċezzjoni tat-teoloġija. Fl-1459, [[Janus Pannonius]], l-iżjed [[poeta]] Umanista Medjevali importanti tal-Ungerija sar l-isqof ta' Pécs. Huwa saħħaħ l-importanza [[Kultura|kulturali]] tal-belt. Pécs saret waħda miċ-ċentri kulturali u tal-arti tal-pajjiż bis-saħħa tal-isqof Janus Pannonius.<ref>{{Ċita web|url=http://dravanet.hu/hunor/frame-pecs%20hun.htm|titlu=Pécs kulturális központ.|data=2009-03-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090315062531/http://dravanet.hu/hunor/frame-pecs%20hun.htm|arkivju-data=2009-03-15|url-status=bot: unknown}}</ref> === Pécs taħt l-Ottomani === [[File:Pécs_-_Mosque_Church_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Mosque_Church_01.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Moskea ta' Gázi Kászim Pasa (il-Paxà Qasim ir-Rebbieħ).]] Wara l-Battalja ta' Mohács (1526) fejn l-armata [[Imperu Ottoman|Ottomana]] għelbet l-armati tar-Re Lwiġi II, l-armati ta' Suleiman okkupaw lil Pécs. Mhux talli parti kbira mill-pajjiż kien okkupat mill-Ottomani, talli l-opinjoni pubblika kienet diviża wkoll rigward min kellu jkun ir-re tal-Ungerija. Parti miċ-ċittadini kienu jappoġġaw lil Ferdinandu tal-Asburgi, u parti oħra inkurunat lil [[John Zápolya]] f'Székesfehérvár. Iċ-ċittadini ta' Pécs kienu jappoġġaw lill-Imperatur Ferdinandu, iżda l-bqija tal-Kontea ta' Baranya kienet tappoġġa lir-Re John. Fis-sajf tal-1527 Ferdinandu rebaħ kontra l-armati ta' Szapolyai u ġie inkurunat re fit-3 ta' Novembru. Ferdinandu kellu għal qalbu l-belt minħabba l-appoġġ li kellu, u eżenta l-belt mill-ħlas tat-taxxi. Pécs ġiet rikostruwita u ffortifikata. Fl-1529, l-Ottomani reġgħu ħakmu lil Pécs, u għamlu kampanja militari kontra Vjenna. L-Ottomani obbligaw lil Pécs taċċetta lir-Re John (li kien alleat magħhom) bħala l-mexxej. John miet fl-1540. Fl-1541, l-Ottomani okkupaw il-Kastell ta' Buda, u ordnaw lil Isabella, l-armla ta' John tagħtihom il-belt ta' Pécs, peress li l-belt kellha importanza strateġika. Iċ-ċittadini ta' Pécs iddefendew il-belt kontra l-Ottomani, u kienu leali lejn Ferdinandu. L-imperatur għen il-belt u ddefendiha minn attakki oħra tal-Ottomani, iżda l-konsulenti tiegħu pperswadewh jiffoka iktar fuq il-bliet ta' Székesfehérvár u Esztergom minflok fuq Pécs. Pécs kienet qed tħejji għall-assedju, iżda jum qabel, merċenarji Fjammingi u tal-Wallonja ħarbu mill-belt u attakkaw l-artijiet fil-qrib. L-għada f'Ġunju 1543, l-isqof innifsu mar għand l-Ottomani bl-imfietaħ tal-belt. [[File:Shield_runic.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shield_runic.jpg|daqsminuri|Tarka ta' Pécs imnaqqxa fil-ġebel b'kitba Ungeriża Antika (għall-ħabta tal-1250 [[WK|W.K.]]).]] Wara li okkupaw il-belt, l-Ottomani ffortifikawha u kkonvertewha f'belt Ottomana. Il-knejjes Kristjani ġew ikkonvertiti f'moskej; inbnew banjijiet Torok u minareti, ġew stabbiliti skejjel [[Iżlam|Iżlamiċi]] tat-tagħlim tal-[[Koran]], u minflok is-suq kien hemm bażaar. Għal mitt sena l-belt kienet gżira ta' paċi f'art mifnija bil-gwerra. Għall-ewwel kienet ċentru ''sanjak'' f'Budin Eyalet u iktar 'il quddiem f'Kanije Eyalet bħala "Peçuy". L-era Ottomana wasslet għal bosta binjiet ikoniċi jew għeliem, fosthom il-Moskea ta' Paxà Qasim ir-Rebbieħ fil-[[Pjazza]] ta' Széchenyi, il-Qabar ta' İdris Baba, u l-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa. Il-kronista Ottoman [[İbrahim Peçevi]] (Ibrahim ta' Pécs), li x-xogħol tiegħu jifforma l-korp ewlieni ta' referenza għall-istorja Ottomana bejn l-1520 u l-1640, twieled fil-belt. Fl-1664, in-nobbli Kroat-Ungeriż [[Nicholas Zrínyi]] wasal f'Pécs flimkien mal-armata tiegħu. Peress li l-belt kienet parti sew mit-territorji Ottomani, kienu jafu li anke jekk jirnexxilhom jokkupawha, ma kinux se jżommuha wisq fit-tul, u għalhekk ippjanaw li jisirqu r-rikkezzi tagħha biss. Huma ħarbtu l-belt u tawha n-nar iżda ma setgħux jokkupaw il-kastell. Il-belt Medjevali ta' Pécs inqerdet għalkollox, għajr il-ħajt madwar il-belt storika, bastjun wieħed (il-Barbakán), u n-network ta' mini u ta' katakombi taħt il-belt, li partijiet minnhom huma magħluqa filwaqt li partijiet oħra huma parti mis-sjieda tal-fabbrika famuża tax-xampanja Litke u llum il-ġurnata huma miftuħa għall-pubbliku. Instabu wkoll diversi [[Monument|monumenti]] Torok, fosthom tliet moskej, żewġ minareti, il-fdalijiet ta' banju fuq l-oqbra Kristjani antiki ħdejn il-katidral, u diversi djar, waħda minnhom saħansitra b'balla ta' kanun imwaħħla fil-ħajt. [[File:Pécs_-_Yakovali_Hassan_Mosque_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Yakovali_Hassan_Mosque_01.jpg|daqsminuri|Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa.]] Wara li l-Kastell ta' Buda nħeles minn taħt l-Ottomani fl-1686, l-armati ħakmu l-kumplament ta' Pécs. Il-gwardji li avvanzaw setgħu jidħlu fil-belt u jisirqu r-rikkezzi tagħha. Kif l-Ottomani raw li ma setgħux jibqgħu jżommu l-belt, tawha n-nar u rtiraw fil-kastell. L-armata mmexxija minn Lwiġi ta' Baden okkupat il-belt fl-14 ta' Ottubru u qerdet l-akkwedott li kien iwassal l-ilma lejn il-kastell. B'hekk l-Ottomani ma kellhom l-ebda għażla oħra għajr li jarrendu, u hekk għamlu fit-22 ta' Ottubru. Il-belt kienet taħt il-liġi marzjali taħt il-kmand ta' [[Karl von Thüngen]]. Il-qorti ta' Vjenna riedet teqred il-belt għall-ewwel, iżda iktar 'il quddiem iddeċidiet li żżommha bħala kontrobilanċ għall-importanza ta' Szigetvár, li kienet għadha taħt tmexxija Ottomana. Bil-mod il-mod il-belt reġgħet bdiet tiffjorixxi, iżda fis-snin 90 tas-[[seklu 17]] faqqgħu żewġ epidemiji tal-[[Pesta s-sewda|pesta]] u mietu ħafna nies. Fl-1688 waslu l-insedjaturi Ġermaniżi. Madwar kwart biss tal-popolazzjoni tal-belt kienu Ungeriżi, il-kumplament kienu Ġermaniżi jew Slavi tan-Nofsinhar. Ċensiment ta' min ħallas it-taxxi fl-1698 jelenka 637 familja u [[Janja Živković Mandić]] jikkonkludi li 308 familji kellhom nazzjonalità Kroata (Kroati Kattoliċi, Racs, Šokci, Bunjevci, Illirjani, Slavi, Bożnijaċi) u t-329 l-oħra kienu Ungeriżi, Ġermaniżi, Serbjani jew [[Greċja|Griegi]]. Skont l-istess ċensiment, [[István Tabo]] jsemmi 171 Ungeriż, 349 Slav u 79 Ġermaniż, filwaqt li [[Đuro Šarošac]] isemmi li dak iż-żmien fil-belt kienu jgħixu 325 Kroat, 139 Ungeriż, 92 Ġermaniż, 53 Vlach u 28 Serb. Skont id-''data'' tal-1698, is-Slavi tan-Nofsinhar kienu jirrappreżentaw iktar minn nofs il-popolazzjoni tal-belt. Minħabba li l-Ungeriżi kienu biss minoranza tal-popolazzjoni, Pécs ma kinitx tappoġġa r-rivoluzzjoni kontra l-Asburgi mmexxija minn [[Francis II Rákóczi]], u l-armati tiegħu serqu r-rikkezzi tal-belt fl-1704.<ref>{{Ċita web|url=http://baza.gskos.hr/Graniceidentiteti.pdf|titlu=Ladislav Heka, 2016, The Borders Of Baranja Since The Middle Ages Until Today. p. 29.}}</ref> === Pécs fil-bidu taż-żminijiet moderni === [[File:Hungary-Pecs_Main_Place.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hungary-Pecs_Main_Place.jpg|xellug|daqsminuri|202x202px|Il-[[pjazza]] prinċipali ta' Pécs qabel l-2009.]] [[File:Pécs_-_County_Hall_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_County_Hall_01.jpg|daqsminuri|Il-Muniċipju tal-Kontea ta' Baranya.]] Wara l-1710 bdiet era iktar paċifika. L-industrija, il-kummerċ u l-vitikultura ffjorixxew, ġew stabbiliti l-manifatturi, u nbena muniċipju ġdid għall-belt. Il-mexxej fewdali tal-belt kien l-Isqof ta' Pécs, iżda l-belt riedet teħles mill-kontroll episkopali. L-Isqof George Klimó, raġel għaref li stabbilixxa l-ewwel librerija pubblika tal-pajjiż, kien jaqbel li jċedi d-drittijiet li kellu fuq il-belt, iżda s-[[Santa Sede]] pprojbietu milli jagħmel dan. Meta Klimó miet fl-1777, ir-Reġina Marija Tereża mill-ewwel elevat lil Pécs għal belt irjali ħielsa qabel ma ġie elett isqof ġdid. Dan sewa lill-belt 83,315-il fjorin. Skont l-ewwel ċensiment tal-1787 mill-Ordni ta' Josef II, f'Pécs kien hemm 1,474 dar u 1,834 familja, u b'kollox kien hemm 8,853 resident, li minnhom 133 kienu patrijiet u 117 kienu nobbli. Fl-1785, l-Akkademja ta' Győr ġiet ittrasferita f'Pécs. Din l-akkademja eventwalment evolviet fi skola tad-[[dritt]]. L-ewwel teatru tal-ġebel tal-belt inbena fl-1839. Dak iż-żmien ta' Marija Tereża u binha Josef II, fil-belt insedjaw ruħhom ukoll nies mis-Swabja tul id-Danubju, il-Ġermanja. [[File:Vasvary_House_Pecs.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vasvary_House_Pecs.jpg|daqsminuri|Dar Vasváry.]] === Pécs matul is-seklu 19 u wara === L-industrija żviluppat ħafna fit-tieni nofs tas-seklu 19. Sal-1848, kien hemm 1,739 ħaddiem industrijali. Uħud mill-manifatturi kienu famużi fuq livell nazzjonali. Il-fabbriki tal-[[ħadid]] u tal-[[karta]] kienu fost l-iżjed moderni ta' dak iż-żmien. L-estrazzjoni tal-faħam kienet rilevanti. Inbnew ukoll fabbrika taz-zokkor u birrerija. Dak iż-żmien il-belt kellha 14,616-il resident. Matul ir-rivoluzzjoni tal-1848-1849, Pécs ġiet okkupata mill-armati Kroati għal żmien qasir, iżda nħelset minnhom bis-saħħa tal-armati tal-Asburgi f'Jannar 1849. Wara l-Kompromess Awstrijak-Ungeriż tal-1867, il-belt ta' Pécs żviluppat ferm, bħall-bliet u l-irħula l-oħra kollha tal-pajjiż. Mill-1867, Pécs ġiet ikkollegata mar-raħal fil-qrib ta' Barcs permezz ta' linja ferrovjarja, u mill-1882 ġiet ikkollegata wkoll ma' [[Budapest]]. Fl-1913 ġiet stabbilita sistema tat-tramm, iżda ma baqgħetx topera mill-1960. [[File:Pécs_nattbild_BÅn.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_nattbild_B%C3%85n.JPG|daqsminuri|Il-Pjazza ta' Széchenyi.]] Lejn l-aħħar tal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-Kontea ta' Baranya ġiet okkupata mit-truppi Serbjani, u damet sa Awwissu 1921 biex tiżgura li baqgħet parti mill-Ungerija. L-Università ta' Pressburg (illum il-ġurnata [[Bratislava]], is-[[Slovakkja]]) ġiet ittrasferita f'Pécs wara li l-Ungerija tilfet lil Pressburg skont it-Trattat ta' Trianon. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Pécs inħatfet mit-truppi [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiċi]] tat-Tielet Front Ukren fid-29 ta' Novembru 1944 matul l-Offensiva ta' Budapest. Il-belt ġarrbet ħsarat żgħar biss, minkejja li seħħet battalja kbira bit-tankijiet tal-gwerra xi 20-25 kilometru (12-16-il mil) fin-Nofsinhar tal-belt, qrib l-inħawi ta' Villány, meta l-Armata Ħamra avvanzat lejn l-[[Awstrija]]. Sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-maġġoranza tal-abitanti kienu nies mis-Swabja tul id-Danubju. Uħud mill-eks insedjaturi Ġermaniżi tkeċċew lejn il-Ġermanja u l-Awstrija fl-1945-1948, bis-saħħa tal-Ftehim ta' [[Potsdam]]. Il-Ġermaniżi tal-Ungerija xorta waħda għadhom minoranza fil-belt.<ref>{{Ċita web|url=https://ldu-online.de/die-vertreibung|titlu=Die Vertreibung – Landsmannschaft der Deutschen aus Ungarn|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Wara l-gwerra, l-iżvilupp reġa' qabad malajr ġmielu, u l-belt kibret u assorbiet diversi rħula fil-qrib. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Pécs diġà kellha 180,000 abitant.<ref>Molnar, Miklos. (2001). A Concise History of Hungary. English translation. Cambridge, UK: Cambridge University Press.</ref> {| class="wikitable" |+Popolazzjoni storika !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>± %</abbr> |- !1870 |30,821 |—     |- !1890 |43,869 | +42.3 % |- !1900 |53,721 | +22.5 % |- !1910 |60,237 | +12.1 % |- !1920 |58,808 |−2.4 % |- !1930 |74,395 | +26.5 % |- !1941 |88,473 | +18.9 % |- !1949 |88,302 |−0.2 % |- !1960 |114,655 | +29.8 % |- !1970 |149,253 | +30.2 % |- !1980 |168,715 | +13.0 % |- !1990 |170,039 | +0.8 % |- !2001 |162,489 |−4.4 % |- !2011 |156,049 |−4.0 % |- !2020 |141,843 |−9.1 % |} [[Stampa:Pécs - Early Christian Mausoleum 01.JPG|daqsminuri|Il-pedamenti ta' Mawżolew Kristjan Bikri.]] Wara t-tmiem tal-era Soċjalista (1989-1990), Pécs u l-kontea tagħha, bħal ħafna inħawi oħra, ġew affettwati ħażin mit-tibdil: ir-rata tal-qgħad kienet għolja, il-minjieri u diversi fabbriki għalqu, u l-gwerra fl-eks Jugoslavja fis-snin 90 tas-seklu 20 affettwat it-turiżmu. Pécs kienet ukoll iċ-ċentru tal-Grupp tal-Appoġġ Nordiku (NSG) li kien jikkonsisti minn unitajiet mid-[[Danimarka]], min-[[Norveġja]], mill-[[Żvezja|Iżvezja]], mill-[[Finlandja]] u mill-[[Polonja]], bħala parti mill-iskjeramenti IFOR u mbagħad SFOR tan-[[NATO]], wara l-Ftehim ta' Dayton u wara li nkisbet il-paċi fl-eks Jugoslavja; l-ewwel unitajiet ġew skjerati f'Pécs lejn l-aħħar tal-1995 u l-bidu tal-1996. L-NSG ħadet ħsieb it-twassil tal-provvisti u tal-persunal u ħadet ħsieb kompiti loġistiċi oħra bejn il-pajjiżi parteċipanti u l-forzi skjerati tagħhom fil-Bożnija-Ħerzogovina. Fl-1998 Pécs ingħatat l-premju tal-UNESCO "''Bliet għall-Paċi''" talli żammet il-minoranzi kulturali tagħha, u anke għall-attitudni tolleranti u ta' għajnuna fil-konfront tar-refuġjati tal-Gwerer tal-Jugoslavja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hetek.hu/|titlu=Hetek Közéleti Hetilap - Kezdőlap|sit=www.hetek.hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Fl-2007 Pécs ġiet ikklassifikata fit-tielet post, u fl-2008 ġiet ikklassifikata fit-tieni post bħala "''Belt li Tgħix Fiha''" (il-Premjijiet LivCom)<ref>{{Ċita web|url=http://www.livcomawards.com/2009-awards/whole-city-awards.htm|titlu=Livcom Awards 2009 - Whole City Awards|data=2010-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100312042052/http://www.livcomawards.com/2009-awards/whole-city-awards.htm|arkivju-data=2010-03-12|url-status=dead}}</ref> fil-kategorija ta' bliet b'bejn 75,000 u 200,000 abitant.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ddrkh.hu/modules.php?name=News|titlu=Dél-dunántúli Regionális Államigazgatási Hivatal - Hírek|data=2009-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090305014935/http://www.ddrkh.hu/modules.php?name=News|arkivju-data=2009-03-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2010, Pécs intgħażlet bħala [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] flimkien ma' [[Essen]] u [[Istanbul]]. Il-motto tal-belt huwa "Il-Belt Mingħajr Fruntieri". Wara li ngħatat dan it-titlu, il-belt bdiet tiġi rinnovata ferm.<ref>{{Ċita web|url=https://pbkik.hu/?id=7491&term=|titlu=Pécs-Baranyai Kereskedelmi és Iparkamara|sit=Pécs-Baranyai Kereskedelmi és Iparkamara|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Ġew iddisinjati u rinnovati l-postijiet pubbliċi, it-toroq, il-pjazez u l-kwartieri tal-belt, u nbnew ċentri kulturali ġodda, sala ġdida tal-kunċerti, librerija ġdida u kwartier kulturali ġdid sħiħ.<ref>[Pécsre áramlik a tőke www.origo.hu, 2008. 07. 17. - Pécsre áramlik a tőke].</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == In-Nekropoli Kristjana Bikrija ta' Pécs (''Sopianae'') ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Attrazzjonijiet prinċipali == [[File:Pécs_Cella_Septichora.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_Cella_Septichora.jpg|daqsminuri|Iċ-''Cella Septichora''.]] [[File:Barbakan_colorful.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barbakan_colorful.JPG|daqsminuri|Il-Barbakán imdawwal waqt festival.]] [[File:Tettye_Cross.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tettye_Cross.jpg|daqsminuri|Is-Salib ta' Tettye.]] [[File:Zsolnay_Múzeum_épület.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zsolnay_M%C3%BAzeum_%C3%A9p%C3%BClet.JPG|daqsminuri|Il-Mużew ta' Zsolnay f'dar tas-seklu 13.]] [[File:Hungary_Pecs_2005_June_068.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hungary_Pecs_2005_June_068.jpg|daqsminuri|It-Teatru Nazzjonali ta' Pécs.]] [[File:Csontvary-pecs2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Csontvary-pecs2.jpg|daqsminuri|Il-Mużew ta' Csontváry.]] Eżempju tajjeb tal-[[Storja|istorja]] tal-belt u tal-imgħoddi interessanti tagħha joħroġ fid-dieher fil-pjazza prinċipali, fejn għad hemm il-Moskea ta' Gazi Kasim, u għalkemm ġiet ikkonsagrata bħala knisja wara li t-Torok Ottomani rtiraw sekli ilu, in-nofs qamar tal-Iżlam għadu viżibbli fuq il-koppla, u fuqu hemm salib. Tabilħaqq, Pécs hija l-iżjed belt rikka f'termini ta' arkitettura Torka, permezz tal-fdalijiet notevoli tal-Banjijiet ta' Memi Pasa u l-mawżolew ta' Idris Baba, fost l-oħrajn. Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa, li tmur lura għal nofs is-seklu 16, għadha tiffunzjona bħala moskea attiva u hija miftuħa għall-pubbliku għajr waqt is-servizzi tal-Ġimgħa mis-2.30 sat-3.30 ta' waranofsinhar. Dawn ta' hawn taħt huma l-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt: * in-Nekropoli ta' ''Sopianae'' (Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO); * iċ-''Cella Septichora'' (tas-seklu 4); * il-Katidral (tas-seklu 11, rinnovat fis-seklu 19); * il-Palazz tal-Isqof Ungeriż (tas-seklu 12) * l-Università ta' Pécs (1367), il-binja tal-Fakultà tax-Xjenza u tal-Fakultà tal-Umanitajiet fit-Triq Ifjúság, u Ġnien Botaniku; * il-Librerija ta' Klimo (1774), l-ewwel librerija pubblika fl-Ungerija, li ġiet stabbilita mill-isqof George Klimo; * it-"Torri" tal-Barbakán (tas-seklu 15); * il-Fdalijiet f'Tettye (1505-1521); * il-Pjazza ta' Széchenyi (il-pjazza prinċipali); * il-Moskea tal-Paxà Qasim (1543-1546), oriġinarjament knisja [[Gotiku|Gotika]]: il-Katidral ta' San Bertalan mis-seklu 13; * il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa (tas-seklu 16); * iċ-Ċentru Storiku (djar Medjevali, Barokki, Klassiċi, Rokokò u tal-Art Nouveau); * il-Lukanda Nádor (1846) fil-Pjazza ta' Széchenyi; * il-Muniċipju tal-Kontea fil-Pjazza ta' Széchenyi; * il-Muniċipju tal-Belt fil-Pjazza ta' Széchenyi; * is-Sinagoga (1869); * il-Binja tal-Akkademja Ungeriża tax-Xjenzi (1884); * it-Teatru Nazzjonali ta' Pécs (''Nemzeti Színház''), inawgurat fl-1895; * il-Funtana ta' Zsolnay; * il-Palazz tal-Posta; * id-Dar tal-''Hungaricum''; * il-[[Mużew]] ta' Janus Pannonius; * il-Mużew tar-[[Rinaxximent]]; * il-Mużew ta' Csontváry; * il-Mużew ta' Zsolnay; * il-Mużew ta' Victor Vasarely; * il-Mużew ta' Amerigo Tot; * il-Mużew Etnografiku ta' Pécs; * il-Mużew tal-Istorja Naturali ta' Pécs; * il-Mużew tal-Ispiżjar ta' Szerecsen; * il-Gallerija ta' Pécs; * it-Triq tal-Mużewijiet; * il-Mawżolew ta' Zsolnay; * Bóbita (spettaklu ta' Punch u Judy); * it-Teatru ta' Janus (Pannonius); * it-Teatru Kroat f'Pécs; * it-Tielet Teatru; * il-Ġnien [[Żooloġija|Żooloġiku]] ta' Pécs; * il-lukketti tal-imħabba; * Magasház (fl-imgħoddi; twaqqa' fl-2016); * it-Torri tat-televiżjoni fuq il-muntanja Mecsek (1960). == Demografija == [[File:Pécs,_Király_Street,_44.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs,_Kir%C3%A1ly_Street,_44.jpg|daqsminuri|Il-Knisja tal-Liċeo fit-Triq Király.]] Il-maġġoranza taċ-ċittadini (84.0 %) huma Ungeriżi skont iċ-ċensiment tal-2011. Il-Ġermaniżi fil-belt huma l-ikbar minoranza (4.2 %), segwiti mir-Rom (2.0 %), mill-Kroati (1.2 %) u mir-[[Rumanija|Rumeni]] (0.2 %). L-ikbar grupp reliġjuż huma l-Kattoliċi b'39.7 % Kattoliċi Rumani u 0.3 % Kattoliċi Griegi. It-tieni l-ikbar denominazzjoni huma l-[[Kalviniżmu|Kalvinisti]] (5.2 %) u t-tielet huma l-[[Luteraniżmu|Luterani]] (1.3 %). 27.8 % tal-popolazzjoni mhumiex reliġjużi. Minħabba l-għadd ta' studenti internazzjonali li jistudjaw u jgħixu f'Pécs, hemm diversità notevoli ta' ċittadini mhux permanenti. == Klima == {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Pécs |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |1.6 (34.9) |4.8 (40.6) |10.3 (50.5) |16.0 (60.8) |20.9 (69.6) |24.0 (75.2) |26.3 (79.3) |25.9 (78.6) |22.3 (72.1) |16.6 (61.9) |8.8 (47.8) |3.4 (38.1) |15.1 (59.1) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |−1.4 (29.5) |1.3 (34.3) |5.6 (42.1) |10.7 (51.3) |15.5 (59.9) |18.6 (65.5) |20.5 (68.9) |20.1 (68.2) |16.6 (61.9) |11.3 (52.3) |5.1 (41.2) |0.6 (33.1) |10.4 (50.7) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |−4.0 (24.8) |−1.7 (28.9) |1.6 (34.9) |6.0 (42.8) |10.5 (50.9) |13.6 (56.5) |15.0 (59.0) |14.7 (58.5) |11.7 (53.1) |7.0 (44.6) |2.2 (36.0) |−1.7 (28.9) |6.2 (43.2) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |39 (1.5) |32 (1.3) |38 (1.5) |55 (2.2) |63 (2.5) |84 (3.3) |61 (2.4) |63 (2.5) |47 (1.9) |37 (1.5) |56 (2.2) |44 (1.7) |619 (24.5) |- !Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 1.0 mm) |7 |6 |7 |8 |9 |10 |7 |7 |6 |6 |8 |8 |89 |- !Umdità relattiva medja (%) |90 |85 |70 |65 |65 |70 |70 |70 |75 |80 |85 |90 |76.3 |- !Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar |68.2 |92.4 |145.7 |186.0 |235.6 |258.0 |294.5 |266.6 |207.0 |164.3 |81.0 |58.9 |2,058.2 |- | colspan="14" |Sors: Climates to travel.<ref>{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/hungary/pecs|titlu=Pecs climate: weather by month, temperature, precipitation, when to go|sit=www.climatestotravel.com|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> |} == Ekonomija == [[File:Gyugyi_zsolnay_collection_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyugyi_zsolnay_collection_3.jpg|daqsminuri|L-iżjed prodott magħruf ta' Pécs huwa l-Porċellana ta' Zsolnay - Vażun ta' [[Alhambra]] magħmul minn Tádé Sikorski (1884).]] Storikament Pécs kienet magħrufa sew fl-Ungerija għall-industrija tagħha b'diversi fabbriki, iżda wara l-waqgħa tal-[[Purtiera tal-Ħadid]] ħafna minnhom ma felħux għat-tranżizzjoni ekonomiku u fallew (eż. Pécsi Kesztyűgyár, Pécsi Bőrgyár, Littke Pezsgőgyár, eċċ.).<ref>{{Ċita web|url=https://www.pecsma.hu/abszolut-pecs/tele-van-pecs-az-iparoscsaladok-oroksegeivel/|titlu=Tele van Pécs az iparoscsaládok örökségeivel|kunjom=Viktor|isem=Gyimesi|data=2016-07-26|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Sa ftit snin ilu, il-belt kellha minjiera tal-faħam u tal-uranju, iżda issa baqgħet teżisti biss il-minjiera tar-ramel li tiġi operata mill-kumpanija tal-estrazzjoni Ungeriża msejħa ''Quartz''.<ref>{{Ċita web|url=http://quartzkft.hu/|titlu=Quartz Kft. – Homokbányászat VOLVO és CATERPILLAR rakodó- és kotrógépek igénybevételével.|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Il-fabbrika tal-porċellana tant famuża nazzjonalment (u sa ċertu punt internazzjonalment ukoll), ''Zsolnay Porcelain'' hija l-mimmi ta' għajnejn Pécs. Il-ħitan u s-soqfa ta' diversi binjiet pubbliċi u privati fil-belt huma mżejna bil-porċellana tal-kumpanija u b'hekk joħolqu l-pajsaġġ urban uniku ta' Pécs. Il-''Pécsi Sörfőzde'' (il-Birrerija ta' Pécs) hija waħda mill-erba' birreriji Ungeriżi prinċipali (l-oħrajn huma l-Birreriji ta' Dreher, Borsod u Heineken Hungária), iżda l-unika waħda minnhom b'sjieda Ungeriża għalkollox. Tipproduċi birra speċjali, li hija magħrufa għax ma tissaffiex qabel l-ibbottiljar.<ref>{{Ċita web|url=https://pecsisor.hu/kezdolap/|titlu=Kezdőlap|sit=Pécsi Sörfőzde|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Il-manifattur Ungeriż tat-tessuti ''Rovitex Hungária'', il-manifattur Amerikan tal-krejnijiet Terex<ref>{{Ċita web|url=https://www.terex.com/cranes/en/about/location-information|titlu=Locations|sit=Terex Cranes|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-imwieżen ''Pécsi Mérlegstúdió''<ref>{{Ċita web|url=https://merlegstudio.hu/cegunkrol|titlu=Cégünkről|sit=merlegstudio.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-għamara ''Megyeri Bútor''<ref>{{Ċita web|url=https://butorlapszabaszat.hu/butorlapszabaszat-baranya/megyeri-butor-kft-butorlapszabaszat-pecs|titlu=Megyeri Bútor Kft. – bútorlapszabászat – Pécs {{!}} Országos Bútorlapszabászat és Lapszabászat kereső|kunjom=butorlapszabaszat.hu|data=2012-10-14|sit=butorlapszabaszat.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-għodda għall-qtugħ ''FORSZ''<ref>{{Ċita web|url=http://forszkft.hu/en/|titlu=FORSZ Ltd. {{!}}|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ġermaniż tal-iswiċċbords HB-Kapcsolószekrénygyártó (parti minn Bader Gruppe)<ref>{{Ċita web|url=https://badergruppe.com/kontakt/|titlu=Kontakt – Bader Gruppe|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-kumpanija Ungeriża tar-riċiklaġġ ''Alcufer''<ref>{{Ċita web|url=https://www.alcufer.hu/hu/bemutatkozas/|titlu=Bemutatkozás — Alcufer Kft.|sit=www.alcufer.hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur agrikolu Ungeriż ''HIDROT''<ref>{{Ċita web|url=https://hidrot.hu/cegbemutato|titlu=Hidrot|sit=hidrot.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-għodda tat-trobbija tal-[[Annimal|annimali]] ''Önitató''<ref>{{Ċita web|url=https://onitato.hu/|titlu=Kezdőlap|sit=Önitató Kft.|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330110004/https://onitato.hu/|arkivju-data=2023-03-30|url-status=dead}}</ref>, il-fabbrika tat-tabakk ''Pécsi Dohánygyár'' (bis-sjieda f'idejn il-British American Tobacco), il-manifattur Ungeriż tal-ispare parti tal-[[Karozza|karozzi]] ''Matro''<ref>{{Ċita web|url=https://matro.hu/rolunk/|titlu=Rólunk|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-kaxxaforti ''Strauss Metal''<ref>{{Ċita web|url=https://straussmetal.hu/en/|titlu=Széf, páncélszekrény kis- és nagykereskedés! Strauss Metal B|sit=straussmetal.hu|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-makkinarji tal-ippakkjar ''SOMAPAK''<ref>{{Ċita web|url=http://somapak.hu/en/history/|titlu=Somapak {{!}} History|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-produttur Ungeriż tal-plastik ''Termoplast''<ref>{{Ċita web|url=https://www.termoplast.hu/company_review.php|titlu=Company review {{!}} TERMOPLAST Műanyagfeloldgozó Kkt.|sit=www.termoplast.hu|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230416091927/https://www.termoplast.hu/company_review.php|arkivju-data=2023-04-16|url-status=dead}}</ref>, l-Istamperija ''Bocz''<ref>{{Ċita web|url=http://bocznyomda.hu/|titlu=Bocz nyomdaipari Kft. – Ofszet- és digitális nyomda Pécsen|sit=bocznyomda.hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-pikles ''Babina''<ref>{{Ċita web|url=http://pannonflavours.org/hu/producer/babina-savanyito-uzem-28.html|titlu=Pannon Flavour|data=2018-10-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181011013848/http://pannonflavours.org/hu/producer/babina-savanyito-uzem-28.html|arkivju-data=2018-10-11|url-status=dead}}</ref>, il-manifattur Ungeriż tal-prodotti tal-plastik ''Karsai Pécs''<ref>{{Ċita web|url=https://www.emis.com/php/company-profile/HU/Karsai_Pecs_Kft_en_2595979.html|titlu=Karsai Pecs Kft. Company Profile - Hungary {{!}} Financials & Key Executives {{!}} EMIS|sit=www.emis.com|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>, u l-manifattur Ungeriż tal-metall ''Riner Metal<ref>{{Ċita web|url=http://riner.hu/?menu=company&submenu=tortenet|titlu=Riner-Metal Kft.|sit=riner.hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref>'', huma bbażati hemmhekk u għandhom faċilitajiet tal-produzzjoni fil-belt. Hemm żvilupp gradwali tal-industrija moderna tat-teknoloġija avvanzata, pereżempju bil-kumpanija Finlandiża tal-manifattura tal-elettronika ''Elcoteq,'' li hija l-ikbar impjegatur industrijali fil-belt, flimkien mal-manifattur Ungeriż tal-elettronika ''Z Elektronika''<ref>{{Ċita web|url=https://zelektronika.hu/en/homepage/|titlu=Homepage|sit=Z Elektronika|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> u mal-manifattur Ungeriż tan-networks informatiċi TG Netcom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tgnetcom.hu/index.php?lang=en|titlu=TG Netcom Kft. {{!}} Our company|sit=www.tgnetcom.hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Il-kumpanija Ġermaniża tat-trasport, Dachser, għandha ċentru tal-loġistika f'Pécs. Il-kumpanija tal-immaniġġjar u tar-riċiklaġġ tal-iskart ''Biokom''<ref>{{Ċita web|url=https://biokom.hu/cegbemutatas/|titlu=CÉGBEMUTATÁS|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> (b'sjieda f'idejn il-belt) hija responsabbli għat-trasport u għar-riċiklaġġ tal-iskart fit-territorju kollu ta' Pécs u fl-inħawi tal-madwar. L-enerġija li tintuża fl-insedjament tiġi prodotta l-iktar miż-żewġ impjanti tal-bijomassa ta' ''Pannonpower'' (parti minn Veolia) li jikkonsistu minn impjant tal-enerġija mħaddem bil-laqx tal-[[injam]] ta' 49,9 MW u minn impjant tal-enerġija mħaddem bil-prodotti agrikoli sekondarji ta' 35 MW.<ref>{{Ċita web|url=http://www.pannonpower.hu/tagvallalatok/pannon-hoeromu-zrt/tevekenysegunk|titlu=Pannonpower|data=2018-05-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180509080111/http://www.pannonpower.hu/tagvallalatok/pannon-hoeromu-zrt/tevekenysegunk|arkivju-data=2018-05-09|url-status=dead}}</ref> L-ikbar għalqa b'ċelloli solari tal-pajjiż tinsab f'Pécs ukoll, bis-saħħa tal-pożizzjoni tal-belt fin-Nofsinhar u l-ammont ta' sigħat ta' [[xemx]] fil-belt, u din tista' tipproduċi madwar 10 MW ta' enerġija fis-sena. L-impjant tal-enerġija solari huwa operat minn ''MVM Hungarowind'' (parti mill-Grupp MVM).<ref>{{Ċita web|url=http://magyarepitok.hu/oriasi-naperomu-epult-pecsi-hoeromu-helyere|titlu=Óriási naperőmű épült a pécsi hőerőmű helyére|kunjom=Zrt|isem=REGON Média|sit=magyarepitok.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Iċ-Ċentru Expo ta' Pécs għall-Wirjiet u l-Konferenzi jipprovdi spazju għall-wirjiet u għall-konferenzi internazzjonali. == Edukazzjoni == L-Università ta' Pécs ġiet stabbilita minn Lwiġi I tal-Ungerija fl-1367. Hija l-eqdem università fl-Ungerija, u hija fost l-ewwel universitajiet [[Ewropa|Ewropej]]. Dan l-aħħar kienet maqsuma f'żewġ entitajiet, waħda għall-[[Mediċina]] u l-Ortodontika (POTE) u oħra ikbar għal studji oħra: JPTE (Janus Pannonius Tudományegyetem).<ref>{{Ċita web|url=https://aok.pte.hu/|titlu=PTE ÁOK|sit=aok.pte.hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> Il-POTE (l-Iskola Medika tal-Università ta' Pécs, issa magħrufa bħala l-Iskola Medika) għandha programm kbir bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] għall-mediċina ġenerali u għad-dentistrija (bi studenti mill-Amerka, mill-[[Asja]], mill-[[Afrika]] u mill-Ewropa, inkluż bosta Skandinavi) u programm ġdid bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]. Fl-1 ta' Jannar 2000, dawn iż-żewġ entitajiet ġew imwaħħda bl-isem ta' Università ta' Pécs (bl-akronimu: PTE - Pécsi Tudományegyetem - l-Università ta' Pécs). Illum il-ġurnata, l-Università ta' Pécs saret l-iżjed università internazzjonalizzata fl-Ungerija b'madwar 5,000 student internazzjonali minn total ta' madwar 20,000 student (madwar 25 %).<ref>{{Ċita web|url=https://international.pte.hu/international-relations/overview|titlu=International Relations in a Nutshell|sit=international.pte.hu|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> == Politika == Is-sindku attwali ta' Pécs huwa Attila Péterffy (Pécs Jövője, Öt Torony). L-Assemblea Muniċipali lokali, eletta fl-elezzjonijiet tal-gvern lokali fl-2019, hija magħmula minn 26 membru (Sindku, 18-il kostitwenza individwali jew MEPs u seba' MEPs mil-Lista ta' Kumpens), maqsuma f'partiti u f'alleanzi [[Politika|politiċi]] kif ġej:<ref>{{Ċita web|url=https://www.valasztas.hu/telepules-adatlap_onk2019|titlu=Település adatlap|sit=Nemzeti Választási Iroda|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Partit !Siġġijiet |- | |Pécs Jövője |'''18''' |- | |Fidesz-KDNP-ÖPE |'''7''' |- | |Politics Can Be Different |'''1''' |} Il-politiki mfassla minn Fidesz f'Pécs inkludew liġi tal-2014, li permezz tagħha huwa illegali li tgħix fil-belt mingħajr saqaf fuq rasek<ref>{{Ċita web|url=https://budapestbeacon.com/pecs-bans-homeless-from-public-areas/|titlu=Pécs bans homeless from public areas|kunjom=Prókai|isem=-Eszter|data=2014-09-26|sit=The Budapest Beacon|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180301164341/https://budapestbeacon.com/pecs-bans-homeless-from-public-areas/|arkivju-data=2018-03-01|url-status=dead}}</ref>, u sejħa uffiċjali tal-2017 biex is-sidien tal-proprjetà ma jagħtux spazju lil NGO appoġġata mill-OSF.<ref>{{Ċita web|url=https://budapestbeacon.com/pecs-adopts-declaration-calling-property-owners-refrain-renting-property-osf-grantee/|titlu=Pécs adopts declaration calling on property owners to refrain from renting property to OSF grantee|kunjom=Novak|isem=Benjamin|data=2017-12-14|sit=The Budapest Beacon|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330110011/https://budapestbeacon.com/pecs-adopts-declaration-calling-property-owners-refrain-renting-property-osf-grantee/|arkivju-data=2023-03-30|url-status=dead}}</ref> === Lista ta' sindki === Lista ta' sindki tal-belt mill-1990: {| class="wikitable" !Membru ! colspan="2" |Partit !Mandat |- |Zoltán Krippl | |SZDSZ |1990–1994 |- |Zsolt Páva | |Fidesz |1994–1998 |- |László Toller | |MSZP |1998–2006 |- |Péter Tasnádi | |MSZP |2006–2009 |- |Zsolt Páva | |Fidesz |2009–2019 |- |Attila Péterffy | |Indipendenti |2019– |} == Trasport == [[File:Hungary_pecs_-_allomas1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hungary_pecs_-_allomas1.jpg|alt=|daqsminuri|Żewġ ferroviji fl-Istazzjon Ċentrali ta' Pécs.]] === Toroq === * L-awtostrada M6/M60 tikkollega lil Pécs u Budapest b'ħin tas-sewqan bejn iż-żewġ bliet ta' madwar siegħa u nofs attwalment. L-awtostrada kollha nfetħet fil-31 ta' Marzu 2010. L-awtostrada M6 tgħaddi minn ġol-belt u b'hekk għandha assi mil-Lvant għall-Punent u tibqa' sejra lejn Barcs fil-fruntiera mal-Kroazja. Rotot sekondarji huma: * Rotta 57: Pécs - Mohács, * Rotta 58: Pécs - Drávaszabolcs, * Rotta 66: Pécs - Kaposvár. === Ferrovija === [[File:Pécsi_2A_busz_(MOS-218).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9csi_2A_busz_(MOS-218).jpg|alt=|daqsminuri|Karozza tal-linja Volvo 7900A tal-Linja 2A fiċ-ċentru tal-belt.]] Pécs hija kkollegata ma' Budapest permezz ta' Pusztaszabolcs, u għandha kollegamenti diretti ma' Mohács u ma' Nagykanizsa. Iddisinjat minn [[Ferenc Pfaff]], l-istazzjon ferrovjarju prinċipali nbena fl-1900 u sar binja elenkata fl-2008. Il-binja stess inbniet bl-istil tal-Ekklettiċiżmu Rinaxximentali, u fiha riljievi ta' [[James Watt]] u ta' [[George Stephenson]] iddisinjati minn [[Klein Ármin]] u magħmula mill-fabbrika ta' Zsolnay. Fil-pjazza quddiem l-istazzjon ferrovjarju hemm ċentru kbir ta' tranżitu, inkluż venda tal-karozzi tal-linja, waqfa tal-karozzi tal-linja u żona tat-taksis. [[File:Pogany_airport.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pogany_airport.jpg|daqsminuri|L-Ajruport Internazzjonali.]] ==== Tramm ==== Bejn l-1914 u l-1960 fil-belt kien jopera t-tramm ukoll. === Karozzi tal-linja === Il-karozzi tal-linja huma l-mezz primarju tat-trasport pubbliku fil-belt. === Ajruport === F'Marzu 2006 infetaħ ajruport ġdid f'Pécs, imsejjaħ l-Ajruport Internazzjonali ta' Pécs-Pogány. It-traffiku prinċipali tiegħu huwa fornut minn ajruplani żgħar mikrija. == Sport == * [[Pécsi MFC]], klabb tal-[[futbol]] li jilgħab fin-Nemzeti Bajnokság II; * [[Pécsi Vasutas SK]], klabb tal-futbol li jilgħab fil-lig reġjonali ta' Baranya megye; * [[PEAC-Pécs]], tim tal-basketball professjonali tan-nisa tal-ewwel diviżjoni; * [[Pécsi VSK]], tim tal-water polo tal-irġiel; * [[Pécsi Indiánok SK]], klabb tar-rugby. [[File:ZoltanGera.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ZoltanGera.JPG|daqsminuri|Zoltán Gera.]] [[File:László_Sólyom.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:L%C3%A1szl%C3%B3_S%C3%B3lyom.jpg|daqsminuri|László Sólyom, President Ungeriż mill-2005-2010.]] == Nies notevoli li twieldu f'Pécs == * [[Károly Balogh Mankóbüki]], il-President tal-Qorti Rjali ta' Pécs; * [[Marcel Breuer]], [[arkitett]] u disinjatur tal-għamara; * [[Pál Dárdai]], plejer tal-futbol; * [[Petar Dobrović]], pittur u President Serbjan tal-eks Repubblika ta' Baranya-Baja; * [[József Eötvös]], kitarrist u mużiċist; * [[Dezső Ernster]], bassist tal-Opera Metropolitana; * [[Sigismund Ernuszt]], isqof ta' Pécs; * [[Lipót Fejér]], matematiku; * [[Alfréd (Fred) Forbát]], arkitett tal-[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau|Bauhaus]]; * [[Zoltán Gera]], plejer tal-futbol; * [[Leopold Hirschfeld]], produttur tal-birra u fundatur tal-Pécsi Sörfőzde; * [[János Horvay]], skultur; * [[Katinka Hosszú]], għawwiema u rebbieħa ta' tliet medalji tad-deheb fil-[[Logħob Olimpiku]] tal-2016; * [[Zsuzsanna Jakabos]], għawwiema; * [[Jenő Jandó]], pjanist; * [[György Klimó]], isqof ta' Pécs u fundatur tal-istamperija u tal-librerija pubblika; * [[Dezső Lauber]], sportiv u arkitett; * [[László Lénárd]], newroxjenzat u fiżiku; * [[Kató Lomb]], interpretu u lingwist; * [[Maximinus]], Prefett Pretorjan; * [[Farkas Molnár]] (1897-1945), arkitett, pittur, saġġist u artist grafiku Ungeriż; * [[Janus Pannonius]], isqof ta' Pécs; * [[İbrahim Peçevi]] (Ibrahim ta' Pécs), storiku u kronista Ottoman; * [[Karl (Freiherr) von Pflanzer-Baltin]]; * [[Anton von Rosas]], oftalmologu; * [[Joe Rudán]], [[kantant]]; * [[László Sólyom]], President tal-Ungerija; * [[Béla Tarr]], reġista; * [[Olga Tass]], ġinnasta Olimpika; * [[Victor Vasarely]], artist; * [[Balázs Zamostny]] (twieled fl-1992), plejer tal-futbol Ungeriż. == Ġemellaġġ == Pécs hija ġemellata ma':<ref>{{Ċita web|url=https://pecseconomy.eu/city-of-pecs/twin-cities-of-pecs/|titlu=Twin cities of Pécs – PécsEconomy|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ata.gov.al/2018/10/12/binjakezim-mes-shkodres-dhe-qytetit-pec-ne-hungari/|titlu=Binjakëzim mes Shkodrës dhe qytetit Pec në Hungari - ATSH -|kunjom=Shqiptare|isem=Axhencia Telegrafike|data=2018-10-12|sit=Agjencia Telegrafike Shqiptare|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201113062312/https://ata.gov.al/2018/10/12/binjakezim-mes-shkodres-dhe-qytetit-pec-ne-hungari/|arkivju-data=2020-11-13|url-status=dead}}</ref> * [[Arad]], ir-[[Rumanija]]; * [[Beyoğlu]], it-[[Turkija]]; * [[Cluj-Napoca]], ir-Rumanija; * [[Fellbach]], il-[[Ġermanja]]; * [[Graz]], l-[[Awstrija]]; * [[Krakovja]], il-[[Polonja]]; * [[Kütahya]], it-Turkija; * [[Lahti]], il-[[Finlandja]]; * [[Novi Sad]], is-[[Serbja]]; * [[Olomouc]], iċ-[[Ċekja]]; * [[Osijek]], il-[[Kroazja]]; * [[Seattle]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[Shiraz]], l-[[Iran]]; * [[Shkodër]], l-[[Albanija]]; * [[Sliven]], il-[[Bulgarija]]; * [[Terracina]], l-[[Italja]]; * [[Tucson]], l-Istati Uniti; * [[Tuzla]], il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]]; * [[Żagreb]], il-Kroazja. Il-belt għandha rabta amikevoli informali ma' [[Peterborough]], l-[[Renju Unit|Ingilterra]]. == Gallerija == <gallery widths="120" heights="120" class="center" style="border: 1px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em;"> Stampa:Pécs székesegyház.JPG|Il-Katidral. Stampa:Pécs levéltár.JPG|L-Arkivji ta' Pécs. Stampa:Jókai Square, Pécs.jpg|Iċ-ċentru storiku. Stampa:Szechenyi square new Pecs.JPG|Il-Moskea ta' Pasha Qasim. Stampa:Pécs, Király St. and Színház Sq. corner.jpg|Triq Király. Stampa:PTE-BTK-TTK.jpg|L-Università ta' Pécs. Stampa:Lyceum templom Pécs.JPG|Triq Király. Stampa:Post office Pécs 2010.jpg|Il-Palazz tal-Posta. Stampa:Zsolnay-Brunnen, Pécs04.jpg|Il-Funtana ta' Zsolnay. Stampa:Jokai ter Pecs.jpg|Il-Pjazza ta' Jókai. Stampa:Pécs, Lóránt Palace 01.jpg|Iċ-ċentru storiku. Stampa:Hotel Nádor Pécs.JPG|Il-Lukanda Nádor. Stampa:Hungary Pecs 2005 June 053.jpg|Kappella. Stampa:Tettye Havihegyi kápolna.JPG|Il-Kappella ta' Havihegy. Stampa:Tettye Romok.JPG|Fdalijiet f'Tettye. Stampa:Pécs - Saint Sebastian church 01.jpg|Knisja. Stampa:Hungary Pecs 2005 June 030.jpg|Is-Sinagoga. Stampa:Yakovali Hassan Mosque 1.jpg|Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa. Stampa:Pécs MTA-székház.jpg|L-Akkademja Ungeriża tax-Xjenzi f'Pécs. Stampa:Hungary Pecs 2005 June 076University.jpg|Il-Fakultà tal-Umanità u x-Xjenzi Naturali tal-Università ta' Pécs. Stampa:Hungary Pecs 2005 June 032.jpg|Statwa ta' Lajos Kossuth. Stampa:02 Pecs, Hungary - Great Synagogue.jpg|Il-Pjazza ta' Kossuth u s-Sinagoga. Stampa:Hungary pecs - francia emlekmu.jpg|Monument Franċiż. Stampa:Pecs Tettye 02.jpg|Tettye. Stampa:Megyeszékhely - Baranya megye - Pécs.jpg|Veduta mill-ajru. Stampa:Pécs látképe.jpg|Veduta panoramika. Stampa:Pannonpower-Pécs.jpg|L-Impjant tal-Enerġija ta' Pannonpower. Stampa:Pecs 2010 Logo.svg|Logo tal-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura tal-2010. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] [[Kategorija:Ungerija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] 6yg85ih0ulvrbq3gh0thc8m86u5fbe8 0 30072 328911 289838 2026-03-29T03:20:19Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328911 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} {{L-ewwel bil-Malti}}'''Mario Serracino Inglott''' (1934–2007) kien lingwista u surmast taċ-ċess. Huwa twieled [[Bormla]] fl-4 ta’ Novembru 1934. Missieru kien il-lingwista magħruf [[Erin Serracino Inglott]]. Mario attenda l-[[Kulleġġ San Alwiġi]] u l-[[Liċeo]], wara studja fl-[[Università ta’ Oxford]] fejn iggradwar b'BA fl-ekonomija.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/author-mario-serracino-inglott-passes-away-at-72.4127|titlu=Author Mario Serracino Inglott passes away at 72|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-04-15}}</ref> Missieru kien mudell ewlieni għalih. Mario segwa lil Erin fl-imħabba tiegħu lejn il-[[lingwa Maltija]] u ċ-[[ċess]]. Huwa sar ċampjin taċ-ċess ta’ Malta fl-1947 fl-età ta’ 12-il sena. Eventwalment beda jieħu sehem f’tournaments internazzjonali taċ-ċess, fosthom dawk fl-Italja u l-Jugoslavja fl-1957. Għal ħafna snin serva bħala president tal-[[Malta Chess Association]].<ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/history/|titlu=History - Malta Chess Federation|data=2021-01-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221228004227/https://chessmalta.com/history/|arkivju-data=2022-12-28|url-status=dead}}</ref> Kien ukoll l-ewwel Malti li ġie rikonoxxut mill-[[FIDE|Federazzjoni Internazzjonali taċ-Ċess]] (FIDE) bħala arbitru internazzjonali taċ-ċess.<ref>{{Ċita web|url=http://www.olimpbase.org/cutenews.2.1.2/show_news.php?number=6&start_from=72|titlu=Mario Serracino-Inglott dies at 73|sit=www.olimpbase.org|data-aċċess=2023-04-15}}</ref> Fl-1953 kien impjegat bħala skrivan fil-[[Malta Dockyard]] iżda sar impjegat taċ-ċivil sentejn wara. Fl-1963 ġie trasferit għal Malta House f’[[Londra]] fi żmien meta l-pajjiż kien fl-aħħar stadji li jingħata l-indipendenza mill-[[Renju Unit|Gran Brittanja]]. Matul iż-żmien li qatta’ Londra, kiteb diversi poeżiji u stejjer qosra bil-Malti u bl-Ingliż. Meta mar lura Malta, ħadem għad-Dipartiment tal-Industrija u wara l-Ministeru tal-Edukazzjoni, fejn sar l-amministratur anzjan fid-Dipartiment tal-Isport. Fl-1980 huwa kkoordina l-Olimpjadi taċ-Ċess f’Malta – l-akbar edizzjoni sa dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/tomcc-maltaolympiads/|titlu=Commemorating the Malta Chess Olympiads 1980 (Chess Corner in the Times of Malta) - Malta Chess Federation|kunjom=Thake|isem=Contrad|data=2021-02-04|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-15}}</ref> Irtira miċ-ċivil fl-1985. Ftit wara sar għalliem fil-[[Kulleġġ Stella Maris]]. Kien membru tal-[[Akkademja tal-Malti]] u serva bħala viċi-president tagħha għal numru ta’ snin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2007-11-12/local-news/Work-Of-Mario-Serracino-Inglott-commemorated-199579|titlu=Work Of Mario Serracino Inglott commemorated - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2023-04-15}}</ref> L-imħabba tiegħu għall-ilsien Malti saret l-aktar evidenti fl-1983, meta beda jeditja l-volumi posthumi tal-kappulavur ta’ missieru [[Il-Miklem Malti|''Il-Miklem Malti'']], li jibqa’ l-aktar studju estensiv tal-lessiku Malti. Pubblikazzjonijiet tiegħu stess jinkludu ''Storja taċ-Ċess f’Malta bejn l-1880 – 1990'' u d-dizzjunarju u teżawru tiegħu stess D''iżżjunarju Malti'', ippubblikat mill-[[Merlin Library]].<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2007/09/30/n13.html|titlu=The Maltese language loses one of its heavyweights - MaltaToday|kunjom=Reljic|isem=Teodor|data=2007-09-30|sit=archive.maltatoday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-15}}</ref> Mario Serracino Inglott iżżewweġ lil Joan Antida Fsadni fl-1960 u flimkien kellhom tifla jisimha Lara.<ref name=":0" /> Miet fit-22 ta’ Settembru 2007 fl-età ta’ 72 sena.<ref name=":0" /> == Referenzi == <references /> {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Serracino Inglott, Mario}} [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Lessikografi Maltin]] [[Kategorija:Ċess]] [[Kategorija:Twieldu fl-1934]] [[Kategorija:Mietu fl-2007]] [[Kategorija:Nies minn Bormla]] f1r6156su0anpv7hjr27mmqrvq4pj03 0 30489 328916 299515 2026-03-29T04:29:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328916 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Il-Palazz Verdala''' huwa [[palazz]] fil-[[Buskett]], limiti tas-[[Siġġiewi]], [[Malta]]. Huwa nbena bi żvilupp fuq loġġa tal-kaċċa fl-1586 matul ir-renju tal-Gran Mastru [[Hugues Loubenx de Verdalle]], u issa sservi bħala r-residenza uffiċjali tas-sajf tal-[[President ta' Malta]]. == Storja == Is-sit tal-Palazz Verdala kien oriġinarjament okkupat minn kamra tal-kaċċa, li nbniet fis-snin 1550 jew 1560 matul ir-renju tal-[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru]] [[Jean Parisot de la Valette]]. Il-loġġa nbniet fil-''[[Buskett|Boschetto]]'', żona kbira magħrufa aħjar bħala l-Buskett, li kienet tintuża mill-kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann primarjament għall-kaċċa tat-tjur. Il-loġġa tal-kaċċa ġiet estiża f'palazz fl-1586, matul ir-renju ta ' [[Hugues Loubenx de Verdalle]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltabulb.com/buskett-gardens.html|titlu=Buskett Gardens - The only extensive woodland on the Maltese Islands|sit=Malta Bulb|data-aċċess=11 May 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150518110023/http://www.maltabulb.com/buskett-gardens.html|arkivju-data=18 May 2015|url-status=dead}}</ref> Il-palazz kien imżejjen aktar fis-sekli 17 u 18, matul ir-renji ta’ [[Giovanni Paolo Lascaris]] u [[António Manoel de Vilhena]]. Matul l-[[Assedju ta' Malta (1798–1800)|imblokk Franċiż tal-1798–1800]], il-palazz serva bħala ħabs militari għas-suldati Franċiżi maqbuda mill-Maltin jew l-Ingliżi. Matul il-ħakma Brittanika, inbidel f'fabbrika tal-ħarir, iżda din eventwalment ġiet abbandunata u l-binja waqgħet fi stat ta’ abbandun. Saru xi tiswijiet matul il-gvernatur ta' [[Frederick Cavendish Ponsonby]], u l-palazz ġie restawrat kompletament mill-Gvernatur Sir [[William Reid (uffiċjal tal-Armata Brittanika)|William Reid]] fl-1850ijiat. Għal xi żmien qabel ma sar dan ir-restawr serva ukoll bħala sptar temporanju bejn l-1915 u l-1916.<ref>{{Ċita web|url=http://maltaramc.com/articles/contents/greatwar.html|titlu=Military Hospitals in Malta during the Great War|data-aċċess=2023-07-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160415104631/http://maltaramc.com/articles/contents/greatwar.html|arkivju-data=2016-04-15|url-status=dead}}</ref> Sussegwentement il-palazz sar ir-residenza uffiċjali tas-sajf tal-[[Gvernatur ta' Malta|Gvernaturi ta' Malta]]. Il-binja ġiet inkluża fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|titlu=Protection of Antiquities Regulations 21st November, 1932 Government Notice 402 of 1932, as Amended by Government Notices 127 of 1935 and 338 of 1939.|sit=[[Malta Environment and Planning Authority]]|data-aċċess=10 February 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160419101304/https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|arkivju-data=19 April 2016}}</ref> Meta faqqgħet [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] fl-1939, xogħlijiet tal-arti mill-Mużew Nazzjonali ġew maħżuna f'dan il-palazz, bogħod mill-ibliet li fuqhom kien hemm il-ħbit mill-ajru. Il-palazz ġie restawrat mill-ġdid fl-1982 u kompla jintuża biex jospita kapijiet ta’ stat waqt iż-żjarat uffiċjali tagħhom. Dawn huma uħud mill-mistednin distinti li laqa' l-palazz matul is-snin: * [[Edward VII]] u [[Alexandra tad-Danimarka]], Re u Reġina tar-Renju Unit * [[Maria Feodorovna (Dagmar tad-Danimarka)|Maria Feodorovna]], Imperatriċi tar-Russja (1909) * [[George V]] u [[Marija ta’ Teck|Mary ta' Teck]], Re u Reġina tar-Renju Unit (1912) * [[Ġorġ VI|George VI]], Re tar-Renju Unit (1913 u 1943) * [[Wilhelm II, Imperatur Ġermaniż|Wilhelm II]], Imperatur tal-Ġermanja (1919) * [[Muammar al-Gaddafi|Muammar Gaddafi]], dittatur Libjan * [[Josip Broz Tito]], President tal-Jugoslavja * [[Nicolae Ceaușescu]], President tar-Rumanija * [[Giovanni Leone]], President tal-Italja Fl-1987, il-Palazz Verdala beda' jintuża bħala r-residenza tas-sajf tal-[[President ta' Malta|President ta’ Malta]], u ġeneralment huwa magħluq għall-pubbliku ħlief għall-[[Ballu tal-Qamar ta’ Awwissu]] li jsir kull sena b’risq il-[[Malta Community Chest Fund]].<ref>{{Ċita web|url=http://president.gov.mt/mt/palazzi/Pages/Il-Palazz-Verdala.aspx|titlu=Il-Palazz Verdala|sit=president.gov.mt|lingwa=mt|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150413130337/https://president.gov.mt/mt/palazzi/Pages/Il-Palazz-Verdala.aspx|arkivju-data=13 April 2015}}</ref> == Arkitettura == Il-Palazz Verdala kien iddisinjat minn [[Ġlormu Cassar|Girolamo Cassar]], perit Malti magħruf l-aktar għad-disinn ta' ħafna bini fil-kapitali [[Valletta]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170418145336/http://hostingbydavi.info/abelamario/history/wp-content/uploads/2013/05/F3-Progetti-Importanti.pdf Progetti Importanti mill-Kavallieri]. Retrieved on 12 October 2016.</ref> Il-palazz huwa eżempju ta' [[arkitettura Rinaxximentali]], u d-disinn tiegħu huwa possibbilment influwenzat minn [[Villa Farnese]] f'Caprarola.<ref name="arx13">{{Ċita rivista|kunjom1=Spiteri|isem1=Stephen C.|sena=2013|titlu=In Defence of the Coast (I) - The Bastioned Towers|rivista=Arx - International Journal of Military Architecture and Fortification|lingwa=en|volum=3|paġni=72-77}}</ref> Il-bini mibni fuq pjanta rettangolari, b'turretti pentagonali f'kull kantuniera. Il-bini innifsu għandu żewġ sulari, filwaqt li t-turretti tal-kantunieri huma għoljin madwar ħames sulari. L-istruttura kollha hija mdawra wkoll b'foss imħaffer fil-ġebel. Għalkemm it-turretti u l-foss jagħtu lill-palazz id-dehra ta’ forti minn barra, dan l-aspett huwa prinċipalment simboliku, u l-palazz qatt ma kien maħsub biex jiflaħ għal xi attakk. Minkejja dan, il-palazz xorta kien armat b’erba’ bċejjeċ ta’ artillerija fuq il-bejt.<ref>{{Ċita web|url=http://lecrac.blogspot.com/2014/09/verdala-palace.html|titlu=Verdala Palace|isem=Jimmy|awtur=Graham|data=27 September 2014|sit=Le Crac|data-aċċess=11 May 2015}}</ref> L-intern tal-palazz huwa mżejjen sew, b’affreski ma' xi wħud mis-soqfa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.dingli.gov.mt/default.aspx?MDIS=751|titlu=Verdala Palace|sit=Dingli Local Council|data-aċċess=11 May 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150111233754/http://www.dingli.gov.mt/default.aspx?MDIS=751|arkivju-data=11 January 2015|url-status=dead}}</ref> Kappella, stalel u kwartieri tal-qaddejja jinsabu viċin il-palazz.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltain360.com/default.aspx#110013435|titlu=Verdala Palace - Virtual Tour|sit=maltain360.com|data-aċċess=11 May 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160811112735/http://maltain360.com/page.aspx?ref=110008254#110013435|arkivju-data=11 August 2016|url-status=dead}}</ref> == Storja ta' fatat == Fil-Palazz Verdala allegatament tidher is-"Sinjura l-Kaħla", li kienet neputija tal-Gran Mastru [[Emmanuel de Rohan-Polduc|de Rohan]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.ilmiklem.com/l-erwieh-l-ispirti-u-l-hares-fil-folklor-malti/|titlu=L-erwieħ, l-ispirti u l-ħares fil-folklor Malti|kunjom=miklem|data=2021-01-04|sit=Il-Miklem|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-07-20}}</ref> Suppost kellha tiżżewweġ lil wieħed raġel li ma għoġbithiex, u għax ma riditx tiżżewwġu, l-uniku mod biex taħrab lill-għarus ħasset li kien s-suwiċidju. Allura hija qabżet mill-gallarija fil-kamra tas-sodda tagħha u mietet. Allegatament, il-fatat tagħha jidher il-palazz, liebes l-istess libsa blu li libset meta mietet; il-libsa tat-tieġ tagħha.<ref>{{Ċita aħbar|data=16 March 2009|titlu=Malta's most haunted|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090316/life-features/malta-s-most-haunted.248980|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=24 June 2015}}</ref> == Gallerija == <gallery class="center" mode="packed" heights="120px"> Malta - Siggiewi - Triq il-Buskett - Buskett Gardens + Verdala Palace 05 ies.jpg|Veduta tal-Palazz Verdala mill-[[Buskett]] Malta - Siggiewi - Triq il-Buskett - Verdala Palace gate 01 ies.jpg|Il-kanċell ta' barra tal-Palazz Verdala Verdala ceal.jpg|Is-saqaf tal-kamra tal-pranzu Frescos Verdala.jpg|Affreski fil-palazz Stamp Malta 1938 1p.jpg|Bolla tal-1938 li turi l-Palazz Verdala </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Arkitettura Rinaxximentali f'Malta]] [[Kategorija:Palazzi f'Malta]] [[Kategorija:Siġġiewi]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Sptarijiet defunti f'Malta]] [[Kategorija:Ħabsijiet defunti f'Malta]] [[Kategorija:Residenzi uffiċjali f'Malta]] 86126oe7hyjplqc0qryujs99ycnainb 0 30810 328919 315346 2026-03-29T05:02:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328919 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Franeker, Planetarium.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-planetarju.]] Il-'''Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga''' (bl-Olandiż: ''Koninklijk Eise Eisinga Planetarium'') huwa planetarju tas-seklu 18 fi Franeker, Friesland, in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Attwalment jintuża bħala [[mużew]] u huwa miftuħ għall-pubbliku. Il-planetarju ilu elenkat fost l-aqwa siti ta' wirt Olandiż mill-1990 u f'Diċembru 2011 tqiegħed fuq lista proviżorja bħala sit indikattiv. F'Settembru 2023 tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1683/|titlu=Eisinga Planetarium in Franeker|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-10-04}}</ref> Is-sit huwa l-eqdem planetarju li għadu jaħdem fid-dinja.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Abbot|isem1=Alison|data=2008|titlu=Hidden treasures: Eise Eisinga Planetarium|url=https://www.nature.com/articles/4511057a|rivista=Nature|lingwa=en|volum=451|numru=7182|paġni=1057–1057}}</ref> == Storja == Il-planetarju nbena mill-1774 sal-1781 minn [[Eise Eisinga]], maxxat tas-suf u [[astronomu]] dilettant. Il-planetarju mekkaniku ta' Eise Eisinga nbena fis-saqaf tal-[[injam]] tal-kamra tas-salott tad-dar storika fuq il-kanal tal-astronomu dilettant. [[William I]], il-Prinċep ta' Orange u l-ewwel Re tan-Netherlands tant baqa' impressjonat bil-planetarju, li xtara d-dar u saret planetarju rjali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bbc.com/travel/story/20180320-the-worlds-oldest-working-planetarium|titlu=BBC - Travel - The world’s oldest working planetarium|data=2018-03-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-10-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180320204624/http://www.bbc.com/travel/story/20180320-the-worlds-oldest-working-planetarium|arkivju-data=2018-03-20|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-mużew jikkonsisti mill-kamra tal-planetarju, kamra fuq jintwerew id-dokumentarji, u l-ispazji bl-oġġetti speċjali tal-[[astronomija]] moderna għall-wiri. Partijiet oħra għall-wiri b'mod permanenti huma l-eks stabbilimenti tal-imxit tas-suf ta' Eisinga u kollezzjoni ta' strumenti astronomiċi storiċi. Fost l-istrumenti fil-kollezzjoni hemm [[Teleskopju|teleskopji]] Ġorġjani, ottanti tas-seklu 18 u tellurju, jiġifieri mudell [[Edukazzjoni|edukattiv]] tax-[[Xemx]], tad-[[Id-Dinja|Dinja]] u tal-[[Qamar]]. Il-mużew fih Kafetterija tal-Planetarju u l-Brasserie De Stadstuin li tinsab fl-eks dar tal-inkaljar tal-kafè ta' Van Balen. Fl-2018, il-planetarju ċċelebra l-250 anniversarju tat-trasferiment ta' Eisinga lejn il-belt ta' Franeker fl-1768, sitt snin qabel ma beda jaħdem fuq il-planetarju tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.planetarium-friesland.nl/en/|titlu=Welcome - Planetarium Friesland|data=2013-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-10-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130129115218/http://www.planetarium-friesland.nl/engels.html|arkivju-data=2013-01-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Is-sit huwa elenkat bħala ''Rijksmonument'', bin-numru 15668.<ref>{{Ċita web|url=https://homepedia.nl/|titlu=Homepedia – Alles voor in en rondom het huis – van klussen tot design|data=2023-10-02|lingwa=nl|data-aċċess=2023-10-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230929025645/https://homepedia.nl/|arkivju-data=2023-09-29|url-status=dead}}</ref> Il-planetarju ġie nnominat bħala sit indikattiv fit-12 ta' Diċembru 2011 mill-gvern tan-Netherlands, abbażi tal-istorja twila tiegħu bħala planetarju operattiv miftuħ għall-pubbliku u l-isforzi kontinwi biex dan il-wirt jiġi ppreservat. F'Diċembru 2018, tħabbar li l-Ministru Olandiż għall-Edukazzjoni, il-[[Kultura]] u x-[[Xjenza]] kien se jressaq applikazzjoni lill-UNESCO biex javvanza formalment in-nomina tal-planetarju, sabiex isir Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO iktar 'il quddiem.<ref>{{Ċita web|url=https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/855475/eise-eisinga-planetarium-voorgedragen-voor-werelderfgoedstatus-unesco|titlu=Eise Eisinga Planetarium voorgedragen voor Werelderfgoedstatus UNESCO|data=2018-12-12|sit=www.omropfryslan.nl|lingwa=nl|data-aċċess=2023-10-04}}</ref> == Planetarju == [[File:Planetarium_Eise_Eisinga_in_Franeker.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Planetarium_Eise_Eisinga_in_Franeker.jpg|daqsminuri|Il-"wiċċ" tal-planetarju.]] [[File:Franeker_planetarium_mechanisme2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Franeker_planetarium_mechanisme2.jpg|daqsminuri|Il-makkinarju mekkaniku fl-ispazju ta' fuq is-saqaf li għadu jħaddem il-planetarju sal-lum.]] [[File:Planetarium_Eise_Eisinga.webm|daqsminuri|Animazzjoni 3D mill-illustratur Paul Becx.]] Planetarju huwa mudell operattiv tas-[[Sistema Solari]]. Il-planetarju ta' Eisinga huwa miżbugħ bl-[[ikħal]] b'kontorn ileqq tad-deheb. Ix-Xemx hija miżbugħa fiċ-ċentru tas-saqaf. Id-Dinja hija rrappreżentata bi sfera tad-deheb imdendla fuq wajer. Iż-[[żodjaku]] huwa miżbugħ ukoll. Il-planetarju mekkaniku għandu makkinarju qisu ta' arloġġ u jaħdem bħal kif taħdem is-sistema solari fil-verità, iżda bi skala mnaqqsa. Il-planetarju huwa preċiż ħafna, iżda mhuwiex perfett. Pereżempju, il-pendlu huwa magħmul minn tip wieħed ta' metall, għaldaqstant jiġi influwenzat minn fluttwazzjonijiet fit-temperatura. Il-"wiċċ" tal-mudell iħares 'l isfel mis-saqaf ta' dik li qabel kienet il-kamra tas-salott ta' Eisinga, u l-biċċa l-kbira tal-makkinarju mekkaniku jinsab fl-ispazju ta' fuq is-saqaf. Il-planetarju jitħaddem permezz ta' pendlu, b'disa' piżijiet. Il-[[Pjaneta|pjaneti]] jiċċaqilqu madwar il-mudell f'ħin reali u b'mod awtomatiku. Kull erba' snin trid issir "konfigurazzjoni ċkejkna mill-ġdid" u bl-idejn biex tikkumpensa għas-sena bisestili bid-29 ta' Frar. Il-planetarju juri wkoll il-ħin u d-data attwali. It-travu li fih in-numri tas-sena miktuba fuqu jrid jiġi ssostitwit kull 22 sena.<ref>Sixma, H. (1934). "The Franeker Planetarium". ''Popular Astronomy''. SAO/NASA ADS. '''XLII''' (9): 489–495.</ref> Il-Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga huwa l-eqdem planetarju operattiv fid-dinja. Sabiex jinħolqu l-"gerijiet" għall-mudell, kellhom jintużaw 10,000 musmar magħmula bl-idejn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.eisinga-planetarium.nl/en/|titlu=Discover the solar system|sit=Koninklijk Eise Eisinga Planetarium|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-10-04}}</ref> Apparti l-planetarju bażiku, jintwerew ukoll il-fażi tal-qamar u fenomeni astronomiċi oħra. Il-planetarju nbena fuq skala ta' 1:1,000,000,000,000 (millimetru għal kull miljun kilometru). == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Planetarju ta' Eisinga fi Franeker ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Pajjiżi l-Baxxi]] [[Kategorija:Mużewijiet]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] cu9xa0xvykm2zt58mcxgw54cfh5b30w 0 30902 328900 324342 2026-03-28T21:47:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328900 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Agadir''' hija waħda mill-bliet prinċipali fil-[[Marokk]], fuq ix-xatt tal-[[Oċean Atlantiku]] ħdejn il-[[Muntanji Atlas]], fit-tramuntana tal-punt fejn ix-[[Xmara Sous|Xmara Souss]] tiżbokka fl-oċean, u {{Convert|316|mi|km}} fin-nofsinhar ta' [[Casablanca]]. Agadir hija l-kapitali tal-Prefettura ta' Agadir Ida-U-Tanan u tar-reġjun ekonomiku ta' Souss-Massa. Agadir hija waħda miċ-ċentri urbani ewlenin tal-Marokk. Il-muniċipalità ta' Agadir irreġistrat popolazzjoni ta' 924,000 fiċ-ċensiment tal-Marokkin tal-2014. Skont iċ-ċensiment tal-2004, f'dik is-sena kien hemm 346,106 abitant<ref name="RGHP">{{Ċita web|url=http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf|titlu=Ċensiment Ġenerali tal-popolazzjoni 2004|sit=web.archive.org|lingwa=fr|data-aċċess=2023-11-11|arkivju-data=2015-05-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150501072416/http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf|url-status=dead}}</ref> u l-popolazzjoni tal-Prefettura ta' Agadir-Ida Outanane kienet ta' 487,954 abitant.<ref name="RGHP" /> Agadir hija magħrufa bħala l-kapitali tal-kultura [[Amażigh]] fil-Marokk.<ref>{{Ċita web|url=https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|titlu=جماعة أكادير تحتفي بحلول السنة الأمازيغية الجديدة2973 ببرنامج ثقافي غني ومتنوع|sit=Agadir.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153203/https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|titlu=Agadir: Lancement de l’appel à candidature au 14è Festival Issni N’Ourgh International du Film Amazigh|sit=Maptourisme.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153204/https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref> Hija waħda mill-ftit bliet kbar Marokkini fejn it-tamazight, waħda miż-żewġ lingwi uffiċjali tal-Marokk, hija mitkellma minn aktar minn nofs il-popolazzjoni. Il-varjetà indiġena tar-reġjun, [[Lingwa Taxelħita|Tachelhit]], hija mitkellma minn 222,000 kelliem,<ref>{{Ċita web|url=https://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|titlu=Y a-t-il un « vote tachelhit » ?|sit=Tafra.ma|data-aċċess=15 April 2023}}</ref> li jirrappreżentaw 53.7% tal-popolazzjoni kollha.<ref>{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/|titlu=Recensement population (RGPH) 2014|sit=Haut Commissariat au Plan|data-aċċess=15 April 2023|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171006080706/http://rgphentableaux.hcp.ma/|arkivju-data=6 October 2017}}</ref> Agadir huwa wkoll post għal ħafna festivals relatati mal-kultura Amażigh, bħas-Sena l-Ġdida Amażigh, iċċelebrata fit-13 ta’ Jannar ta’ kull sena fil-belt kollha, speċjalment fiċ-ċentru tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mjtnews.com/2020/01/15/more-than-45000-people-celebrate-the-amazigh-year-in-agadir/|titlu=More than 45,000 People Celebrate the Amazigh Year in Agadir|sit=Mjtnews.com|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230929233606/https://www.mjtnews.com/2020/01/15/more-than-45000-people-celebrate-the-amazigh-year-in-agadir/|arkivju-data=29 September 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|titlu=جماعة أكادير تحتفي بحلول السنة الأمازيغية الجديدة2973 ببرنامج ثقافي غني ومتنوع|sit=Agadir.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153203/https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://aujourdhui.ma/culture/nouvel-an-amazigh-une-semaine-de-festivites-a-agadir|titlu=Nouvel An amazigh: Une semaine de festivités à Agadir|sit=Aujourdhui.ma|data-aċċess=15 April 2023}}</ref> Il-Festival Bilmawen huwa tradizzjoni Berbera antika oħra ċċelebrata fis-subborgi tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hespress.com/%D9%83%D8%B1%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%D8%AC%D9%84%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-2-1016289.html|titlu=كرنفال "بوجلود" بأكادير|sit=Hespress.com|data-aċċess=15 April 2023}}</ref> Barra minn hekk, il-festival Internazzjonali Issni N'Ourgh huwa festival għall-films Amażigh. <ref>{{Ċita web|url=https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|titlu=Agadir: Lancement de l’appel à candidature au 14è Festival Issni N’Ourgh International du Film Amazigh|sit=Maptourisme.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153204/https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref> Agadir hija wkoll il-post fejn twieldu ħafna mill-figuri prominenti tal-mużika Shilha u Amażigh, bħal Izenzaren, Oudaden, u ħafna oħrajn. Il-belt rat il-Kriżi ta’ Agadir fl-1911 li kixfet it-tensjonijiet bejn Franza u l-Ġermanja, u b’hekk ipprevediet l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-belt kienet meqruda minn [[Terremot ta’ Agadir fl-1960|terremot]] fl-1960; u wara nbniet kompletament mill-ġdid bi standards sismiċi obbligatorji. Issa hija l-akbar attrazzjoni turistika ħdejn il-baħar fil-Marokk, fejn turisti barranin u ħafna residenti huma attirati minn klima moderata aktar mis-soltu matul is-sena kollha. Ilha mill-2010 moqdija tajjeb minn titjiriet bi prezz baxx u awtostrada minn [[Tangier]]. Il-klima moderata tax-xitwa (temperatura medja f'Jannar: 20.5°C/69°F) u bajjiet tajbin għamluha destinazzjoni ewlenija għax-"xemx fix-xitwa" għall-Ewropej tat-Tramuntana. == Etimoloġija == L-isem ''Agadir'' huwa nom Berberu komuni, li jfisser 'ħajt, kompartiment, bini fortifikat, jew ċittadella'. Dan in-nom huwa attestat fil-biċċa l-kbira tal-lingwi Berberi.<ref>See K. Naït-Zerrad, ''Dictionnaire des racines berbères, Ḍ-G'', Louvain: Peeters, 2002, p. 734.</ref> Jista' jiġi mill-kelma Tuareg ''aǧādir'' ('ħajt' jew 'xatt')<ref name="Ad01">{{Ċita ktieb|kunjom=Room|isem=Adrian|data=2008|titlu=African placenames : origins and meanings of the names for natural features, towns, cities, provinces, and counties|url=http://archive.org/details/africanplacename0000room|iktar=Internet Archive|pubblikatur=Jefferson, N.C. : McFarland & Co.|paġni=17–18|isbn=978-0-7864-3546-3}}</ref> jew minn ''gadir'' fil-lingwa tal-[[Lingwa Feniċi|Feniċi]] ('ħajt' jew 'fortizza') <ref name="Ad01" /> Il-kelma ta' qabel tista' tkun ukoll kelma b'self minn ta' l-aħħar.<ref>Compare Hebrew ''gādēr'' 'wall, place fortified with a wall' (see S.P. Tregelles, ''Gesenius' Hebrew-Chaldee lexicon'', Grand Rapids: Eerdmans, 1949, p. 160, which also mentions Classical Arabic ''jadīr'' 'a place surrounded by a wall').</ref> L-etimoloġija tal-Feniċi, jekk hija korretta, tkun l-istess bħal dik ta’ [[Cádiz]] fi Spanja.<ref name="Ad01" /> Hemm ħafna aktar bliet fil-Marokk imsejħa Agadir.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/903|titlu=Agadir|isem=G.|awtur=Camps|data=1985|sit=Enyclopédie Berbère [En ligne]|data-aċċess=3 April 2023}}</ref> L-isem sħiħ tal-belt ta' Agadir [[Lingwa Taxelħita|f'Tashelhit]] huwa ''Agadir Ighir''<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Tourneau|isem=Roger le|sena=1960|titlu=Agadir-Ighir|lingwa=fr}}</ref> jew ''Agadir-n-Irir'',<ref name=":0" /> litteralment 'il-fortizza tal-Kap', <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Taquin|isem=Arthur|data=1902|kapitlu=Les iles canariens et les parages de pêche canariens|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=O6tJAQAAMAAJ&dq=agadir+irir&pg=PA428|titlu=Host Bibliographic Record for Boundwith Item Barcode 30112051992938 and Others|lingwa=fr|paġni=427–328}}</ref> b'referenza għall-promontorju fil-qrib jismu Cape Ighir fuq il-mapep (isem pleonastiku, litteralment 'Cape Cape'). == Storja == === Okkupazzjoni bikrija === L-eqdem mappa magħrufa li tinkludi indikazzjoni ta’ Agadir hija mill-1325: fil-post approssimattiv tal-belt moderna, issemmi post li ssejjaħ ''Porto Mesegina'', wara isem ta’ tribù Berbera li kienet ġiet irreġistrat sa minn seklu 12, il-''Mesguina''. (magħruf ukoll bħala l-''Ksima'' ).{{Bżonn refererenza}} Fl-aħħar tal-perjodu medjevali, Agadir kienet belt ta' ċerta fama. L-ewwel referenza magħrufa ta’ isimha, ''Agadir al-harba'', ġiet irreġistrata fl-1510.{{Nota|L-isem jindika li jista' jkun kien hemm suq nhar ta' Erbgħa - ''souk el-arba'' qrib il-fosos.. ''Chronique de Santa-Cruz du Cap de Gué'' (in French), Paris, 1934}}{{Bżonn refererenza}} === Okkupazzjoni Portugiża === Fl-aħħar tas-seklu 15 il-[[Portugall|Portugiżi]] bdew jokkupaw pożizzjonijiet tul il-kosta Marokkina. Fl-1505 in-nobbli Portugiż João Lopes de Sequeira okkupa ż-żona fl-1505.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Agadir-Morocco|titlu=Agadir {{!}} Morocco {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-18}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Abun-Nasr|isem=Jamil M.|sena=1987|titlu=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=_NDLCgAAQBAJ&dq=agadir+history+portuguese&pg=PA211|lingwa=en|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=207–208|isbn=978-1-316-58334-0}}</ref><ref name=":12">{{Ċita ktieb|kunjom=Newitt|isem=Malyn|sena=2004|titlu=A History of Portuguese Overseas Expansion 1400–1668|url=https://books.google.com/books?id=HDODAgAAQBAJ&dq=agadir+history+portuguese+santa+cruz&pg=PA66|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|paġni=35–36, 66|isbn=978-1-134-55304-4}}</ref> Huwa bena kastell tal-injam f'riġlejn għoljiet, ħdejn nixxija,<ref name=":02">{{EI2|title=Agadir-Ighir|last=Tourneau|first=Roger le|volume=1|pages=244–245}}</ref> u nħolqot kolonja Portugiża bl-isem ta' ''Santa Cruz do Cabo do Gué''.<ref name=":12" /> Is-sit għadu jġib l-isem ta' Funti<ref name=":02" /> jew Founti (mill-kelma Portugiża ''fonte,'' li tfisser "funtana"). Il-kastell aktar tard inxtara mir-Re tal-Portugall fil-25 ta’ Jannar 1513.<ref name=":02" /> Il-preżenza Portugiża qanqlet ostilità dejjem tikber mill-popolazzjoni lokali tar-reġjun ta’ Sous, li bdiet imblokk ekonomiku u militari tal-port għal snin twal. Fl-1510 Muhammad al-Qa'im, il-mexxej ta' familja Sharifian li kienet stabbiliet lilhom infushom fis-Sous, ġie ddikjarat mexxej tal-isforzi militari lokali kontra s-Sous. Id-dixxendenti tiegħu komplew waqqfu d-dinastija Sa'di li telgħet għall-poter matul id-deċennji ta' wara u eventwalment stabbilixxew il-kapital tagħhom [[Marrakesh|f'Marrakexx]] . Fl-1540 is-sultan Sa'di Muhammad al-Shaykh okkupa l-għoljiet prinċipali (issa Agadir Oufla ) 'l fuq mill-Portugiż u installa artillerija biex jipprepara attakk fuq il-fortizza ta' taħt. L- assedju tal-kolonja beda fis-16 ta’ Frar 1541 u ġie konkluż b’suċċess fit-12 ta’ Marzu tal-istess sena.<ref name=":02" /> === Ħakma Marokkina === Wara r-rebħa ta' Sa'di, is-sit tħalla mhux okkupat għal snin sħaħ sakemm is-suċċessur ta' Muhammad al-Shaykh, Abdallah al-Ghalib (r. 1557–1574), bena fortizza ġdida (jew kasbah ) fuq l-għoljiet Issa kien jissejjaħ ''Agadir N'Ighir'' (litteralment: "fosos fortifikat tal-għoljiet" [[Lingwa Taxelħita|f'Tachelhit]]. {{Nota|''Ighir'' (pronunzja: ''irrhir'') aktar tard tfisser spalla jew għoli.}} Fis-seklu 17, matul ir-renju tad-dinastija Berber ta ' Tazerwalt, Agadir kien port ta' xi importanza, u jespandi l-kummerċ tiegħu mal-Ewropa. Ma kien hemm, iżda, la port reali u lanqas moll. Agadir kien jinnegozja l-aktar f’zokkor, xama’, ram, u ġlud.<ref>Charles-André Julien, ''History of North Africa'', Paris, 1994 (Fr)</ref> Bi skambju, l-Ewropej biegħu l-oġġetti manifatturati tagħhom hemmhekk, partikolarment l-armi u t-tessuti. Taħt ir-renju tas-Sultan Moulay Ismail (1645–1727) u s-suċċessuri tiegħu, il-kummerċ ma’ Franza, li qabel kienet sieħba attiva, naqas, u l-kummerċ mal-Ingliżi u l-Olandiżi żdied. Fl-1731, il-belt inqerdet kompletament minn terremot. <ref>{{Ċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_02_29.php|titlu=Historic Earthquakes|pubblikatur=Earthquake.usgs.gov|data-aċċess=2012-03-14|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120508031843/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_02_29.php|arkivju-data=2012-05-08}}</ref> Wara dan, il-port ta' Agadir ġie ordnat li jingħalaq, u alternattiva, [[Essaouira]], ġiet stabbilita aktar fit-tramuntana. Wara perjodu twil ta’ prosperità matul ir-renji tad-dinastiji Saadian u Alawita, Agadir naqset fir-relevanza tagħha mill-1760 minħabba l-preeminenza mogħtija lill-port kompetitur ta’ Essaouira mis-Sultan Alawita Mohammed ben Abdallah li ried jikkastiga lis-Souss talli rribella kontra tiegħu. awtorità. Dan it-tnaqqis dam seklu u nofs. Fl-1789, vjaġġatur Ewropew ta deskrizzjoni qasira ta’ Agadir: “Issa hija belt ghost, m’hemmx aktar minn ftit djar u dawn qed jitfarrku f’fdalijiet”. Fl-1881, is-Sultan Moulay Hassan reġa' fetaħ il-port għall-kummerċ sabiex iforni l-ispedizzjonijiet li ppjana fin-nofsinhar. Dawn l-ispedizzjonijiet, li kellhom jerġgħu jsostnu l-awtorità tiegħu fuq it-tribujiet Souss u jikkumbattu l-pjanijiet tal-Ingliżi u l-Ispanjoli, saru fl-1882 u l-1886.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Maurice Barbier|sena=1982|titlu=Le conflit du Sahara occidental|url=https://books.google.com/books?id=Gyx8UA0oRfoC&pg=PA48|lingwa=fr|pubblikatur=Harmattan|paġna=48|isbn=978-2-85802-197-0}}</ref> [[Stampa:Plan_d'Agadir_en_1885.jpg|daqsminuri| Mappa ta' Agadir fl-1885 minn Jules Erckmann]] Bl-iskuża ta’ sejħa għall-għajnuna minn kumpaniji Ġermaniżi fil-wied tas-Souss, il-Ġermanja ddeċidiet fl-1 ta’ Lulju 1911, li testendi l-interessi tagħha fil-Marokk u ssostni pretensjoni fuq il-pajjiż. Bagħtet lill-bajja ta’ Agadir, (liema port kien, sal-1881, magħluq għall-kummerċ barrani) l- SMS Panther li malajr ingħaqdet mill-cruiser ''Berlin'' . Reazzjoni internazzjonali qawwija ħafna, partikolarment mill-Gran Brittanja, ssorprendiet lill-Ġermanja u tat bidu għall- Kriżi ta' Agadir bejn Franza u l-Ġermanja. Gwerra mhedda. Wara negozjati iebsa, fl-4 ta’ Novembru 1911 fl-aħħar ġie ffirmat trattat Franko-Ġermaniż, li ta idejhom ħielsa lil Franza, li tkun tista’ tistabbilixxi l-protettorat tagħha fuq il-Marokk bi tpattija biex iċedu xi kolonji fl-Afrika. Kien f’dak iż-żmien biss li l-gunboat ''Panther'' u l-cruiser ''Berlin'' telqu mill-bajja ta’ Agadir. Minħabba kalkolu ħażin, ir-rappreżentant tal-bejgħ Ġermaniż Hermann Wilberg, li ntbagħat biex jipprovdi l-iskuża għall-intervent, wasal biss f'Agadir tlett ijiem wara li waslet il-''Panther'' . Fl-1913, il-bliet (Agadir N'Ighir u Founti) kienu jammontaw għal inqas minn elf abitant. Fil-15 ta’ Ġunju 1913 it-truppi Franċiżi niżlu Agadir. Fl-1916, inbena l-ewwel moll ħdejn Founti – moll sempliċi, aktar tard magħruf bħala l-“moll Portugiż”, li baqa’ sa tmiem is-seklu 20. Wara l-1920, taħt il-protettorat Franċiż, inbena port u l-belt rat l-ewwel żvilupp tagħha bil-bini tad-distrett l-antik Talborjt li jinsab fuq il-plateau f’qiegħ l-għolja. Sentejn wara, ħdejn Talborjt tul il-fawlline tax-xmara Tildi bdiet il-kostruzzjoni tad-distrett popolari ta 'Yahchech. Madwar l-1930, Agadir kienet waqfa importanti għas-servizz tal-posta bl-ajru Franċiż Aéropostale u kienet iffrekwentata minn [[Antoine de Saint-Exupéry|Saint-Exupéry]] u Mermoz . Fis-snin mill-1930, bdiet tinbena belt ċentrali moderna skont il-pjanijiet tal-pjanifikatur urban Henri Prost, direttur tad-Dipartiment tal-Ippjanar Urban tal-Protettorat, u d-deputat tiegħu Albert Laprade: forma ta' nagħla<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k377753/f369.r=tome+39.langEN Scheme of the Future City] in the magazine ''La Géographie'' on Gallica</ref> madwar vjal kbir perpendikolari max-xatt – l-Avenue Lyautey, minn meta ssemmiet Avenue du Général Kettani. Fis-snin ħamsin, l-iżvilupp urban kompla taħt id-direzzjoni tad-Direttur tal-Ippjanar Urban tal-Marokk, Michel Ecochard. Wara l-1950 u l-ftuħ tal-port kummerċjali l-ġdid, il-belt kibret bis-sajd, il-bottiljar, l-agrikoltura u l-minjieri. Bdiet ukoll tiftaħ għat-turiżmu minħabba l-klima u l-infrastruttura tal-lukandi tagħha. Bosta snin wara mill-1950 sal-1956 Agadir organizza l-Grand Prix of Agadir u, mill-1954 sal-1956, il-Grand Prix tal-Marokk . Fl-1959, żar il-port il-jott tal-kummerċjant tal-bastimenti Grieg [[Aristotle Onassis]] u l-mistieden tiegħu, [[Winston Churchill]]. Sal-1960, Agadir kien jgħodd aktar minn 40,000 resident meta fi 15-il minuta qabel nofs il-lejl tad-29 ta’ Frar 1960, reġa’ nqerdet kważi totalment minn [[Terremot ta’ Agadir fl-1960|terremot]] ta’ qawwa 5.7 fuq l-iskala Richter li dam 15-il sekonda. Dan qereb il-belt kważi kompletament u qatel aktar minn terz ta’ il-popolazzjoni.<ref name="bensimon">[https://web.archive.org/web/20101107051142/http://www.nfb.ca/film/once_agadir/ Documentary film, Jacques Bensimon, Once Agadir], [[National Film Board of Canada]], consulted 1 November 2010</ref> In-numru ta’ mwiet kien stmat għal 15,000.<ref>{{Ċita web|url=http://www.agadir1960.com/|titlu=Agadir et le tremblement de terre du 29 février 1960|sit=www.agadir1960.com|data-aċċess=2023-11-11}}</ref> It-terremot qered il-Kasbah il-qadima. === Agadir wara l-1960 === [[Stampa:Agadir_1960.jpg|daqsminuri| Agadir fl-1960, wara t-terremot]] Il-belt attwali reġgħet inbniet {{Convert|1|mi}} aktar fin-nofsinhar, immexxija mill-periti assoċjati ma' GAMMA, inklużi Jean-François Zevaco, Elie Azagury, [[Pierre Coldefy]], u [[Claude Verdugo]], <ref name=":82">{{Ċita ktieb|kunjom=Dahmani|isem=Iman|kunjom2=El moumni|isem2=Lahbib|kunjom3=Meslil|isem3=El mahdi|sena=2019|titlu=Modern Casablanca Map|post=Casablanca|pubblikatur=[[MAMMA.|MAMMA Group]]|isbn=978-9920-9339-0-2}}</ref> b'konsultazzjoni minn [[Le Corbusier]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.ina.fr/contenus-editoriaux/articles-editoriaux/le-corbusier-urbaniste-visionnaire/|titlu=Le Corbusier, urbaniste visionnaire - Archives vidéo et radio Ina.fr|isem=Institut National de l'Audiovisuel-|awtur=Ina.fr|sit=Ina.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2020-05-02}}</ref> Agadir saret belt kbira ta’ aktar minn nofs miljun sal-2004, b’port kbir b’erba’ baċiri: il-port kummerċjali b’fundar ta’ 17-il metru, sajd trijangolu, port tas-sajd, u port tad-dgħajjes tad-divertiment b’marina. Agadir kien il-port ewlieni tas-sardin fid-dinja fis-snin tmenin u għandu bajja li tifrex fuq 10km mal-baħar. Il-klima tagħha għandha 340 jum ta’ xemx fis-sena li tippermetti l-għawm is-sena kollha. Ix-xitwa hija sħuna u fis-sajf, iċ-ċpar huwa komuni. Flimkien ma' Marrakech, Agadir hija ċentru importanti ħafna għat-turiżmu lejn il-Marokk, u l-belt hija l-aktar port tas-sajd importanti fil-pajjiż. In-negozju qed jisplodu wkoll bl-esportazzjoni ta' frott u ħaxix taċ-ċitru prodotti fil-wied fertili ta' Souss. Fit-12 ta’ Diċembru 2022, terremot ta’ qawwa ta’ 4.5 laqat il-Provinċja ta’ Agadir. It-terremot seħħ f’fond ta’ tliet kilometri taħt l-epiċentru, ‘il barra mill-kosta ta’ Agadir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/12/352972/earthquake-of-magnitude-4-5-hits-near-agadir|titlu=Earthquake of Magnitude 4.5 Hits Agadir Province|isem=Majda|awtur=Elajmi|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.hespress.com/54907-agadir-hit-by-a-4-5-degrees-earthquake.html|titlu=Agadir hit by a 4.5 degrees earthquake|data=2022-12-12|sit=HESPRESS English - Morocco News|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-01-27}}</ref> == Noti == {{Noti}} == Referenzi == {{Referenzi|30em}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Bliet tal-Marokk]] [[Kategorija:Turiżmu]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ovusn97sydt8iaftugvuch7wjxep79b 0 31177 328925 302633 2026-03-29T07:27:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328925 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Simon Stock''', [[Karmelitani|OCarm]] (magħruf ukoll bħala '''Xmun Stock''') kien [[saċerdot|qassis]] u [[qaddis]] [[Knisja Kattolika fl-Ingilterra u Wales|Kattoliku Ingliż]] li għex fis-seklu 13 u kien pirjol bikri tal-ordni [[Karmelitani|Karmelitana]]. Jingħad bħala tradizzjoni li l-[[Santa Marija|Verġni Marija]] dehrtlu u tatu ċ-coqqa Karmelitana.<ref>"The Scapular of Our Lady of Mt. Carmel-Catechesis & Rituals prepared under the direction of The North American Provincials of Carmelite Orders, 2000</ref> Għalhekk, id-devozzjoni popolari lejn Stock hija ġeneralment assoċjata mad-devozzjoni lejn [[Madonna tal-Karmnu|il-Madonna tal-Karmnu]] . == Ħajja == L-Fratellanza tal-Verġni Mqaddsa Marija tal-Karmnu kellha l-oriġini tagħha bħala komunità eremita Nisranija fil-[[Palestina (reġjun)|Palestina]]; bit-tnaqqis u l-waqgħa tar-renji involuti fil-Kruċjati u t-tkomplija tal-ħakma Musulmana fl-inħaw, fil-bidu tat-13-il seklu l-membri tal-fratellanza marru lejn l-Ewropa fejn saru patrijiet mendikanti. Stock twieled l-[[Ingilterra]]<ref name="hilgers">[http://www.newadvent.org/cathen/13800a.htm Hilgers, Joseph. "St. Simon Stock." ''The Catholic Encyclopedia.'' Vol. 13. New York: Robert Appleton Company, 1912. 28 Jun. 2013]</ref> u sar mexxej bikri tal-Ordni ftit wara li l-fratellanza daħlet f'dak il-pajjiż. L-evidenza storika dwar il-ħajja ta’ Xmun ġejja primarjament minn katalgi medjevali ta’ qaddisin u ta’ pirjoli ġenerali Karmelitani, li mhumiex konsistenti ma’ xulxin fid-dettalji tagħhom. L-ewwel wieħed minn dawn jiddeskrivi lil Xmun bħala xi ħadd magħruf għall-qdusija matul ħajtu, u l-mirakli xehdu dan wara mewtu. Il-kunjom “Stock” jidher f’xi dokumenti iżda mhux f’oħrajn, u huwa relatat ma’ storja li Simon għex għal xi żmien f’siġra vojta (“stock” tfisser zokk ta’ siġra) qabel il-wasla tal-Karmelitani fl-Ingilterra, b’konformità ma’ tradizzjoni profetika.<ref name="carmel.net">Louis Saggi, OCarm; [https://web.archive.org/web/20100613025421/http://carmelnet.org/biographies/SimonStock.pdf Saint Simon Stock (XIII Century) Saint, Priest] – Scholarly historical information</ref> Huwa maħsub li għex f’Aylesford f’Kent, post li fl-1247 laqa’ l-ewwel kapitlu ġenerali tal-Ordni Karmelitan li sar barra l-Art Imqaddsa, u fejn għad hemm monasteru ta’ patrijiet Karmelitani.<ref>The Friars, Aylesford Priory website (Carmelites of the Ancient Observance) [https://web.archive.org/web/20110514185154/http://www.thefriars.org.uk/history.htm "A Brief History of the Friars"], Friars website from Aylesford Priory</ref> Stock kien probabbilment il-ħames jew is-sitt pirjol ġenerali tal-Karmelitani (evidenza storika tissuġġerixxi li dan aktarx li kien għall-ħabta tal-1256 sal-1266). Matul s-snin li kien attiv, l-ordni nfirxet ħafna fin-Nofsinhar u l-Punent tal-Ewropa, speċjalment fl-Ingilterra. Stock jingħad li kien responsabbli biex jitwaqqfu d-djar fundaturi fl-ibliet universitarji ta' dik l-era, bħal f'Cambridge fl-1248, fl-1253 f'Oxford, u fl-1260 f'Pariġi u Bologna. Dan kien importanti kemm għat-tkabbir tal-istituzzjoni kif ukoll għat-taħriġ tal-membri żgħar tagħha.<ref name="hilgers"/> Stock għex ħajja axxetika. Huwa għex fuq dieta ta' [[ħxejjex aromatiċi]], [[għeruq]] u [[tuffieħa|tuffieħ]] selvaġġ u kien jixrob biss l-ilma.<ref>Butler, Alban. (1846). [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=gri.ark:/13960/t0gt91n0r&view=1up&seq=261 ''The Lives of the Fathers, Martyrs, and Other Principal Saints'']. Derby. p. 257</ref><ref>Roberts, Holly. (2004). ''Vegetarian Christian Saints''. Anjeli Press. p. 96. {{ISBN|0-9754844-0-0}} "He spent his time in prayer and solitary contemplation, preferring to live under harsh conditions, drinking only water, and never consuming any foods that were not vegetarian. He sustained himself on herbs, roots, and wild apples."</ref> Jingħad li miet [[Bordeaux|f'Bordeaux]], Franza fis-16 ta' Mejju, aktarx fl-1265, għalkemm is-sena mhix dokumentata, u kien midfun hemmhekk.<ref name="bedeedwards">Bede Edwards, OCDS. "St. Simon Stock – The Scapular Vision & the Brown Scapular Devotion." ''Carmel Clarion'' Volume XXI, pp 17–22, July–August 2005, Discalced Carmelite Secular Order, Washington Province.</ref> L-ewwel uffiċċju liturġiku li għadu jeżisti f'isem Simon Stock jinstab 'Bordeaux fi Franza, sa mill-1435.<ref name="hilgers"/> L-ewwel ċelebrazzjoniijet tal-Liturġiji tiegħu fl-Irlanda u fl-Ingilterra saru fl-1458, u nfirxu mal-Ordni Karmelitana kollha sal-1564. Jum il-festa tiegħu hija s-16 ta’ Mejju. L-għadam ta' Stock għadu ppreservat f'katidral [[Bordeaux|f'Bordeaux]]; tibja tiegħu itteħdet l-Ingilterra fl-1860 u tpoġġiet fil-knisja tal-Karmelitani f’Kensington, Londra, u parti mill-kranju tiegħu ingabret bħala relikwa f’Aylesford fl-1950. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.ewtn.com/library/MARY/SIMONSTO.htm Ħajja tal-Qaddisin Butler: San Xmun Stock] {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Stock, Simon}} [[Kategorija:Sena tat-twelid mhux magħrufa]] [[Kategorija:Mietu fl-1265]] [[Kategorija:Qaddisin Kattoliċi]] g23g2d319u0gac137wjln9gt1ntkz0g 0 31419 328914 303138 2026-03-29T03:53:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328914 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mya Azzopardi''' (imwielda fid-29 ta' Settembru 2002) hija għawwiema Maltija<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-04-26/sports-others/New-swimming-national-record-for-Mya-Azzopardi-in-the-200m-Individual-Medley-6736188800|titlu=New swimming national record for Mya Azzopardi in the 200m Individual Medley - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-02-07}}</ref>. Hija kkompetiet fil-100 metru freestyle tan-nisa fil-Kampjonati Dinji tal-Akwatiċi tal-2019<ref>{{Ċita web|url=https://www.omegatiming.com/|titlu=OMEGA Sports Live Timekeeping, Official Olympics Games Timekeeper|sit=www.omegatiming.com|data-aċċess=2024-02-07}}</ref>. Fl-2019, hija rebħet tliet midalji tal-bronż fil-Logħob tal-Istati Żgħar tal-Ewropa tal-2019 li saru f'Budva, il-Montenegro<ref>{{Ċita web|url=http://www.serbia-swim.org.rs/live/2019/mne-2019/MedalsByEvent.pdf|titlu=Swimming Medalists|data=2020-07-27|data-aċċess=2024-02-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200727230855/http://www.serbia-swim.org.rs/live/2019/mne-2019/MedalsByEvent.pdf|arkivju-data=2020-07-27|url-status=dead}}</ref>. == Referenzi == {{Referenzi}} {{DEFAULTSORT:Azzopardi, Mya}} [[Kategorija:Twieldu fl-2002]] [[Kategorija:Għawwiema Maltin]] bf074x34uuo8928awqlc8qal2fqcynr 0 32102 328902 307564 2026-03-28T22:36:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328902 wikitext text/x-wiki [[Stampa:White Sea map.png|daqsminuri|Mappa tal-Baħar l-Abjad.]] Il-'''Baħar l-Abjad''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Белое море, b'ittri Rumani: ''Beloye more''; bil-Kareljan u bil-Finlandiż: ''Vienanmeri'', li litteralment tfisser "Baħar ta'<small> </small>Dvina"; bin-Nenets: Сэрако ямʼ, b'ittri Rumani: ''Serako yam'') huwa baħar f'daħla fin-Nofsinhar tal-[[Baħar ta' Barents]] u jinsab tul il-kosta tal-Majjistral tar-[[Russja]]. Huwa mdawwar bil-Karelja lejn il-Punent, il-[[Peniżola]] ta' Kola lejn it-Tramuntana, u l-Peniżola ta' Kanin lejn il-Grigal. Il-Baħar l-Abjad kollu jaqa' taħt is-sovranità Russa u jitqies bħala parti mill-ilmijiet interni tar-Russja. Amministrattivament, huwa maqsum bejn l-Oblasts ta' Arkhangelsk u ta' Murmansk kif ukoll ir-Repubblika tal-Karelja. Il-port ewlieni ta' Arkhangelsk jinsab fil-Baħar l-Abjad. Għall-biċċa l-kbira mill-[[Storja|istorja]] tar-Russja, dan kien iċ-ċentru prinċipali tal-kummerċ marittimu internazzjonali tar-Russja, imwettaq mill-Pomors ("insedjaturi tal-artijiet mal-baħar") minn Kholmogory. Fl-era moderna, il-baħar sar bażi Sovjetika navali u tas-sottomarini. Il-Fliegu tal-Baħar l-Abjad u l-Baltiku jikkollega l-Baħar l-Abjad mal-[[Baħar Baltiku]]. Il-Baħar l-Abjad huwa wieħed mill-erba' ibħra bl-isem ta' kuluri komuni — l-oħrajn huma l-[[Baħar l-Iswed]], il-[[Baħar l-Aħmar]] u l-[[Baħar l-Isfar]]. == [[Ġeografija]] == [[File:Severodvinsk_Yagry_Island_Beach.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Severodvinsk_Yagry_Island_Beach.jpg|daqsminuri|Jum tas-sajf f'bajja qrib Severodvinsk, mal-kosta tax-Xlokk tal-baħar.]] === Kobor === L-Organizzazzjoni Idrografika Internazzjonali tiddefinixxi l-limitu tat-Tramuntana tal-Baħar l-Abjad bħala "Linja li tgħaqqad Svyatoy Nos (il-Kosta ta' Murmansk, 39°47'E) u l-Kap ta' Kanin".<ref>{{Ċita web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|titlu=Limiti tal-Oċeani u tal-Ibħra, it-Tielet Edizzjoni|sit=IHO}}</ref> === Topografija === Fil-Baħar l-Abjad hemm erba' bajjiet jew golfi prinċipali. Dawn il-bajjiet jingħaqdu mal-fetħa b'għamla ta' lembut lejn il-Baħar ta' Barents permez ta' strett dejjaq magħruf bħala "Gorlo" (bir-Russu: Горло, li tfisser "gerżuma"). Il-Golf ta' Kandalaksha jinsab fin-naħa tal-Punent tal-Baħar l-Abjad; huwa l-iżjed parti fonda tal-baħar, b'fond sa 340 [[metru]] (1,115-il pied). Fuq in-naħa tan-Nofsinhar, il-Bajja ta' Onega tilqa' ġo fiha x-xmara Onega. Lejn ix-Xlokk, il-Bajja ta' Dvina tilqa' ġo fiha n-naħa tat-Tramuntana tax-xmara Dvina fil-port ewlieni ta' Arkhangelsk. Fuq in-naħa tal-Lvant tal-"gorlo", faċċata tal-Peniżola ta' Kola, hemm il-Bajja ta' Mezen. Din tilqa' ġo fiha x-xmara Mezen u x-xmara Kuloy. Xmajjar ewlenin oħra li jnixxu ġol-baħar huma x-xmajjar Vyg, Niva, Umba, Varzuga u Ponoy. Il-baċir tal-parti ċentrali tal-Baħar l-Abjad u tal-Bajja ta' Bay huwa miksi bis-sedimenti u bir-ramel, filwaqt li l-qiegħ tal-parti tat-Tramuntana, tal-Golf ta' Kandalaksha u tal-Bajja ta' Onega huwa taħlita ta' ramel u ta' ġebel. Spiss ifeġġu depożiti tal-era glaċjali qrib ix-xtut tal-baħar. Il-kosti tal-Majjistral huma għoljin u bil-blat iżda x-xaqliba tagħhom hija inqas wieqfa fin-naħa tax-Xlokk. Il-Baħar l-Abjad fih għadd kbir ta' gżejjer, iżda l-biċċa l-kbira minnhom huma żgħar. Il-grupp prinċipali ta' gżejjer huwa magħmul mill-[[Gżejjer Solovetsky]], li jinsabu kważi f'nofs il-baħar, qrib id-daħla tal-Bajja ta' Onega. Il-Gżira ta' Kiy fil-Bajja ta' Onega hija sinifikanti minħabba monasteru storiku li hemm fiha. Il-Gżira ta' Velikiy, li tinsab qrib il-kosta, hija l-ikbar gżira fil-Golf ta' Kandalaksha. === Idrografija u batimetrija === [[File:Кандалакшский_залив.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2.jpg|daqsminuri|Il-Golf ta' Kandalaksha.]] [[File:Kiy-island_Russia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kiy-island_Russia.jpg|daqsminuri|Il-kosta tal-Bajja ta' Onega fil-Gżira ta' Kiy.]] Il-Baħar l-Abjad huwa depressjoni mimlija bl-ilma fi ħdan il-blata kontinentali magħrufa bħala t-Tarka Baltika. Il-qiegħ tiegħu ma tantx huwa uniformi u fih il-Vojt ta' Kandalaksha fil-Majjistral u l-Gżejjer Solovetsky fin-Nofsinhar. Barra minn hekk, il-Bajja ta' Onega fiha bosta elevazzjonijiet żgħar taħt l-ilma. Il-fetħa u l-''gorlo'' tal-baħar huma pjuttost baxxi, b'fond ta' madwar 50 metru jew inqas. Hemm fondoq taħt l-ilma fin-naħa tat-Tramuntana tal-''gorlo'', li twassal għal fond massimu ta' 40 metru f'dik il-parti. Dan ixekkel l-iskambju tal-ilma bejn il-Baħar l-Abjad u l-Baħar ta' Barents. L-iskambju huwa megħjun bil-mareat, li huma semidiurni (jitilgħu darbtejn kuljum), b'amplitudni li tiżdied minn metru fin-Nofsinhar sa 10 metri fil-Bajja ta' Mezen. Il-kurrenti huma pjuttost dgħajfa fil-baħar miftuħ b'veloċità ta' inqas minn 1 km/h, iżda jsiru ferm iktar qalila fil-bajjiet.<ref>{{Ċita web|url=http://bse.sci-lib.com/article107048.html|titlu=Белое море|sit=bse.sci-lib.com|data-aċċess=2024-05-19}}</ref> Il-mewġ tal-mareat huma ferm iktar veloċi mill-kurrenti regolari u jilħqu veloċità ta' 9 km/h fil-Bajja ta' Mezen, ta' 3.6 km/h fil-Bajja ta' Onega u ta' 1.3 km/h fil-Golf ta' Kandalaksha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/White-Sea|titlu=White Sea {{!}} Arctic Ocean, Wildlife {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-19}}</ref> Kull sena x-xmajjar iwasslu madwar 215 km³ ta' ilma ħelu, bħala medja, l-iktar lejn il-Bajjiet ta' Onega, ta' Mezen u ta' Dvina. In-naħa tat-Tramuntana tax-xmara Dvina waħedha f'xi snin jaf tikkontribwixxi sa 171 km³, u x-xmajjar Mezen, Onega, Kem u Vyg iżidu 38.5, 27.0, 12.5 u 11.5 km³, rispettivament. Madwar 40 % ta' dan il-volum jitwassal meta ddub il-borra f'Mejju, u l-influss ikun minimu fi Frar–Marzu. Dan l-influss jgħolli u jbaxxi l-livell tal-baħar li jippromwovi l-iskambju tal-ilma mal-Baħar ta' Barents. B'hekk, kull sena jkun hemm fluss ta' madwar 2,000 km³ 'il ġewwa u ta' madwar 2,200 km³ 'il barra mill-Baħar l-Abjad. L-influss tal-ilma ħelu fir-rebbiegħa jnaqqas is-salinità fis-saff ta' 5–10 metri fil-wiċċ għal 23 ‰ (partijiet għal kull elf) fin-naħa tal-Lvant u għal 26–27 ‰ fin-naħa tal-Punent tal-baħar, u jaslu għal 10–12 ‰ fil-Bajja ta' Dvina; iżid ukoll il-kontenut tas-siliċju u tas-silikati fl-ilma, li huwa aspett karatteristiku tal-Baħar l-Abjad. Il-maltempati jkunu qawwijin l-iktar f'Ottubru–Novembru. Il-fond baxx tal-baħar inaqqas l-għoli tal-mewġ għal medja ta' metru, għalkemm xi kultant l-għoli jasal sa 3–5 metri. Il-baħar ikun kalm f'Lulju–Awwissu. === Klima === [[File:Modis_white_sea.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Modis_white_sea.jpg|lemin|daqsminuri|Żewġ ritratti satellitari tal-Baħar l-Abjad meħuda fit-23 ta' April 2000 (fuq) u fit-3 ta' Mejju 2001 (isfel).]] Il-klima tvarja bejn polari u kontinentali moderata bi ċpar u bi sħab frekwenti. L-irjieħ ikun l-iktar mil-Lbiċ fix-xitwa b'veloċità ta' 4–8 m/s. Dawn iġibu magħhom arja kiesħa min-Nofsinhar, u jistabbilixxu temperatura ta' madwar −15 °C (Frar) fil-biċċa l-kbira tal-baħar. In-naħa tat-Tramuntana tkun inqas kiesħa u tkun madwar −9 °C, u xi kultant tinżel sa −6 °C, minħabba l-mases tal-arja sħuna mill-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]]. Madankollu, l-antiċikluni Artiċi jbiddlu l-irjieħ għal irjieħ mill-Grigal, u jġibu magħhom temp iktar kiesaħ b'temperaturi ta' madwar −25 °C. Is-sjuf ikunu kesħin, bis-sħab u relattivament umdużi, b'irjieħ mill-Grigal u b'xita frekwenti. It-temperatura medja f'Lulju tkun ta' 8–10 °C. L-irjieħ okkażjonali mix-Xlokk iġibu magħhom arja sħuna mill-[[Ewropa]], u jżidu t-temperatura għal 17–19 °C u xi kultant saħansitra sa 30 °C. Il-preċipitazzjoni annwali tiżdied minn 282 mm fit-Tramuntana għal 529 mm fin-Nofsinhar. Fix-xitwa, minn Ottubru–Novembru sa Mejju–Ġunju, il-baħar jiffriża, b'temperatura medja tal-ilma f'Jannar ta' −1.9 °C fit-Tramuntana, ta' bejn −1.3 u −1.7 °С fiċ-ċentru, u ta' bejn −0.5 u −0.7 °С fil-bajjiet. Dawn il-varjazzjonijiet iseħħu minħabba d-distribuzzjoni tas-salinità tal-ilma fil-baħar, li tiżdied minn 24 għal 26 ‰ fiċ-ċentru sa 30.5‰ fil-''gorlo'', u tilħaq 34.0–34.5 ‰ lejn il-Baħar ta' Barents. Il-perjodu tal-iffriżar ivarja minn sena għal sena kif muri fir-ritratt satellitari fuq il-lemin. Is-silġ ma jkunx wieqaf, iżda 90 % minnu jżomm fil-wiċċ u jitneħħa kontinwament lejn il-Baħar ta' Barents. Il-ħxuna tas-silġ normalment tkun ta' madwar 40 ċentimetru iżda tista' tilħaq 150 cm fi xtiewi partikolarment kesħin. Fis-sajf, l-ilma tal-wiċċ jisħon sa 15 °С fil-parti ċentrali, iżda jibqa' relattivament kiesaħ fit-Tramuntana, b'temperatura ta' madwar 7–8 °С, minħabba l-iskambju tal-ilma bejn in-naħa tal-wiċċ u l-qiegħ kiesaħ li huwa aċċentwat mill-fond baxx fit-Tramuntana. Il-baħar fond (ta' madwar 100 metru jew iktar) huwa kkaratterizzat minn temperatura stabbli (−1.4 °С) u minn salinità stabbli (30‰). Id-distribuzzjoni tat-temperatura tal-ilma skont il-fond ma tantx hi wisq omoġenja fil-baħar. Pereżempju, fil-ħruġ mill-Bajja ta' Dvina, it-temperatura tal-ilma tinżel għal 0 °C f'fond ta' 12–15-il metru biss, iżda l-istess temperatura tintlaħaq f'fond ta' 65 metru fil-ħruġ mill-Golf ta' Kandalaksha. == Storja == [[File:Whiteseamap.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Whiteseamap.jpg|lemin|daqsminuri|Mappa tal-Baħar l-Abjad (1635).]] Ir-residenti ta' [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi|Novgorod]] kienu ilhom jafu bil-Baħar l-Abjad mill-inqas mis-seklu 11 u malajr esploraw l-importanza ekonomika tiegħu għan-navigazzjoni u l-foresti kostali tiegħu mimlija [[Annimal|annimali]] bil-fer. Wieħed mill-iżjed insedjamenti bikrin qrib ix-xtut tal-baħar kiber fl-aħħar tas-seklu 14 f'Kholmogory, fin-naħa ta' fuq tax-xmara Dvina. Minn hemmhekk, fl-1492, flotta ta' merkanti mgħobbija bil-qmuħ u li kellhom magħhom lill-ambaxxaturi ta' [[Ivan III tar-Russja]] baħħret lejn id-[[Danimarka]], u stabbiliet l-ewwel port marittimu internazzjonali fir-Russja. [[File:Историко-культурный_комплекс_Соловецких_островов.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B2.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Monasteru ta' Solovetsky.]] L-ewwel vapur barrani li wasal f'Kholmogory kien il-vapur [[Renju Unit|Ingliż]] ''Edward Bonaventure'' taħt il-kmand ta' [[Richard Chancellor]] fl-1553.<ref>March, G. Patrick (1996). "3: Ivan IV and the Muscovite ''Drang nach Osten''". ''Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific''. Westport, Connecticut: Praeger Publishers. p. 26. ISBN <bdi>9780275956486</bdi>.</ref> Flimkien ma' żewġ vapuri oħra taħt il-kmand ta' [[Hugh Willoughby]], l-ekwipaġġ tiegħu pprova jsib rotta fit-Tramuntana lejn l-Indji, speċjalment lejn l-[[Indja]] u ċ-[[Ċina]]. L-ispedizzjoni, sponsorjata mir-Re [[Edward VI]] tal-Ingilterra u minn grupp ta' madwar 240 merkant Ingliż, kellha l-awtorizzazzjoni minn [[Londra]] biex tistabbilixxi rabtiet kummerċjali. Il-vapuri ta' Willoughby sfaw isseparati u t-tnejn l-oħra ntilfu fil-baħar, iżda l-vapur ''Edward Bonaventure'' rnexxielu jaqsam il-Baħar l-Abjad u jasal f'Kholmogory, u minn hemmhekk Chancellor ġie skortat lejn [[Moska]] biex jiltaqa' mal-Ksar Russu, [[Ivan IV]]. Fi triqtu lura mir-Russja fl-1554, Chancellor ġab miegħu deskrizzjoni dettaljata ta' Moska u tat-Tramuntana tar-Russja, li fil-biċċa l-kbira ma kinux magħrufa fl-Ewropa, kif ukoll ittra mill-Ksar li esprima x-xewqa li jiġu stabbiliti relazzjonijiet kummerċjali mal-Ingilterra. Fl-1555 ir-Reġina Marija ħarġet karta li tawtorizza l-Kumpanija Moskovita tagħmel kummerċ mar-Russja mir-rotta tal-Baħar l-Abjad.<ref>Henryk Zins ''England and the Baltic in the Elizabethan era'', Manchester University Press, 1972 <nowiki>ISBN 0-87471-117-7</nowiki> pp. 35,38.</ref><ref>Isabel De Madariaga ''Ivan the Terrible'', Yale University Press, 2006 <nowiki>ISBN 0-300-11973-9</nowiki>, p. 121.</ref> F'qasir żmien il-vapuri [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiżi]] segwew lil dawk Ingliżi, u l-port ta' Kholmogory imtela' bil-vjeġġi tal-fer u tal-ħut. Ġew stabbiliti ħwienet u fabbriki lokali u barranin fil-belt f'dak iż-żmien. Il-port ġie msaħħaħ b'fortizza li felħet għal assedju mill-armata [[Polonja|Pollakka]]-[[Litwanja|Litwana]] fl-1613. Iż-żieda fit-traffiku bdiet tkun wisq għall-port, peress li kien jiddependi fuq l-ilmijiet baxxi tax-xmara u ma tantx kellu kapaċità għal wisq vapuri. Madankollu, minflok ma kabbar il-port l-antik, Ivan IV stabbilixxa port ġdid max-xmara fl-1584, imsejjaħ Kholmogory il-Ġdida, li mill-1596 saret magħrufa bħala Arkhangelsk.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lomonosovo.ru/joom/content/view/9/1/|titlu=Ломоносов Михаил Васильевич - жизнь, научная деятельность, творчество, историческая родина, туризм на родину Ломоносова, 300-летний юбилей М.В. Ломоносова|data=2009-02-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-05-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090209051525/http://www.lomonosovo.ru/joom/content/view/9/1/|arkivju-data=2009-02-09|url-status=dead}}</ref> Bejn is-seklu 15 u l-bidu tas-seklu 18, il-Baħar l-Abjad intuża bħala rotta kummerċjali ewlenija fir-Russja u lil hinn minnha. Dan ir-rwol majna iktar 'il quddiem wara l-istabbiliment ta' [[San Pietruburgu]] (1703), li fetaħ kollegament iktar dirett u ħieles mis-silġ bejn ir-Russja u l-biċċa l-kbira tal-Punent tal-Ewropa permezz tal-Baħar Baltiku. Mis-snin 20 tas-seklu 20, il-biċċa l-kbira tal-vjeġġi marittimi mit-Tramuntana tar-Russja bdew jiġu ttrasportati mill-port il-ġdid ta' Murmansk (li ġie stabbilit uffiċjalment fl-1916) minflok mill-Baħar l-Abjad, peress li hemmhekk l-ilmijiet ma jiffriżawx fix-xitwa. == Status leġiżlattiv == Iż-żona kollha tal-ilmijiet tal-Baħar l-Abjad tagħmel mal-ilmijiet territorjali tal-Federazzjoni Russa. Kwalunkwe ċaqliq ta' bastimenti barranin fil-Baħar l-Abjad isir f'konformità mal-leġiżlazzjoni tal-Federazzjoni Russa.<ref>{{Ċita web|url=https://encyclopedia.pub/entry/6527|titlu=The White Sea|sit=encyclopedia.pub|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240627081929/https://encyclopedia.pub/entry/6527|arkivju-data=2024-06-27|url-status=dead}}</ref> == Fawna u ekonomija == Il-Baħar l-Abjad jospita iktar minn 700 [[speċi]] ta' invertebrati, madwar 60 speċi ta' ħut, u ħames speċijiet ta' [[Mammiferu|mammiferi]] tal-baħar, fosthom il-beluga u l-baliena l-bajda. Diversi speċijiet oħra ta' dniefel, bħad-dniefel tal-port, ma tantx jintlemħu faċilment filwaqt li balieni u dniefel ikbar bħall-orki, il-balieni tal-ġwienaħ kbar, il-balieni boreali, il-balenotteri mbaċċa u d-dniefel tat-Tramuntana ġew meqjusa bħala viżitaturi rari tal-Baħar l-Abjad, minkejja li l-frekwenza effettiva tagħhom fil-Baħar l-Abjad mhix speċifikata. L-industrija tas-[[Sajjied|sajd]] hija relattivament żgħira, u fil-mira tagħha jkollha l-iktar il-foki ta' [[Greenland]], il-foki taċ-ċrieki, l-aringi, il-bakkaljaw tat-Tramuntana, il-perlan Ewropew, il-bakkaljaw tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] u s-salamun tal-Atlantiku. Kulma jmur qed tiżviluppa wkoll industrija tal-alka tal-baħar. Il-Baħar l-Abjad huwa ċentru importanti tat-traffiku tal-Majjistral tar-Russja, bħala salib it-toroq ta' diversi reġjuni ekonomiċi, u jipprovdi żbokk lejn rotot barranin. Il-Fliegu bejn il-Baħar l-Abjad u l-Baħar Baltiku jikkollegah permezz tal-Lag ta' Onega mal-Baħar Baltiku u l-belt u l-port ewlenin ta' San Pietruburgu. Min-naħa l-oħra, il-Baħar Baltiku huwa kkollegat mal-Passaġġ fuq l-Ilma tax-xmara Volga u l-Baħar Baltiku, permezz tax-xmara Volga, il-[[Baħar l-Iswed]], il-[[Baħar Kaspju]] u l-[[Baħar ta' Azov]]. Il-portijiet ewlenin tal-Baħar l-Abjad huma Arkhangelsk, Belomorsk, Onega, Mezen, Kem, Kandalaksha u Umba. Minkejja li jkun iffriżat fix-xitwa, il-Baħar l-Abjad jibqa' navigabbli s-sena kollha bis-saħħa tal-użu tal-icebreakers. == Referenzi == [[Kategorija:Ibħra]] [[Kategorija:Russja]] gxh9artemsrb11ix0qy8uxz5yb967rp 0 32143 328901 308006 2026-03-28T22:34:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328901 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Hospitallers, DUK.png|daqsminuri|L-arma tal-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri.]] Il-'''Battaljun Mediku tal-Ospedalieri''' (bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: Медичний батальйон Госпітальєри) huma battaljun mediku volontarju [[Ukrajna|Ukren]] li ilu jipprovdi l-ewwel għajnuna u jevakwa s-suldati Ukreni midruba fl-[[Invażjoni Russa tal-Ukrajna tal-2022|invażjoni Russa tal-Ukrajna]] mill-2014.<ref>{{Ċita web|url=https://icds.ee/en/we-stand-with-ukraine/|titlu=We Stand With Ukraine|kunjom=enteringmode|data=2023-06-08|sit=ICDS|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> L-islogan tagħhom huwa "F'ġieħ kull ħajja!". Skont diversi rapporti tal-mezzi tax-xandir, sal-aħħar tal-2018, il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri kien evakwa jew offra trattament lil xi 2,750 suldat Ukren matul il-gwerra bejn l-Ukrajna u r-[[Russja]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.frontliner.com.ua/ukraine-paramedic-hospitallers-training-for-war/|titlu=“Accident Operations Forces” – How Ukrainian “Hospitallers” Are Hardening Military Paramedics|kunjom=admin|data=2021-11-23|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://niva.zp.ua/volontery|titlu=Газета "НИВА"|data=2018-09-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180904223410/http://niva.zp.ua/volontery|arkivju-data=2018-09-04|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Свобода|isem=Радіо|data=2019-02-08|titlu=Батальйон «Госпітальєри» отримав бюджетне фінансування й став комунальним підприємством у Дніпрі|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-hospitaliery-staly-komunalnym-pidpryiemstvom/29759392.html|lingwa=uk|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> == Storja == Il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri ġie stabbilit fis-6 ta' Lulju 2014, mill-voluntiera medika [[Yana Zinkevych]], li dak iż-żmien kellha 18-il sena. F'intervista iktar 'il quddiem, Yana ddeskriviet kif il-ħruxija tal-battalji fil-villaġġi Ukreni ta' Karlivka u ta' Pisky waslulha biex taħseb dwar il-ħtieġa ta' unità medika tal-voluntiera. L-unità ħadet isem il-Kavallieri Ospedalieri, ordni militari [[Kristjaneżmu|Kristjan]] [[Medjuevu|Medjevali]]. Fil-bidu tal-2016, ittieħdet taħt il-patroċinju tal-Korp Ukren tal-Voluntiera, li kien parti mill-Organizzazzjoni tas-Settur tal-Lemin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lucorg.com/news/|titlu=News - League of Ukrainian Canadians|data=2021-01-20|sit=www.lucorg.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> Meta [[Dmytro Yarosh]] ifforma l-Armata tal-Voluntieri Ukreni (UDA) fl-2015, il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri sar id-diviżjoni strutturali tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://tvoemisto.tv/exclusive/shchoby_zabraty_poranenyh_vnochi_my_idemo_navpomatsky_yak_voyuie_lvivskyy_dobrobat_gospitalieriv_131425.html|titlu=«Щоби забрати поранених вночі, ми їдемо навпомацки». Як воює парамедик із «Госпітальєрів»|sit=tvoemisto.tv|data-aċċess=2024-06-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sectorpravdy.com/ua/news/duknews/1395-zaiava-komandyriv-i-biitsiv-boiovykh-batalioniv-duk-ps|titlu=Заява командирів і бійців бойових батальйонів ДУК ПС|data=2017-08-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170830003848/https://sectorpravdy.com/ua/news/duknews/1395-zaiava-komandyriv-i-biitsiv-boiovykh-batalioniv-duk-ps|arkivju-data=2017-08-30|url-status=bot: unknown}}</ref> Yana Zinkevych hija l-kap tas-Servizz Mediku fl-Armata tal-Voluntieri Ukreni u l-kmandant permanenti tal-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri.<ref>{{Ċita web|url=https://www.museumsun.org/person/81/|titlu=Яна Зінкевич|sit=www.museumsun.org|data-aċċess=2024-06-01}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sengupta|isem=Kim|data=2022-03-09|titlu=Sister act: The twins who have volunteered to work in a Kyiv medical battalion|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-kyiv-russia-twins-medical-battalion-b2031409.html|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> Minn Marzu 2017, il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri jikkonsisti minn 60 persuna (u mija oħra bħala riżerva).<ref>{{Ċita web|url=https://tvoemisto.tv/news/medbatalyon_gospitaliery_nabyraie_dobrovoltsiv_na_vyshkoly_yak_doluchytysya_video_84702.html|titlu=Медбатальйон «Госпітальєри» набирає добровольців на вишколи. Як долучитися. Відео|sit=tvoemisto.tv|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> Fl-2019 inħolqot impriża muniċipali msejħa l-"Ospedalieri ta' Dnipro", ibbażata fuq il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri tal-Armata tal-Voluntieri Ukreni. Din l-impriża ngħatat finanzjament mill-baġit tal-belt ta' Dnipro. == Attività == [[File:March_of_Ukraine's_Defenders_in_Kiev,_2019.08.24_-_35.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:March_of_Ukraine's_Defenders_in_Kiev,_2019.08.24_-_35.jpg|daqsminuri|299x299px|It-tobba tal-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri flimkien ma' Yana Zinkevych fil-Marċ tad-Difensuri tal-Ukrajna, l-24 ta' Awwissu 2019.]] Il-battaljun mediku demilitarizzat jipprovdi assistenza lill-voluntieri, lill-militar u liċ-ċivili kollha fiż-żona tal-gwerra li jkollhom bżonn l-ewwel għajnuna, intervent mediku ta' emerġenza jew trattament terapewtiku. Il-membri tal-battaljun jevakwaw, jistabbilizzaw u jittrasportaw il-midruba miż-żona tal-gwerra lejn il-kwartieri ġenerali jew lejn l-isptarijiet tal-front. Il-voluntieri tal-battaljun mediku jipprovdu appoġġ kostanti lill-midruba fil-belt ta' Dnipro fl-Isptar ta' Mechnikov – post fejn jiġu ttrasportati l-maġġoranza ta' dawk li jindarbu b'mod gravi. Il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri jipprovdi wkoll appoġġ u riabilitazzjoni lill-midruba u lill-familji tagħhom wara li jinħarġu mill-isptarijiet. Il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri qed jopera fiż-żona tal-gwerra sabiex jipprovdi assistenza lill-militar Ukren, kemm lill-unitajiet tal-voluntieri kif ukoll lill-Forzi Armati uffiċjali. Xi rappreżentanti tal-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri jiġu ppożizzjonati fiż-żona tal-gwerra flimkien mal-militar Ukren. B'hekk ikun jista' jipprovdi assistenza iktar effiċjenti u immedjata matul xi battalja u tiżdied il-probabbiltà ta' evakwazzjoni ta' suċċess u tal-irkupru tal-midruba. Hemm ukoll karigi permanenti fl-isptarijiet tal-front, bħal fil-belt ta' Avdiivka, fejn il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri jipprovdi appoġġ lit-[[Tabib|tobba]] tas-66 Sptar Lokali. Missjoni importanti oħra tal-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri hija t-taħriġ mediku u tattiku. Dan it-taħriġ isir darba fix-xahar mill-bidu tar-rebbiegħa sal-aħħar tal-ħarifa f'bażi f'Pavlohrad.<ref>{{Ċita web|url=https://novynarnia.com/2020/07/06/dobrovolchyj-medychnyj-bataljon-gospitalyery-vidznachaye-shostu-richnyczyu-i-prosyt-pro-pidtrymku/|titlu=Добровольчий медичний батальйон “Госпітальєри” відзначає шосту річницю і просить про підтримку|data=2020-07-06|sit=novynarnia.com|lingwa=uk|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> It-taħriġ jingħata mill-[[Għalliem|għalliema]] mediċi tal-esperjenza li kienu preżenti fil-front huma stess. It-taħriġ huwa popolari kemm mal-militar kif ukoll maċ-ċivili, peress li l-għarfien u l-ħiliet li jinkisbu matul it-taħriġ huma effettivi ferm matul l-emerġenzi fil-ħajja ċivili wkoll. Sa Novembru 2021, kważi 2,000 ruħ temmew dan it-taħriġ li jdum madwar ġimgħa. Fl-2015, wieħed mal-operaturi paramediċi tal-battaljun, [[Yevhen Titarenko]], u [[Natalia Khazan]] ġibdu film imsejjaħ "Gwerra għall-Paċi", ibbażat fuq 120 siegħa ta' filmati dokumentarji li nġibdu fil-front. Il-filmati nġibdu mir-reġista nnifsu waqt li kien qed jaħdem bħala operatur paramediku fil-battaljun.<ref>{{Ċita web|url=https://report.if.ua/statti/my-vsi-chastyna-ciyeyi-vijny-chomu-varto-pobuvaty-v-muzeyi-ato-v-dnipri-foto/|titlu=Ми всі – частина цієї війни. Чому варто побувати в музеї АТО в Дніпрі (ФОТО)|data=2019-09-26|lingwa=uk|data-aċċess=2024-06-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240601061819/https://report.if.ua/statti/my-vsi-chastyna-ciyeyi-vijny-chomu-varto-pobuvaty-v-muzeyi-ato-v-dnipri-foto/|arkivju-data=2024-06-01|url-status=dead}}</ref> Il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri għadhom iwettqu x-xogħol tagħhom matul l-invażjoni Russa tal-Ukrajna tal-2022, jaċċettaq voluntieri ġodda, u jiġbru l-fondi għat-tiswijiet tal-vetturi, għall-fjuwil u għall-provvisti mediċi.<ref>{{Ċita web|url=https://report.if.ua/statti/my-vsi-chastyna-ciyeyi-vijny-chomu-varto-pobuvaty-v-muzeyi-ato-v-dnipri-foto/|titlu=Ми всі – частина цієї війни. Чому варто побувати в музеї АТО в Дніпрі (ФОТО)|data=2019-09-26|lingwa=uk|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> Sa Ġunju 2023, il-battaljun kien magħmul minn iktar minn 1,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newsweek.com/how-help-people-ukraine-putin-russia-invasion-1682235|titlu=How to Help the People of Ukraine|kunjom=Reporter|isem=Khaleda Rahman Senior News|data=2022-02-24|sit=Newsweek|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> == Unuri u premjijiet == Il-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri kiseb ir-rispett fost is-suldati u l-appoġġ morali mill-poplu Ukren. L-attivitajiet tal-membri tiegħu jqajmu l-interess ta' diversi artisti, [[Poeta|poeti]], [[Kittieb|kittieba]], [[Kantant|kantanti]] u reġisti kontemporanji. Uffiċjal permanenti tal-Battaljun Mediku tal-Ospedalieri, Yana Zinkevych, ingħatat ġieħ statali "Għall-Merti tat-Tielet Grad", il-premju Għas-Salvazzjoni tal-Ħajjiet, il-Premju tal-Ħiliet Marzjali, il-ġieħ ta' "Eroj tal-Poplu Ukren" u l-Premju tat-30 [[Stilla]] tal-Ukrajna.<ref>{{Ċita web|url=https://euromaidanpress.com/2021/12/30/u-s-ukraine-foundation-honors-30-stars-of-ukraine/|titlu=U.S.-Ukraine Foundation honors 30 Stars of Ukraine|kunjom=Staff|isem=Euromaidan Press|data=2021-12-30|sit=Euromaidan Press|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-01}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Ukrajna]] bjgiu0grj6dc15nofwavqgmurd1s512 0 33256 328918 320283 2026-03-29T04:39:17Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328918 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Mulu.JPG|daqsminuri|Il-Muntanja Mulu mill-bogħod.]] Il-'''Park Nazzjonali ta'''' '''Gunung Mulu''', magħruf sempliċement ukoll bħala l-'''Park Nazzjonali ta' Mulu''', huwa park nazzjonali fid-Diviżjoni ta' Miri, Sarawak, il-[[Malażja]]. Huwa [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] li jinkludi l-għerien u l-formazzjonijiet karstiċi f'ambjent ta' foresti pluvjali ekwatorjali muntanjużi.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1013|titlu=Gunung Mulu National Park|kunjom=UNESCO World Heritage Centre|sit=whc.unesco.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-19}}</ref> Il-park huwa famuż għall-għerien tiegħu u għall-ispedizzjonijiet li ġew organizzati biex jesplorawhom u l-foresti pluvjali ta' madwarhom, b'mod partikolari l-Ispedizzjoni tas-Soċjetà [[Ġeografija|Ġeografika]] Rjali tal-1977–1978, li kienet tinkludi iktar minn 100 xjenzat tal-qasam li damu jaħdmu fiha għal 15-il xahar. Din tat bidu għal sensiela ta' iktar minn 20 spedizzjoni li issa jissejħu l-Proġett tal-Għerien ta' Mulu.<ref>{{Ċita web|url=https://mulucaves.org.uk/expeditions/rgs-expedition-1977-78|titlu=RGS Expedition 1977-78 – Mulu Caves Project|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241203042556/https://mulucaves.org.uk/expeditions/rgs-expedition-1977-78|arkivju-data=2024-12-03|url-status=dead}}</ref> Il-park nazzjonali ngħata isem il-Muntanja Mulu, it-tieni l-ogħla muntanja f'Sarawak. == [[Storja]] == L-iżjed referenza bikrija għall-Għerien ta' Mulu tmur lura għall-1858 meta [[Spenser St. John]] (il-Konslu [[Renju Unit|Brittaniku]] fil-[[Brunej]]) semma "l-mases distakkati tal-[[ġebla tal-ġir]], mikulin sew bl-ilma, flimkien mal-għerien u l-mini naturali" fil-ktieb tiegħu ''Life in the Forests of the Far East'' (Il-Ħajja fil-Foresti tal-Lvant Imbiegħed). Spenser ipprova jixxabbat sal-quċċata tal-Muntanja Mulu iktar 'il quddiem iżda ma rnexxielux minħabba l-irdumijiet tal-ġebla tal-ġir, il-foresti densi u l-qċaċet jaqtgħu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mulucaves.org/wordpress/history-of-exploration|titlu=Mulu Caves Project » Exploration History|data=2018-10-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181029010758/http://www.mulucaves.org/wordpress/history-of-exploration|arkivju-data=2018-10-29|url-status=bot: unknown}}</ref> [[File:Api_Chamber.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Api_Chamber.png|daqsminuri|Is-Sala ta' Api fl-Għar tal-Blat Abjad, il-Muntanja Api, matul l-ispedizzjoni tal-2005.]] Fis-seklu 19, [[Charles Hose]] (amministratur fir-Raj ta' Sarawak) ipprova jixxabbat sal-quċċata tal-Muntanja Mulu iżda ma kellux suċċess. Kien biss fis-snin 20 tas-seklu 20, meta kaċċatur tar-rinoċeronti minn Berawan jismu [[Tama Nilong]] skopra l-fondoq tal-Lbiċ qrib il-muntanja, li eventwalment instab li twassal sal-quċċata. Fl-1932, Tama Nilong wassal lil [[Edward Shackleton]] sal-quċċata tal-Muntanja Mulu waqt Spedizzjoni tal-Università ta' [[Oxford]]. Din kienet l-ewwel darba li xi ħadd kien irnexxielu jasal sal-quċċata tal-Muntanja Mulu. Fl-1961, [[G.E. Wilford]], tal-Istħarriġ [[Ġeoloġija|Ġeoloġiku]] Brittaniku tal-Borneo, żar l-Għerien ta' Mulu. Huwa stħarreġ l-Għar taċ-Ċriev u l-Għar tal-Irjieħ. Huwa bassar ukoll li iktar għerien kienu se jiġu skopruti fil-ġejjieni. Fl-1974, il-Muntanja Mulu u l-inħawi ta' madwarha ġew iddikjarati bħala park nazzjonali mill-gvern ta' Sarawak. Fl-1978, is-Soċjetà Ġeografika Rjali organizzat spedizzjoni [[Xjenza|xjentifika]] lejn il-Park Nazzjonali ta' Mulu, l-ikbar spedizzjoni ta' dik ix-xorta li qatt intbagħtet mir-Renju Unit. L-ispedizzjoni damet għal 15-il xahar, u matulhom sottogrupp żgħir esplora u stħarreġ 50 kilometru (31 mil) ta' għerien, inkluż l-Għar tal-Ilma Ċar, l-Għar l-Aħdar, Għar tal-Għaġeb u l-Għar tat-Tbassir. Dak iż-żmien ma kien hemm l-ebda ajruport u l-ebda triq għall-qtugħ tas-siġar għall-injam disponibbli f'Mulu. Ġie stabbilit kamp bażi f'Long Pala. Il-bażi kienet vjaġġ ta' tlett ijiem min-naħa ta' fuq tax-xmara Miri. B'hekk bdiet l-esplorazzjoni tal-għerien fix-xaqliba tal-Punent tal-Muntanja Api. F'Diċembru 1980, intbagħat tim ieħor ta' spedizzjoni Brittanika lejn l-Għerien ta' Mulu għal 4 xhur. F'din l-ispedizzjoni ġiet skoperta s-Sala ta' Sarawak, li tinsab f'Gua Nasib Bagus. Fl-1984, Gunung Mulu ġie ddeżinjat bħala Park tal-Wirt tal-[[ASEAN]]. Fl-1985, il-park fetaħ uffiċjalment għall-pubbliku. Matul spedizzjoni Brittanika fl-1988, ġie stabbilit kollegament bejn l-Għar tal-Ilma Ċar u l-Għar tal-Irjieħ, li estenda l-Għar tal-Ilma Ċar għal 58 kilometru (36 mil), u b'hekk jingħad li huwa l-itwal passaġġ ta' għar fix-Xlokk tal-Asja. L-Għar tal-Blat Iswed ġie skopert ukoll matul din l-ispedizzjoni. Fl-1991, passaġġ ta' kollegament ġie skopert bejn l-Għar tal-Blat Iswed u l-Għar tal-Ilma Ċar, u b'hekk il-passaġġ tal-Għar tal-Ilma Ċar ġie estiż għal 102 kilometri (63 mil) u b'hekk sar is-seba' l-itwal passaġġ ta' għar fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Bejn l-1993 u s-sena 2000, it-timijiet tal-ispedizzjonijiet Brittaniċi esploraw ix-xaqliba tal-Lvant tal-Muntanja Api i għamlu diversi skoperti fil-Wied Moħbi. Bejn l-1995 u s-sena 2000, tim ta' spedizzjoni [[Stati Uniti|Amerikana]] mis-Soċjetà Speleoloġika Nazzjonali stħarreġ Gunung Buda (il-Muntanja Buda). Matul dawn l-ispedizzjonijiet, ġie skopert l-Għar tal-Liberazzjoni. Fis-sena 2000, il-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu ġie ddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. B'erja ta' 52,864 ettaru (528.64 km²; 130,630 akru), huwa l-ikbar park nazzjonali miftuħ għat-turisti f'Sarawak. Fl-2001, il-Park Nazzjonali ta' Gunung Buda ġie stabbilit mill-gvern ta' Sarawak. Mis-sena 2000, it-timijiet tal-ispedizzjonijiet Brittaniċi xeħtu l-attenzjoni tagħhom iktar fuq l-esplorazzjoni tal-għerien madwar il-Muntanja Benarat. B'hekk, l-Għar tal-Blat Abjad (fil-Muntanja Api) ġie skopert fl-2003. Fl-2005, l-Għar tal-Blat Abjad ġie kkollegat mas-sistema ta' Għerien tal-Ilma Ċar, u b'hekk is-sistema ġiet estiża iktar għal 129.4 kilometru (80.4 mil); is-Sala ta' Api ġiet skoperta wkoll matul l-istess spedizzjoni. L-esplorazzjonijiet sussegwenti kienu ffukati fuq l-iskoperti ta' iktar passaġġi moħbija fl-Għar tal-Blast Abjad. Fl-2017, l-Għar tal-Blat Abjad ġie mkejjel u fih 100 kilometru (62 mil) filwaqt li l-Għar tal-Ilma Ċar ġie mkejjel mill-ġdid u fih 226.3 kilometru (140.6 mil).<ref>{{Ċita web|url=https://yichuans.github.io/datasheet/output/site/gunung-mulu-national-park/|titlu=GUNUNG MULU NATIONAL PARK - World Heritage Datasheet|data=2018-10-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181027154419/https://yichuans.github.io/datasheet/output/site/gunung-mulu-national-park/|arkivju-data=2018-10-27|url-status=bot: unknown}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[File:Mulu_Pinnacles.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mulu_Pinnacles.jpg|daqsminuri|Il-qċaċet tal-ġebla tal-ġir tal-Muntanja Api.]] Il-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu huwa l-iktar żona karstika tropikali studjata fid-dinja. Fih 295 kilometru ta' għerien esplorati li jospitaw miljuni ta' friefet il-lejl u ronduni. Il-park nazzjonali jinsab 100 kilometru (330,000 pied) mill-Brunej, u jinsab bejn l-ilmijiet ewlenin tax-xmara Tutoh u tax-xmara Mendalam fejn din tal-aħħar hija tributarja tax-xmara Limbang. In-naħa tal-Punent tal-park hija żona b'artijiet baxxi (38 % tal-park) u n-naħa tal-Lvant hija żona ta' ktajjen muntanjużi li jikkonsistu mill-ġebla tal-ġir u mill-ġebel ramli. Il-formazzjonijiet tal-art fil-park jikkonsistu minn qċaċet ippuntati, irdumijiet weqfin, ħniedaq, fniedaq, torrijiet karstiċi, għerien u artijiet imtarrġin, fawwariet termali, pjanuri tal-għargħar u kaskati. [[File:Paku_Waterfall_(23168644089).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paku_Waterfall_(23168644089).jpg|daqsminuri|Il-Kaskata ta' Paku.]] Il-park huwa ddominat minn tliet muntanji: il-Muntanja Mulu [2,376 metru (7,795 pied)], il-Muntanja Api [1,750 metru (5,740 pied)], u l-Muntanja Benarat [1,858 metru (6,096 pied)]. Il-Muntanja Mulu hija muntanja tal-ġebel ramli; filwaqrt li l-Muntanja Api u l-Muntanja Benarat huma muntanji tal-ġebla tal-ġir. Il-quċċata tal-Muntanja Mulu hija miksija bil-foresti tal-muski, filwaqt li l-qċaċetr ippuntati tal-ġebla tal-ġir jinsbabu fil-parti ta' fuq tal-Muntanja Api. Il-Fondoq ta' Melinau jissepara l-Muntanja Benarat mill-Muntanja Api. Sadanittant, il-Muntanja Buda hija sseparata mill-Muntanja Benarat mill-Fondoq ta' Medalem. Il-Muntanja Buda hi inkluża f'park nazzjonali ieħor imsejjaħ Gunung Buda. [[File:Entrance_to_Deer_Cave.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Entrance_to_Deer_Cave.jpg|daqsminuri|Id-daħla tal-Għar taċ-Ċriev.]] Il-park nazzjonali fih tliet għerien notevoli: is-Sala ta' Sarawak, waħda mill-ikbar swali taħt l-art fid-dinja, l-Għar taċ-Ċriev, l-ikbar passaġġ ta' għar fid-dinja, u l-Għar tal-Ilma Ċar, l-itwal sistema ta' għerien fix-Xlokk tal-Asja. Is-Sala ta' Sarawak hija twila 600 metru (2,000 pied), wiesgħa 415-il metru (1,362 pied) u għolja mill-inqas 80 metru (260 pied), b'volum kumplessiv ta' 12,000,000 m³ (420,000,000 pied kubu) b'saqaf mhux mirfud ta' 300 metru (980 pied). Sadanittant, l-Għar taċ-Ċriev għandu dijametru ta' 120 metru (390 pied) u dijametru sa 150 metru (490 pied). Minn Ottubru 2018, l-Għar tal-Ilma Ċaer kien fih 227.2 kilometru (745,000 pied) ta' passaġġi esplorati.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mulucaves.org/wordpress/the-caves-2/the-major-cave-systems/the-clearwater-cave-system|titlu=Mulu Caves Project » The Clearwater Cave System|data=2018-10-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181029012251/http://www.mulucaves.org/wordpress/the-caves-2/the-major-cave-systems/the-clearwater-cave-system|arkivju-data=2018-10-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Għerien oħra fl-inħawi huma: Gua Nasib Bagus, l-Għar ta' Benarat, u l-Għar tal-Irjieħ. === Ġeoloġija === Il-ġeoloġija tal-park tikkonsisti minn sekwenza sedimentarja tal-Paleoċen-Mijoċen. Il-Muntanja Mulu tinsab fil-Lbiċ tal-park. Ġiet iffurmata fil-Paleoċen-Eoċen Superjuri bid-depożiti tal-ġebel ramli u tax-shale. Il-muntanji l-oħra (il-Muntanja Api, il-Muntanja Benarat u l-Muntanja Buda) jinsabu max-xaqliba tal-Punent tal-Muntanja Mulu. Dawn it-tliet muntanji inqas antiki ġew iffurmati minn medda ta' 40 kilometru ta' ġebel tal-ġir karstiku matul l-Eoċen Superjuri-Mijoċen Inferjuri. Is-sistema estensiva ta' għerien żviluppat f'din il-medda. Il-formazzjoni tal-għerien kienet ir-riżultat ta' olzar tettoniku karstiku madwar 2 sa 5 miljun sena ilu. L-għerien huma tipiċi tal-għerien tax-xmajjar tropikali, b'karatteristiċi bħal tubi elliptiċi li jikkollegaw livelli differenti tal-għerien, u speleotemi li jinkludu labar tal-aragonit u tal-kalċit. Il-ġebla tal-ġir tal-post hija bajda silġ jew griża. Il-qċaċet tal-Muntanja Api huma r-riżultat ta' erożjoni estrema tal-ġebel tal-ġir. Il-ħamrija fil-park nazzjonali tvarja bejn ħamrija bil-pit-podzolika għal ħamrija organika ħamra-safra. === Klima === Il-klima tal-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu tiġi affettwata mill-monsuni tal-Grigal (minn Diċembru sa Marzu) u mill-monsuni tal-Lbiċ (minn Mejju sa Ottubru). L-ammont ta' xita li tinżel tvarja saħansitra minn 4,000 millimetru (160 pulzier) sa 5,000 millimetru (200 pulzier). Fl-artijiet baxxi, it-temperatura tvarja bejn 23 °C (73 °F) għal 26 °C (79 °F). Fil-quċċata tal-Muntanja Mulu, it-temperatura tvarja minn 14 °C (57 °F) għal 18 °C (64 °F). Id-data klimatika murija hawn taħt hija tal-villaġġ ta' Mulu qrib l-ajruport u tad-daħla tal-park. Il-partijiet iktar 'il ġewwa u fl-għoli tal-park ikollhom klima iktar bierda u b'iktar xita.{{Weather box|width=auto|location=tal-villaġġ ta' Mulu|metric first=Yes|single line=Yes|Jan high C=29.8|Feb high C=29.8|Mar high C=30.4|Apr high C=31.0|May high C=31.1|Jun high C=31.1|Jul high C=30.9|Aug high C=30.8|Sep high C=30.9|Oct high C=30.6|Nov high C=30.5|Dec high C=30.4|Jan mean C=26.5|Feb mean C=26.5|Mar mean C=26.9|Apr mean C=27.4|May mean C=27.5|Jun mean C=27.4|Jul mean C=27.2|Aug mean C=27.1|Sep mean C=27.2|Oct mean C=27.0|Nov mean C=27.0|Dec mean C=26.9|year mean C=|Jan low C=23.3|Feb low C=23.3|Mar low C=23.5|Apr low C=23.9|May low C=23.9|Jun low C=23.8|Jul low C=23.5|Aug low C=23.5|Sep low C=23.5|Oct low C=23.5|Nov low C=23.5|Dec low C=23.5|rain colour=green|Jan rain mm=347|Feb rain mm=257|Mar rain mm=294|Apr rain mm=307|May rain mm=351|Jun rain mm=277|Jul rain mm=240|Aug rain mm=284|Sep rain mm=346|Oct rain mm=370|Nov rain mm=371|Dec rain mm=395|source 1=Climate-Data.org}} == Bijodiversità == === Fawna === [[File:Wrinkle-lipped_Free-tailed_Bats_(Chaerephon_plicatus)_out_of_Deer_Cave_(6761040201).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wrinkle-lipped_Free-tailed_Bats_(Chaerephon_plicatus)_out_of_Deer_Cave_(6761040201).jpg|daqsminuri|Miljuni ta' friefet il-lejl itiru mill-Għar taċ-Ċriev filgħaxija biex ifittxu l-ikel.]] Fl-inħawi tal-park ġew identifikati 20,000 [[speċi]] ta' invertebrati, 81 speċi ta' [[Mammiferu|mammiferi]], 270 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]], 55 speċi ta' rettili, 76 speċi ta' anfibji u 48 speċi ta' ħut. Tmien speċijiet ta' buċeri ġew osservati f'Mulu, inkluż il-buċeru rinoċeront (''Buceros rhinoceros''), il-buċeru tat-tikmix (''Aceros corrugatus'') u l-buċeru tal-elmu (''Rhinoplax vigil'') bil-biċċa mkabbra fuq il-munqar li qisha elmu. Tmienja u għoxrin speċi ta' friefet il-lejl ġew irreġistrati fil-park. L-Għar taċ-Ċriev fiha tnax-il speċi ta' friefet il-lejl. Jospita madwar tliet miljun farfett il-lejl tax-xoffa mkemmxa (''Chaerephon plicatus''). Miljuni ta' friefet il-lejl joħorġu mill-għar kważi kull filgħaxija biex ifittxu l-ikel f'eżodu spettakolari, filwaqt li qtajja' ta' ħuttaf u ta' ronduni jidħlu fl-għar. Filgħodu mbagħad jiġri bil-kontra. [[File:Pinnacles_N._faizaliana_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pinnacles_N._faizaliana_3.jpg|daqsminuri|Buqar (''Nepenthes faizaliana'') fil-Muntanja Api. Din l-ispeċi hija endemika għall-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu.]] Mammiferi oħra jinkludu l-[[pangolin]] ta' Sunda pangolin (''Manis javanica''), l-iskojjattlu tal-art tat-toppu (''Rheithrosciurus macrotis''), il-gibbun fiddien (''Hylobates moloch''), l-ors tal-Malażja (''Helarctis malayanus euryspilos''), ix-xadina tal-weraq (''Presbytis rubicunda''), u l-marten ta' sidru isfar (''Martes flavigula''). Hemm 25 speċi ta' [[Serp|sriep]], fosthom il-pitun retikolat (''Malayopython reticulatus''), is-sriep ''Calamaria'', u s-serp tal-istrixxi tal-Malażja (''Calliophis intestinalis''). Għadd ta' anfibji huma endemiċi għall-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu, inkluż iż-żrinġ tal-Borneo (''Calluella flava'') u r-rospi tan-nixxigħat ta' Gunung Mulu (''Ansonia torrentis''). === Flora === Il-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu fih għadd kbir ta' speċijiet ta' pjanti. Il-park fih 17-il żona ta' veġetazzjoni, b'3,500 speċi ta' pjanti vaskulari, u 1,500 speċi ta' pjanti li jarmu l-fjuri. Hemm 109 speċijiet f'20 [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneri]] ta' palm, iktar minn 1,700 muski u epatiki, 8,000 speċi ta' fungi, u 442 speċi ta' pterodofiti li jipproduċi l-ispori. Eżempji ta' żoni ta' veġetazzjoni fil-park huma: il-foresta bassasa bil-pit, is-sies tal-ħaxix, il-foresta dipterokarpa mħallta, il-foresta bil-muski, u l-ekosistemi muntanjużi. Il-foresti tal-artijiet baxxi jokkupaw 40 % tal-erja tal-park, filwaqt li l-foresti muntanjużi jokkupaw 20 % tal-erja tal-park. Is-siġar tat-tin huwa komuni fil-foresta bassasa tal-pit. Il-foresti dipterokarpi mħallta huma preżenti sa altitudni ta' 800 metru. Xi eżempji ta' siġar li jinstabu f'dawn il-foresti huma: ''Shorea'', Durian, ''Garcinia'', ''Calophyllum'' u ''Eugenia''. Bejn 800 u 1,200 metru, ifeġġu l-foresti muntanjużi inferjuri. Il-''Quercus subsericea'' jiddominaw dawn il-foresti. Il-foresti muntanjużi superjuri jinstabu f'altitudni ta' bejn 1,200 u 2,170 metru. L-epifiti huma abbundanti f'dawn il-foresti. Is-siġar jikbru sa għoli ta' bejn 10 u 20 metru. Il-foresti muntanjużi superjuri jistgħu jinqasmu f'siġar qosra, f'siġar twal u f'siġar tal-quċċata. Fost is-siġar żgħar u l-arbuxxelli hemm ir-''Rhododendron'' u l-''Vaccinium'', u buqari bħan-''Nepenthes lowii'', in-''Nepenthes tentaculata'', u n-''Nepenthes muluensis'' li kollha huma endemiċi għall-Muntanja Mulu. Hemm ukoll il-foresti tal-ġebla tal-ġir li fil-biċċa l-kbira huma magħmulin minn speċijiet ta' pjanti li jikbru fil-ġebla tal-ġir. Dawn il-foresti jinkludu l-foresti taż-żrar, il-veġetazzjoni tal-irdumijiet, il-veġetazzjoni tal-għerien u l-foresti muntanjużi. Fost l-ispeċijiet li jistgħu jinsabu fihom hemm dawn li ġejjin: il-''Monophyllae beccarii'', il-''Calamus neilsonii'', u l-palma endemika ''Salacca rupicola''. == Demografija u kultura == [[File:Government_longhouses_(21379430402).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Government_longhouses_(21379430402).jpg|daqsminuri|Il-villaġġ ta' Penan max-xmara Melinau qrib il-park nazzjonali.]] Il-popolazzjoni lokali fil-park u fil-madwar hija magħmula mill-Orang Ulu, mill-Kiput, mill-poplu Kenyah, mill-poplu Kayan, mill-Mulut u mill-poplu Penan. Il-poplu Penan oriġinarjament kellu stil ta' ħajja nomadika, iżda issa huma nofshom insedjati madwar in-naħa tal-Lbiċ tal-park f'Batu Bungan u f'Long Iman. Għadd żgħir minnhom insedjaw in-naħa tal-Lvant tal-park u 300 minnhom għandhom id-dritt li jikkaċċjaw il-ħnieżer u ċ-ċriev f'postijiet apposta tal-kaċċa. Il-poplu Berawan żammew ukoll il-privileġġi tal-kaċċa fl-inħawi. Normalment dawn it-tribujiet jilbsu xedd ir-ras tradizzjonali bir-rix, biċċa drapp ma' qaddhom u jkollhom tpinġijiet tal-ġisem mad-dirgħajn, ma' sidirhom u ma' għonqhom. Xi [[Mara|nisa]] jkollhom tpinġijiet tal-ġisem żgħar, filwaqt li oħrajn ikollhom il-qarquċa ta' widnejhom imtawla sal-ispallejn. L-iskavi mill-Għar tal-Irjieħ żvelaw ukoll artefatti u fdalijiet umani li jmorru lura għal bejn 500 sa 3,000 sena ilu. == Mogħdijiet għall-mixi == [[File:Camp_5_Gunung_Mulu_National_Park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Camp_5_Gunung_Mulu_National_Park.jpg|daqsminuri|Il-Kamp Nru 5 fl-2003.]] Il-park nazzjonali għandu tliet mogħdijiet għall-mixi u għat-tixbit: il-Mogħdija tal-Qċaċet tal-Ġebla tal-Ġir, il-Mogħdija tal-Kaċċaturi, u l-Mogħdija tal-Quċċata ta' Gunung Mulu. Il-Mogħdija tal-Qċaċet tal-Ġebla tal-Ġir fiha mixja ta' tlett ijiem u żewġ iljieli u twassal għall-veduta tal-Qċaċet tal-Ġebla tal-Ġir ta' Gunung Mulu. Il-mogħdija normalment tibda b'mawra bid-dgħajsa mix-xmara Melinau sa Kuala Berar (id-delta ta' Berar). Il-Kamp Bażi Nru 5 jinsab 7.8 kilometri 'l bogħod bil-mixi minn Kuala Berar. Il-Kamp Bażi Nru 5 jinsab qrib il-Fondoq ta' Melinau li jissepara l-Muntanja Benarat mill-Muntanja Api. Wara l-Kamp Bażi Nru 5, hemm mixja ta' 1.2 kilometru b'elevazzjoni ta' 1,200 metru; din tgħaddi mill-foresti dipterokarpi għall-foresti bil-muski. L-aħħar sezzjoni teħtieġ it-tixbit bil-ħbula u bis-slielem. Il-Mogħdija tal-Kaċċaturi hija r-rotta biex wieħed jidħol jew jitlaq mill-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu. Il-mogħdija ssegwi r-rotta tal-Kayan mix-xmara Melinau sal-Fondoq ta' Melinau. Il-mogħdija tibda b'mawra bid-dgħajsa sa Kuala Berar, imbagħad mixja għal sagħtejn jew tliet sigħat sal-Kamp Bażi Nru 5. Mill-Kamp Bażi Nru 5, hemm mixja ta' 11.2-il kilometru li twassal għal Kuala Terikan li jaf tieħu bejn erba' u ħames sigħat. Ix-xabbaturi jistgħu jagħżlu li jibqgħu fil-faċilità tar-rangers ta' Nanga Metawai (15-il minuta minn Kuala Terikan) jew f'dar twila msejħa Rumah Bala Lesong (li tintlaħaq b'mawra ta' tliet sigħat jew erba' sigħat bid-dgħajsa). Imbagħad, mawra oħra bid-dgħajsa iktar 'l isfel twassal sa Nanga Medamit fejn hemm triq li twassal għal Limbang. Il-Mogħdija tal-Quċċata ta' Gunung Mulu hija l-unika mogħdija biex wieħed jasal sal-quċċata tal-Muntanja Mulu. Il-quċċata tinsab 24 kilometru 'l bogħod mill-kwartieri ġenerali tal-park. Il-mogħdija tibda mill-kwartieri ġenerali tal-park nazzjonali sal-Kamp Bażi Nru 3. Tinkludi mixja ta' 12-il kilometru qalb il-foresti primarji b'elevazzjoni ta' 1,200 metru. Il-foresti bil-muski jibdew mill-Kamp Bażi Nru 3. Il-mixja ddum xi tliet sigħat sal-Kamp Bażi Nru 4. Wara l-Kamp Bażi Nru 4, hemm xi tixbit vertikali li jeħtieġ ħbula bl-għeqiedi li eventwalment iwassal sal-quċċata. Il-Kamp Bażi Nru 1 jinsab tul il-mogħdija mill-quċċata tal-Muntanja Mulu. Ikun għad fadal 3 sigħat mixi oħra biex wieħed jasal sal-kwartieri ġenerali tal-park mill-Kamp Bażi Nru 1. == Ġestjoni u faċilitajiet == [[File:1996_Mulu_05.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1996_Mulu_05.jpg|daqsminuri|Ajruplan fl-Ajruport ta' Mulu fl-1996.]] L-Unità taż-Żoni Protetti u tal-Konservazzjoni tal-Bijodiversità tal-Korporazzjoni tal-Forestrija ta' Sarawak hija responsabbli għall-ġestjoni taż-Żoni Protetti Għalkollox tal-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu li jkopru 90 % tal-erja tal-park u huma magħluqa għall-pubbliku. L-10 % l-oħra tal-erja tal-park hija miftuħa għall-viżitaturi u tiġi ġestita minn Borsarmulu Park Management Sdn Bhd. [[File:Mulu_Marriot_Resort_and_Spa_swimming_pool.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mulu_Marriot_Resort_and_Spa_swimming_pool.jpg|daqsminuri|Pixxina fir-Royal Mulu Resort.]] Mill-1974, il-gvern ta' Sarawak illimita l-aċċess għall-park nazzjonali billi ma beniex toroq. Dan sabiex jippreserva l-integrità ekoloġika u r-riżorsi tal-park. Ġiet ippromulgata leġiżlazzjoni bħall-Ordinanza tal-Parks Nazzjonali u tar-Riżervi Naturali tal-1998 u r-Regolamenti tal-Parks Nazzjonali u tar-Riżervi Naturali tal-1999 sabiex tiġi rregolata l-ġestjoni tal-park. 90 % tal-park u 95 % tal-għerien huma magħluqin għall-viżitaturi għajr għal skopijiet ta' riċerka. Hemm erba' għerien biss li huma miftuħin għall-pubbliku: l-Għar tal-Ilma Ċar, l-Għar tal-Irjieħ, l-Għar taċ-Ċriev, u l-Għar ta' Lang. Il-viżitaturi kollha jrid ikollhom permess u gwida tal-park magħhom. Barra minn hekk, jiġu organizzati f'gruppi ta' għaxra, b'intervalli ta' 20 minuta fl-erba' għerien miftuħin għall-pubbliku. Min-naħa l-oħra, hemm seba' għerien li huma disponibbli għal żjarat avventurużi f'gruppi ta' sitta jekk ikunu mgħammra sew. Hemm ukoll mogħdija f'għoli ta' 480 metru qalb il-kanopew tas-siġar. Attivitajiet oħra li jistgħu jsiru hawnhekk huma t-tixbit mal-blat, il-kayaking u l-mountain biking. Il-kwartieri ġenerali tal-park jinsabu max-xmara Melinau, fil-Lbiċ tal-park. Hemm binja tar-reġistrazzjoni tal-viżitaturi, ċentru għall-interpretazzjoni tas-sit, sala awdjoviżiva u faċilitajiet tal-kmamar tal-banju. Ir-Royal Mulu Resort b'188 kamra fiha dar twila bl-arja kkundizzjonata, sala għall-mistednin, erba' loġoġ u hostel. Dawn il-faċilitajiet kollha jinsabu qrib id-daħla tal-park. Wieħed jista' jaċċessa l-park bl-ajru minn Miri, Limbang u Bandar Seri Begawan permezz tal-Ajruport ta' Mulu; jew bid-dgħajsa minn Marudi permezz tax-xmajjar Tutoh u Baram. Ma hemm l-ebda aċċess bit-toroq. L-estensjoni proposta tal-park sal-Park Nazzjonali ta' Gunung Buda u sar-Riżerva Forestali ta' Labi (fil-Brunej) kieku tgħin biex ikun hemm żona ta' lqugħ ekoloġika addizzjonali għall-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Kontroversji == Fl-2019, it-tribujiet Penan u Berawan qrib il-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu għamlu protesta kontra kumpanija tal-qtugħ tas-siġar għall-injam li skonthom kienet qed tidħol fl-artijiet tagħhom qrib Mulu għall-qtugħ tas-siġar għall-injam u għall-pjantaġġuni taż-żejt tal-palm. Il-gvern ta' Sarawak ċaħad li l-attivitajiet tal-qtugħ tas-siġar għall-injam kienu se jaffettwaw l-ekoloġija tal-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu. Fil-15 taż' Marzu 2019, it-tribujiet nattivi ddeċidew li jilmentaw b'mod uffiċjali lill-UNESCO bit-tama li jiġbdu l-attenzjoni fuq din il-kwistjoni. == Fil-mezzi tax-xandir == Il-Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu kien is-suġġett ewlieni tal-film dokumentarju tal-1991, ''Secrets of the Natural Wonder'' u ta' film dokumentarju ieħor, ''World's Wonder Mulu'' (1996), it-tnejn prodotti minn Filem Negara Malaysia. == Referenzi == [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Għerien]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] [[Kategorija:Malażja]] lzp7xad86f9zj0rdwwrigf48ig37vae 0 34271 328898 328897 2026-03-28T14:40:42Z ToniSant 4257 Il-ħoloq interni ma jaħdmux b'dan il-mod. Annulata r-reviżjoni 328897 ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Lapsus25|Lapsus25]] ([[Diskussjoni utent:Lapsus25|Diskussjoni]]) 328898 wikitext text/x-wiki '''It-Traduzzjoni Kulturali''' hija prattika tat-[[traduzzjoni]] li fiha wieħed jirrispetta u juri d-differenzi fil-kulturi. Din it-tip ta’ traduzzjoni ssib tarf ta’ kwistjonijiet marbuta mal-kultura, bħad-djaletti, l-ikel jew l-arkitettura. Il-kwistjoni prinċipali li t-traduzzjoni kulturali trid issolvi tikkonsisti fil-fatt li t-traduzzjoni ta’ test turi d-differenzi kulturali bejn is-sors tat-test u dik li fiha tkun tradotta, waqt li tiġi rrispettata wkoll il-kultura sors. == Traduzzjoni ta' kulturi == It-traduzzjoni kulturali tiġi studjata permezz tal-antropoloġija kulturali, qasam antropoloġiku li jiffoka fuq kwistjonijiet kulturali fost il-bnedmin. Din id-dixxiplina tqajjem mistoqsijiet dwar it-traduzzjoni mil-lenti tad- differenzi kulturali. Fil-fatt, l-istudji tat-traduzzjoni mhux biss huma bbażati fuq kwistjonijiet tal-ilsien, iżda wkoll fuq kuntesti kulturali bejn in-nies. Traduttur antropoloġiku tal-kulturi jrid jindirizza l-kwistjonijiet bejn il-lingwa sors u l-lingwa mira, jiġifieri jrid jirrispetta f’kull mument il-viżjoni kulturali tas-sors kif wkoll dik tal-kultura mira. Wilhelm von Humoldt wera din l-opinjoni dwar it-traduzzjoni f’ittra mibgħuta lil A.W. Schlegel, bit-data tat-23 ta’ Lulju, 1769: ‘’Għalija kull traduzzjoni hija sempliċiment sforz biex issolvi biċċa xogħol impossibbli. Kull traduttur għandu triqtu <ins>i</ins>mblokkata minn żewġ naħat: jew ixaqleb aktar lejn l-oriġinali bil-konsegwenza li jbatu l-preferenza u l-ilsien ta’ pajjiżu, jew ixaqleb aktar lejn il-karatteristiċi distintivi ta’ pajjiżu bid-dannu tal-oriġinali. Li żżomm bilanċ bejn it-tnejn mhux biss huwa diffiċli, iżda għalkollox impossibbli.’’ === Xettiċiżmu lejn it-traduzzjoni tal-kulturi === Xi antropoloġi joġġezzjonaw għat-traduzzjoni tal-kulturi. Skonthom, il-kultura tfittex dik l-għaqda li tinstab fl-imħuħ u l-mod ta’ ħajja tan-nies. F’dan il-każ it-traduttur kulturali jrid ikollu għarfien ferm aktar mifrux  minn dak li tagħtih il-kitba. Barra minn hekk, it-traduzzjoni tal-kultura ma tistax tkun ugwali kif għandha tkun, l-għaliex xi kulturi u soċjetajiet jibqgħu dominanti meta mqabbla mal-oħrajn, u dan juri li l-poter ta’ xi kulturi jillimita t-traduzzjoni tagħhom. Fil-fatt fit-traduzzjoni tal-kulturi, il-lingwa mira tista’ tasal biex tiddomina l-kultura tas-sors biex wieħed jgħin lill-qarrejja jifhmu l-kultura. Huwa diffiċli tifhem it-tifsira ta’ kultura, għaldaqstant it-traduzzjoni tal-kulturi hija tassew limitata, u dan irid jiġi meqjus speċjalment meta jeżistu fruntieri bejn il-kulturi. Din id-diffikultà fid-traduzzjoni tal-kulturi ġiet spjegata fit-teorija ta’ Edward Sapir, lingwist u antropologu Amerikan: ‘’Is-soċjetajiet diversi ta’ din l-art jgħixu f’dinjiet distinti, mhux sempliċiment fl-istess dinja b’tikketti differenti. Kull komunità li tħaddan l-istess ilsien u djalett tagħha għandha l-mod tagħha kif tħares lejn id-dinja, li mhux bilfors taqbel ma’ dik ta’ komunitajiet oħrajn li jħaddnu ilsna u djaletti differenti, u dan jimplika l-eżistenza ta’ dinjiet differenti stabbilità mil-lingwa.’’ [[Kategorija:Kultura]] p6rf3v2bly8smcgys4dn64gde4r8q7y 328899 328898 2026-03-28T14:41:00Z ToniSant 4257 added [[Category:Traduzzjoni]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 328899 wikitext text/x-wiki '''It-Traduzzjoni Kulturali''' hija prattika tat-[[traduzzjoni]] li fiha wieħed jirrispetta u juri d-differenzi fil-kulturi. Din it-tip ta’ traduzzjoni ssib tarf ta’ kwistjonijiet marbuta mal-kultura, bħad-djaletti, l-ikel jew l-arkitettura. Il-kwistjoni prinċipali li t-traduzzjoni kulturali trid issolvi tikkonsisti fil-fatt li t-traduzzjoni ta’ test turi d-differenzi kulturali bejn is-sors tat-test u dik li fiha tkun tradotta, waqt li tiġi rrispettata wkoll il-kultura sors. == Traduzzjoni ta' kulturi == It-traduzzjoni kulturali tiġi studjata permezz tal-antropoloġija kulturali, qasam antropoloġiku li jiffoka fuq kwistjonijiet kulturali fost il-bnedmin. Din id-dixxiplina tqajjem mistoqsijiet dwar it-traduzzjoni mil-lenti tad- differenzi kulturali. Fil-fatt, l-istudji tat-traduzzjoni mhux biss huma bbażati fuq kwistjonijiet tal-ilsien, iżda wkoll fuq kuntesti kulturali bejn in-nies. Traduttur antropoloġiku tal-kulturi jrid jindirizza l-kwistjonijiet bejn il-lingwa sors u l-lingwa mira, jiġifieri jrid jirrispetta f’kull mument il-viżjoni kulturali tas-sors kif wkoll dik tal-kultura mira. Wilhelm von Humoldt wera din l-opinjoni dwar it-traduzzjoni f’ittra mibgħuta lil A.W. Schlegel, bit-data tat-23 ta’ Lulju, 1769: ‘’Għalija kull traduzzjoni hija sempliċiment sforz biex issolvi biċċa xogħol impossibbli. Kull traduttur għandu triqtu <ins>i</ins>mblokkata minn żewġ naħat: jew ixaqleb aktar lejn l-oriġinali bil-konsegwenza li jbatu l-preferenza u l-ilsien ta’ pajjiżu, jew ixaqleb aktar lejn il-karatteristiċi distintivi ta’ pajjiżu bid-dannu tal-oriġinali. Li żżomm bilanċ bejn it-tnejn mhux biss huwa diffiċli, iżda għalkollox impossibbli.’’ === Xettiċiżmu lejn it-traduzzjoni tal-kulturi === Xi antropoloġi joġġezzjonaw għat-traduzzjoni tal-kulturi. Skonthom, il-kultura tfittex dik l-għaqda li tinstab fl-imħuħ u l-mod ta’ ħajja tan-nies. F’dan il-każ it-traduttur kulturali jrid ikollu għarfien ferm aktar mifrux  minn dak li tagħtih il-kitba. Barra minn hekk, it-traduzzjoni tal-kultura ma tistax tkun ugwali kif għandha tkun, l-għaliex xi kulturi u soċjetajiet jibqgħu dominanti meta mqabbla mal-oħrajn, u dan juri li l-poter ta’ xi kulturi jillimita t-traduzzjoni tagħhom. Fil-fatt fit-traduzzjoni tal-kulturi, il-lingwa mira tista’ tasal biex tiddomina l-kultura tas-sors biex wieħed jgħin lill-qarrejja jifhmu l-kultura. Huwa diffiċli tifhem it-tifsira ta’ kultura, għaldaqstant it-traduzzjoni tal-kulturi hija tassew limitata, u dan irid jiġi meqjus speċjalment meta jeżistu fruntieri bejn il-kulturi. Din id-diffikultà fid-traduzzjoni tal-kulturi ġiet spjegata fit-teorija ta’ Edward Sapir, lingwist u antropologu Amerikan: ‘’Is-soċjetajiet diversi ta’ din l-art jgħixu f’dinjiet distinti, mhux sempliċiment fl-istess dinja b’tikketti differenti. Kull komunità li tħaddan l-istess ilsien u djalett tagħha għandha l-mod tagħha kif tħares lejn id-dinja, li mhux bilfors taqbel ma’ dik ta’ komunitajiet oħrajn li jħaddnu ilsna u djaletti differenti, u dan jimplika l-eżistenza ta’ dinjiet differenti stabbilità mil-lingwa.’’ [[Kategorija:Kultura]] [[Kategorija:Traduzzjoni]] b4aeu3s0xno0gp0pahj156pgdpnjjf8 0 34273 328917 328820 2026-03-29T04:34:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 328917 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Mali Bardhe.jpg|daqsminuri|Mali i Bardhë.]] Il-'''Park Naturali ta'''' '''Korab-Koritnik''' (bl-Albaniż: ''Parku Natyror i Korab-Koritnikut'') huwa park naturali li jinsab fil-Lvant tal-[[Albanija]] u jifforma parti minn sezzjoni tal-Medda [[Aħdar|Ħadra]] [[Ewropa|Ewropea]], li toffri kenn għal diversi [[Speċi|speċijiet]] ta' [[Annimal|annimali]] u ta' pjanti fil-periklu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mjedisi.gov.al/files/userfiles/widgets_zonat_e_mbr/RRJETI_I_ZONAVE_TE_MBROJTURA_NE_SHQIPERI_MARS-20141.pdf|titlu="RRJETI I ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI" (PDF). mjedisi.gov.al (bl-Albaniż). p. 2.}}</ref> Il-park fih 55,550 ettaru (555.5 km²) ta' art muntanjuża alpina, b'widien, bi xmajjar, b'lagi glaċjali, b'għerien, b'kanjons u b'foresti koniferi u ħorfija densi. L-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni tan-Natura ([[IUCN]]) elenkat dan il-park bħala park tal-Kategorija IV.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/269573299|titlu=Korab - Koritnik Natural Park Management Plan}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.planifikimi.gov.al/sites/default/files/Draft%20Raporti%20Paraprak%20i%20VSM%20PINS%20Bregdeti.pdf|titlu="Vlerësimi Strategjik Mjedisor për Planin e Integruar Ndersektorial te Bregdetit" (PDF). planifikimi.gov.al (bl-Albaniż). p. 44.|data-aċċess=2026-03-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171028093305/http://www.planifikimi.gov.al/sites/default/files/Draft%20Raporti%20Paraprak%20i%20VSM%20PINS%20Bregdeti.pdf|arkivju-data=2017-10-28|url-status=dead}}</ref> Iż-żewġ sezzjonijiet ta' Koritnik u ta' Korab ġew rikonoxxuti bħala Żona Importanti tal-Pjanti ta' importanza internazzjonali mill-Plantlife.<ref>{{Ċita web|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2011-014.pdf|titlu=IUCN, World Wide Fund for Nature, Plantlife. "Important Plant Areas of the south and east Mediterranean region" (PDF). portals.iucn.org. p. 75.}}</ref> == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Korabi.jpg|daqsminuri|Il-quċċata ta' Korabi miksija bil-borra.]] Il-Park Naturali ta' Korab-Koritnik jibda fil-fruntiera mal-[[Kosovo]] fit-Tramuntana tul il-fruntiera mal-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja ta' Fuq]] sal-Muntanji Desha fin-Nofsinhar. Il-park naturali ngħata isem il-Muntanji Korab u Koritnik. Korab hija l-ogħla quċċata kemm tal-Albanija kif ukoll tal-Maċedonja ta' Fuq, b'elevazzjoni ta' 2,764 [[metru]] (9,068 pied). Hija wkoll waħda minn żewġ qċaċet biss fl-Ewropa, li hija l-ogħla punt ta' iktar minn pajjiż wieħed, u hija wkoll it-18-il quċċata muntanjuża l-iktar prominenti fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.dmwcorg.tk/wp-content/uploads/2017/01/The_King_of_the_Mountains.pdf|titlu="The King of the Mountains" (PDF). dmwcorg.tk. p. 24.|data-aċċess=2026-03-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190402204601/http://www.dmwcorg.tk/wp-content/uploads/2017/01/The_King_of_the_Mountains.pdf|arkivju-data=2019-04-02|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/EuroCoreP1500m.html|titlu=Europe Ultra-Prominences: peaklist.org|sit=www.peaklist.org|data-aċċess=2026-03-26}}</ref> Il-quċċata hija magħmula minn art muntanjuża mħarbta ħafna u bil-ponot u tikkonsisti l-iktar mix-shale u mill-[[ġebla tal-ġir]] tal-perjodu Paleożojku, bi strutturi ta' blokok kif ukoll blat tal-ġipsum li ġarrab ħafna ħsarat tal-permo Triassiku. Fuq in-naħa tal-Punent, il-muntanji tinżel ħesrem fuq ħitan tal-blat, filwaqt li fuq in-naħa tat-Tramuntana tikkonsisti minn blat aħrax. == Klima == [[Stampa:Mali i Grames.jpg|daqsminuri|Mali i Gramës.]] Il-park naturali jesperjenza klima kontinentali umduża moderata bi xtiewi kesħin u bil-preċipitazzjoni u bi sjuf sħan u nexfin. Minħabba varjabbiltà kbira fl-elevazzjoni, diversità rikka ta' klimi, flora u fawna tista' tinstab fi ħdan it-territorju. Il-park jagħmel parti mill-ekoreġjuni terrestri tal-foresti mħallta tal-Muntanji Dinariċi u tal-foresti mħallta tal-Balkani li min-naħa tagħhom jagħmlu parti mill-[[bijoma]] tal-foresti mħallta u miti tas-siġar tal-weraq wiesa' Paleartiċi. == Flora == [[Stampa:Close to Koritnik peak 2395 m.jpg|daqsminuri|Qrib il-quċċata ta' Koritnik, 2,395 metru.]] Il-foresti huma magħmula minn diversità ta' speċijiet ta' siġar ħorfija u koniferi u minn varjetà kbira ta' fjuri selvaġġi. Il-livelli tal-veġetazzjoni jiġu distinti abbażi tal-altitudnijiet differenti: il-foresti tas-siġar tal-ballut minn 400 sa 900 metru (1,300–3,000 pied), il-foresti tas-siġar tal-fagu u tal-koniferi u l-foresti mħallta bis-siġar tal-weraq wiesa' minn 1,000 sa 2,000 metru (3,300–6,600 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Ix-xaqlibiet tal-mergħat muntanjużi fil-biċċa l-kbira huma miksijin bil-foresti ħorfija. L-iżjed tipi komuni ta' siġar fil-park huma l-abit fiddien, iż-żnuber tal-[[Awstrija]], iż-żnuber tal-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija]], iż-żnuber tal-Maċedonja ta' Fuq u l-alnu iswed. Il-foresti tas-siġar tal-ballut jistgħu jinstabu f'altitudnijiet iktar baxxi, fosthom dawk bis-siġar tal-karpin Orjentali, tal-ballut pubexxenti tal-ballut tal-Maċedonja ta' Fuq u tal-aġġru.<ref name=":0" /> [[Stampa:Velky Korab 2011.jpg|daqsminuri|Korab.]] == Fawna == Il-fawna tal-park naturali hija rrappreżentata b'37 speċi ta' [[Mammiferu|mammiferi]]. Il-mammiferi kbar bħall-orsijiet [[Iswed|suwed]], il-lupi griżi, il-linċi tal-Balkani, iċ-ċriev selvaġġi, iċ-ċingjali, il-ballottri, il-martens u l-iskojjattli ħomor jgħixu fl-inħawi. Il-park naturali fih ukoll varjetà ta' ħabitats adattati li jsostnu popolazzjonijiet densi ta' [[Għasfur|għasafar]] bħall-ajkla rjali, il-gallozza tal-Punent, il-bies, il-kuċċarda prima, l-isparvier, il-kokka imperjali, l-avultun prim, il-ħaġla qastanija u bosta oħrajn.<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Foresti]] [[Kategorija:Muntanji]] [[Kategorija:Albanija]] kgdcu0kqd8w34dqxejh826jpzh97zsj