Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 14024 329199 322579 2026-04-08T22:48:03Z 2partyrock1975 27725 329199 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien mużiċista u [[kantant]] mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. [[Redfoo]] == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] qt8q06q51dpciqwj38civd6g73emhs8 329201 329199 2026-04-08T22:48:55Z 2partyrock1975 27725 329201 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien mużiċista u [[kantant]] mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] 2vvgo72wlksa0sujrhc88bykhzz7ije 0 16042 329229 327922 2026-04-09T11:34:28Z WikDijaMalti 27731 329229 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, mill-1977 sal-1992, meta ġie ffirmat ftehim ta' paċi bejn Frelimo u Renamo, li temm il-ġlied. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Etimoloġija == Il-Portugiżi taw l-isem Możambik, ispirat mill-gżira tal-Możambik, li ġej minn Musa al Biq, Mossa al Bique jew Mussa Ben Mbiki, negozjant Għarbi li żar u joqgħod fuq l-imsemmija gżira. == Organizzazzjoni territorjali == L-organizzazzjoni territorjali hija bbażata fuq id-diviżjoni fi ħdax-il provinċja, inkluża l-belt ta' Maputo, li għandha status provinċjali. Fil-kap ta' kull provinċja hemm gvernatur elett mill-Assemblea provinċjali u Segretarju tal-Istat maħtur mill-President. == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b’mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. === Independenza === Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi nedew sensiela ta' pjanijiet ta' żvilupp biex jestendu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjoni. Il-prezzijiet tajbin tal-prodotti tropikali fil-perjodu ta 'wara l-gwerra ffavorew l-ekonomija, li ma kinitx favorevoli għall-popolazzjoni indiġena, li sofriet limitazzjonijiet serji ta' mobilità minħabba n-nuqqas ta 'opportunitajiet, ikkawżati prinċipalment mill-wasla ta' settlers Portugiżi, li aggravaw ir-relazzjonijiet. bejn iż-żewġ komunitajiet.​ Hekk kif l-ideoloġiji komunisti u anti-kolonjali nfirxu madwar il-kontinent, inħolqu ħafna movimenti politiċi favorevoli għall-indipendenza tal-Możambik. Huma argumentaw li minħabba li l-politiki u l-pjanijiet ta' żvilupp kienu mfassla biex jiffavorixxu lill-Portugiż, ftit li xejn kienet ingħatat attenzjoni lill-integrazzjoni tribali u l-iżvilupp tal-komunitajiet indiġeni tagħhom. Il-Front ta' Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) beda gwerra ta' gwerillieri kontra r-reġim Portugiż fl-1964. Flimkien mal-ġlied fl-Afrika tal-Punent Portugiża (l-Angola tal-lum) u l-Guinea Portugiża (il-Ginea Bissaw tal-lum), il-Możambik kien parti mill-gwerra Perjodu kolonjali Portugiż, li seħħ bejn l-1961 u l-1974. tan-Nofsinhar u l-kosta sa Nacala fit-Tramuntana kienu għadhom f’idejn Portugiżi.» Frelimo ma tistennax l-irtirar tat-truppi Portugiżi mill-Angola biex tiżviluppa l-amministrazzjoni tagħha stess fil-ħelsien. reġjuni. In-numru ta' skejjel u taħriġ fil-litteriżmu qed jiżdied, qed jinħolqu ċentri tas-saħħa u qed jiġu żviluppati uċuħ agrikoli, organizzati mill-moviment. Fl-1973, inħolqu l-ewwel "kumitati tal-partit", kif ukoll l-"Iskola tal-Partit", responsabbli għat-taħriġ ideoloġiku tal-mexxejja tagħha. Għalkemm ftit hemm dokumentazzjoni dwar l-organizzazzjoni politika ta' dawn ir-reġjuni, jidher li l-Frelimo ipprova jħeġġeġ lill-bdiewa biex jipparteċipaw fit-teħid tad-deċiżjonijiet aktar milli jafda s-setgħa lir-rappreżentanti tagħhom. Fl-1975, kemm minħabba l-azzjoni tal-gwerilliera kif ukoll l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mal-bqija tar-reġjuni li kienu għadhom jappartjenu lill-Imperu kolonjali Portugiż.Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. «Il-gvern tal-Frelimo iddigrieta n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura medika, il-banek barranin u bosta kumpaniji transnazzjonali. Ġew promossi l-irħula komunali li ġabru bdiewa mxerrda, ġew organizzati forom kollettivi ta' produzzjoni u ġiet razzjonalizzata l-assistenza medika, teknika u edukattiva. Fl-1977, it-Tielet Kungress tal-Frelimo, f'Maputo, kien definit mis-soċjaliżmu, li adotta l-Marxism-Leninism bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu.Ftit wara l-indipendenza, bdiet gwerra ċivili bejn il-Frelimo, appoġġjat mill-[[Unjoni Sovjetika]], u [[Kuba]], u l-oppożizzjoni. Reżistenza Nazzjonali tal-Możambik (Renamo), appoġġjata mill-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti]]. Ir-reġim ta' Samora Machel jagħmel ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u qed jipprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li se tkun aċċettata ħażin minn parti mill-popolazzjoni. === Wara l-kunflitt === Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, li testendi mill-1977 sal-1992, is-sena li fiha ġie ffirmat ftehim ta' paċi bejn Frelimo u Renamo, li magħhom waqaf il-ġlied. In-Nazzjonijiet Uniti baqgħu fil-pajjiż b’6,400 suldat għal perjodu ta' transizzjoni ta' sentejn wara l-gwerra. L-ewwel grupp, li qabel kien iddeskriva lilu nnifsu bħala partit Marxista-Leninista, għamel konċessjonijiet importanti għall-fini tal-proċess ta' paċi. Il-pajjiż sar membru tal-Bank Dinji u l-Fond Monetarju Internazzjonali fl-1984, u adotta ekonomija tas-suq taħt programm ta' aġġustament strutturali. Bosta snin wara, ġiet introdotta kostituzzjoni ġdida li temmet is-sistema ta' partit wieħed u s-soċjaliżmu ta' Frelimo. Renamo waqfet milli twettaq atti ta' aggressjoni kontra l-popolazzjoni ċivili u saret partit politiku leġittimu. Minbarra Frelimo u Renamo, ġew iffurmati partiti politiċi iżgħar oħra. F'Diċembru 2004, il-Możambik għadda minn tranżizzjoni delikata meta Joaquim Chissano, wara tmintax-il sena bħala President, telaq mill-poter. Is-suċċessur tiegħu, Armando Emílio Guebuza, wiegħed li jkompli l-politiki ekonomiċi ta' suċċess li ffavorew l-investiment barrani, li jispjega fost affarijiet oħra għaliex ġie rreġistrat tkabbir ekonomiku tajjeb sa mit-tmiem tal-gwerra ċivili, l-aktar grazzi għar-rikostruzzjoni u t-tħassir tad-dejn.22 Minkejja li tkabbir ekonomiku fis-snin 2000 u partikolarment wara l-2010, il-maġġoranza tal-Możambikani ma setgħux jieħdu vantaġġ minn dan u aktar minn nofs il-popolazzjoni għexet fil-faqar. Kien għad hemm ġlied sporadiku bejn Renamo u l-forzi tal-gvern, li laħqu l-qofol tiegħu fl-abrogazzjoni tal-ftehim ta' paċi tal-1992, li kien temm il-gwerra ċivili. Fl-aħħar ta' Awwissu 2014, intlaħaq ftehim ġdid ta' paċi, li ġie ffirmat fil-5 ta' Settembru tal-istess sena. Wara l-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi ta' Ottubru 2014, mirbuħa, b’telf, mill-Frelimo, it-tensjonijiet bejn il-Frelimo u r-Renamo reġgħu kibru, li laħqu l-qofol tagħhom fil-ġlied lejn l-aħħar tal-2015 u s-sena ta' wara, li kkawża mewġa ta' refuġjati lejn il-Malawi. In-negozjati ta' paċi bdew f'nofs l-2016 u ma tlestewx qabel Awwissu 2019. L-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi ta' din is-sena kienu ġeneralment paċifiċi, għalkemm Renamo, wara li tilfet l-elezzjonijiet, ilmenta dwar intimidazzjoni, irregolaritajiet u frodi fl-elezzjonijiet. Filipe Nyusi tal-Frelimo ħa l-ġurament bħala President fil-15 ta’ Jannar 2020, u beda t-tieni mandat tiegħu. Wieħed mill-effetti l-aktar diffiċli tal-gwerra kien l-eżistenza ta 'sa żewġ miljun mini ta' l-art f'żoni rurali tal-pajjiż. Il-minjieri tneħħew f'xi żoni b'għajnuna internazzjonali, iżda ħafna jibqgħu fil-kampanja.​ == Politika == Il-Kostituzzjoni tal-Możambik hija minn Novembru 2004 u daħlet fis-seħħ f'Jannar 2005. == Data == Motto: Għaqda, xogħol, viġilanza (Portugiż: "għaqda, xogħol, viġilanza"); Innu: Patrija Maħbuba (Portugiż: "Patrija Maħbuba"); Kapitali: Maputo 25°54′55″S 32°34′35″E ; L-aktar belt popolata: Matola, Lingwi Uffiċjali: Portugiż; Gentilicio: Możambik, -a; Forma ta' gvern: Repubblika Presidenzjali b'partit eġemoniku; President: Filipe Jacinto Nyusi; Prim Ministru: Adriano Maleiane; Korp Leġiżlattiv: Assemblea tar-Repubblika; Indipendenza tal-Portugall: 25 ta' Ġunju 1975; Dittatorjat Komunista Totali: 1975 - 1990​, Multipartitiżmu Parzjali: 19927; Żona (35 post) 799,3808 km², Ilma (%): 2%; Fruntieri. 4,783 km; Kosta: 2470 km; L-ogħla punt: Mount Binga; Stima tal-Popolazzjoni Rank 50 (2023): 32,420,0008 abitant, Densità: 40.68 abitant/km²; PGD ​​(PPP) (119-il post) (2017): $ 37,321 miljun, Per capita: $ 447; HDI (2021): Tnaqqis 0.44610​ (185th) - Baxx; Munita: Metical​ (MT., MZN); Żona tal-Ħin: UTC+211​; Kodiċi ISO: 508/MOZ/MZ; Dominju tal-Internet: .mz; Prefiss tat-telefon: +25811; Prefiss tar-radju: C8A-C9Z; Akronimu tal-pajjiż għall-inġenji tal-ajru: C9; Akronimu tal-pajjiż għall-karozzi: MOC; Kodiċi IOC: MOZ; Sħubija: Commonwealth tan-Nazzjonijiet, CPLP, OIC, UN, AU, UL, ASA. {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] nuhs4c90sbwatbyfdri7z7628d925ht 329230 329229 2026-04-09T11:34:49Z WikDijaMalti 27731 329230 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, mill-1977 sal-1992, meta ġie ffirmat ftehim ta' paċi bejn Frelimo u Renamo, li temm il-ġlied. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Etimoloġija == Il-Portugiżi taw l-isem Możambik, ispirat mill-gżira tal-Możambik, li ġej minn Musa al Biq, Mossa al Bique jew Mussa Ben Mbiki, negozjant Għarbi li żar u joqgħod fuq l-imsemmija gżira. == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b’mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. === Independenza === Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi nedew sensiela ta' pjanijiet ta' żvilupp biex jestendu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjoni. Il-prezzijiet tajbin tal-prodotti tropikali fil-perjodu ta 'wara l-gwerra ffavorew l-ekonomija, li ma kinitx favorevoli għall-popolazzjoni indiġena, li sofriet limitazzjonijiet serji ta' mobilità minħabba n-nuqqas ta 'opportunitajiet, ikkawżati prinċipalment mill-wasla ta' settlers Portugiżi, li aggravaw ir-relazzjonijiet. bejn iż-żewġ komunitajiet.​ Hekk kif l-ideoloġiji komunisti u anti-kolonjali nfirxu madwar il-kontinent, inħolqu ħafna movimenti politiċi favorevoli għall-indipendenza tal-Możambik. Huma argumentaw li minħabba li l-politiki u l-pjanijiet ta' żvilupp kienu mfassla biex jiffavorixxu lill-Portugiż, ftit li xejn kienet ingħatat attenzjoni lill-integrazzjoni tribali u l-iżvilupp tal-komunitajiet indiġeni tagħhom. Il-Front ta' Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) beda gwerra ta' gwerillieri kontra r-reġim Portugiż fl-1964. Flimkien mal-ġlied fl-Afrika tal-Punent Portugiża (l-Angola tal-lum) u l-Guinea Portugiża (il-Ginea Bissaw tal-lum), il-Możambik kien parti mill-gwerra Perjodu kolonjali Portugiż, li seħħ bejn l-1961 u l-1974. tan-Nofsinhar u l-kosta sa Nacala fit-Tramuntana kienu għadhom f’idejn Portugiżi.» Frelimo ma tistennax l-irtirar tat-truppi Portugiżi mill-Angola biex tiżviluppa l-amministrazzjoni tagħha stess fil-ħelsien. reġjuni. In-numru ta' skejjel u taħriġ fil-litteriżmu qed jiżdied, qed jinħolqu ċentri tas-saħħa u qed jiġu żviluppati uċuħ agrikoli, organizzati mill-moviment. Fl-1973, inħolqu l-ewwel "kumitati tal-partit", kif ukoll l-"Iskola tal-Partit", responsabbli għat-taħriġ ideoloġiku tal-mexxejja tagħha. Għalkemm ftit hemm dokumentazzjoni dwar l-organizzazzjoni politika ta' dawn ir-reġjuni, jidher li l-Frelimo ipprova jħeġġeġ lill-bdiewa biex jipparteċipaw fit-teħid tad-deċiżjonijiet aktar milli jafda s-setgħa lir-rappreżentanti tagħhom. Fl-1975, kemm minħabba l-azzjoni tal-gwerilliera kif ukoll l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mal-bqija tar-reġjuni li kienu għadhom jappartjenu lill-Imperu kolonjali Portugiż.Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. «Il-gvern tal-Frelimo iddigrieta n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura medika, il-banek barranin u bosta kumpaniji transnazzjonali. Ġew promossi l-irħula komunali li ġabru bdiewa mxerrda, ġew organizzati forom kollettivi ta' produzzjoni u ġiet razzjonalizzata l-assistenza medika, teknika u edukattiva. Fl-1977, it-Tielet Kungress tal-Frelimo, f'Maputo, kien definit mis-soċjaliżmu, li adotta l-Marxism-Leninism bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu.Ftit wara l-indipendenza, bdiet gwerra ċivili bejn il-Frelimo, appoġġjat mill-[[Unjoni Sovjetika]], u [[Kuba]], u l-oppożizzjoni. Reżistenza Nazzjonali tal-Możambik (Renamo), appoġġjata mill-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti]]. Ir-reġim ta' Samora Machel jagħmel ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u qed jipprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li se tkun aċċettata ħażin minn parti mill-popolazzjoni. === Wara l-kunflitt === Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, li testendi mill-1977 sal-1992, is-sena li fiha ġie ffirmat ftehim ta' paċi bejn Frelimo u Renamo, li magħhom waqaf il-ġlied. In-Nazzjonijiet Uniti baqgħu fil-pajjiż b’6,400 suldat għal perjodu ta' transizzjoni ta' sentejn wara l-gwerra. L-ewwel grupp, li qabel kien iddeskriva lilu nnifsu bħala partit Marxista-Leninista, għamel konċessjonijiet importanti għall-fini tal-proċess ta' paċi. Il-pajjiż sar membru tal-Bank Dinji u l-Fond Monetarju Internazzjonali fl-1984, u adotta ekonomija tas-suq taħt programm ta' aġġustament strutturali. Bosta snin wara, ġiet introdotta kostituzzjoni ġdida li temmet is-sistema ta' partit wieħed u s-soċjaliżmu ta' Frelimo. Renamo waqfet milli twettaq atti ta' aggressjoni kontra l-popolazzjoni ċivili u saret partit politiku leġittimu. Minbarra Frelimo u Renamo, ġew iffurmati partiti politiċi iżgħar oħra. F'Diċembru 2004, il-Możambik għadda minn tranżizzjoni delikata meta Joaquim Chissano, wara tmintax-il sena bħala President, telaq mill-poter. Is-suċċessur tiegħu, Armando Emílio Guebuza, wiegħed li jkompli l-politiki ekonomiċi ta' suċċess li ffavorew l-investiment barrani, li jispjega fost affarijiet oħra għaliex ġie rreġistrat tkabbir ekonomiku tajjeb sa mit-tmiem tal-gwerra ċivili, l-aktar grazzi għar-rikostruzzjoni u t-tħassir tad-dejn.22 Minkejja li tkabbir ekonomiku fis-snin 2000 u partikolarment wara l-2010, il-maġġoranza tal-Możambikani ma setgħux jieħdu vantaġġ minn dan u aktar minn nofs il-popolazzjoni għexet fil-faqar. Kien għad hemm ġlied sporadiku bejn Renamo u l-forzi tal-gvern, li laħqu l-qofol tiegħu fl-abrogazzjoni tal-ftehim ta' paċi tal-1992, li kien temm il-gwerra ċivili. Fl-aħħar ta' Awwissu 2014, intlaħaq ftehim ġdid ta' paċi, li ġie ffirmat fil-5 ta' Settembru tal-istess sena. Wara l-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi ta' Ottubru 2014, mirbuħa, b’telf, mill-Frelimo, it-tensjonijiet bejn il-Frelimo u r-Renamo reġgħu kibru, li laħqu l-qofol tagħhom fil-ġlied lejn l-aħħar tal-2015 u s-sena ta' wara, li kkawża mewġa ta' refuġjati lejn il-Malawi. In-negozjati ta' paċi bdew f'nofs l-2016 u ma tlestewx qabel Awwissu 2019. L-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi ta' din is-sena kienu ġeneralment paċifiċi, għalkemm Renamo, wara li tilfet l-elezzjonijiet, ilmenta dwar intimidazzjoni, irregolaritajiet u frodi fl-elezzjonijiet. Filipe Nyusi tal-Frelimo ħa l-ġurament bħala President fil-15 ta’ Jannar 2020, u beda t-tieni mandat tiegħu. Wieħed mill-effetti l-aktar diffiċli tal-gwerra kien l-eżistenza ta 'sa żewġ miljun mini ta' l-art f'żoni rurali tal-pajjiż. Il-minjieri tneħħew f'xi żoni b'għajnuna internazzjonali, iżda ħafna jibqgħu fil-kampanja.​ == Politika == Il-Kostituzzjoni tal-Możambik hija minn Novembru 2004 u daħlet fis-seħħ f'Jannar 2005. == Data == Motto: Għaqda, xogħol, viġilanza (Portugiż: "għaqda, xogħol, viġilanza"); Innu: Patrija Maħbuba (Portugiż: "Patrija Maħbuba"); Kapitali: Maputo 25°54′55″S 32°34′35″E ; L-aktar belt popolata: Matola, Lingwi Uffiċjali: Portugiż; Gentilicio: Możambik, -a; Forma ta' gvern: Repubblika Presidenzjali b'partit eġemoniku; President: Filipe Jacinto Nyusi; Prim Ministru: Adriano Maleiane; Korp Leġiżlattiv: Assemblea tar-Repubblika; Indipendenza tal-Portugall: 25 ta' Ġunju 1975; Dittatorjat Komunista Totali: 1975 - 1990​, Multipartitiżmu Parzjali: 19927; Żona (35 post) 799,3808 km², Ilma (%): 2%; Fruntieri. 4,783 km; Kosta: 2470 km; L-ogħla punt: Mount Binga; Stima tal-Popolazzjoni Rank 50 (2023): 32,420,0008 abitant, Densità: 40.68 abitant/km²; PGD ​​(PPP) (119-il post) (2017): $ 37,321 miljun, Per capita: $ 447; HDI (2021): Tnaqqis 0.44610​ (185th) - Baxx; Munita: Metical​ (MT., MZN); Żona tal-Ħin: UTC+211​; Kodiċi ISO: 508/MOZ/MZ; Dominju tal-Internet: .mz; Prefiss tat-telefon: +25811; Prefiss tar-radju: C8A-C9Z; Akronimu tal-pajjiż għall-inġenji tal-ajru: C9; Akronimu tal-pajjiż għall-karozzi: MOC; Kodiċi IOC: MOZ; Sħubija: Commonwealth tan-Nazzjonijiet, CPLP, OIC, UN, AU, UL, ASA. {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] s7qbm322fccpegosdyjnenvvu7dawlo 329231 329230 2026-04-09T11:35:29Z WikDijaMalti 27731 329231 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, mill-1977 sal-1992, meta ġie ffirmat ftehim ta' paċi bejn Frelimo u Renamo, li temm il-ġlied. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b’mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. === Independenza === Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi nedew sensiela ta' pjanijiet ta' żvilupp biex jestendu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjoni. Il-prezzijiet tajbin tal-prodotti tropikali fil-perjodu ta 'wara l-gwerra ffavorew l-ekonomija, li ma kinitx favorevoli għall-popolazzjoni indiġena, li sofriet limitazzjonijiet serji ta' mobilità minħabba n-nuqqas ta 'opportunitajiet, ikkawżati prinċipalment mill-wasla ta' settlers Portugiżi, li aggravaw ir-relazzjonijiet. bejn iż-żewġ komunitajiet.​ Hekk kif l-ideoloġiji komunisti u anti-kolonjali nfirxu madwar il-kontinent, inħolqu ħafna movimenti politiċi favorevoli għall-indipendenza tal-Możambik. Huma argumentaw li minħabba li l-politiki u l-pjanijiet ta' żvilupp kienu mfassla biex jiffavorixxu lill-Portugiż, ftit li xejn kienet ingħatat attenzjoni lill-integrazzjoni tribali u l-iżvilupp tal-komunitajiet indiġeni tagħhom. Il-Front ta' Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) beda gwerra ta' gwerillieri kontra r-reġim Portugiż fl-1964. Flimkien mal-ġlied fl-Afrika tal-Punent Portugiża (l-Angola tal-lum) u l-Guinea Portugiża (il-Ginea Bissaw tal-lum), il-Możambik kien parti mill-gwerra Perjodu kolonjali Portugiż, li seħħ bejn l-1961 u l-1974. tan-Nofsinhar u l-kosta sa Nacala fit-Tramuntana kienu għadhom f’idejn Portugiżi.» Frelimo ma tistennax l-irtirar tat-truppi Portugiżi mill-Angola biex tiżviluppa l-amministrazzjoni tagħha stess fil-ħelsien. reġjuni. In-numru ta' skejjel u taħriġ fil-litteriżmu qed jiżdied, qed jinħolqu ċentri tas-saħħa u qed jiġu żviluppati uċuħ agrikoli, organizzati mill-moviment. Fl-1973, inħolqu l-ewwel "kumitati tal-partit", kif ukoll l-"Iskola tal-Partit", responsabbli għat-taħriġ ideoloġiku tal-mexxejja tagħha. Għalkemm ftit hemm dokumentazzjoni dwar l-organizzazzjoni politika ta' dawn ir-reġjuni, jidher li l-Frelimo ipprova jħeġġeġ lill-bdiewa biex jipparteċipaw fit-teħid tad-deċiżjonijiet aktar milli jafda s-setgħa lir-rappreżentanti tagħhom. Fl-1975, kemm minħabba l-azzjoni tal-gwerilliera kif ukoll l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mal-bqija tar-reġjuni li kienu għadhom jappartjenu lill-Imperu kolonjali Portugiż.Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. «Il-gvern tal-Frelimo iddigrieta n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura medika, il-banek barranin u bosta kumpaniji transnazzjonali. Ġew promossi l-irħula komunali li ġabru bdiewa mxerrda, ġew organizzati forom kollettivi ta' produzzjoni u ġiet razzjonalizzata l-assistenza medika, teknika u edukattiva. Fl-1977, it-Tielet Kungress tal-Frelimo, f'Maputo, kien definit mis-soċjaliżmu, li adotta l-Marxism-Leninism bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu.Ftit wara l-indipendenza, bdiet gwerra ċivili bejn il-Frelimo, appoġġjat mill-[[Unjoni Sovjetika]], u [[Kuba]], u l-oppożizzjoni. Reżistenza Nazzjonali tal-Możambik (Renamo), appoġġjata mill-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti]]. Ir-reġim ta' Samora Machel jagħmel ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u qed jipprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li se tkun aċċettata ħażin minn parti mill-popolazzjoni. === Wara l-kunflitt === Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, li testendi mill-1977 sal-1992, is-sena li fiha ġie ffirmat ftehim ta' paċi bejn Frelimo u Renamo, li magħhom waqaf il-ġlied. In-Nazzjonijiet Uniti baqgħu fil-pajjiż b’6,400 suldat għal perjodu ta' transizzjoni ta' sentejn wara l-gwerra. L-ewwel grupp, li qabel kien iddeskriva lilu nnifsu bħala partit Marxista-Leninista, għamel konċessjonijiet importanti għall-fini tal-proċess ta' paċi. Il-pajjiż sar membru tal-Bank Dinji u l-Fond Monetarju Internazzjonali fl-1984, u adotta ekonomija tas-suq taħt programm ta' aġġustament strutturali. Bosta snin wara, ġiet introdotta kostituzzjoni ġdida li temmet is-sistema ta' partit wieħed u s-soċjaliżmu ta' Frelimo. Renamo waqfet milli twettaq atti ta' aggressjoni kontra l-popolazzjoni ċivili u saret partit politiku leġittimu. Minbarra Frelimo u Renamo, ġew iffurmati partiti politiċi iżgħar oħra. F'Diċembru 2004, il-Możambik għadda minn tranżizzjoni delikata meta Joaquim Chissano, wara tmintax-il sena bħala President, telaq mill-poter. Is-suċċessur tiegħu, Armando Emílio Guebuza, wiegħed li jkompli l-politiki ekonomiċi ta' suċċess li ffavorew l-investiment barrani, li jispjega fost affarijiet oħra għaliex ġie rreġistrat tkabbir ekonomiku tajjeb sa mit-tmiem tal-gwerra ċivili, l-aktar grazzi għar-rikostruzzjoni u t-tħassir tad-dejn.22 Minkejja li tkabbir ekonomiku fis-snin 2000 u partikolarment wara l-2010, il-maġġoranza tal-Możambikani ma setgħux jieħdu vantaġġ minn dan u aktar minn nofs il-popolazzjoni għexet fil-faqar. Kien għad hemm ġlied sporadiku bejn Renamo u l-forzi tal-gvern, li laħqu l-qofol tiegħu fl-abrogazzjoni tal-ftehim ta' paċi tal-1992, li kien temm il-gwerra ċivili. Fl-aħħar ta' Awwissu 2014, intlaħaq ftehim ġdid ta' paċi, li ġie ffirmat fil-5 ta' Settembru tal-istess sena. Wara l-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi ta' Ottubru 2014, mirbuħa, b’telf, mill-Frelimo, it-tensjonijiet bejn il-Frelimo u r-Renamo reġgħu kibru, li laħqu l-qofol tagħhom fil-ġlied lejn l-aħħar tal-2015 u s-sena ta' wara, li kkawża mewġa ta' refuġjati lejn il-Malawi. In-negozjati ta' paċi bdew f'nofs l-2016 u ma tlestewx qabel Awwissu 2019. L-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi ta' din is-sena kienu ġeneralment paċifiċi, għalkemm Renamo, wara li tilfet l-elezzjonijiet, ilmenta dwar intimidazzjoni, irregolaritajiet u frodi fl-elezzjonijiet. Filipe Nyusi tal-Frelimo ħa l-ġurament bħala President fil-15 ta’ Jannar 2020, u beda t-tieni mandat tiegħu. Wieħed mill-effetti l-aktar diffiċli tal-gwerra kien l-eżistenza ta 'sa żewġ miljun mini ta' l-art f'żoni rurali tal-pajjiż. Il-minjieri tneħħew f'xi żoni b'għajnuna internazzjonali, iżda ħafna jibqgħu fil-kampanja.​ == Politika == Il-Kostituzzjoni tal-Możambik hija minn Novembru 2004 u daħlet fis-seħħ f'Jannar 2005. == Data == Motto: Għaqda, xogħol, viġilanza (Portugiż: "għaqda, xogħol, viġilanza"); Innu: Patrija Maħbuba (Portugiż: "Patrija Maħbuba"); Kapitali: Maputo 25°54′55″S 32°34′35″E ; L-aktar belt popolata: Matola, Lingwi Uffiċjali: Portugiż; Gentilicio: Możambik, -a; Forma ta' gvern: Repubblika Presidenzjali b'partit eġemoniku; President: Filipe Jacinto Nyusi; Prim Ministru: Adriano Maleiane; Korp Leġiżlattiv: Assemblea tar-Repubblika; Indipendenza tal-Portugall: 25 ta' Ġunju 1975; Dittatorjat Komunista Totali: 1975 - 1990​, Multipartitiżmu Parzjali: 19927; Żona (35 post) 799,3808 km², Ilma (%): 2%; Fruntieri. 4,783 km; Kosta: 2470 km; L-ogħla punt: Mount Binga; Stima tal-Popolazzjoni Rank 50 (2023): 32,420,0008 abitant, Densità: 40.68 abitant/km²; PGD ​​(PPP) (119-il post) (2017): $ 37,321 miljun, Per capita: $ 447; HDI (2021): Tnaqqis 0.44610​ (185th) - Baxx; Munita: Metical​ (MT., MZN); Żona tal-Ħin: UTC+211​; Kodiċi ISO: 508/MOZ/MZ; Dominju tal-Internet: .mz; Prefiss tat-telefon: +25811; Prefiss tar-radju: C8A-C9Z; Akronimu tal-pajjiż għall-inġenji tal-ajru: C9; Akronimu tal-pajjiż għall-karozzi: MOC; Kodiċi IOC: MOZ; Sħubija: Commonwealth tan-Nazzjonijiet, CPLP, OIC, UN, AU, UL, ASA. {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] ee25219utcfvdu1a90vu78k9y37ylny 2 25623 329164 329157 2026-04-08T12:05:40Z Trigcly 17859 aġġornament 329164 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1952)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] e25rkw1lnpr59j37bfu00z6pj3nyak5 329175 329164 2026-04-08T14:23:16Z Trigcly 17859 aġġornament 329175 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1953)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] gy054hx7gzcdei9d65fjq7cdwge830d 329206 329175 2026-04-09T05:49:34Z Trigcly 17859 aġġornament 329206 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1954)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] gprzmwqv5kqunmm753a9hp4fobiaaj0 329215 329206 2026-04-09T06:16:40Z Trigcly 17859 aġġornament 329215 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1955)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] goet6o2cgl7gtpcj8kcv03qzltrm7lh 329226 329215 2026-04-09T11:33:05Z Trigcly 17859 aġġornament 329226 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1956)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] ebkfveym4o075xjengu0bsqrpy2wqyt 0 25670 329178 293496 2026-04-08T14:34:48Z Ziv 24637 ([[c:GR|GR]]) [[File:CaravaggioSalomeMadrid.jpg]] → [[File:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg]] → File replacement: update from an old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 329178 wikitext text/x-wiki [[Stampa:La decapitación de San Juan Bautista, por Caravaggio.jpg|daqsminuri|346x346px|''Il-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann'' ta' Caravaggio (1608)]] '''''Il-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann Battista''''' hija [[pittura]] biż-żejt fuq it-tila tal-artist [[Taljan]] Michelangelo Merisi da Caravaggio, magħruf l-iktar bħala [[Michelangelo Merisi da Caravaggio|Caravaggio]]. Skont [[Andrea Pomella]] f'''Caravaggio: An Artist through Images'' (Caravaggio: Lenti fuq l-Artist permezz ta' Xbihat) tal-2005, dan ix-xogħol artistiku jitqies mill-biċċa l-kbira tal-istudjużi tal-qasam bħala l-kapulavur ta' Caravaggio, kif ukoll "waħda mill-iktar pitturi importanti tal-Punent".<ref name=":0">{{ċita ktieb |kunjom=Pomella |isem=Andrea |sena=2005 |titlu=Caravaggio: an artist through images |pubblikatur=ATS Italia Editrice |paġni=106 |isbn=978-88-88536-62-0 |lingwa=en}}</ref> [[Jonathan Jones]] iddeskriva ''Il-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann Battista'' bħala waħda mill-ikbar għaxar opri tal-arti li qatt eżistew: "il-mewt u l-moħqrija tal-bniedem jispikkaw f'dan il-kapulavur, filwaqt li l-iskala u d-dellijiet jbeżżgħu u jippossjedu l-moħħ".<ref>{{ċita web |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/mar/21/the-10-greatest-works-art-ever |kunjom=Jones |isem=Jonathan |titlu=The 10 greatest works of art ever |pubblikatur=The Guardian |data-aċċess=2021-02-12 |data=2014-03-21 |lingwa=en}}</ref> == Kompożizzjoni == Id-daqs tal-pittura, biż-żejt fuq it-tila, huwa 12-il pied (3.7 metri) bi 17-il pied (5.2 metri).<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Partel |isem=Francis J. |sena=2011 |titlu=The Chess Players, a Novel of the Cold War at Sea |pubblikatur=Navy Log LLC |paġni=287 |isbn=9780615414515 |lingwa=en}}</ref> Il-kuluri prominenti huma l-aħmar jgħajjat u l-isfar vivaċi, ilwien komuni fil-perjodu [[Barokk]], u t-teknika ewlenija tal-ombraturi li tispikka hija dik tal-''[[chiaroscuro]]'', il-kuntrast bejn id-dawl u d-dell bil-kuluri jew in-nuqqas tagħhom.<ref>{{ċita pubblikazzjoni |kunjom=Sammut |isem=E. |sena=1949 |titlu=Caravaggio in Malta |rivista=Scientia |volum=15 |ħarġa=2 |paġni=88 |lingwa=en}}</ref> [[Stampa:Umbria, jacopo da varazze, leggenda aurea, 1290 ca. 01.jpg|daqsminuri|Il-''Leġġenda tad-Deheb'']] Il-pittura turi lil [[San Ġwann Battista]] b'idejh marbuta wara dahru u mixħut mal-art, liebes l-ilbies emblematiku tiegħu minsuġ bil-pil tal-iġmla u tunika ħamra (li talludi għall-[[martirju]] futur ta' kuġinuh [[Ġesù|Ġesù Kristu]]), fil-mument meta kien qed jiġi ġustizzjat bil-qtugħ ir-ras, filwaqt li maġenbu hemm tfajla qaddejja lesta b'gabarrè f'idejha biex rasu titpoġġa fih. Ħdejha tidher mara oħra, imdaħħla fiż-żmien, li ġiet identifikata bħala [[Erodijade]], imwaħħxa b'idejha ma' wiċċha hekk kif indunat li l-qtugħ ir-ras mar żmerċ u ma sarx sew mill-ewwel bix-xabla li issa tinstab mal-art.<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Harris |isem=Ann Sutherland |sena=2005 |titlu=Seventeenth-century art & architecture |pubblikatur=Laurence King Publishing |paġni=48 |isbn=978-1-85669-415-5 |lingwa=en}}</ref><ref name=":1">{{ċita ktieb |kunjom=Gaul |isem=Simon |titlu=Malta Gozo & Comino, 4th |pubblikatur=New Holland Publishers |paġni=109 |isbn=978-1-86011-365-9 |lingwa=en}}</ref> Bejnha u l-bojja li qed iżomm ras San Ġwann b'id u li qed jiggranfa [[sejf]] b'idu l-oħra, lest biex itemm il-qtugħ ir-ras, jidher raġel ieħor, x'aktarx ħaddiem tal-ħabs, jipponta u jagħti struzzjonijiet lill-bojja. Fuq il-lemin, mit-tieqa ta' ċella b'gradilja, jidhru żewġ irġiel ħabsin inemmsu lejn dak li kien qed jiġri. Ħdejn it-tieqa tidher ħolqa b'ħabel maħlul fejn kien marbut San Ġwann qabel il-qtugħ ir-ras. Ix-xena, li hija popolari ferm mal-artisti Taljani inġenerali u ma' Caravaggio nnifsu, ma ġietx ispirata direttament mill-[[Bibbja]], iżda minn xi ġrajja rrakkontata fil-''[[Legenda aurea]]'' (il-Leġġenda tad-Deheb, ġabra ta' [[Ħaġjografija|ħaġjografiji]] ta' [[Jacopo De Fazio]]).<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Hibbard |isem=Howard |sena=1983 |titlu=The Caravaggio: Reflections on Political Change and the Clinton Administration |pubblikatur=Harper & Row |paġni=228 |isbn=978-0-06-430128-2 |lingwa=en}}</ref> Din il-pittura hija l-unika xogħol artistiku ffirmat ta' Caravaggio. Il-firma tal-artist tinsab fid-[[demm]] aħmar li qed igelgel mill-għonq imħanxar ta' San Ġwann Battista.<ref name=":2">{{ċita ktieb |kunjom=Rowland |isem=Ingrid Drake |sena=2005 |titlu=From heaven to Arcadia: the sacred and the profane in the Renaissance |pubblikatur=New York Review of Books |paġni=163 |isbn=978-1-59017-123-3 |lingwa=en}}</ref> Hemm spazji vojta konsiderevoli fil-pittura, iżda peress li t-tila hija pjuttost kbira, il-protagonisti tal-pittura għandhom kważi d-daqs reali ta' bniedem.<ref>Hibbard (1985), p. 232.</ref> Caravaggio pitter l-isfond ta' din il-pittura mill-memorji li kellu personalment miż-żmien li kien qatta' f'ħabs tal-[[Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' Malta]].<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Varriano |isem=John L. |sena=2006 |titlu=Caravaggio: the art of realism |pubblikatur=Penn State Press |paġni=116 |isbn=978-0-271-02717-3 |lingwa=en}}</ref> Laqta karatteristika tal-aħħar pitturi ta' Caravaggio, li tidher anke f'din il-pittura, hija l-[[minimaliżmu]] tal-għadd ta' affarijiet li jidhru u tad-dettall tagħhom.<ref>Varriano (2006), p. 125.</ref> == Storja == [[Stampa:Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|xellug|daqsminuri|''Salomè b'Ras San Ġwann Battista'', Caravaggio (1610), Londra]] Caravaggio temm din il-pittura fl-1608 f'[[Malta]], fuq kummissjoni mill-Kavallieri ta' Malta bħala pittura għal fuq l-artal tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral ta' San Ġwann]],<ref name=":0" /><ref>Varriano (2006), pp. 74, 116.</ref> l-ikbar waħda ta' din ix-xorta li qatt laħaq pitter l-artista Taljan.<ref name=":3">{{ċita ktieb |kunjom=Patrick |isem=James |sena=2007 |titlu=Renaissance and Reformation |pubblikatur=Marshall Cavendish |paġni=194 |isbn=978-0-7614-7651-1 |lingwa=en}}</ref> Il-pittura għadha tinsab fil-Kon-Katidral stess, fil-[[Valletta|Belt Valletta]], il-post fejn Caravaggio nnifsu sar kavallier għal żmien qasir.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Is-servizz ta' Caravaggio lill-Ordni ta' San Ġwann ma tantx kien wieħed twil u f'qasir żmien sar wieħed mimli għawġ, tant li l-artist sar meqjus bħala maħrub, wara li rnexxielu jaħrab mill-ħabs fejn kien miżmum għal xi reat mhux irreġistrat. Għalhekk, sitt xhur wara li Caravaggio kien sar kavallier, tneħħa minnufih ''in absentia'' mill-Ordni tal-Kavallieri minħabba li ma kienx ġab ruħu bħala membru xieraq. Jingħad li ċ-ċerimonja tat-tneħħija tat-titlu ta' kavallier ta' Caravaggio seħħet proprju fl-Oratorju quddiem din il-pittura tiegħu stess.<ref name=":1" /><ref>{{ċita ktieb |kunjom=Warwick |isem=Genevieve |sena=2006 |titlu=Caravaggio: Realism, Rebellion, Reception |pubblikatur=University of Delaware Press |paġni=30 |isbn=978-0-87413-936-5 |lingwa=en}}</ref> Caravaggio pitter diversi opri oħra li juru l-mumenti eżatt wara l-avveniment tal-qtugħ ir-rus ta' San Ġwann li pitter f'din il-pittura. Waħda minn dawn il-pitturi tinsab fil-Gallerija Nazzjonali ta' [[Londra]], ir-[[Renju Unit]]; oħra, fil-Palazz Irjali ta' [[Madrid]], [[Spanja]]. Jingħad li waħda minn dawn il-pitturi tista' tkun dik li Caravaggio x'aktarx kien bagħat lil [[Alof de Wignacourt]] biex jintogħġob mal-[[Gran Mastru]] tal-Kavallieri li kien keċċa lill-artist mill-Ordni.<ref>Hibbard (1985), 249.</ref> [[Stampa:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|daqsminuri|''Salomè b'Ras San Ġwann Battista'', Caravaggio (1609), Madrid]] ''Il-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann Battista'' kienet ġarrbet ħsarat estensivi<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Hagen |isem1=Rose-Marie |kunjom2=Hagen |isem2=Rainer |sena=2002 |titlu=What great paintings say |pubblikatur=Taschen |paġni=216 |isbn=978-3-8228-2100-8 |lingwa=en}}</ref>, minkejja li kien sarilha xi xogħol ta' restawr fis-snin 50 tas-seklu 20 qabel wirja notevoli f'[[Ruma]] fl-1955-56, li permezz tagħha l-pittura saret magħrufa sew.<ref>Hibbard (1985), p. 230.</ref> Kien proprju waqt ir-[[restawr]] li tfaċċat il-firma ta' Caravaggio li kien għamel fid-demm tal-pittura.<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Hammill |isem=Graham L. |titlu=Sexuality and Form: Caravaggio, Marlowe, and Bacon |pubblikatur=University of Chicago Press |paġni=95 |isbn=978-0-226-31519-5 |lingwa=en}}</ref> Il-firma qajmet bosta argumenti u diżgwidi. Il-pittura hija ffirmata ''f. Michelang.o'' (l-ittra ''f'' tindika l-fratellanza tiegħu fl-Ordni)<ref>Warwick (2006), p. 15.</ref>, iżda jingħad popolarment li Caravaggio tabilħaqq kien iffirma "Jien, Caravaggio, għamilt dan" bħala konfessjoni ta' xi reat li kien wettaq l-artist — x'aktarx marbut mal-mewta fl-1606 ta' [[Ranuccio Tomassoni]] li kienet wasslet biex Caravaggio jaħrab minn Ruma.<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Pencak |isem=William |sena=2002 |titlu=The films of Derek Jarman |pubblikatur=McFarland |paġni=70 |isbn=978-0-7864-1430-7 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita ktieb |kunjom=Peachment |isem=Christopher |sena=2003 |titlu=Caravaggio |pubblikatur=Macmillan |paġni=168 |isbn=978-0-312-31448-4 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita ktieb |kunjom=Jackson |isem=Earl |sena=1995 |titlu=Strategies of deviance: studies in gay male representation |pubblikatur=Indiana University Press |paġni=81 |isbn=978-0-253-33115-1 |lingwa=en}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} {{titlu bil-korsiv}} [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Xogħlijiet tal-arti]] 2tyoo3yrn1l4v0se0ghz0gbrhnpunmg 0 27199 329172 317993 2026-04-08T14:21:49Z Trigcly 17859 added [[Category:Osservatorji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329172 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Lovell Telescope.jpg|daqsminuri|326x326px|It-Teleskopju ta' Lovell]] L-'''Osservatorju ta' Jodrell Bank''' (/ˈdʒɒdrəl/) f'Cheshire, l-[[Renju Unit|Ingilterra]], fih għadd ta' radjuteleskopji li jiffurmaw parti miċ-Ċentru ta' Jodrell Bank għall-Astrofiżika fl-Università ta' [[Manchester]]. L-osservatorju ġie stabbilit fl-1945 minn [[Bernard Lovell]], radjuastronomu fl-università, biex jiġu investigati r-raġġi kożmiċi wara x-xogħol tiegħu fuq ir-radar f[[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. Minn dak iż-żmien 'l hawn kellu rwol importanti fir-riċerka dwar il-meteorojdi, il-kwasari, il-pulsari, il-maseri u l-lentijiet gravitazzjonali, u kien involut ferm fit-traċċar tas-sondi spazjali fil-bidu tal-Era Spazjali. It-[[teleskopju]] prinċipali fl-osservatorju huwa t-Teleskopju ta' Lovell. B'dijametru ta' 76 metru, huwa t-tielet l-ikbar radjuteleskopju li jista' jiddawwar fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Hemm tliet teleskopji attivi oħra fl-osservatorju: it-teleskopju Mark II, u r-radjuteleskopji b'dijametru ta' 13-il metru u ta' seba' metri. L-Osservatorju ta' Jodrell Bank huwa l-bażi tan-Network tal-Interferometru ta' Diversi Elementi Kkollegat bir-Radju (MERLIN; bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Multi-Element Radio Linked Interferometer Network), Faċilità Nazzjonali mmexxija mill-Università ta' Manchester f'isem il-Kunsill tal-Faċilitajiet tax-[[Xjenza]] u tat-Teknoloġija. Iċ-Ċentru tal-Viżitatur tal-Osservatorju ta' Jodrell Bank u arboret (ġnien botaniku tas-siġar) jinsabu f'Lower Withington u t-Teleskopju ta' Lovell u l-osservatorju jinsabu ħdejn Goostrey u l-[[Kappella]] ta' Holmes. L-osservatorju huwa aċċessibbli mill-A535. Il-linja ferrovjarja minn Crewe sa Manchester tgħaddi qrib ħafna tas-sit, u l-istazzjon ta' Goostrey jinsab distanza żgħir 'il bogħod. Fl-2019, l-osservatorju sar [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/2005/|titlu=Six cultural sites added to UNESCO’s World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2019-07-07|titlu=Jodrell Bank gains Unesco World Heritage status|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-48893080|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-22}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1594/|titlu=Jodrell Bank Observatory|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.jodrellbank.net/a-unesco-world-heritage-site/|titlu=A UNESCO World Heritage Site|sit=Jodrell Bank|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210822092208/https://www.jodrellbank.net/a-unesco-world-heritage-site/|arkivju-data=2021-08-22|url-status=dead}}</ref> == Snin bikrin == [[Stampa:Jodrell bank Hut 1945.jpg|xellug|daqsminuri|288x288px|Osservazzjonijiet mill-Osservatorju ta' Jodrell Bank fl-1945]] L-Osservatorju ta' Jodrell Bank intuża għall-ewwel darba għal skopijiet akkademiċi fl-1939 meta d-Dipartiment tal-[[Botanika]] tal-Università ta' Manchester xtara tliet għelieqi mil-Leighs. L-isem ġej minn tumbata/xatt fil-qrib bl-isem ta' Jodrell Bank, li ngħata f'ġieħ [[William Jauderell]], li kellu dixxendenti li kienu jgħixu fil-villa li issa hija l-Iskola ta' Terra Nova. Is-sit ġie estiż fl-1952 meta nxtara razzett minn [[George Massey]] fejn inbena t-Teleskopju ta' Lovell.<ref>Lovell, Bernard (1968). Story of Jodrell Bank. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 0-19-217619-6</nowiki>. p. 1.</ref> Is-sit intuża għall-ewwel darba għall-astrofiżika fl-1945, meta Bernard Lovell uża xi tagħmir li kien baqa' tajjeb wara t-Tieni Gwerra Dinjija, inkluż radar GL Mark II li kien jipprovdi informazzjoni dwar id-distanzi lill-artillerija, biex jiġu investigati r-raġġi kożmiċi.<ref>Lovell, Bernard (1968). Story of Jodrell Bank. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 0-19-217619-6</nowiki>. p. 2.</ref> Ir-radar kien jaħdem b'tul tal-mewġ ta' 4.2 metri, li ġie pprovdut minn [[J. S. Hey]].<ref>Lovell, Bernard (1990). Astronomer by Chance. London: Macmillan. <nowiki>ISBN 0-333-55195-8</nowiki>. p. 110.</ref><ref name=":1">Gunn, A. G. (2005). "Jodrell Bank and the Meteor Velocity Controversy". In ''The New Astronomy: Opening the Electromagnetic Window and Expanding Our View of Planet Earth'', Volume 334 of the Astrophysics and Space Science Library. Part 3, pp. 107-118. Springer Netherlands.</ref> Kien biħsiebu juża t-tagħmir f'Manchester, iżda minħabba l-interferenza elettrika mit-trammijiet fuq Oxford Road ma setax jagħmel dan. Huwa ċaqlaq it-tagħmir lejn Jodrell Bank, 40 km fin-Nofsinhar tal-belt, fl-10 ta' Diċembru 1945.<ref name=":1" /><ref name=":2">Lovell, Bernard (1968). Story of Jodrell Bank. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 0-19-217619-6</nowiki>. p. 3.</ref> Ir-riċerka ewlenija ta' Lovell kienet l-eki tranżitorji tar-radju, li sa Ottubru 1946 huwa kkonferma li jiġu minn xijji jonizzanti ta' meteori.<ref name=":3">Lovell, Bernard (1968). Story of Jodrell Bank. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 0-19-217619-6</nowiki>. p. 9.</ref> L-ewwel membri tal-persunal kienu [[Alf Dean]] u [[Frank Foden]] li osservaw il-meteori b'għajnejhom filwaqt li Lovell osserva s-sinjal elettromanjetiku bit-tagħmir.<ref>{{Ċita rivista|data=2012-08-18|titlu=Bernard Lovell|url=https://www.economist.com/obituary/2012/08/18/bernard-lovell|rivista=The Economist}}</ref> L-ewwel darba li Lovell xegħel ir-radar – fl-14 ta' Diċembru 1945 – ix-xita ta' meteori tal-Ġeminidi kienet fl-aqwa tagħha.<ref name=":2" /> Matul il-ftit snin ta' wara, Lovell akkumula iktar tagħmir tar-radju li qabel kien jintuża mill-militar, inkluż kabina portabbli, magħrufa bħala "Park Royal" fil-militar. L-ewwel binja permanenti nbniet ħdejn il-kabina u ngħatat l-istess isem tagħha.<ref name=":3" /> L-Osservatorju ta' Jodrell Bank jintuża primarjament għall-investigazzjoni tal-mewġ tar-radju mill-[[Pjaneta|pjaneti]] u mill-istilel. == Teleskopju Projettur == Projettur ġie misluf lill-Osservatorju ta' Jodrell Bank fl-1946 mill-armata; [[J. Clegg]] bena matriċi wiesgħa (bl-Ingliż: broadside array) fuq il-qafas tagħha.<ref>Lovell, Bernard (1968). Story of Jodrell Bank. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 0-19-217619-6</nowiki>. p. 10.</ref> Kien fih seba' elementi ta' antenni tat-tip Yagi.<ref>Lovell, Bernard (1990). Astronomer by Chance. London: Macmillan. <nowiki>ISBN 0-333-55195-8</nowiki>. p. 129.</ref> Kien jintuża għall-osservazzjonijiet astronomiċi f'Ottubru 1946.<ref>Lovell, Bernard (1990). Astronomer by Chance. London: Macmillan. <nowiki>ISBN 0-333-55195-8</nowiki>. p. 128.</ref> Fid-9 u fl-10 ta' Ottubru 1946, it-teleskopju osserva l-jonizzazzjoni fl-atmosfera kkawżata mill-meteori fix-xita ta' meteori tal-Ġakonbinidi. Meta l-antenna ddawret f'90 grad fl-aqwa ta' dik ix-xita ta' meteori, l-għadd ta' individwazzjonijiet naqas għal-livell ta' sfond, u b'hekk intwera li s-sinjali tranżitorji individwati bir-radar kienu ġejjin mill-meteori. Imbagħad it-teleskopju ntuża biex jiġu ddeterminati l-punti radjanti għall-meteori. Dan kien possibbli peress li r-rata tal-eku tkun minima fil-punt radjanti, u massima f'90 grad. It-teleskopju u riċevituri oħra fis-sit studjaw l-istrixxi tal-awrora li kienu viżibbli fil-bidu ta' Awwissu 1947.<ref>Lovell, Bernard (1968). Story of Jodrell Bank. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 0-19-217619-6</nowiki>. p. 15.</ref><ref>Lovell, Bernard (1990). Astronomer by Chance. London: Macmillan. <nowiki>ISBN 0-333-55195-8</nowiki>. p. 186.</ref> == Binja elenkata u Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Jodrell Bank Observatory 2017 03.jpg|daqsminuri|309x309px|It-Teleskopju ta' Lovell f'inżul ix-xemx]] Mit-13 ta' Lulju 1988, it-Teleskopju ta' Lovell ġie ddeżinjat bħala binja elenkata tal-Grad I.<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1221685|titlu=Jodrell Bank Observatory: Lovell Telescope, Goostrey - 1221685 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref> Fl-10 ta' Lulju 2017, it-Teleskopju Mark II wkoll ġie ddeżinjat bl-istess grad.<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1443087|titlu=Jodrell Bank Observatory: Mark II Telescope, Lower Withington - 1443087 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref> Fl-istess data, ħames binjiet oħra fis-sit ġew iddeżinjati bil-Grad II: it-Teleskopju Projettur<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1443133|titlu=Jodrell Bank Observatory: 71MHz Searchlight Aerial, Lower Withington - 1443133 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref>, il-Binja tal-Kontroll<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1443868|titlu=Jodrell Bank Observatory: Control Building, Goostrey - 1443868 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref>, il-Binja tal-Park Royal<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1443093|titlu=Jodrell Bank Observatory: Park Royal Building, Lower Withington - 1443093 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref>, il-Workshop tal-Elettriku<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1444238|titlu=Jodrell Bank Observatory: Electrical Workshop (Former Main Office), Lower Withington - 1444238 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref>, u l-Għorfa tal-Kollegament.<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1443486|titlu=Jodrell Bank Observatory: Link Hut (Cosmic Noise Hut), Lower Withington - 1443486 {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref> Il-Grad I huwa l-ogħla mit-tliet gradi tal-elenkar, u jingħata lil binjiet li huma ta' "interess eċċezzjonali", filwaqt li l-Grad II, l-inqas grad, jingħata lil binjiet "ta' interess speċjali".<ref>{{Ċita web|url=https://historicengland.org.uk/listing/what-is-designation/|titlu=What is Listing? {{!}} Historic England|sit=historicengland.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-22}}</ref> Fit-43 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO li saret f'[[Baku]], l-[[Ażerbajġan]], fis-7 ta' Lulju 2019, l-Osservatorju ta' Jodrell Bank ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> Il-valur universali tas-sit ġie rikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Renju Unit]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] [[Kategorija:Osservatorji]] 3mvz5jim00zuh8kz9y4rrq5prlv0fv8 0 32515 329194 311219 2026-04-08T19:36:59Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 329194 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Nestu Laiviera''' (1908–1984) kien [[politiku]] [[Malta|Malti]] mal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]] u [[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentanti]]. == Karriera == Laiviera beda l-karriera politika tiegħu fl-[[Lista tal-Membri Parlamentari ta' Malta (1947–1950)|elezzjoni tal-1947]], fejn ġie elett bħala membru tal-Parlament bħala kandidat tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]] mit-tieni distrett. Huwa kien elett mill-ġdid bħala membru parlamentari fl- elezzjonijiet tal-1950, 1951, 1953, 1955, 1962, 1966 u 1971. Minn Diċembru 1955 sa April 1958 serva bħala Speaker tal-Parlament għall-ewwel darba. F'Settembru 1976 inħatar [[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentanti]] għat-tieni darba. F'din l-okkazzjoni ħa l-ħatra wara [[Emmanuel Attard Bezzina]]. F'Jannar 1978 [[Kalċidon Agius|Kalcidon Agius]] inħatar bħala Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentanti minfloku.<ref>{{Ċita web|url=http://www.terra.es/personal2/monolith/malta.htm|titlu=Political Leaders: Malta|data=2012-09-14|sit=archive.ph|data-aċċess=2024-08-23|arkivju-url=https://archive.today/20120914085310/http://www.terra.es/personal2/monolith/malta.htm|arkivju-data=2012-09-14|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>[http://rulers.org/maltgov.html Maltese Ministries, etc.]</ref> Triq Nestu Laiviera fil-[[Birgu]] hija msemmija għalih. == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20110616114219/http://www.maltadata.com/all-parl.htm#Y1921 Kompożizzjoni tal-Parlament Malti 1921 sa 2003] * [https://parlament.mt/menues/about-parliament/composition-of-parliament/former-speakers/ ''Eks-Speakers tal-Kamra tad-Deputati''] (bl-Ingliż) == Referenzi == <references />  {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Laiviera, Nestu}} [[Kategorija:Twieldu fl-1908]] [[Kategorija:Mietu fl-1984]] [[Kategorija:Presidenti tal-Kamra tad-Deputati - Speakers (Malta)]] [[Kategorija:Nies mill-Birgu]] [[Kategorija:Mexxejja tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] opzu78ga2fykmpz56cwayx5qf9gpwiy 0 33423 329174 322057 2026-04-08T14:22:16Z Trigcly 17859 added [[Category:Osservatorji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329174 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Astronomy Observatory of Kazan State University 2 wiki.jpg|daqsminuri|Osservatorju Astronomiku tal-Università ta' Kazan.]] L-'''Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan''' huma osservatorji [[Astronomija|astronomiċi]] [[Russja|Russi]] li jinsabu fil-belt ta' [[Kazan]] f'altitudni ta' 75 [[metru]] 'l fuq mil-livell tal-baħar. Bdew jeżistu bis-saħħa tad-Dipartiment tal-Astronomija tal-Università ta' Kazan li ġie stabbilit fl-1810 minn [[Joseph Johann von Littrow]]. L-osservatorji astronomiċi huma wirt [[Kultura|kulturali]] Russu ta' importanza federali. Fid-19 ta' Settembru 2023 l-osservatorji astronomiċi tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1678rev|titlu=Astronomical Observatories of Kazan Federal University - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-22}}</ref> == [[Storja]] == Id-Dipartiment tal-Astronomija tal-Università Imperjali ta' Kazan ġie stabbilit fl-1810 minn Joseph Johann von Littrow. Fil-11 ta' Novembru 1814, bdew isiru osservazzjonijiet astronomiċi f'osservatorju żgħir (kostruzzjoni temporanja) fuq l-istruttura tal-ġebel tad-daħla fil-ġnien [[Botanika|botaniku]] tal-università. Fl-1822 l-osservatorju astronomiku tqiegħed temporanjament f'gallerija tal-[[injam]] (parti mill-appartament ta' I. M. Simonov). Fl-1827, l-għalqa tal-università ntgħażlet bħala l-post permanenti tal-osservatorju astronomiku, u fl-1833 bdiet il-kostruzzjoni tal-binja tal-osservatorju astronomiku. Fl-1835 ġie ordnat refrattur ta' 23 ċentimeru (9 pulzieri) mingħand l-istudjo tax-xogħol ta' Fraunhofer. [[File:Astronomical_Observatory_of_Kazan_University,_before_1909.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Astronomical_Observatory_of_Kazan_University,_before_1909.jpg|daqsminuri|L-Osservatorju Astronomiku ta' Kazan qabel l-1908.]] Il-binja permanenti tal-osservatorju astronomiku tlestiet fl-1837, u f'Ġunju ta' dik is-sena saru l-ewwel osservazzjonijiet astronomiċi bih. Fl-1838, refrattur ta' 9 pulzieri ġie installat fit-torri prinċipali u seta' jiġi mċaqlaq kompletament. Id-data uffiċjali tal-istabbiliment tal-Osservatorju Astronomiku tal-Università kienet it-13 ta' April 1838, meta bdew isiru osservazzjonijiet astronomiċi permanenti (tul iċ-Ċirku tal-Meridjan ta' [[Vjenna]]) fil-binja l-ġdida tal-osservatorju astronomiku. Fit-23 ta' Frar 1885 ġie stabbilit servizz tat-turija tal-ħin: intwera arloġġ li juri l-ħin eżatt ta' Kazan fit-tieqa tad-dipartiment. Mill-1925 sal-1946, flimkien mad-Dipartiment tal-Astronomija, kien hemm id-Dipartiment tal-Ġeodesija, li mill-1937 beda jissejjaħ bħala d-Dipartiment tal-Ġeodesija u tal-Gravimetrija. Fi żminijiet differenti kien immexxi minn [[K. K. Dubrovsky]] (1925–1931), [[A. A. Yakovkin]] (1931–1937), [[I. A. Dyukov]] (1937–1941), [[A. D. Dubyago]] (1941–1946). Mill-aħħar tas-snin 30 tas-seklu 20, id-Dipartiment tal-Astronomija beda jissejjaħ bħala d-Dipartiment tal-Astrometrija (il-kapijiet tiegħu kienu [[V. A. Baranov]] (1937–1941) u I. A. Dyukov (1941–1947)). [[File:Astronomy_Observatory_of_Kazan_State_University_1_wiki.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Astronomy_Observatory_of_Kazan_State_University_1_wiki.jpg|daqsminuri|L-Osservatorju Astronomiku ta' Kazan mill-għoli.]] Barra minn hekk, mill-1939 sal-1947 u mbagħad mill-1951 sal-1954 kien hemm id-Dipartiment tal-Astrofiżika taħt it-tmexxija ta' [[D. Y. Martynov]], u mill-1945 kien hemm id-Dipartiment tal-Astronomija Teorika taħt it-tmexxija ta' [[A. D. Dubyago]]. Fl-1947, minħabba l-għadd insuffiċjenti ta' studenti, erba' dipartimenti tal-astronomija ġew fużi f'wieħed, id-Dipartiment tal-Astronomija taħt it-tmexxija ġenerali tal-Prof. I. A. Dyukov. Fl-4 ta' Mejju 1983, f'Kazan, [[V. Kapkov]] irnexxielu jagħmel osservazzjoni astronomika tal-okkultazzjoni ta' [[stilla]] kklassifikata b'kobor ta' 8.6 bl-[[asterojde]] 2 Pallas. Din kienet l-ewwel osservazzjoni astronomika affidabbli ta' stilla okkultata b'asterojde fit-territorju tar-Russja u r-raba' waħda fi ħdan il-fruntieri tal-Unjoni Sovjetika. == Sit ta' Wirt Dinji == L-Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fid-19 ta' Settembru 2023.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Osservatorji]] 5591sge7bjmkep9x4jo3g930zeavm0s 0 33452 329173 323288 2026-04-08T14:22:05Z Trigcly 17859 added [[Category:Osservatorji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329173 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Rozhen dome 2.jpg|daqsminuri|L-Osservatorju ta' Rozhen.]] L-'''Osservatorju ta' Rozhen''' (bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: Национална астрономическа обсерватория - Рожен, ''НАО-Рожен''), magħruf ukoll bħala l-'''Osservatorju Astronomiku Nazzjonali tal-Bulgarija''', huwa osservatorju [[Astronomija|astronomiku]] li jinsab fil-Provinċja ta' Smolyan, 90 kilometru fin-Nofsinhar tal-belt ta' [[Plovdiv]], il-[[Bulgarija]]. L-eqreb raħal, Chepelare, jinsab 15-il kilometru 'l bogħod. Is-sjieda tal-osservatorju hija f'idejn l-Istitut tal-Astronomija tal-Akkademja Bulgara tax-[[Xjenza|Xjenzi]]. Infetaħ uffiċjalment fit-13 ta' Marzu 1981, kważi 20 sena wara li [[Bogomil Kovachev]] – professur tal-astronomija fl-Akkademja Bulgara tax-Xjenzi magħruf bħala l-fundatur tiegħu – kien beda jaħdem biex jilħaq dak l-għan.<ref>{{Ċita web|url=http://www.vidin-online.com/grazhdani/prof-d-r-bogomil-kovachev|titlu=Проф д-р Богомил Ковачев - Видин онлайн|kunjom=vidin-online.com|sit=www.vidin-online.com|lingwa=bg-bg|data-aċċess=2025-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151222082420/http://www.vidin-online.com/grazhdani/prof-d-r-bogomil-kovachev|arkivju-data=2015-12-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://wop.fpni.eu/digital_pdf/wop/3_2012.pdf|titlu=FPNI|sit=wop.fpni.eu|data-aċċess=2025-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150925062510/http://wop.fpni.eu/digital_pdf/wop/3_2012.pdf|arkivju-data=2015-09-25|url-status=dead}}</ref> L-osservatorju huwa wieħed mill-ikbar fix-Xlokk tal-[[Ewropa]] u għandu tim attiv ta' madwar 50 [[astronomu]]. Huwa ċ-ċentru prinċipali għar-riċerka astronomika fil-Bulgarija. Il-[[pjaneta]] minuri [[6267 Rozhen]] ġiet skoperta f'dan l-osservatorju u ngħatat ismu.<ref>Schmadel, Lutz D. (2007). "(6267) Rozhen". ''Dictionary of Minor Planet Names – (6267) Rozhen''. Springer Berlin Heidelberg. p. 522. doi:10.1007/978-3-540-29925-7_5763. ISBN <bdi>978-3-540-00238-3</bdi>.</ref> B'kost totali ta' iktar minn $10 miljun biex inbena, sal-lum għadu wieħed mill-ikbar investimenti individwali fl-infrastruttura xjentifika li l-Bulgarija qatt għamlet.<ref>{{Ċita web|url=https://nao-rozhen.org/history/fr_en.html|titlu=History of Rozhen NAO|sit=nao-rozhen.org|data-aċċess=2025-03-23}}</ref> [[File:Bogomil_Kovachev_in_1987.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bogomil_Kovachev_in_1987.jpg|xellug|daqsminuri|Bogomil Kovachev, il-fundatur tal-Osservatorju ta' Rozhen, flimkien ma' grupp ta' viżitaturi studjużi Bulgari fis-sajf tal-1987.]] == Teleskopji == * It-[[teleskopju]] Ritchey-Chretien ta' 200 ċentimetru (fornut bil-fokus ta' Coude); * it-teleskopju Ritchey-Chrétien-Nasmyth ta' 150 ċentimetru; * it-teleskopju Cassegrain ta' 60 ċentimetru; * il-kamera Schmidt ta' 50/70 ċentimetru; * it-teleskopju solari ta' 15-il ċentimetru. == WASP-3c u l-Varjazzjoni fit-Twaqqit tat-Tranżitu == Il-Varjazzjoni fit-Twaqqit tat-Tranżitu, li hija varjazzjoni fil-metodu tat-tranżitu, intużat biex tiġi skoperta l-eżopjaneta [[WASP-3c]] mill-Osservatorju ta' Rozhen, mill-[[Osservatorju ta' Jena]] u miċ-Ċentru għall-Astronomija ta' [[Toruń]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.scientificcomputing.com/news-DS-Planet-Hunting-Finding-Earth-like-Planets-071910.aspx|titlu=Planet Hunting: Finding Earth-like Planets|data=2010-07-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100728093120/http://www.scientificcomputing.com/news-DS-Planet-Hunting-Finding-Earth-like-Planets-071910.aspx|arkivju-data=2010-07-28|url-status=bot: unknown}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Bulgarija]] [[Kategorija:Osservatorji]] 6shdv8xyb8krwiamv1gtr0a9undxzbc 0 33497 329195 322281 2026-04-08T19:37:40Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329195 wikitext text/x-wiki '''Josephine Burns de Bono,''' imwielda Burns (1908–1996), kienet attivista politika u femminista Maltija. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sammut|isem=Carmen|data=2017|titlu=The Road to women's suffrage and beyond: women's enfranchisement and the nation-building project in Malta|url=https://www.researchgate.net/publication/321937482_The_Road_to_Women's_Suffrage_and_Beyond_Women's_Enfranchisement_and_the_Nation-Building_Project_in_Malta|post=Valletta|pubblikatur=Central Bank of Malta|isbn=978-99957-875-6-1|data-aċċess=15 Jannar 2025}}</ref> == Bijografija == Hi kienet bint Hugh Burns u Laura Rosina Ada Agius u oħt il-ġurnalist tat-''Times of Malta'' Hugh Burns. Burns de Bono żżewġet lit-tabib Joseph Edward de Bono u kienet omm [[Edward de Bono]] (1933–2021), li kien professur fl-Universita’ ta’ Cambridge. <ref>"De Bono, Edward 1933– ." Contemporary Authors, New Revision Series. . Encyclopedia.com. 4 Mejju 2023 <https://www.encyclopedia.com></ref> Hi kienet ġurnalista attiva f’Londra fl-għoxrinijiet u aktar tard ħadmet mat-''Times of Malta''. Burns de Bono waqqfet l-[[Għaqda Nisa ta' Malta|Għaqda Nisa ta’ Malta]] flimkien ma’ Helen Buhagiar fl-1944. Hi serviet bħala l-President tal-għaqda mit-twaqqif tagħha sakemm iddaħħal id-dritt tal-vot għan-nisa fl-1947. Burns de Bono kellha rwol importanti fl-attiviżmu għad-dritt tal-vot għan-nisa f’Malta. Infatti, hi kitbet: “Id-dritt tan-nisa li jivvotaw u jikkandidaw ruħhom kien rikonoxxut fl-Ingilterra u fl-Amerika b’riżultat tal-ħidma eċċelenti tan-nisa waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija bejn l-1914 u l-1918. Illum, wara kważi erba’ snin u nofs ta’ gwerra, in-nisa f’Malta qed isiru konxji li huma jistħoqqilhom l-istess rikonoxxioment ċiviku”. <ref>(Times of Malta, 9 Frar 1944, p. 3)</ref> Id-dritt tal-vot għan-nisa u d-dritt li jinħatru f’kariga politika kienu inklużi fil- Kostituzzjoni MacMichael, li daħlet fis-seħħ fil-5 ta’ Settembru tal-1947. Wara li r-riforma ġiet approvata fil-Parlament, Josephine Burns de Bono rriżenjat mill-kariga tagħha bħala President tal-Għaqda Nisa ta’ Malta permezz ta’ stqarrija, fejn qalet li l-għan tal-organizzazzjoni kien intlaħaq. <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/83544/the_road_to_maltese_womens_suffrage_and_beyond#.ZFwuH3ZBy3A|titlu=The road to Maltese women's suffrage and beyond}}</ref> L-ittra tar-riżenja tagħha kienet ippubblikata fit-''Times of Malta'' fl-24 ta’ Settembru 1947: : "... Kienet ta’ ispirazzjoni li naħdem magħkom, u l-għaqda tagħna li ħadmet għall-għan nobbli li tiftaħ il-bibien tal-ħajja pubblika għan-nisa Maltin kisbet suċċess notevoli bir-rieda tas-Smewwiet… Permezz tal-kooperazzjoni ta’ sħabna minn kull qasam tal-ħajja u permezz tal-appoġġ tal-Partit Laburista u l-GWU fl-Assemblea. Kien ta’ privileġġ li naraw il-kampanja twila tagħna fl-istampa u fl-Assemblea toħroġ rebbieħa, doppjament għażiża għalina għax kif osserva Harold MacMichael, l-aħħar vot ma kienx akkumpanjat min-nota ta’ divrenzja f’Assemblea li kkonvertiet kompletament għal din il-Kawża importanti…Nemmen li l-Għaqda kisbet l-għanjiet stabbiliti fil-karta oriġinali ta’ meta twaqqfet, u li l-aħjar mod li naqdu l-pajjiż hu permezz tal-kooperazzjoni bejn l-irġiel u n-nisa fl-isferi kollha tal-ħajja pubblika”. <ref>(Times of Malta, 23 Settembru 1947)</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Mietu fl-1996]] [[Kategorija:Twieldu fl-1908]] [[Kategorija:Nies Maltin]] qytyega27ci87uupcfnr9pbw525o8zt 329196 329195 2026-04-08T19:37:47Z ToniSant 4257 added [[Category:Nisa]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329196 wikitext text/x-wiki '''Josephine Burns de Bono,''' imwielda Burns (1908–1996), kienet attivista politika u femminista Maltija. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sammut|isem=Carmen|data=2017|titlu=The Road to women's suffrage and beyond: women's enfranchisement and the nation-building project in Malta|url=https://www.researchgate.net/publication/321937482_The_Road_to_Women's_Suffrage_and_Beyond_Women's_Enfranchisement_and_the_Nation-Building_Project_in_Malta|post=Valletta|pubblikatur=Central Bank of Malta|isbn=978-99957-875-6-1|data-aċċess=15 Jannar 2025}}</ref> == Bijografija == Hi kienet bint Hugh Burns u Laura Rosina Ada Agius u oħt il-ġurnalist tat-''Times of Malta'' Hugh Burns. Burns de Bono żżewġet lit-tabib Joseph Edward de Bono u kienet omm [[Edward de Bono]] (1933–2021), li kien professur fl-Universita’ ta’ Cambridge. <ref>"De Bono, Edward 1933– ." Contemporary Authors, New Revision Series. . Encyclopedia.com. 4 Mejju 2023 <https://www.encyclopedia.com></ref> Hi kienet ġurnalista attiva f’Londra fl-għoxrinijiet u aktar tard ħadmet mat-''Times of Malta''. Burns de Bono waqqfet l-[[Għaqda Nisa ta' Malta|Għaqda Nisa ta’ Malta]] flimkien ma’ Helen Buhagiar fl-1944. Hi serviet bħala l-President tal-għaqda mit-twaqqif tagħha sakemm iddaħħal id-dritt tal-vot għan-nisa fl-1947. Burns de Bono kellha rwol importanti fl-attiviżmu għad-dritt tal-vot għan-nisa f’Malta. Infatti, hi kitbet: “Id-dritt tan-nisa li jivvotaw u jikkandidaw ruħhom kien rikonoxxut fl-Ingilterra u fl-Amerika b’riżultat tal-ħidma eċċelenti tan-nisa waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija bejn l-1914 u l-1918. Illum, wara kważi erba’ snin u nofs ta’ gwerra, in-nisa f’Malta qed isiru konxji li huma jistħoqqilhom l-istess rikonoxxioment ċiviku”. <ref>(Times of Malta, 9 Frar 1944, p. 3)</ref> Id-dritt tal-vot għan-nisa u d-dritt li jinħatru f’kariga politika kienu inklużi fil- Kostituzzjoni MacMichael, li daħlet fis-seħħ fil-5 ta’ Settembru tal-1947. Wara li r-riforma ġiet approvata fil-Parlament, Josephine Burns de Bono rriżenjat mill-kariga tagħha bħala President tal-Għaqda Nisa ta’ Malta permezz ta’ stqarrija, fejn qalet li l-għan tal-organizzazzjoni kien intlaħaq. <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/83544/the_road_to_maltese_womens_suffrage_and_beyond#.ZFwuH3ZBy3A|titlu=The road to Maltese women's suffrage and beyond}}</ref> L-ittra tar-riżenja tagħha kienet ippubblikata fit-''Times of Malta'' fl-24 ta’ Settembru 1947: : "... Kienet ta’ ispirazzjoni li naħdem magħkom, u l-għaqda tagħna li ħadmet għall-għan nobbli li tiftaħ il-bibien tal-ħajja pubblika għan-nisa Maltin kisbet suċċess notevoli bir-rieda tas-Smewwiet… Permezz tal-kooperazzjoni ta’ sħabna minn kull qasam tal-ħajja u permezz tal-appoġġ tal-Partit Laburista u l-GWU fl-Assemblea. Kien ta’ privileġġ li naraw il-kampanja twila tagħna fl-istampa u fl-Assemblea toħroġ rebbieħa, doppjament għażiża għalina għax kif osserva Harold MacMichael, l-aħħar vot ma kienx akkumpanjat min-nota ta’ divrenzja f’Assemblea li kkonvertiet kompletament għal din il-Kawża importanti…Nemmen li l-Għaqda kisbet l-għanjiet stabbiliti fil-karta oriġinali ta’ meta twaqqfet, u li l-aħjar mod li naqdu l-pajjiż hu permezz tal-kooperazzjoni bejn l-irġiel u n-nisa fl-isferi kollha tal-ħajja pubblika”. <ref>(Times of Malta, 23 Settembru 1947)</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Mietu fl-1996]] [[Kategorija:Twieldu fl-1908]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Nisa]] 5cr6814719fkng3xjy0iw48cg35mz7r 329197 329196 2026-04-08T19:38:43Z ToniSant 4257 +infobox 329197 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josephine Burns de Bono,''' imwielda Burns (1908–1996), kienet attivista politika u femminista Maltija. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sammut|isem=Carmen|data=2017|titlu=The Road to women's suffrage and beyond: women's enfranchisement and the nation-building project in Malta|url=https://www.researchgate.net/publication/321937482_The_Road_to_Women's_Suffrage_and_Beyond_Women's_Enfranchisement_and_the_Nation-Building_Project_in_Malta|post=Valletta|pubblikatur=Central Bank of Malta|isbn=978-99957-875-6-1|data-aċċess=15 Jannar 2025}}</ref> == Bijografija == Hi kienet bint Hugh Burns u Laura Rosina Ada Agius u oħt il-ġurnalist tat-''Times of Malta'' Hugh Burns. Burns de Bono żżewġet lit-tabib Joseph Edward de Bono u kienet omm [[Edward de Bono]] (1933–2021), li kien professur fl-Universita’ ta’ Cambridge. <ref>"De Bono, Edward 1933– ." Contemporary Authors, New Revision Series. . Encyclopedia.com. 4 Mejju 2023 <https://www.encyclopedia.com></ref> Hi kienet ġurnalista attiva f’Londra fl-għoxrinijiet u aktar tard ħadmet mat-''Times of Malta''. Burns de Bono waqqfet l-[[Għaqda Nisa ta' Malta|Għaqda Nisa ta’ Malta]] flimkien ma’ Helen Buhagiar fl-1944. Hi serviet bħala l-President tal-għaqda mit-twaqqif tagħha sakemm iddaħħal id-dritt tal-vot għan-nisa fl-1947. Burns de Bono kellha rwol importanti fl-attiviżmu għad-dritt tal-vot għan-nisa f’Malta. Infatti, hi kitbet: “Id-dritt tan-nisa li jivvotaw u jikkandidaw ruħhom kien rikonoxxut fl-Ingilterra u fl-Amerika b’riżultat tal-ħidma eċċelenti tan-nisa waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija bejn l-1914 u l-1918. Illum, wara kważi erba’ snin u nofs ta’ gwerra, in-nisa f’Malta qed isiru konxji li huma jistħoqqilhom l-istess rikonoxxioment ċiviku”. <ref>(Times of Malta, 9 Frar 1944, p. 3)</ref> Id-dritt tal-vot għan-nisa u d-dritt li jinħatru f’kariga politika kienu inklużi fil- Kostituzzjoni MacMichael, li daħlet fis-seħħ fil-5 ta’ Settembru tal-1947. Wara li r-riforma ġiet approvata fil-Parlament, Josephine Burns de Bono rriżenjat mill-kariga tagħha bħala President tal-Għaqda Nisa ta’ Malta permezz ta’ stqarrija, fejn qalet li l-għan tal-organizzazzjoni kien intlaħaq. <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/83544/the_road_to_maltese_womens_suffrage_and_beyond#.ZFwuH3ZBy3A|titlu=The road to Maltese women's suffrage and beyond}}</ref> L-ittra tar-riżenja tagħha kienet ippubblikata fit-''Times of Malta'' fl-24 ta’ Settembru 1947: : "... Kienet ta’ ispirazzjoni li naħdem magħkom, u l-għaqda tagħna li ħadmet għall-għan nobbli li tiftaħ il-bibien tal-ħajja pubblika għan-nisa Maltin kisbet suċċess notevoli bir-rieda tas-Smewwiet… Permezz tal-kooperazzjoni ta’ sħabna minn kull qasam tal-ħajja u permezz tal-appoġġ tal-Partit Laburista u l-GWU fl-Assemblea. Kien ta’ privileġġ li naraw il-kampanja twila tagħna fl-istampa u fl-Assemblea toħroġ rebbieħa, doppjament għażiża għalina għax kif osserva Harold MacMichael, l-aħħar vot ma kienx akkumpanjat min-nota ta’ divrenzja f’Assemblea li kkonvertiet kompletament għal din il-Kawża importanti…Nemmen li l-Għaqda kisbet l-għanjiet stabbiliti fil-karta oriġinali ta’ meta twaqqfet, u li l-aħjar mod li naqdu l-pajjiż hu permezz tal-kooperazzjoni bejn l-irġiel u n-nisa fl-isferi kollha tal-ħajja pubblika”. <ref>(Times of Malta, 23 Settembru 1947)</ref> == Referenzi == <references />{{Awtorità}} [[Kategorija:Mietu fl-1996]] [[Kategorija:Twieldu fl-1908]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Nisa]] rllwgoa93q5gwegfueum3mmpvmyeuiy 329198 329197 2026-04-08T19:39:19Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ +defaultsort 329198 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josephine Burns de Bono,''' imwielda Burns (1908–1996), kienet attivista politika u femminista Maltija. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sammut|isem=Carmen|data=2017|titlu=The Road to women's suffrage and beyond: women's enfranchisement and the nation-building project in Malta|url=https://www.researchgate.net/publication/321937482_The_Road_to_Women's_Suffrage_and_Beyond_Women's_Enfranchisement_and_the_Nation-Building_Project_in_Malta|post=Valletta|pubblikatur=Central Bank of Malta|isbn=978-99957-875-6-1|data-aċċess=15 Jannar 2025}}</ref> == Bijografija == Hi kienet bint Hugh Burns u Laura Rosina Ada Agius u oħt il-ġurnalist tat-''Times of Malta'' Hugh Burns. Burns de Bono żżewġet lit-tabib Joseph Edward de Bono u kienet omm [[Edward de Bono]] (1933–2021), li kien professur fl-Universita’ ta’ Cambridge. <ref>"De Bono, Edward 1933– ." Contemporary Authors, New Revision Series. . Encyclopedia.com. 4 Mejju 2023 <https://www.encyclopedia.com></ref> Hi kienet ġurnalista attiva f’Londra fl-għoxrinijiet u aktar tard ħadmet mat-''Times of Malta''. Burns de Bono waqqfet l-[[Għaqda Nisa ta' Malta|Għaqda Nisa ta’ Malta]] flimkien ma’ Helen Buhagiar fl-1944. Hi serviet bħala l-President tal-għaqda mit-twaqqif tagħha sakemm iddaħħal id-dritt tal-vot għan-nisa fl-1947. Burns de Bono kellha rwol importanti fl-attiviżmu għad-dritt tal-vot għan-nisa f’Malta. Infatti, hi kitbet: “Id-dritt tan-nisa li jivvotaw u jikkandidaw ruħhom kien rikonoxxut fl-Ingilterra u fl-Amerika b’riżultat tal-ħidma eċċelenti tan-nisa waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija bejn l-1914 u l-1918. Illum, wara kważi erba’ snin u nofs ta’ gwerra, in-nisa f’Malta qed isiru konxji li huma jistħoqqilhom l-istess rikonoxxioment ċiviku”. <ref>(Times of Malta, 9 Frar 1944, p. 3)</ref> Id-dritt tal-vot għan-nisa u d-dritt li jinħatru f’kariga politika kienu inklużi fil- Kostituzzjoni MacMichael, li daħlet fis-seħħ fil-5 ta’ Settembru tal-1947. Wara li r-riforma ġiet approvata fil-Parlament, Josephine Burns de Bono rriżenjat mill-kariga tagħha bħala President tal-Għaqda Nisa ta’ Malta permezz ta’ stqarrija, fejn qalet li l-għan tal-organizzazzjoni kien intlaħaq. <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/83544/the_road_to_maltese_womens_suffrage_and_beyond#.ZFwuH3ZBy3A|titlu=The road to Maltese women's suffrage and beyond}}</ref> L-ittra tar-riżenja tagħha kienet ippubblikata fit-''Times of Malta'' fl-24 ta’ Settembru 1947: : "... Kienet ta’ ispirazzjoni li naħdem magħkom, u l-għaqda tagħna li ħadmet għall-għan nobbli li tiftaħ il-bibien tal-ħajja pubblika għan-nisa Maltin kisbet suċċess notevoli bir-rieda tas-Smewwiet… Permezz tal-kooperazzjoni ta’ sħabna minn kull qasam tal-ħajja u permezz tal-appoġġ tal-Partit Laburista u l-GWU fl-Assemblea. Kien ta’ privileġġ li naraw il-kampanja twila tagħna fl-istampa u fl-Assemblea toħroġ rebbieħa, doppjament għażiża għalina għax kif osserva Harold MacMichael, l-aħħar vot ma kienx akkumpanjat min-nota ta’ divrenzja f’Assemblea li kkonvertiet kompletament għal din il-Kawża importanti…Nemmen li l-Għaqda kisbet l-għanjiet stabbiliti fil-karta oriġinali ta’ meta twaqqfet, u li l-aħjar mod li naqdu l-pajjiż hu permezz tal-kooperazzjoni bejn l-irġiel u n-nisa fl-isferi kollha tal-ħajja pubblika”. <ref>(Times of Malta, 23 Settembru 1947)</ref> == Referenzi == <references />{{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Burns de Bono, Josephine}} [[Kategorija:Mietu fl-1996]] [[Kategorija:Twieldu fl-1908]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Nisa]] l7se3e16ua1a1iecki8r1g1ilksj45c 0 34089 329191 329116 2026-04-08T17:08:45Z ToniSant 4257 /* Marzu */ +ref 329191 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 6gs97ig2fzazx94vnmjoe0j86g3c9tc 329192 329191 2026-04-08T17:36:03Z ToniSant 4257 /* Marzu */ +ref 329192 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] rjnanvl52s5attnq0zxsi4dy4hnrbz8 4 34234 329166 329159 2026-04-08T12:07:30Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329166 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] |xejn |68 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] cvlq6ue6dte4dikr5nsxpdxunvb4672 329177 329166 2026-04-08T14:27:45Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329177 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]] |xejn |73 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] b7b22ffim18a7tq9tejvm8d5w1v7i5h 329207 329177 2026-04-09T05:50:30Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329207 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]] |xejn |78 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] pmrdtrjvv61lz6pdzh0sn5igdgyn6pf 329216 329207 2026-04-09T06:17:25Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329216 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]] |xejn |83 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] kqqwdrdk6hhhzyizv89xbipp310qvww 0 34292 329218 329149 2026-04-09T06:18:59Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1935]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329218 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kiki Kogelnik''' (twieldet fit-22 ta' Jannar 1935 – mietet fl-1 ta' Frar 1997) kienet pittriċi, skultriċi u tipografa [[Awstrija|Awstrijakka]]-[[Stati Uniti|Amerikana]]. Hija marret tgħix fi [[Belt ta' New York|New York]] minn [[Vjenna]] fl-1962. Kogelnik titqies bħala artista popolari importanti, minkejja li huwa magħruf li ma tantx kienet tieħu pjaċir li titqies bħala parti mill-moviment tal-arti popolari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/05/29/kiki-kogelnik-the-secret-austrian-pop-star-who-made-out-of-this-world-art|titlu=Kiki Kogelnik: the 'secret' Austrian Pop artist who made out-of-this-world art|kunjom=McGivern|isem=Hannah|data=2024-05-29|sit=The Art Newspaper - International art news and events|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>Wilson, Sarah (2016-01-01). "Kiki Kogelnik". ''Artforum''. ISSN 0004-3532.</ref><ref>Hadler, Mona; Minioudaki, Kalliopi (2022-02-24). ''Pop Art and Beyond: Gender, Race, and Class in the Global Sixties''. Bloomsbury Publishing. p. 304. ISBN <bdi>978-1-350-19754-1</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u [[edukazzjoni]] == Kiki Kogelnik twieldet fit-22 ta' Jannar 1935 fi [[Graz]], l-Awstrija. Hija studjat fl-Akkademja tal-Belle Arti ta' Vjenna. Kogelnik marret tgħix fil-Belt ta' New York fl-1962.<ref>Ingried Brugger, Lisa Ortner-Kreil (eds.), Kiki Kogelnik: Now Is the Time, Heidelberg: Kehrer Verlag, p. 262. ISBN 978-3-96900-107-3</ref> == Ħajja u xogħol: is-snin 60 tas-seklu 20 == Kogelnik bdiet il-karriera tagħha fil-Gallerija ta' Nächst St. Stephan fi Vjenna fl-1961, fejn tellgħet għall-wiri xogħlijiet astratti. Dak iż-żmien kienet influwenzata minn [[Serge Poliakoff]] tal-École de Paris, iżda iktar 'il quddiem sabet il-ġeneru uniku tagħha meta kienet imdawra mill-moviment tal-arti popolari fi New York. Kien hemm żmien partikolari wkoll meta kienet involuta mal-artist espressjonist astratt Awstrijakk [[Arnulf Rainer]]. Kogelnik kienet qrib espressjonist astratt ieħor, l-artist Amerikan [[Sam Francis]], u qattgħet xi żmien miegħu fl-1961 fi New York u f'Santa Monica, California. Kogelnik imbagħad marret tgħix fi New York fl-1962 fejn ingħaqdet mill-qrib ma' grupp ta' artisti, fosthom [[Roy Lichtenstein]], [[Claes Oldenburg]], [[Andy Warhol]], [[Larry Rivers]], [[Tom Wesselmann]], [[Joan Mitchell]], [[Robert Rauschenberg]] u [[Jasper Johns]]. L-arti popolari kienet stil ta' ħajja, u bil-kpiepel u bl-ilbies stravaganti tagħha, Kogelnik kienet tispikka kull fejn kienet tmur. Ix-xogħol tagħha matul dak iż-żmien kien influwenzat ferm mill-[[Lewn|ilwien]] tal-arti popolari u mill-materjali ta' dak iż-żmien, u pproduċiet bosta [[Pittura|pitturi]] spazjali ewforiċi b'ilwien jgħajtu. Għad-differenza tal-artisti popolari, hija evitat iċ-ċelebrazzjoni tal-kummerċ jew tal-oġġetti ta' kuljum, għalkemm kienet magħrufa għall-oġġetti plastiċi fuq quddiem u l-prevalenza tal-oġġetti artifiċjali fuq in-natura. Matul il-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, Kogelnik bdiet tuża l-forom tal-karti b'daqs reali tal-ħbieb tagħha biex tipproduċi l-pitturi tagħha. Fl-1965 dawn il-forom prototipi saru pitturi tal-vinil, ippreżentati mdendlin fuq l-istess spallieri tal-ilbies fuq armar bir-roti li kienet tara hi stess jiġu ttrasportati tul it-toroq qrib l-istudjo tagħha fid-distrett tal-ħwejjeġ ta' New York. Meta Kogelnik kienet [[Londra]] fl-1966, l-ispazju tal-istudjo tagħha fi New York ħa n-nar. Għalkemm Kogelnik ma kinitx preżenti, il-ġar tagħha li kien jgħix taħtha, l-artisti Amerikan [[Alfred Leslie]], tilef ix-xogħol artistiku kollu tiegħu. F'dik l-istess sena, Kogelnik iżżewġet mal-onkologu tar-radjazzjoni Dr. George Schwarz f'Londra, u flimkien kellhom lil binhom Mono fl-1967, qabel ma reġgħu lura New York ftit wara. Fl-1969, Kogelnik ħolqot ''Moonhappening'' matul l-inżul il-[[Qamar]] tal-[[Apollo 11]] fil-Gallerija Nächst St. Stephan fi Vjenna, u pproduċiet sensiela ta' opri fuq il-ħarir b'temi lunari matul ix-xandira diretta tal-inżul. == Snin 70 tas-seklu 20 u wara == Fis-snin 70 tas-seklu 20, Kogelnik xeħtet l-enfasi tagħha fuq dawk li iktar 'il quddiem saru magħrufa bħala x-xogħlijiet tagħha tan-''Nisa'', u indirizzat speċifikament ir-rwol femminili fir-reklamar kummerċjali. Ix-xogħol ta' Kogelnik matul dan iż-żmien kien uniku għax b'mod indirett kien jittratta kwistjonijiet [[Femminiżmu|femministi]] b'ironija, umoriżmu u estetika popolari mill-aqwa. Fl-1974 hija bdiet taħdem ukoll okkażjonalment biċ-ċeramika, u użajt il-forom [[Skultura|skulturali]] bħala estensjoni tal-pittura. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Kogelnik stabbiliet spazji dedikati fl-istudjos tagħha fi New York u fi Bleiburg għaċ-ċeramika. Fl-1982, [[Christian Michelides]] ippreżenta ċ-ċeramika tagħha fil-Villa Vojcsik fl-XIV-il distrett ta' Vjenna. Fis-snin 80 tas-seklu 20, il-persuni, is-sinjali u s-simboli frammentati bdew jimlew ix-xogħol ta' Kogelnik u fis-sensiela ''Espansjonijiet'' tagħha hija użat moduli taċ-ċeramika li ntwerew flimkien mal-pitturi tagħha. Hija pproduċiet u ddiriġiet ukoll film qasir ta' 16 mm iswed u abjad, imsejjaħ ''CBGB,'' fl-1978, b'Jim Carroll protagonist. F'xogħlijiet iktar 'il quddiem, il-ġisem [[Bniedem|uman]] jintwera f'forma kulma jmur frammentata u manipolata, sa meta fis-snin 90 tas-seklu 20 il-biċċa l-kbira tax-xogħol tagħha esprima wċuħ astratti ferm iżda xorta waħda espressivi. Matul dan iż-żmien, Kogelnik ħolqot sensiela ta' skulturi tal-[[ħġieġ]], tpinġijiet u tipografiji relatati, fejn riedet tikkummenta fuq it-temi dekorattivi u kummerċjali fil-produzzjoni tal-[[arti]]. == [[Mewt]] u legat == Kiki Kogelnik mietet b'kanċer fl-1 ta' Frar 1997 fi Vjenna. Hija ndifnet fi Bleiburg, l-Awstrija. Il-Mużew tal-Belvedere fi Vjenna organizza wirja rispettiva kbira tax-xogħol tagħha fis-sena ta' mewtha. Fl-1998 Kogelnik ingħatat wara mewtha l-ogħla medalja f[[L-Arti|l-arti]] tal-Awstrija, is-Salib tal-Unur tal-Awstrija għax-[[Xjenza]] u l-Arti. Fl-1995 ingħatat ukoll il-Premju tal-Belt ta' Vjenna għall-Arti Viżiva. Minn żmien il-mewt tal-artista, il-Fondazzjoni ta' Kiki Kogelnik, ġiet stabbilita organizzazzjoni bla profitt tal-Istati Uniti, b'uffiċċji fi Vjenna u fil-Belt ta' New York. Il-missjoni tal-fondazzjoni hi li tipproteġi, tiddokumenta, tirriċerka u tipperpetwa l-legat kreattiv ta' Kiki Kogelnik. Mill-2009 il-fondazzjoni qed tkompli tieħu ħsieb u tkabbar bażi tad-data komprensiv li ġiet stabbilita fil-Belt ta' New York tax-xogħlijiet ta' Kogelnik għar-riċerka tal-istorja tal-arti, u eventwalment se toħloq Catalogue Raisonné. Fl-2003, l-uffiċċju postali tal-Awstrija ħareġ [[Bolla postali|bolla]] ta' 55 ewroċentiżmu bil-pittura ta' Kogelnik tal-1973, ''Prenez Le Temps d’Aimer''. Kogelnik iddisinjat ukoll żewġ funtani, waħda fi Bleiburg, l-Awstrija u oħra fi Klagenfurt, l-Awstrija, fejn hemm triq imsemmija għalihom. Fl-2015, Kogelnik ġiet inkluża f'The World Goes Pop, wirja li ġiet organizzata fit-Tate Modern. Il-wirja żvelat viżjoni alternattiva tal-Arti Popolari, li wriet li ma kienx moviment Amerikan biss, iżda fil-fatt kellu ambitu internazzjonali. Internazzjonalment, l-Arti Popolari kienet tintuża spiss ukoll bħala lingwaġġ sovversiv ta' protesta minflok sempliċi ċelebrazzjoni ta' konsumeriżmu tal-Punent. Il-wirja saret mis-17 ta' Settembru 2015 sal-24 ta' Jannar 2016. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kogelnik, Kiki}} [[Kategorija:Artisti]] [[Kategorija:Awstrija]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] swrnwemsfeq4ez4e0hwmy1adsjhp8eo 329219 329218 2026-04-09T06:19:09Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-1997]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329219 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kiki Kogelnik''' (twieldet fit-22 ta' Jannar 1935 – mietet fl-1 ta' Frar 1997) kienet pittriċi, skultriċi u tipografa [[Awstrija|Awstrijakka]]-[[Stati Uniti|Amerikana]]. Hija marret tgħix fi [[Belt ta' New York|New York]] minn [[Vjenna]] fl-1962. Kogelnik titqies bħala artista popolari importanti, minkejja li huwa magħruf li ma tantx kienet tieħu pjaċir li titqies bħala parti mill-moviment tal-arti popolari.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/05/29/kiki-kogelnik-the-secret-austrian-pop-star-who-made-out-of-this-world-art|titlu=Kiki Kogelnik: the 'secret' Austrian Pop artist who made out-of-this-world art|kunjom=McGivern|isem=Hannah|data=2024-05-29|sit=The Art Newspaper - International art news and events|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>Wilson, Sarah (2016-01-01). "Kiki Kogelnik". ''Artforum''. ISSN 0004-3532.</ref><ref>Hadler, Mona; Minioudaki, Kalliopi (2022-02-24). ''Pop Art and Beyond: Gender, Race, and Class in the Global Sixties''. Bloomsbury Publishing. p. 304. ISBN <bdi>978-1-350-19754-1</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u [[edukazzjoni]] == Kiki Kogelnik twieldet fit-22 ta' Jannar 1935 fi [[Graz]], l-Awstrija. Hija studjat fl-Akkademja tal-Belle Arti ta' Vjenna. Kogelnik marret tgħix fil-Belt ta' New York fl-1962.<ref>Ingried Brugger, Lisa Ortner-Kreil (eds.), Kiki Kogelnik: Now Is the Time, Heidelberg: Kehrer Verlag, p. 262. ISBN 978-3-96900-107-3</ref> == Ħajja u xogħol: is-snin 60 tas-seklu 20 == Kogelnik bdiet il-karriera tagħha fil-Gallerija ta' Nächst St. Stephan fi Vjenna fl-1961, fejn tellgħet għall-wiri xogħlijiet astratti. Dak iż-żmien kienet influwenzata minn [[Serge Poliakoff]] tal-École de Paris, iżda iktar 'il quddiem sabet il-ġeneru uniku tagħha meta kienet imdawra mill-moviment tal-arti popolari fi New York. Kien hemm żmien partikolari wkoll meta kienet involuta mal-artist espressjonist astratt Awstrijakk [[Arnulf Rainer]]. Kogelnik kienet qrib espressjonist astratt ieħor, l-artist Amerikan [[Sam Francis]], u qattgħet xi żmien miegħu fl-1961 fi New York u f'Santa Monica, California. Kogelnik imbagħad marret tgħix fi New York fl-1962 fejn ingħaqdet mill-qrib ma' grupp ta' artisti, fosthom [[Roy Lichtenstein]], [[Claes Oldenburg]], [[Andy Warhol]], [[Larry Rivers]], [[Tom Wesselmann]], [[Joan Mitchell]], [[Robert Rauschenberg]] u [[Jasper Johns]]. L-arti popolari kienet stil ta' ħajja, u bil-kpiepel u bl-ilbies stravaganti tagħha, Kogelnik kienet tispikka kull fejn kienet tmur. Ix-xogħol tagħha matul dak iż-żmien kien influwenzat ferm mill-[[Lewn|ilwien]] tal-arti popolari u mill-materjali ta' dak iż-żmien, u pproduċiet bosta [[Pittura|pitturi]] spazjali ewforiċi b'ilwien jgħajtu. Għad-differenza tal-artisti popolari, hija evitat iċ-ċelebrazzjoni tal-kummerċ jew tal-oġġetti ta' kuljum, għalkemm kienet magħrufa għall-oġġetti plastiċi fuq quddiem u l-prevalenza tal-oġġetti artifiċjali fuq in-natura. Matul il-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, Kogelnik bdiet tuża l-forom tal-karti b'daqs reali tal-ħbieb tagħha biex tipproduċi l-pitturi tagħha. Fl-1965 dawn il-forom prototipi saru pitturi tal-vinil, ippreżentati mdendlin fuq l-istess spallieri tal-ilbies fuq armar bir-roti li kienet tara hi stess jiġu ttrasportati tul it-toroq qrib l-istudjo tagħha fid-distrett tal-ħwejjeġ ta' New York. Meta Kogelnik kienet [[Londra]] fl-1966, l-ispazju tal-istudjo tagħha fi New York ħa n-nar. Għalkemm Kogelnik ma kinitx preżenti, il-ġar tagħha li kien jgħix taħtha, l-artisti Amerikan [[Alfred Leslie]], tilef ix-xogħol artistiku kollu tiegħu. F'dik l-istess sena, Kogelnik iżżewġet mal-onkologu tar-radjazzjoni Dr. George Schwarz f'Londra, u flimkien kellhom lil binhom Mono fl-1967, qabel ma reġgħu lura New York ftit wara. Fl-1969, Kogelnik ħolqot ''Moonhappening'' matul l-inżul il-[[Qamar]] tal-[[Apollo 11]] fil-Gallerija Nächst St. Stephan fi Vjenna, u pproduċiet sensiela ta' opri fuq il-ħarir b'temi lunari matul ix-xandira diretta tal-inżul. == Snin 70 tas-seklu 20 u wara == Fis-snin 70 tas-seklu 20, Kogelnik xeħtet l-enfasi tagħha fuq dawk li iktar 'il quddiem saru magħrufa bħala x-xogħlijiet tagħha tan-''Nisa'', u indirizzat speċifikament ir-rwol femminili fir-reklamar kummerċjali. Ix-xogħol ta' Kogelnik matul dan iż-żmien kien uniku għax b'mod indirett kien jittratta kwistjonijiet [[Femminiżmu|femministi]] b'ironija, umoriżmu u estetika popolari mill-aqwa. Fl-1974 hija bdiet taħdem ukoll okkażjonalment biċ-ċeramika, u użajt il-forom [[Skultura|skulturali]] bħala estensjoni tal-pittura. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Kogelnik stabbiliet spazji dedikati fl-istudjos tagħha fi New York u fi Bleiburg għaċ-ċeramika. Fl-1982, [[Christian Michelides]] ippreżenta ċ-ċeramika tagħha fil-Villa Vojcsik fl-XIV-il distrett ta' Vjenna. Fis-snin 80 tas-seklu 20, il-persuni, is-sinjali u s-simboli frammentati bdew jimlew ix-xogħol ta' Kogelnik u fis-sensiela ''Espansjonijiet'' tagħha hija użat moduli taċ-ċeramika li ntwerew flimkien mal-pitturi tagħha. Hija pproduċiet u ddiriġiet ukoll film qasir ta' 16 mm iswed u abjad, imsejjaħ ''CBGB,'' fl-1978, b'Jim Carroll protagonist. F'xogħlijiet iktar 'il quddiem, il-ġisem [[Bniedem|uman]] jintwera f'forma kulma jmur frammentata u manipolata, sa meta fis-snin 90 tas-seklu 20 il-biċċa l-kbira tax-xogħol tagħha esprima wċuħ astratti ferm iżda xorta waħda espressivi. Matul dan iż-żmien, Kogelnik ħolqot sensiela ta' skulturi tal-[[ħġieġ]], tpinġijiet u tipografiji relatati, fejn riedet tikkummenta fuq it-temi dekorattivi u kummerċjali fil-produzzjoni tal-[[arti]]. == [[Mewt]] u legat == Kiki Kogelnik mietet b'kanċer fl-1 ta' Frar 1997 fi Vjenna. Hija ndifnet fi Bleiburg, l-Awstrija. Il-Mużew tal-Belvedere fi Vjenna organizza wirja rispettiva kbira tax-xogħol tagħha fis-sena ta' mewtha. Fl-1998 Kogelnik ingħatat wara mewtha l-ogħla medalja f[[L-Arti|l-arti]] tal-Awstrija, is-Salib tal-Unur tal-Awstrija għax-[[Xjenza]] u l-Arti. Fl-1995 ingħatat ukoll il-Premju tal-Belt ta' Vjenna għall-Arti Viżiva. Minn żmien il-mewt tal-artista, il-Fondazzjoni ta' Kiki Kogelnik, ġiet stabbilita organizzazzjoni bla profitt tal-Istati Uniti, b'uffiċċji fi Vjenna u fil-Belt ta' New York. Il-missjoni tal-fondazzjoni hi li tipproteġi, tiddokumenta, tirriċerka u tipperpetwa l-legat kreattiv ta' Kiki Kogelnik. Mill-2009 il-fondazzjoni qed tkompli tieħu ħsieb u tkabbar bażi tad-data komprensiv li ġiet stabbilita fil-Belt ta' New York tax-xogħlijiet ta' Kogelnik għar-riċerka tal-istorja tal-arti, u eventwalment se toħloq Catalogue Raisonné. Fl-2003, l-uffiċċju postali tal-Awstrija ħareġ [[Bolla postali|bolla]] ta' 55 ewroċentiżmu bil-pittura ta' Kogelnik tal-1973, ''Prenez Le Temps d’Aimer''. Kogelnik iddisinjat ukoll żewġ funtani, waħda fi Bleiburg, l-Awstrija u oħra fi Klagenfurt, l-Awstrija, fejn hemm triq imsemmija għalihom. Fl-2015, Kogelnik ġiet inkluża f'The World Goes Pop, wirja li ġiet organizzata fit-Tate Modern. Il-wirja żvelat viżjoni alternattiva tal-Arti Popolari, li wriet li ma kienx moviment Amerikan biss, iżda fil-fatt kellu ambitu internazzjonali. Internazzjonalment, l-Arti Popolari kienet tintuża spiss ukoll bħala lingwaġġ sovversiv ta' protesta minflok sempliċi ċelebrazzjoni ta' konsumeriżmu tal-Punent. Il-wirja saret mis-17 ta' Settembru 2015 sal-24 ta' Jannar 2016. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kogelnik, Kiki}} [[Kategorija:Artisti]] [[Kategorija:Awstrija]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] [[Kategorija:Mietu fl-1997]] 18i5oi054jpkh5vazi76bozrtd7pu5y 0 34307 329189 329151 2026-04-08T16:57:04Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1921]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329189 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Jan Novák''' (twieled fit-8 ta' April 1921 f'Nová Říše – miet fis-17 ta' Novembru 1984 f'Neu Ulm) kien [[kompożitur]] [[Ċekja|Ċek]] tal-[[mużika]] klassika. Novák kien primarjament attiv fis-snin 60 tas-seklu 20 u kkompona l-mużika għal diversi films ta' [[Karel Kachyňa]]. Novák ikkompona l-mużika wkoll għall-films tal-animaturi [[Jiří Trnka]] u [[Karel Zeman]], l-esponenti ewlenin tal-films animati Ċeki, kif ukoll għal ''Wir'' (1982, film televiżiv ibbażat fuq ''We'', ir-rumanz [[Russja|Russu]] tal-1921 ta' [[Yevgeny Zamyatin]]). Jan Novák kien ukoll [[poeta]] Latin Kontemporanju u kien juża l-psewdonimu Ianus Novak. Fl-1970 ingħata l-premju tal-''magna laus'' fil-kompetizzjoni tal-[[poeżija]] Latina f'[[Amsterdam]], ''Certamen poeticum Hoeufftianum''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm0637301/|titlu=Jan Novak|sit=www.imdb.com|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Għażla ta' xogħlijiet == * Kunċert għall-oboe u għall-orkestra (1952); * ''Baletti a 9'' għal nonett (1955); * Kunċert għal żewġ pjanijiet u għall-orkestra (1955); * Kunċertin għal kwintett tal-istrumenti tan-nifs (1957); * Kapriċċ għall-vjolinċell u għall-orkestra (1958); * ''Dulces cantilenae'' għal soprana u għall-vjolinċell (1961); * ''Passer Catulli'' għall-kuntrabaxx u għal nonett (1962); * ''Ioci vernales'' għall-kuntrabaxx u għal oktett irreġistrati (1964); * ''Dido'', kantata għal mezzosopran, kelliem, kor tal-[[Raġel|irġiel]] u orkestra (1967); * ''Exercitia mythologica'' għal kor imħallat b'erba' sa tmien elementi (1968); * ''Ignis pro Ioanne Palach'' għall-kor u għall-orkestra (1969); * ''Apicius modulatus'' għall-[[Kantant|kant]] u għall-kitarra (1971); * ''Odarum concentus'' għall-orkestra bl-istrumenti tal-korda (1973); * ''Schola cantans'' għall-kant u għall-pjanu (1973); * ''Dulcitius'', opra (1974); * ''Concentus Biiugis'' għall-pjanu b'erba' idejn u għall-orkestra (1976); * ''Due preludi e fughe'' għall-flawt (1979); * ''Ludi concertantes'' (1981); * ''Sonata da chiesa'' I u II għall-flawt u għall-orgni (1981); * ''Sonata super hoson zes'' għall-vjolin jew għall-flawt u għall-pjanu (1981); * ''Aesopia'' għal kor imħallat b'erba' elementi u għal żewġ pjanijiet jew orkestra żgħira (1981); * ''Vernalis temporis symphonia'' għal soli, kor u orkestra (1982); * ''Symphonia bipartita'' (1983); * ''Sonata tribus'' għall-flawt, għall-vjolin u għall-pjanu (1982); * ''Marsyas'' għall-piccolo u għall-pjanu (1983); * ''Cantica Latina'' għall-kant u għall-pjanu (skoperta fl-1985).<ref>{{Ċita web|url=https://www.lieder.net/lieder/get_settings.html?ComposerId=5203&View=Opus|titlu=Jan Novák Song Texts {{!}} LiederNet|sit=www.lieder.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Novák, Jan}} [[Kategorija:Kompożituri]] [[Kategorija:Ċekja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1921]] 7uleio8fj9es5ag0ivyvpol3cscwvi5 329190 329189 2026-04-08T16:57:22Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-1984]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329190 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Jan Novák''' (twieled fit-8 ta' April 1921 f'Nová Říše – miet fis-17 ta' Novembru 1984 f'Neu Ulm) kien [[kompożitur]] [[Ċekja|Ċek]] tal-[[mużika]] klassika. Novák kien primarjament attiv fis-snin 60 tas-seklu 20 u kkompona l-mużika għal diversi films ta' [[Karel Kachyňa]]. Novák ikkompona l-mużika wkoll għall-films tal-animaturi [[Jiří Trnka]] u [[Karel Zeman]], l-esponenti ewlenin tal-films animati Ċeki, kif ukoll għal ''Wir'' (1982, film televiżiv ibbażat fuq ''We'', ir-rumanz [[Russja|Russu]] tal-1921 ta' [[Yevgeny Zamyatin]]). Jan Novák kien ukoll [[poeta]] Latin Kontemporanju u kien juża l-psewdonimu Ianus Novak. Fl-1970 ingħata l-premju tal-''magna laus'' fil-kompetizzjoni tal-[[poeżija]] Latina f'[[Amsterdam]], ''Certamen poeticum Hoeufftianum''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm0637301/|titlu=Jan Novak|sit=www.imdb.com|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Għażla ta' xogħlijiet == * Kunċert għall-oboe u għall-orkestra (1952); * ''Baletti a 9'' għal nonett (1955); * Kunċert għal żewġ pjanijiet u għall-orkestra (1955); * Kunċertin għal kwintett tal-istrumenti tan-nifs (1957); * Kapriċċ għall-vjolinċell u għall-orkestra (1958); * ''Dulces cantilenae'' għal soprana u għall-vjolinċell (1961); * ''Passer Catulli'' għall-kuntrabaxx u għal nonett (1962); * ''Ioci vernales'' għall-kuntrabaxx u għal oktett irreġistrati (1964); * ''Dido'', kantata għal mezzosopran, kelliem, kor tal-[[Raġel|irġiel]] u orkestra (1967); * ''Exercitia mythologica'' għal kor imħallat b'erba' sa tmien elementi (1968); * ''Ignis pro Ioanne Palach'' għall-kor u għall-orkestra (1969); * ''Apicius modulatus'' għall-[[Kantant|kant]] u għall-kitarra (1971); * ''Odarum concentus'' għall-orkestra bl-istrumenti tal-korda (1973); * ''Schola cantans'' għall-kant u għall-pjanu (1973); * ''Dulcitius'', opra (1974); * ''Concentus Biiugis'' għall-pjanu b'erba' idejn u għall-orkestra (1976); * ''Due preludi e fughe'' għall-flawt (1979); * ''Ludi concertantes'' (1981); * ''Sonata da chiesa'' I u II għall-flawt u għall-orgni (1981); * ''Sonata super hoson zes'' għall-vjolin jew għall-flawt u għall-pjanu (1981); * ''Aesopia'' għal kor imħallat b'erba' elementi u għal żewġ pjanijiet jew orkestra żgħira (1981); * ''Vernalis temporis symphonia'' għal soli, kor u orkestra (1982); * ''Symphonia bipartita'' (1983); * ''Sonata tribus'' għall-flawt, għall-vjolin u għall-pjanu (1982); * ''Marsyas'' għall-piccolo u għall-pjanu (1983); * ''Cantica Latina'' għall-kant u għall-pjanu (skoperta fl-1985).<ref>{{Ċita web|url=https://www.lieder.net/lieder/get_settings.html?ComposerId=5203&View=Opus|titlu=Jan Novák Song Texts {{!}} LiederNet|sit=www.lieder.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Novák, Jan}} [[Kategorija:Kompożituri]] [[Kategorija:Ċekja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1921]] [[Kategorija:Mietu fl-1984]] dtr8yl3d8msulerwe85a0sly4etsael 329193 329190 2026-04-08T19:36:02Z ToniSant 4257 +awtorità 329193 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Jan Novák''' (twieled fit-8 ta' April 1921 f'Nová Říše – miet fis-17 ta' Novembru 1984 f'Neu Ulm) kien [[kompożitur]] [[Ċekja|Ċek]] tal-[[mużika]] klassika. Novák kien primarjament attiv fis-snin 60 tas-seklu 20 u kkompona l-mużika għal diversi films ta' [[Karel Kachyňa]]. Novák ikkompona l-mużika wkoll għall-films tal-animaturi [[Jiří Trnka]] u [[Karel Zeman]], l-esponenti ewlenin tal-films animati Ċeki, kif ukoll għal ''Wir'' (1982, film televiżiv ibbażat fuq ''We'', ir-rumanz [[Russja|Russu]] tal-1921 ta' [[Yevgeny Zamyatin]]). Jan Novák kien ukoll [[poeta]] Latin Kontemporanju u kien juża l-psewdonimu Ianus Novak. Fl-1970 ingħata l-premju tal-''magna laus'' fil-kompetizzjoni tal-[[poeżija]] Latina f'[[Amsterdam]], ''Certamen poeticum Hoeufftianum''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm0637301/|titlu=Jan Novak|sit=www.imdb.com|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Għażla ta' xogħlijiet == * Kunċert għall-oboe u għall-orkestra (1952); * ''Baletti a 9'' għal nonett (1955); * Kunċert għal żewġ pjanijiet u għall-orkestra (1955); * Kunċertin għal kwintett tal-istrumenti tan-nifs (1957); * Kapriċċ għall-vjolinċell u għall-orkestra (1958); * ''Dulces cantilenae'' għal soprana u għall-vjolinċell (1961); * ''Passer Catulli'' għall-kuntrabaxx u għal nonett (1962); * ''Ioci vernales'' għall-kuntrabaxx u għal oktett irreġistrati (1964); * ''Dido'', kantata għal mezzosopran, kelliem, kor tal-[[Raġel|irġiel]] u orkestra (1967); * ''Exercitia mythologica'' għal kor imħallat b'erba' sa tmien elementi (1968); * ''Ignis pro Ioanne Palach'' għall-kor u għall-orkestra (1969); * ''Apicius modulatus'' għall-[[Kantant|kant]] u għall-kitarra (1971); * ''Odarum concentus'' għall-orkestra bl-istrumenti tal-korda (1973); * ''Schola cantans'' għall-kant u għall-pjanu (1973); * ''Dulcitius'', opra (1974); * ''Concentus Biiugis'' għall-pjanu b'erba' idejn u għall-orkestra (1976); * ''Due preludi e fughe'' għall-flawt (1979); * ''Ludi concertantes'' (1981); * ''Sonata da chiesa'' I u II għall-flawt u għall-orgni (1981); * ''Sonata super hoson zes'' għall-vjolin jew għall-flawt u għall-pjanu (1981); * ''Aesopia'' għal kor imħallat b'erba' elementi u għal żewġ pjanijiet jew orkestra żgħira (1981); * ''Vernalis temporis symphonia'' għal soli, kor u orkestra (1982); * ''Symphonia bipartita'' (1983); * ''Sonata tribus'' għall-flawt, għall-vjolin u għall-pjanu (1982); * ''Marsyas'' għall-piccolo u għall-pjanu (1983); * ''Cantica Latina'' għall-kant u għall-pjanu (skoperta fl-1985).<ref>{{Ċita web|url=https://www.lieder.net/lieder/get_settings.html?ComposerId=5203&View=Opus|titlu=Jan Novák Song Texts {{!}} LiederNet|sit=www.lieder.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Novák, Jan}} [[Kategorija:Kompożituri]] [[Kategorija:Ċekja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1921]] [[Kategorija:Mietu fl-1984]] <references /> {{Awtorità}} 7atqm45w3ezmpybh5enj660ulsh9dr8 0 34309 329183 329150 2026-04-08T16:49:55Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1865]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329183 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Simon Kldiashvili''' (bil-Georgian: სიმონ კლდიაშვილი; twieled fit-2 ta' Frar 1865 – miet fis-26 ta' Mejju 1920) kien [[arkitett]] mill-[[Ġeorġja|Georgia]] li huwa magħruf l-iktar għall-proġetti eklettiċi tiegħu fi [[Tbilisi]], inkluż binja ta' kulleġġ li fl-1918 saret l-Università Statali ta' Tbilisi. Huwa kien wieħed mill-esponenti ewlenin tal-moviment tal-[[Arti Nouveau]] fil-Georgia.<ref>{{Ċita aħbar|data=2013-07-23|titlu=Exploring Tbilisi's Endangered Art Nouveau|url=https://www.huffpost.com/entry/exploring-tbilisis-hidden_b_3618325|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Familja == [[Stampa:Tbilisi, Georgia — Tbilisi State University, I Corpus's front view.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Università Statali ta' Tbilisi.]] Kldiashvili twieled f'familja nobbli mill-Georgia fil-belt ta' [[Kutaisi]], li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Imperu [[Russja|Russu]]. Missieru, [[Grigol Kldiashvili]], kien uffiċjal tal-armata Russa u ommu, Eprosine Kldiashvili (kunjomha xebba Kipiani) kienet [[Ġurnalist|ġurnalista]] u attriċi teatrali, kif ukoll neputija tal-intellettwali mill-Georgia [[Dimitri Kipiani]]. L-aħwa iżgħar minnu, Alexander u Andria, kienu spiżjar pijunier u inġinier elettriku, rispettivament. Oħtu, Mariam, kienet [[Kantant|kantanta]] tal-opri. Oħtu l-oħra, Nino, kienet in-nanna min-naħa tal-missier tal-attur popolari [[Dodo Abashidze]]. == Karriera == Simon Kldiashvili ggradwa minn kulleġġ ta[[L-Arti|l-arti]] f'[[Moska]] fl-1895 u għal żmien qasir ħadem fil-privat bħala arkitett fil-Governorat ta' Kostroma qabel ma ttrasferixxa ruħu lejn Sukhumi bħala l-arkitett ewlieni tal-belt fl-1896. Fuq l-istedina tan-nobbiltà tal-Georgia, Kldiashvili ddisinja l-Gymnasium tan-Nobbiltà tal-Georgia fi Tbilisi, li issa jospita l-unità prinċipali tal-Università Statali ta' Tbilisi, fl-1899 u ssorvelja l-kostruzzjoni tiegħu sal-1906. Huwa kien l-awtur ta' diversi binjiet ekkletiċi u tal-Arti Nouveau fiċ-ċentru storiku ta' Tbilisi, u fl-1902 wettaq ir-rinnovazzjoni tal-villa tal-Prinċpijiet Kobulashvili, li issa tospita l-Akkademja Statali tal-Arti ta' Tbilisi. Barra minn hekk, huwa akkumpanja lill-arkeologu [[Ekvtime Takaishvili]] fl-ispedizzjonijiet tiegħu lejn Tao-Klarjeti fl-1902 u lejn Racha-Lechkhumi fl-1910. Huwa [[Mewt|miet]] fl-1920 u ndifen fil-Panteon ta' Didube fi Tbilisi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=სიმონ კლდიაშვილი - ცოდნის ტაძრის ხუროთმოძღვარი|url=http://www.24saati.ge/weekend/story/1157-simon-kldiashvili-tsodnis-tadzris-khurotmodzghvari|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kldiashvili, Simon}} [[Kategorija:Arkitetti]] [[Kategorija:Ġeorġja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1865]] kmw4t4u14m6vtrtje9sbh03sf01zl8w 329184 329183 2026-04-08T16:50:11Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-1920]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329184 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Simon Kldiashvili''' (bil-Georgian: სიმონ კლდიაშვილი; twieled fit-2 ta' Frar 1865 – miet fis-26 ta' Mejju 1920) kien [[arkitett]] mill-[[Ġeorġja|Georgia]] li huwa magħruf l-iktar għall-proġetti eklettiċi tiegħu fi [[Tbilisi]], inkluż binja ta' kulleġġ li fl-1918 saret l-Università Statali ta' Tbilisi. Huwa kien wieħed mill-esponenti ewlenin tal-moviment tal-[[Arti Nouveau]] fil-Georgia.<ref>{{Ċita aħbar|data=2013-07-23|titlu=Exploring Tbilisi's Endangered Art Nouveau|url=https://www.huffpost.com/entry/exploring-tbilisis-hidden_b_3618325|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Familja == [[Stampa:Tbilisi, Georgia — Tbilisi State University, I Corpus's front view.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Università Statali ta' Tbilisi.]] Kldiashvili twieled f'familja nobbli mill-Georgia fil-belt ta' [[Kutaisi]], li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Imperu [[Russja|Russu]]. Missieru, [[Grigol Kldiashvili]], kien uffiċjal tal-armata Russa u ommu, Eprosine Kldiashvili (kunjomha xebba Kipiani) kienet [[Ġurnalist|ġurnalista]] u attriċi teatrali, kif ukoll neputija tal-intellettwali mill-Georgia [[Dimitri Kipiani]]. L-aħwa iżgħar minnu, Alexander u Andria, kienu spiżjar pijunier u inġinier elettriku, rispettivament. Oħtu, Mariam, kienet [[Kantant|kantanta]] tal-opri. Oħtu l-oħra, Nino, kienet in-nanna min-naħa tal-missier tal-attur popolari [[Dodo Abashidze]]. == Karriera == Simon Kldiashvili ggradwa minn kulleġġ ta[[L-Arti|l-arti]] f'[[Moska]] fl-1895 u għal żmien qasir ħadem fil-privat bħala arkitett fil-Governorat ta' Kostroma qabel ma ttrasferixxa ruħu lejn Sukhumi bħala l-arkitett ewlieni tal-belt fl-1896. Fuq l-istedina tan-nobbiltà tal-Georgia, Kldiashvili ddisinja l-Gymnasium tan-Nobbiltà tal-Georgia fi Tbilisi, li issa jospita l-unità prinċipali tal-Università Statali ta' Tbilisi, fl-1899 u ssorvelja l-kostruzzjoni tiegħu sal-1906. Huwa kien l-awtur ta' diversi binjiet ekkletiċi u tal-Arti Nouveau fiċ-ċentru storiku ta' Tbilisi, u fl-1902 wettaq ir-rinnovazzjoni tal-villa tal-Prinċpijiet Kobulashvili, li issa tospita l-Akkademja Statali tal-Arti ta' Tbilisi. Barra minn hekk, huwa akkumpanja lill-arkeologu [[Ekvtime Takaishvili]] fl-ispedizzjonijiet tiegħu lejn Tao-Klarjeti fl-1902 u lejn Racha-Lechkhumi fl-1910. Huwa [[Mewt|miet]] fl-1920 u ndifen fil-Panteon ta' Didube fi Tbilisi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=სიმონ კლდიაშვილი - ცოდნის ტაძრის ხუროთმოძღვარი|url=http://www.24saati.ge/weekend/story/1157-simon-kldiashvili-tsodnis-tadzris-khurotmodzghvari|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kldiashvili, Simon}} [[Kategorija:Arkitetti]] [[Kategorija:Ġeorġja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1865]] [[Kategorija:Mietu fl-1920]] 4wx0zhmv24ushmceofnm3e2xdwium8r 329185 329184 2026-04-08T16:50:29Z ToniSant 4257 removed [[Category:Ġeorġja]]; added [[Category:Nies Ġjorġjani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329185 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Simon Kldiashvili''' (bil-Georgian: სიმონ კლდიაშვილი; twieled fit-2 ta' Frar 1865 – miet fis-26 ta' Mejju 1920) kien [[arkitett]] mill-[[Ġeorġja|Georgia]] li huwa magħruf l-iktar għall-proġetti eklettiċi tiegħu fi [[Tbilisi]], inkluż binja ta' kulleġġ li fl-1918 saret l-Università Statali ta' Tbilisi. Huwa kien wieħed mill-esponenti ewlenin tal-moviment tal-[[Arti Nouveau]] fil-Georgia.<ref>{{Ċita aħbar|data=2013-07-23|titlu=Exploring Tbilisi's Endangered Art Nouveau|url=https://www.huffpost.com/entry/exploring-tbilisis-hidden_b_3618325|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Familja == [[Stampa:Tbilisi, Georgia — Tbilisi State University, I Corpus's front view.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Università Statali ta' Tbilisi.]] Kldiashvili twieled f'familja nobbli mill-Georgia fil-belt ta' [[Kutaisi]], li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Imperu [[Russja|Russu]]. Missieru, [[Grigol Kldiashvili]], kien uffiċjal tal-armata Russa u ommu, Eprosine Kldiashvili (kunjomha xebba Kipiani) kienet [[Ġurnalist|ġurnalista]] u attriċi teatrali, kif ukoll neputija tal-intellettwali mill-Georgia [[Dimitri Kipiani]]. L-aħwa iżgħar minnu, Alexander u Andria, kienu spiżjar pijunier u inġinier elettriku, rispettivament. Oħtu, Mariam, kienet [[Kantant|kantanta]] tal-opri. Oħtu l-oħra, Nino, kienet in-nanna min-naħa tal-missier tal-attur popolari [[Dodo Abashidze]]. == Karriera == Simon Kldiashvili ggradwa minn kulleġġ ta[[L-Arti|l-arti]] f'[[Moska]] fl-1895 u għal żmien qasir ħadem fil-privat bħala arkitett fil-Governorat ta' Kostroma qabel ma ttrasferixxa ruħu lejn Sukhumi bħala l-arkitett ewlieni tal-belt fl-1896. Fuq l-istedina tan-nobbiltà tal-Georgia, Kldiashvili ddisinja l-Gymnasium tan-Nobbiltà tal-Georgia fi Tbilisi, li issa jospita l-unità prinċipali tal-Università Statali ta' Tbilisi, fl-1899 u ssorvelja l-kostruzzjoni tiegħu sal-1906. Huwa kien l-awtur ta' diversi binjiet ekkletiċi u tal-Arti Nouveau fiċ-ċentru storiku ta' Tbilisi, u fl-1902 wettaq ir-rinnovazzjoni tal-villa tal-Prinċpijiet Kobulashvili, li issa tospita l-Akkademja Statali tal-Arti ta' Tbilisi. Barra minn hekk, huwa akkumpanja lill-arkeologu [[Ekvtime Takaishvili]] fl-ispedizzjonijiet tiegħu lejn Tao-Klarjeti fl-1902 u lejn Racha-Lechkhumi fl-1910. Huwa [[Mewt|miet]] fl-1920 u ndifen fil-Panteon ta' Didube fi Tbilisi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=სიმონ კლდიაშვილი - ცოდნის ტაძრის ხუროთმოძღვარი|url=http://www.24saati.ge/weekend/story/1157-simon-kldiashvili-tsodnis-tadzris-khurotmodzghvari|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kldiashvili, Simon}} [[Kategorija:Arkitetti]] [[Kategorija:Nies Ġjorġjani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1865]] [[Kategorija:Mietu fl-1920]] aiij3qwat1uybp0ycw6vahn3m0a0kp3 329186 329185 2026-04-08T16:51:16Z ToniSant 4257 +awtorità 329186 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Simon Kldiashvili''' (bil-Georgian: სიმონ კლდიაშვილი; twieled fit-2 ta' Frar 1865 – miet fis-26 ta' Mejju 1920) kien [[arkitett]] mill-[[Ġeorġja|Georgia]] li huwa magħruf l-iktar għall-proġetti eklettiċi tiegħu fi [[Tbilisi]], inkluż binja ta' kulleġġ li fl-1918 saret l-Università Statali ta' Tbilisi. Huwa kien wieħed mill-esponenti ewlenin tal-moviment tal-[[Arti Nouveau]] fil-Georgia.<ref>{{Ċita aħbar|data=2013-07-23|titlu=Exploring Tbilisi's Endangered Art Nouveau|url=https://www.huffpost.com/entry/exploring-tbilisis-hidden_b_3618325|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Familja == [[Stampa:Tbilisi, Georgia — Tbilisi State University, I Corpus's front view.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Università Statali ta' Tbilisi.]] Kldiashvili twieled f'familja nobbli mill-Georgia fil-belt ta' [[Kutaisi]], li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Imperu [[Russja|Russu]]. Missieru, [[Grigol Kldiashvili]], kien uffiċjal tal-armata Russa u ommu, Eprosine Kldiashvili (kunjomha xebba Kipiani) kienet [[Ġurnalist|ġurnalista]] u attriċi teatrali, kif ukoll neputija tal-intellettwali mill-Georgia [[Dimitri Kipiani]]. L-aħwa iżgħar minnu, Alexander u Andria, kienu spiżjar pijunier u inġinier elettriku, rispettivament. Oħtu, Mariam, kienet [[Kantant|kantanta]] tal-opri. Oħtu l-oħra, Nino, kienet in-nanna min-naħa tal-missier tal-attur popolari [[Dodo Abashidze]]. == Karriera == Simon Kldiashvili ggradwa minn kulleġġ ta[[L-Arti|l-arti]] f'[[Moska]] fl-1895 u għal żmien qasir ħadem fil-privat bħala arkitett fil-Governorat ta' Kostroma qabel ma ttrasferixxa ruħu lejn Sukhumi bħala l-arkitett ewlieni tal-belt fl-1896. Fuq l-istedina tan-nobbiltà tal-Georgia, Kldiashvili ddisinja l-Gymnasium tan-Nobbiltà tal-Georgia fi Tbilisi, li issa jospita l-unità prinċipali tal-Università Statali ta' Tbilisi, fl-1899 u ssorvelja l-kostruzzjoni tiegħu sal-1906. Huwa kien l-awtur ta' diversi binjiet ekkletiċi u tal-Arti Nouveau fiċ-ċentru storiku ta' Tbilisi, u fl-1902 wettaq ir-rinnovazzjoni tal-villa tal-Prinċpijiet Kobulashvili, li issa tospita l-Akkademja Statali tal-Arti ta' Tbilisi. Barra minn hekk, huwa akkumpanja lill-arkeologu [[Ekvtime Takaishvili]] fl-ispedizzjonijiet tiegħu lejn Tao-Klarjeti fl-1902 u lejn Racha-Lechkhumi fl-1910. Huwa [[Mewt|miet]] fl-1920 u ndifen fil-Panteon ta' Didube fi Tbilisi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=სიმონ კლდიაშვილი - ცოდნის ტაძრის ხუროთმოძღვარი|url=http://www.24saati.ge/weekend/story/1157-simon-kldiashvili-tsodnis-tadzris-khurotmodzghvari|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kldiashvili, Simon}} [[Kategorija:Arkitetti]] [[Kategorija:Nies Ġjorġjani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1865]] [[Kategorija:Mietu fl-1920]] <references /> {{Awtorità}} 3jgdulv6x26uhndra5og0uq9r7prus1 0 34313 329161 2026-04-08T12:03:52Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329161 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Comet Kohoutek light curve.svg|daqsminuri|Il-kurva tad-dawl tal-kometa C/1973 E1 (Kohoutek) ipplottjata mill-osservazzjonijiet mill-art miġbura mill-bażi tad-data.]] Il-'''Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi''' hija bażi tad-data [[Astronomija|astronomika]] online tal-osservazzjonijiet bil-vista u online tal-[[Kometa|kometi]]. Hija miftuħa għall-[[Astronomu|astronomi]] dilettanti u sistematikament tiġbor settijiet ta' parametri tal-osservazzjonijiet tal-kometi biex tagħmilhom disponibbli għall-pubbliku usa' u għall-komunità tar-riċerka.<ref>{{Ċita web|url=https://britastro.org/journal_contents_ite/introducing-the-comet-observation-database-cobs|titlu=Introducing the Comet Observation database (COBS) – British Astronomical Association|kunjom=ThemeGrill|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Sa Settembru 2025, il-bażi tad-data kien fiha iktar minn 288,700 osservazzjoni ta' iżjed minn 1,640 kometa.<ref>Zakrajšek, Jure; Mikuž, Herman; Warell, Johan (2025-07-09). The Comet Observation Database (COBS) - Recent feature upgrades (Report). Bibcode:2025epsc.conf..160Z. doi:10.5194/epsc-dps2025-160.</ref> Din titqies bħala riżorsa importanti għall-analiżi tal-imġiba tal-kometi, bħal bidliet fid-dija meta l-kometi jgħaddu mill-medda viżwali,<ref>Seargent, David A. J. (2017). "Observing Known Comets". ''Visually Observing Comets''. Astronomer's Pocket Field Guide. Cham: Springer International Publishing. pp. 71–78. doi:10.1007/978-3-319-45435-1_9. ISBN <bdi>978-3-319-45434-4</bdi>.</ref><ref>Dickinson, David (2018-10-23). ''The Universe Today Ultimate Guide to Viewing the Cosmos''. Page Street Publishing. ISBN <bdi>978-1-62414-545-2</bdi>.</ref> u waħda mill-iżjed repożitorji prominenti tal-immaġnijiet għall-astronomi dilettanti.<ref>Hueso, R.; Juaristi, J.; Legarreta, J.; Sánchez-Lavega, A.; Rojas, J.F.; Erard, S.; Cecconi, B.; Le Sidaner, Pierre (2018). "The Planetary Virtual Observatory and Laboratory (PVOL) and its integration into the Virtual European Solar and Planetary Access (VESPA)". ''Planetary and Space Science''. '''150''': 22–35. arXiv:1701.01977. doi:10.1016/j.pss.2017.03.014.</ref> Il-bażi tad-data hija ospitata mill-[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] fis-[[Slovenja]], li oriġinarjament ipprovda servizz għall-astronomi Sloveni għall-ifformattjar korrett tas-sottomissjonijiet lill-''Ġurnal Internazzjonali tal-Kometi ta' Kull Trimestru''. Fl-2010 dan is-servizz ġie mmodernizzat għal bażi tad-data u ttieħdet deċiżjoni biex is-sottomissjoni tinfetaħ għall-pubbliku dinji.<ref>{{Ċita web|url=https://britastro.org/journal_contents_ite/introducing-the-comet-observation-database-cobs|titlu=Introducing the Comet Observation database (COBS) – British Astronomical Association|kunjom=ThemeGrill|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Id-data sottomessa hija disponibbli b'mod miftuħ għall-viżwalizzazzjoni, għall-analiżi bl-għodod assoċjati tas-sit web jew għall-esportazzjoni għal analiżi ulterjuri.<ref>Zakrajšek, Jure; Mikuž, Herman (2018-10-01). "Introducing the Comet Observation database (COBS)". ''Journal of the British Astronomical Association''. '''128''' (5). ISSN 0007-0297.</ref> Għadha tuża l-format ICQ għas-sottomissjonijiet, b'għodod awtomizzati għall-faċilitazzjoni tal-ifformattjar korrett.<ref>Hubbell, Gerald R.; Williams, Richard J.; Billard, Linda M. (2015). "Photometry Projects". ''Remote Observatories for Amateur Astronomers''. Cham: Springer International Publishing. pp. 153–174. doi:10.1007/978-3-319-21906-6_10. ISBN <bdi>978-3-319-21905-9</bdi>.</ref> == Referenzi == ljjar8jzju20cepdihji0q5xcl0w5ev 329162 329161 2026-04-08T12:05:06Z Trigcly 17859 added [[Category:Astronomija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329162 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Comet Kohoutek light curve.svg|daqsminuri|Il-kurva tad-dawl tal-kometa C/1973 E1 (Kohoutek) ipplottjata mill-osservazzjonijiet mill-art miġbura mill-bażi tad-data.]] Il-'''Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi''' hija bażi tad-data [[Astronomija|astronomika]] online tal-osservazzjonijiet bil-vista u online tal-[[Kometa|kometi]]. Hija miftuħa għall-[[Astronomu|astronomi]] dilettanti u sistematikament tiġbor settijiet ta' parametri tal-osservazzjonijiet tal-kometi biex tagħmilhom disponibbli għall-pubbliku usa' u għall-komunità tar-riċerka.<ref>{{Ċita web|url=https://britastro.org/journal_contents_ite/introducing-the-comet-observation-database-cobs|titlu=Introducing the Comet Observation database (COBS) – British Astronomical Association|kunjom=ThemeGrill|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Sa Settembru 2025, il-bażi tad-data kien fiha iktar minn 288,700 osservazzjoni ta' iżjed minn 1,640 kometa.<ref>Zakrajšek, Jure; Mikuž, Herman; Warell, Johan (2025-07-09). The Comet Observation Database (COBS) - Recent feature upgrades (Report). Bibcode:2025epsc.conf..160Z. doi:10.5194/epsc-dps2025-160.</ref> Din titqies bħala riżorsa importanti għall-analiżi tal-imġiba tal-kometi, bħal bidliet fid-dija meta l-kometi jgħaddu mill-medda viżwali,<ref>Seargent, David A. J. (2017). "Observing Known Comets". ''Visually Observing Comets''. Astronomer's Pocket Field Guide. Cham: Springer International Publishing. pp. 71–78. doi:10.1007/978-3-319-45435-1_9. ISBN <bdi>978-3-319-45434-4</bdi>.</ref><ref>Dickinson, David (2018-10-23). ''The Universe Today Ultimate Guide to Viewing the Cosmos''. Page Street Publishing. ISBN <bdi>978-1-62414-545-2</bdi>.</ref> u waħda mill-iżjed repożitorji prominenti tal-immaġnijiet għall-astronomi dilettanti.<ref>Hueso, R.; Juaristi, J.; Legarreta, J.; Sánchez-Lavega, A.; Rojas, J.F.; Erard, S.; Cecconi, B.; Le Sidaner, Pierre (2018). "The Planetary Virtual Observatory and Laboratory (PVOL) and its integration into the Virtual European Solar and Planetary Access (VESPA)". ''Planetary and Space Science''. '''150''': 22–35. arXiv:1701.01977. doi:10.1016/j.pss.2017.03.014.</ref> Il-bażi tad-data hija ospitata mill-[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] fis-[[Slovenja]], li oriġinarjament ipprovda servizz għall-astronomi Sloveni għall-ifformattjar korrett tas-sottomissjonijiet lill-''Ġurnal Internazzjonali tal-Kometi ta' Kull Trimestru''. Fl-2010 dan is-servizz ġie mmodernizzat għal bażi tad-data u ttieħdet deċiżjoni biex is-sottomissjoni tinfetaħ għall-pubbliku dinji.<ref>{{Ċita web|url=https://britastro.org/journal_contents_ite/introducing-the-comet-observation-database-cobs|titlu=Introducing the Comet Observation database (COBS) – British Astronomical Association|kunjom=ThemeGrill|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Id-data sottomessa hija disponibbli b'mod miftuħ għall-viżwalizzazzjoni, għall-analiżi bl-għodod assoċjati tas-sit web jew għall-esportazzjoni għal analiżi ulterjuri.<ref>Zakrajšek, Jure; Mikuž, Herman (2018-10-01). "Introducing the Comet Observation database (COBS)". ''Journal of the British Astronomical Association''. '''128''' (5). ISSN 0007-0297.</ref> Għadha tuża l-format ICQ għas-sottomissjonijiet, b'għodod awtomizzati għall-faċilitazzjoni tal-ifformattjar korrett.<ref>Hubbell, Gerald R.; Williams, Richard J.; Billard, Linda M. (2015). "Photometry Projects". ''Remote Observatories for Amateur Astronomers''. Cham: Springer International Publishing. pp. 153–174. doi:10.1007/978-3-319-21906-6_10. ISBN <bdi>978-3-319-21905-9</bdi>.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] q9d3u0rzfwbkdgiotzj0yiwem9y6q97 329163 329162 2026-04-08T12:05:12Z Trigcly 17859 added [[Category:Slovenja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329163 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Comet Kohoutek light curve.svg|daqsminuri|Il-kurva tad-dawl tal-kometa C/1973 E1 (Kohoutek) ipplottjata mill-osservazzjonijiet mill-art miġbura mill-bażi tad-data.]] Il-'''Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi''' hija bażi tad-data [[Astronomija|astronomika]] online tal-osservazzjonijiet bil-vista u online tal-[[Kometa|kometi]]. Hija miftuħa għall-[[Astronomu|astronomi]] dilettanti u sistematikament tiġbor settijiet ta' parametri tal-osservazzjonijiet tal-kometi biex tagħmilhom disponibbli għall-pubbliku usa' u għall-komunità tar-riċerka.<ref>{{Ċita web|url=https://britastro.org/journal_contents_ite/introducing-the-comet-observation-database-cobs|titlu=Introducing the Comet Observation database (COBS) – British Astronomical Association|kunjom=ThemeGrill|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Sa Settembru 2025, il-bażi tad-data kien fiha iktar minn 288,700 osservazzjoni ta' iżjed minn 1,640 kometa.<ref>Zakrajšek, Jure; Mikuž, Herman; Warell, Johan (2025-07-09). The Comet Observation Database (COBS) - Recent feature upgrades (Report). Bibcode:2025epsc.conf..160Z. doi:10.5194/epsc-dps2025-160.</ref> Din titqies bħala riżorsa importanti għall-analiżi tal-imġiba tal-kometi, bħal bidliet fid-dija meta l-kometi jgħaddu mill-medda viżwali,<ref>Seargent, David A. J. (2017). "Observing Known Comets". ''Visually Observing Comets''. Astronomer's Pocket Field Guide. Cham: Springer International Publishing. pp. 71–78. doi:10.1007/978-3-319-45435-1_9. ISBN <bdi>978-3-319-45434-4</bdi>.</ref><ref>Dickinson, David (2018-10-23). ''The Universe Today Ultimate Guide to Viewing the Cosmos''. Page Street Publishing. ISBN <bdi>978-1-62414-545-2</bdi>.</ref> u waħda mill-iżjed repożitorji prominenti tal-immaġnijiet għall-astronomi dilettanti.<ref>Hueso, R.; Juaristi, J.; Legarreta, J.; Sánchez-Lavega, A.; Rojas, J.F.; Erard, S.; Cecconi, B.; Le Sidaner, Pierre (2018). "The Planetary Virtual Observatory and Laboratory (PVOL) and its integration into the Virtual European Solar and Planetary Access (VESPA)". ''Planetary and Space Science''. '''150''': 22–35. arXiv:1701.01977. doi:10.1016/j.pss.2017.03.014.</ref> Il-bażi tad-data hija ospitata mill-[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] fis-[[Slovenja]], li oriġinarjament ipprovda servizz għall-astronomi Sloveni għall-ifformattjar korrett tas-sottomissjonijiet lill-''Ġurnal Internazzjonali tal-Kometi ta' Kull Trimestru''. Fl-2010 dan is-servizz ġie mmodernizzat għal bażi tad-data u ttieħdet deċiżjoni biex is-sottomissjoni tinfetaħ għall-pubbliku dinji.<ref>{{Ċita web|url=https://britastro.org/journal_contents_ite/introducing-the-comet-observation-database-cobs|titlu=Introducing the Comet Observation database (COBS) – British Astronomical Association|kunjom=ThemeGrill|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Id-data sottomessa hija disponibbli b'mod miftuħ għall-viżwalizzazzjoni, għall-analiżi bl-għodod assoċjati tas-sit web jew għall-esportazzjoni għal analiżi ulterjuri.<ref>Zakrajšek, Jure; Mikuž, Herman (2018-10-01). "Introducing the Comet Observation database (COBS)". ''Journal of the British Astronomical Association''. '''128''' (5). ISSN 0007-0297.</ref> Għadha tuża l-format ICQ għas-sottomissjonijiet, b'għodod awtomizzati għall-faċilitazzjoni tal-ifformattjar korrett.<ref>Hubbell, Gerald R.; Williams, Richard J.; Billard, Linda M. (2015). "Photometry Projects". ''Remote Observatories for Amateur Astronomers''. Cham: Springer International Publishing. pp. 153–174. doi:10.1007/978-3-319-21906-6_10. ISBN <bdi>978-3-319-21905-9</bdi>.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Slovenja]] 7ldtwhtqdg8w2vuqj5ybte9tc4z5i8p 1 34314 329165 2026-04-08T12:06:50Z Trigcly 17859 mudellCEE 329165 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Slovenja}} 0ozbghtld7yvmzszj3gixk3pbo2274a 0 34315 329167 2026-04-08T14:15:11Z Trigcly 17859 Kontenut, kwotazzjonijiet u ħoloq 329167 wikitext text/x-wiki L-'''Osservatorju ta'''' '''Črni Vrh''' (bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''Observatorij Črni Vrh'', il-kodiċi IAU: 106) huwa osservatorju [[Astronomija|astronomiku]] li jinsab fil-Punent tas-[[Slovenja]], qrib l-insedjament ta' Črni Vrh, ħdejn il-belt żgħira ta' [[Idrija]]. == Osservatorju == L-osservatorju attwali nbena fl-1985 u jinsab f'elevazzjoni ta' 730 [[metru]] (2,400 pied). Il-biċċa l-kbira tal-kostruzzjoni saret minn voluntiera. L-osservazzjonijiet astronomiċi regolari bdew fl-1975, f'osservatorju żgħir li kien mgħammar bi strumenti magħmulin domestikament u li kien stabbilit 4 kilometri mis-sit attwali. Dak iż-żmien ittieħdu l-ewwel immaġnijiet tal-[[kometa]] C/1975 V1. Is-sit ikun ferm 'il fuq mill-fruntiera tal-inverżjoni fil-biċċa l-kbira tax-xitwa, u dan jippermetti li jsiru osservazzjonijiet bla xkiel f'diversi ljieli suċċessivi b'temp bnazzi. L-osservatorju jopera programm ta' tfittxija tal-kometi u tal-[[Asterojde|asterojdi]] msejjaħ PIKA għall-akronimu Sloven (''projekt iskanja kometov in asteroidov,'' "proġett ta' tfittxija tal-kometi u tal-asterojdi"). Minn Marzu 2003, il-programm ġie operat fuq teleskopju Cichocki ġdid ta' 60 cm, b'f/3.3, mgħammar b'individwatur Finger Lake 1k × 1k CCD. Il-finanzjament tal-proġett tat-teleskopju ġie kopert parzjalment mill-Għotja Finanzjarja tas-Soċjetà Planetarja tal-Produtturi taż-Żraben tas-sena 2000 u tal-2010. L-għotja finanzjarja l-iktar reċenti saret għax-xiri tal-kamera li tibred malajr Apogee Alta U9000 CCD li żiedet is-sensittività tas-sistema tat-teħid tal-immaġnijiet, u b'hekk ippermettiet li jsiru skoperti ta' oġġetti saħansitra inqas jiddu. Il-kamera l-ġdida ilha operattiva minn Ottubru 2011. Il-Membri tad-Dipartiment tal-Fiżika, tal-Osservatorju Astronomiku u tal-Università ta' [[Ljubljana]], użaw is-sit għall-osservazzjonijiet bit-teleskopju S-C tagħhom ta' 36 ċentimetru (14-il pulzier) mill-1994 sal-2009. Fit-18 ta' Awwissu 2008, l-astronomu dilettant [[Stanislav Matičič]] skopra l-kometa C/2008 Q1 (Matičič), l-ewwel kometa li ġiet skoperta f'dan l-osservatorju u fis-Slovenja. Fis-16 ta' ta' April 2010, l-istudent [[Jan Vales]] skopra l-kometa perjodika ddeżinjata bħala P/2010 H2 (Vales) f'irruzzjoni qawwija. Ir-riċerkaturi tal-Istħarriġ tas-Sema ta' Catalina għarblu l-istess reġjun tas-sema 15-il siegħa qabel biss u ma lemħuhiex.<ref>{{Ċita web|url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/observatorij-crni-vrh-opazil-se-neodkrit-komet.html|titlu=Observatorij Črni Vrh opazil še neodkrit komet {{!}} 24ur.com|sit=www.24ur.com|lingwa=sl|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H12.html|titlu=MPEC 2010-H12 : COMET P/2010 H2|sit=www.minorplanetcenter.org|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Teleskopji == * It-Teleskopu tat-Teħid Awtomatiku tal-Immaġnijiet tal-Kometi ta' 19-il ċentimetru; * is-Sistema tat-Teħid tal-Immaġnijiet AIT ta' 36 ċentimetru (ma għadux jintuża); * it-Teleskopju Cichocki tal-Istħarriġ tas-Sema ta' 60 ċentimetru; * il-Kamera tas-Sema Kollu. == Tim tal-osservazzjoni == * Stanislav Matičič: hardware, teknoloġija; * Herman Mikuž: hardware, teknoloġija; * Jure Skvarč: software, żvilupp tal-elettronika; * Bojan Dintinjana: software; * Dusan Žgavec: disinn tal-hardware, teknoloġija; * Jure Zakrajsek: software; * Blaž Mikuž: elettronika; * Jan Vales: kuratur tal-arkivji tal-kameras tas-sema kollu. == Skoperti == Iċ-Ċentru tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] Minuri jakkredita għadd kbir ta' skoperti ta' pjaneti minuri direttament lill-Osservatorju ta' Črni Vrh.<ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|titlu=Minor Planet Discoverers|sit=www.minorplanetcenter.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> === Lista tal-pjaneti minuri li ġew skoperti === {| class="wikitable" |9674 Slovenija |23 ta' Awwissu 1998 |- |15071 Hallerstein |24 ta' Jannar 1999 |- |(16084) 1999 TY₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(16141) 1999 XT₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(18154) 2000 PA |1 ta' Awwissu 2000 |- |(19016) 2000 RY₇₈ |11 ta' Settembru 2000 |- |19612 Noordung |17 ta' Lulju 1999 |- |19633 Rusjan |13 ta' Settembru 1999 |- |(19781) 2000 QK₆₈ |26 ta' Awwissu 2000 |- |(21693) 1999 RT₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(22030) 1999 XU₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(22108) 2000 PD |1 ta' Awwissu 2000 |- |(24197) 1999 XP₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(24322) 2000 AM₄₃ |4 ta' Jannar 2000 |- |(25317) 1999 BL₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(27174) 1999 BB₂ |19 ta' Jannar 1999 |- |(27561) 2000 KJ₁ |24 ta' Mejju 2000 |- |(29740) 1999 BS₉ |19 ta' Jannar 1999 |- |(29742) 1999 BQ₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(30382) 2000 JB₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(30383) 2000 KZ₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(30420) 2000 LD₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(32083) 2000 KO |24 ta' Mejju 2000 |- |(32199) 2000 ON₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(32291) 2000 QP₈ |24 ta' Awwissu 2000 |} {| class="wikitable" |(32292) 2000 QR₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(32293) 2000 QT₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(33752) 1999 RM₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(33753) 1999 RW₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(33915) 2000 LA₁₅ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(34006) 2000 OQ₉ |31 ta' Lulju 2000 |- |(34078) 2000 PF |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34087) 2000 PA₇ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34437) 2000 SF₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(34607) 2000 UD₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(36357) 2000 OQ₂ |28 ta' Lulju 2000 |- |(36459) 2000 QU₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(36460) 2000 QA₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36461) 2000 QC₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36798) 2000 SA₄₃ |25 ta' Settembru 2000 |- |(36799) 2000 SG₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(38841) 2000 SH₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(40446) 1999 RN₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(40466) 1999 RU₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(40761) 1999 TT₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(40770) 1999 TV₁₈ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(42186) 2001 CH₃₂ |11 ta' Frar 2001 |- |(43191) 1999 YM₅ |29 ta' Diċembru 1999 |- |(44724) 1999 TU₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(45028) 1999 WD₉ |28 ta' Novembru 1999 |} {| class="wikitable" |(45590) 2000 CU₁₀₁ |14 ta' Frar 2000 |- |(45602) 2000 DX₁₇ |28 ta' Frar 2000 |- |(46016) 2001 CP₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(46018) 2001 DX₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(46021) 2001 DZ₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(47101) 1999 BP₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(48018) 2001 CB₃₆ |15 ta' Frar 2001 |- |(48020) 2001 DC |16 ta' Frar 2001 |- |(49475) 1999 BH₃ |19 ta' Jannar 1999 |- |(49679) 1999 TZ₇ |6 ta' Ottubru 1999 |- |(51625) 2001 HX₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(54321) 2000 JA₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(54468) 2000 OA₇ |29 ta' Lulju 2000 |- |(54469) 2000 OM₈ |30 ta' Lulju 2000 |- |(54687) 2001 DC₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(56297) 1999 RT₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(56677) 2000 LG₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(56690) 2000 LZ₁₄ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(56746) 2000 OO₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(61060) 2000 LH₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(62028) 2000 RE₅₃ |1 ta' Settembru 2000 |- |(62072) 2000 RD₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(62073) 2000 RX₇₈ |10 ta' Settembru 2000 |- |(62747) 2000 UB₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(63375) 2001 HY₃₇ |29 ta' April 2001 |} {| class="wikitable" |(63376) 2001 HA₃₈ |29 ta' April 2001 |- |66667 Kambič |8 ta' Ottubru 1999 |- |(67547) 2000 SE₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(68726) 2002 EZ₅ |12 ta' Marzu 2002 |- |(70218) 1999 RY₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(70443) 1999 TV₉ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(70445) 1999 TR₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(71002) 1999 XO₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(72420) 2001 CY₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(72429) 2001 CN₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(72445) 2001 DD |16 ta' Frar 2001 |- |(74432) 1999 BM₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(74628) 1999 RV₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(74821) 1999 TP₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(76770) 2000 KZ₄₃ |26 ta' Mejju 2000 |- |(77043) 2001 CQ₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(77050) 2001 DB |16 ta' Frar 2001 |- |(78901) 2003 ST₆₆ |19 ta' Settembru 2003 |- |(80597) 2000 AD₁₄₇ |6 ta' Jannar 2000 |- |(81870) 2000 LB₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(81907) 2000 NR₂ |5 ta' Lulju 2000 |- |(84356) 2002 TG₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84357) 2002 TH₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84962) 2003 YM₉ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(84987) 2003 YK₈₃ |18 ta' Diċembru 2003 |} {| class="wikitable" |(85000) 2003 YA₁₂₅ |27 ta' Diċembru 2003 |- |(86051) 1999 QB₂ |22 ta' Awwissu 1999 |- |(86208) 1999 TD₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(87089) 2000 LF₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(87169) 2000 OP₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(87178) 2000 OZ₆ |28 ta' Lulju 2000 |- |(87318) 2000 QS₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(87319) 2000 QD₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(87646) 2000 RB₇₈ |8 ta' Settembru 2000 |- |(87718) 2000 SY₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(91599) 1999 TQ₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(92441) 2000 KY₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(92996) 2000 RE₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(96878) 1999 TE₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(97854) 2000 QZ₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(97941) 2000 QW₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(98138) 2000 SW₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(98397) 2000 UC₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(98954) 2001 CJ₃₂ |12 ta' Frar 2001 |- |(98973) 2001 DB₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(99151) 2001 FP₁₂₈ |23 ta' Marzu 2001 |- |(99192) 2001 GD₄ |14 ta' April 2001 |- |(102222) 1999 TA₁₂ |8 ta' Ottubru 1999 |- |(102232) 1999 TX₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(103290) 2000 AN₄₃ |5 ta' Jannar 2000 |} {| class="wikitable" |(105092) 2000 LC₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(105093) 2000 LE₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(106544) 2000 WJ₆₈ |27 ta' Novembru 2000 |- |(106874) 2000 YD₃₃ |23 ta' Diċembru 2000 |- |(107290) 2001 CA |1 ta' Frar 2001 |- |(107385) 2001 CL₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(107408) 2001 DZ₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(107409) 2001 DS₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(107410) 2001 DV₇ |17 ta' Frar 2001 |- |(107433) 2001 DW₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(107434) 2001 DA₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(107514) 2001 DW₅₃ |20 ta' Frar 2001 |- |(108229) 2001 HW₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(108250) 2001 HH₄₆ |17 ta' April 2001 |- |(109564) 2001 QP₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(111565) 2002 AP₄ |8 ta' Jannar 2002 |- |(111829) 2002 EA₆ |12 ta' Marzu 2002 |- |(115055) 2003 RU₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(115350) 2003 SW₂₃₄ |25 ta' Settembru 2003 |- |(115450) 2003 TK₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(115517) 2003 UL₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115518) 2003 UM₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115519) 2003 UN₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115520) 2003 UO₃₇ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(115554) 2003 UL₇₄ |16 ta' Ottubru 2003 |} {| class="wikitable" |(116256) 2003 YF₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(117407) 2005 AD₁₁ |1 ta' Jannar 2005 |- |(122163) 2000 KA₂ |27 ta' Mejju 2000 |- |(122193) 2000 LJ₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(122210) 2000 NL₃ |7 ta' Lulju 2000 |- |(122274) 2000 PH₃ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(122309) 2000 QV₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(122726) 2000 SB₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122727) 2000 SD₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122728) 2000 SJ₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(123086) 2000 SH₃₂₁ |28 ta' Settembru 2000 |- |(123864) 2001 DV₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(126439) 2002 CP₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(126781) 2002 EA₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(130491) 2000 QT₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(130624) 2000 SC₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(131180) 2001 CR₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(133354) 2003 SX₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(133360) 2003 SH₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(133570) 2003 UK₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(133838) 2003 YH₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(138984) 2001 DY₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(138990) 2001 DV₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(143878) 2003 YG₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(145450) 2005 RM₃₁ |13 ta' Settembru 2005 |} {| class="wikitable" |(146102) 2000 QB₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(147538) 2004 EF₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(149003) 2002 AB₁ |4 ta' Jannar 2002 |- |(150499) 2000 QV₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(151557) 2002 TM₇₄ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(153105) 2000 SZ₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(154604) 2003 QM₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(155689) 2000 LV₂ |4 ta' Ġunju 2000 |- |(155796) 2000 UQ₁₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(156866) 2003 DB₁₅ |26 ta' Frar 2003 |- |(157884) 1999 RV₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(158176) 2001 QO₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(161319) 2003 QJ₂₈ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(161377) 2003 SX₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(161389) 2003 UL₇₈ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(163190) 2002 EV₇ |12 ta' Marzu 2002 |- |(163192) 2002 EB₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(163775) 2003 QR₈ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(163883) 2003 ST₁₇₇ |18 ta' Settembru 2003 |- |(163923) 2003 SW₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(164281) 2004 XF₇₁ |11 ta' Diċembru 2004 |- |(168268) 2007 PQ₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(168553) 1999 WF₉ |29 ta' Novembru 1999 |- |(168554) 1999 WS₁₃ |30 ta' Novembru 1999 |- |(168723) 2000 OR₉ |31 ta' Lulju 2000 |} {| class="wikitable" |(170209) 2003 PN₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(170236) 2003 QP₂₄ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170238) 2003 QS₂₇ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170286) 2003 RT₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(170405) 2003 UK₄ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(170648) 2003 YA₁₁₄ |24 ta' Diċembru 2003 |- |(170874) 2004 HS₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(171117) 2005 GF₁ |1 ta' April 2005 |- |(171814) 2001 DS₁₀₃ |16 ta' Frar 2001 |- |(173084) 2007 PO₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(175623) 2006 YR₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(176109) 2001 DA₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(177194) 2003 UZ₁₆ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(178789) 2001 DE |16 ta' Frar 2001 |- |(179416) 2002 AP₁₄ |9 ta' Jannar 2002 |- |(180322) 2003 YK₂ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(180554) 2004 EH₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(182140) 2000 SX₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(182235) 2001 DY₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(186474) 2002 TN₅₈ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186484) 2002 TE₁₀₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186727) 2004 CR |9 ta' Frar 2004 |- |(189470) 1999 TB₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(192685) 1999 TA₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(193659) 2001 DX₅₃ |20 ta' Frar 2001 |} {| class="wikitable" |(195008) 2002 CQ₁₂ |5 ta' Frar 2002 |- |(196681) 2003 SZ₆₃ |17 ta' Settembru 2003 |- |(196710) 2003 SH₉₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(197396) 2003 YK₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(197451) 2003 YW₁₁₄ |25 ta' Diċembru 2003 |- |(199809) 2007 CE₆₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(200057) 2008 PT₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(201592) 2003 SE₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(202852) 2008 TH₉₂ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(203199) 2001 DT₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(206372) 2003 QO₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(207756) 2007 SX₁₁ |20 ta' Settembru 2007 |- |(209159) 2003 UF₅₀ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(210323) 2007 TW₂₄₁ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(213250) 2001 CX₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(213468) 2002 EU₈ |12 ta' Marzu 2002 |- |(213859) 2003 SG₁₂₇ |19 ta' Settembru 2003 |- |(215777) 2004 HR₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(216442) 2009 FG₄ |18 ta' Marzu 2009 |- |(217756) 2000 QW₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(218986) 2008 GN₁₁₂ |5 ta' April 2008 |- |(221935) 2009 QF₂ |17 ta' Awwissu 2009 |- |(223481) 2003 YM₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(225012) 2007 EP₁₈₄ |12 ta' Marzu 2007 |- |(225247) 2009 QY₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |} {| class="wikitable" |(226508) 2003 TJ₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(227144) 2005 PG₂ |4 ta' Awwissu 2005 |- |(227835) 2007 CM₅₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(228360) 2000 UA₃ |23 ta' Ottubru 2000 |- |(230690) 2003 UX₁₆ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(232543) 2003 SF₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(232786) 2004 QT₁₃ |17 ta' Awwissu 2004 |- |(233044) 2005 GF₃₃ |4 ta' April 2005 |- |(233644) 2008 OZ₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(233649) 2008 PJ₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(234634) 2002 CL₁₅ |8 ta' Frar 2002 |- |(235191) 2003 SG₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(236508) 2006 GO₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(236761) 2007 NN₄ |14 ta' Lulju 2007 |- |(236890) 2007 SY₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(237176) 2008 UX₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |- |(237509) 2000 RG₆₀ |8 ta' Settembru 2000 |- |(239383) 2007 SC₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239384) 2007 SZ₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239777) 2010 CW₈₂ |13 ta' Frar 2010 |- |(242234) 2003 SL₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(242932) 2006 QH₅₃ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(243065) 2007 GC₁ |9 ta' April 2007 |- |(243148) 2007 TN₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(244705) 2003 QN₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(244728) 2003 RU₅ |4 ta' Settembru 2003 |- |(245521) 2005 SG₁₁₃ |26 ta' Settembru 2005 |- |(246089) 2007 AA₁₂ |14 ta' Jannar 2007 |- |(246828) 2009 UF₅ |18 ta' Ottubru 2009 |- |(247757) 2003 PM₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(247761) 2003 QC₁₁ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(249616) 1999 TS₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(250300) 2003 QK₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(251311) 2006 YS₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(251312) 2006 YV₁₄ |23 ta' Diċembru 2006 |- |(251341) 2007 OO₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(256515) 2007 EV₁₆₅ |13 ta' Marzu 2007 |- |(256570) 2007 TH₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(259405) 2003 QQ₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(259917) 2004 EJ₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(263035) 2007 GF₄ |12 ta' April 2007 |- |(263790) 2008 PG₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(264022) 2009 QD₂ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(264034) 2009 QX₃₉ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(267764) 2003 QX₃₀ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(269256) 2008 QK₄₃ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(269379) 2009 OW₃ |21 ta' Lulju 2009 |- |(273476) 2006 YT₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(275009) 2009 UC₃ |17 ta' Ottubru 2009 |- |(276504) 2003 QW₆₇ |24 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(282121) 2001 DW₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(282895) 2007 GZ₂₄ |12 ta' April 2007 |- |(282933) 2007 PP₄₀ |6 ta' Awwissu 2007 |- |(283810) 2003 SU₁₈₂ |20 ta' Settembru 2003 |- |(284524) 2007 RH₁₂₀ |11 ta' Settembru 2007 |- |(284767) 2008 WL₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(287867) 2003 SV₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(291580) 2006 FZ₄₉ |29 ta' Marzu 2006 |- |(293153) 2006 YB₁₂ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(293602) 2007 JM₄₃ |13 ta' Mejju 2007 |- |(293641) 2007 ON₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(293943) 2007 TK₁₆ |8 ta' Ottubru 2007 |- |(296285) 2009 DD₇₃ |25 ta' Frar 2009 |- |(296524) 2009 OU₁ |19 ta' Lulju 2009 |- |(298364) 2003 QM₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(303154) 2004 EG₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(304080) 2006 GN₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(304187) 2006 QF₅₇ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(304793) 2007 OP₉ |24 ta' Lulju 2007 |- |(306681) 2000 US₁₃ |28 ta' Ottubru 2000 |- |(307166) 2002 EY₅ |11 ta' Marzu 2002 |- |(307600) 2003 QO₂₃ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(308854) 2006 RG₁₀₂ |1 ta' Settembru 2006 |- |(309204) 2007 GF₂₅ |12 ta' April 2007 |- |(309228) 2007 QM₁ |16 ta' Awwissu 2007 |} {| class="wikitable" |(311705) 2006 SB₁₉₈ |27 ta' Settembru 2006 |- |(311971) 2007 EF₃₉ |11 ta' Marzu 2007 |- |(312337) 2008 CQ₁₈₄ |11 ta' Frar 2008 |- |(313648) 2003 SW₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(321373) 2009 OK₈ |29 ta' Lulju 2009 |- |(328358) 2008 OE₃ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328360) 2008 OL₄ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328407) 2008 SH₆₁ |20 ta' Settembru 2008 |- |(328641) 2009 SG₂₁₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(328658) 2009 SR₂₅₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(330512) 2007 NO₄ |15 ta' Lulju 2007 |- |(330773) 2008 TR₃ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(330855) 2009 QH₁ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(332538) 2008 PJ₁₇ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(332691) 2009 QP₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(336406) 2008 UA₁₆₁ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(337325) 2001 DF |16 ta' Frar 2001 |- |(338512) 2003 QL₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(338598) 2003 SZ₁₆₅ |20 ta' Settembru 2003 |- |(340714) 2006 SQ₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(341630) 2007 VD₁₀ |1 ta' Novembru 2007 |- |(341832) 2008 CP₇₂ |9 ta' Frar 2008 |- |(341931) 2008 NH₃ |10 ta' Lulju 2008 |- |(342773) 2008 WM₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(343461) 2010 EG₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |} {| class="wikitable" |(347027) 2010 EJ₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(347038) 2010 EF₁₀₄ |7 ta' Marzu 2010 |- |(347080) 2010 GM₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(347958) 2003 QL₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(348096) 2003 XH₁₈ |14 ta' Diċembru 2003 |- |(352210) 2007 SB₁₂ |22 ta' Settembru 2007 |- |(352632) 2008 FJ₁₂₂ |30 ta' Marzu 2008 |- |(353286) 2010 GM₇₅ |8 ta' April 2010 |- |(355026) 2006 QE₁₆₉ |31 ta' Awwissu 2006 |- |(356203) 2009 QX₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(358174) 2006 SR₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(359170) 2009 CN₅ |13 ta' Frar 2009 |- |(362266) 2009 PN₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(362267) 2009 PO₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(363410) 2003 QW₂₈ |22 ta' Awwissu 2003 |- |(363411) 2003 QR₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(363506) 2003 UJ₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(365015) 2008 OY₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(365267) 2009 QG₁₁ |20 ta' Awwissu 2009 |- |(365309) 2009 SR₂₀ |21 ta' Settembru 2009 |- |(365598) 2010 TL₁₇₀ |12 ta' Ottubru 2010 |- |(366635) 2003 SG₁₂₂ |17 ta' Settembru 2003 |- |(366720) 2003 YL₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(367514) 2009 OQ₅ |24 ta' Lulju 2009 |- |(369226) 2008 UW₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |} {| class="wikitable" |(369273) 2009 QO₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(369282) 2009 QU₅₇ |27 ta' Awwissu 2009 |- |(370178) 2002 CO₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(371740) 2007 EL₁₇₁ |13 ta' Marzu 2007 |- |(371792) 2007 PP₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(372751) 2010 BZ₂ |19 ta' Jannar 2010 |- |(375113) 2007 TF₂₈₄ |11 ta' Settembru 2007 |- |(375300) 2008 PN₁₆ |28 ta' Lulju 2008 |- |(375301) 2008 PS₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(376052) 2010 EH₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(379098) 2008 YV₅ |21 ta' Diċembru 2008 |- |(380432) 2003 QP₇₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(381772) 2009 SK₃₂₆ |29 ta' Settembru 2009 |- |(382657) 2002 TD₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(383584) 2007 GD₁ |9 ta' April 2007 |- |(383856) 2008 PH₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(384109) 2008 WS₉₃ |26 ta' Novembru 2008 |- |(386790) 2010 EZ₆₉ |13 ta' Marzu 2010 |- |(392356) 2010 GN₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(395260) 2010 QA₆ |17 ta' Awwissu 2010 |- |(398112) 2009 TR₃₁ |15 ta' Ottubru 2009 |- |(400633) 2009 DD₁₃₁ |25 ta' Frar 2009 |- |(402024) 2003 SB₈₈ |17 ta' Settembru 2003 |- |(406245) 2007 DP₁₃ |16 ta' Frar 2007 |- |(406260) 2007 DS₁₁₆ |17 ta' Frar 2007 |} {| class="wikitable" |(406393) 2007 TQ₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(410136) 2007 HU₄ |17 ta' April 2007 |- |(414291) 2008 PF₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(414297) 2008 QY₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(417947) 2007 TJ₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(418217) 2008 CO₁₆₆ |10 ta' Frar 2008 |- |(418720) 2008 UT₈₇ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(419423) 2010 BA₃ |19 ta' Jannar 2010 |- |(428707) 2008 QZ₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(430633) 2003 QH₉₀ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(431406) 2007 GP₅₁ |13 ta' April 2007 |- |(435164) 2007 OQ₁ |18 ta' Lulju 2007 |- |(435548) 2008 QT₃ |24 ta' Awwissu 2008 |- |(438874) 2009 HY₇₁ |25 ta' April 2009 |- |(445370) 2010 PS₁₀ |7 ta' Awwissu 2010 |- |(457732) 2009 GT₃ |15 ta' April 2009 |- |(462821) 2010 RH₁₆₇ |2 ta' Settembru 2010 |- |(465421) 2008 PF |1 ta' Awwissu 2008 |- |(467509) 2007 CW₅₀ |13 ta' Frar 2007 |- |(467529) 2007 PU₃₀ |15 ta' Awwissu 2007 |- |(475889) 2007 DR₄ |16 ta' Frar 2007 |} == Referenzi == 9pdvm9mz1qdiq9r2xerwzy7ytblmfsu 329168 329167 2026-04-08T14:15:28Z Trigcly 17859 added [[Category:Astronomija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329168 wikitext text/x-wiki L-'''Osservatorju ta'''' '''Črni Vrh''' (bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''Observatorij Črni Vrh'', il-kodiċi IAU: 106) huwa osservatorju [[Astronomija|astronomiku]] li jinsab fil-Punent tas-[[Slovenja]], qrib l-insedjament ta' Črni Vrh, ħdejn il-belt żgħira ta' [[Idrija]]. == Osservatorju == L-osservatorju attwali nbena fl-1985 u jinsab f'elevazzjoni ta' 730 [[metru]] (2,400 pied). Il-biċċa l-kbira tal-kostruzzjoni saret minn voluntiera. L-osservazzjonijiet astronomiċi regolari bdew fl-1975, f'osservatorju żgħir li kien mgħammar bi strumenti magħmulin domestikament u li kien stabbilit 4 kilometri mis-sit attwali. Dak iż-żmien ittieħdu l-ewwel immaġnijiet tal-[[kometa]] C/1975 V1. Is-sit ikun ferm 'il fuq mill-fruntiera tal-inverżjoni fil-biċċa l-kbira tax-xitwa, u dan jippermetti li jsiru osservazzjonijiet bla xkiel f'diversi ljieli suċċessivi b'temp bnazzi. L-osservatorju jopera programm ta' tfittxija tal-kometi u tal-[[Asterojde|asterojdi]] msejjaħ PIKA għall-akronimu Sloven (''projekt iskanja kometov in asteroidov,'' "proġett ta' tfittxija tal-kometi u tal-asterojdi"). Minn Marzu 2003, il-programm ġie operat fuq teleskopju Cichocki ġdid ta' 60 cm, b'f/3.3, mgħammar b'individwatur Finger Lake 1k × 1k CCD. Il-finanzjament tal-proġett tat-teleskopju ġie kopert parzjalment mill-Għotja Finanzjarja tas-Soċjetà Planetarja tal-Produtturi taż-Żraben tas-sena 2000 u tal-2010. L-għotja finanzjarja l-iktar reċenti saret għax-xiri tal-kamera li tibred malajr Apogee Alta U9000 CCD li żiedet is-sensittività tas-sistema tat-teħid tal-immaġnijiet, u b'hekk ippermettiet li jsiru skoperti ta' oġġetti saħansitra inqas jiddu. Il-kamera l-ġdida ilha operattiva minn Ottubru 2011. Il-Membri tad-Dipartiment tal-Fiżika, tal-Osservatorju Astronomiku u tal-Università ta' [[Ljubljana]], użaw is-sit għall-osservazzjonijiet bit-teleskopju S-C tagħhom ta' 36 ċentimetru (14-il pulzier) mill-1994 sal-2009. Fit-18 ta' Awwissu 2008, l-astronomu dilettant [[Stanislav Matičič]] skopra l-kometa C/2008 Q1 (Matičič), l-ewwel kometa li ġiet skoperta f'dan l-osservatorju u fis-Slovenja. Fis-16 ta' ta' April 2010, l-istudent [[Jan Vales]] skopra l-kometa perjodika ddeżinjata bħala P/2010 H2 (Vales) f'irruzzjoni qawwija. Ir-riċerkaturi tal-Istħarriġ tas-Sema ta' Catalina għarblu l-istess reġjun tas-sema 15-il siegħa qabel biss u ma lemħuhiex.<ref>{{Ċita web|url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/observatorij-crni-vrh-opazil-se-neodkrit-komet.html|titlu=Observatorij Črni Vrh opazil še neodkrit komet {{!}} 24ur.com|sit=www.24ur.com|lingwa=sl|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H12.html|titlu=MPEC 2010-H12 : COMET P/2010 H2|sit=www.minorplanetcenter.org|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Teleskopji == * It-Teleskopu tat-Teħid Awtomatiku tal-Immaġnijiet tal-Kometi ta' 19-il ċentimetru; * is-Sistema tat-Teħid tal-Immaġnijiet AIT ta' 36 ċentimetru (ma għadux jintuża); * it-Teleskopju Cichocki tal-Istħarriġ tas-Sema ta' 60 ċentimetru; * il-Kamera tas-Sema Kollu. == Tim tal-osservazzjoni == * Stanislav Matičič: hardware, teknoloġija; * Herman Mikuž: hardware, teknoloġija; * Jure Skvarč: software, żvilupp tal-elettronika; * Bojan Dintinjana: software; * Dusan Žgavec: disinn tal-hardware, teknoloġija; * Jure Zakrajsek: software; * Blaž Mikuž: elettronika; * Jan Vales: kuratur tal-arkivji tal-kameras tas-sema kollu. == Skoperti == Iċ-Ċentru tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] Minuri jakkredita għadd kbir ta' skoperti ta' pjaneti minuri direttament lill-Osservatorju ta' Črni Vrh.<ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|titlu=Minor Planet Discoverers|sit=www.minorplanetcenter.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> === Lista tal-pjaneti minuri li ġew skoperti === {| class="wikitable" |9674 Slovenija |23 ta' Awwissu 1998 |- |15071 Hallerstein |24 ta' Jannar 1999 |- |(16084) 1999 TY₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(16141) 1999 XT₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(18154) 2000 PA |1 ta' Awwissu 2000 |- |(19016) 2000 RY₇₈ |11 ta' Settembru 2000 |- |19612 Noordung |17 ta' Lulju 1999 |- |19633 Rusjan |13 ta' Settembru 1999 |- |(19781) 2000 QK₆₈ |26 ta' Awwissu 2000 |- |(21693) 1999 RT₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(22030) 1999 XU₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(22108) 2000 PD |1 ta' Awwissu 2000 |- |(24197) 1999 XP₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(24322) 2000 AM₄₃ |4 ta' Jannar 2000 |- |(25317) 1999 BL₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(27174) 1999 BB₂ |19 ta' Jannar 1999 |- |(27561) 2000 KJ₁ |24 ta' Mejju 2000 |- |(29740) 1999 BS₉ |19 ta' Jannar 1999 |- |(29742) 1999 BQ₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(30382) 2000 JB₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(30383) 2000 KZ₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(30420) 2000 LD₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(32083) 2000 KO |24 ta' Mejju 2000 |- |(32199) 2000 ON₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(32291) 2000 QP₈ |24 ta' Awwissu 2000 |} {| class="wikitable" |(32292) 2000 QR₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(32293) 2000 QT₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(33752) 1999 RM₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(33753) 1999 RW₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(33915) 2000 LA₁₅ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(34006) 2000 OQ₉ |31 ta' Lulju 2000 |- |(34078) 2000 PF |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34087) 2000 PA₇ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34437) 2000 SF₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(34607) 2000 UD₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(36357) 2000 OQ₂ |28 ta' Lulju 2000 |- |(36459) 2000 QU₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(36460) 2000 QA₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36461) 2000 QC₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36798) 2000 SA₄₃ |25 ta' Settembru 2000 |- |(36799) 2000 SG₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(38841) 2000 SH₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(40446) 1999 RN₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(40466) 1999 RU₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(40761) 1999 TT₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(40770) 1999 TV₁₈ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(42186) 2001 CH₃₂ |11 ta' Frar 2001 |- |(43191) 1999 YM₅ |29 ta' Diċembru 1999 |- |(44724) 1999 TU₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(45028) 1999 WD₉ |28 ta' Novembru 1999 |} {| class="wikitable" |(45590) 2000 CU₁₀₁ |14 ta' Frar 2000 |- |(45602) 2000 DX₁₇ |28 ta' Frar 2000 |- |(46016) 2001 CP₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(46018) 2001 DX₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(46021) 2001 DZ₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(47101) 1999 BP₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(48018) 2001 CB₃₆ |15 ta' Frar 2001 |- |(48020) 2001 DC |16 ta' Frar 2001 |- |(49475) 1999 BH₃ |19 ta' Jannar 1999 |- |(49679) 1999 TZ₇ |6 ta' Ottubru 1999 |- |(51625) 2001 HX₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(54321) 2000 JA₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(54468) 2000 OA₇ |29 ta' Lulju 2000 |- |(54469) 2000 OM₈ |30 ta' Lulju 2000 |- |(54687) 2001 DC₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(56297) 1999 RT₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(56677) 2000 LG₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(56690) 2000 LZ₁₄ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(56746) 2000 OO₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(61060) 2000 LH₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(62028) 2000 RE₅₃ |1 ta' Settembru 2000 |- |(62072) 2000 RD₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(62073) 2000 RX₇₈ |10 ta' Settembru 2000 |- |(62747) 2000 UB₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(63375) 2001 HY₃₇ |29 ta' April 2001 |} {| class="wikitable" |(63376) 2001 HA₃₈ |29 ta' April 2001 |- |66667 Kambič |8 ta' Ottubru 1999 |- |(67547) 2000 SE₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(68726) 2002 EZ₅ |12 ta' Marzu 2002 |- |(70218) 1999 RY₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(70443) 1999 TV₉ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(70445) 1999 TR₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(71002) 1999 XO₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(72420) 2001 CY₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(72429) 2001 CN₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(72445) 2001 DD |16 ta' Frar 2001 |- |(74432) 1999 BM₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(74628) 1999 RV₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(74821) 1999 TP₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(76770) 2000 KZ₄₃ |26 ta' Mejju 2000 |- |(77043) 2001 CQ₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(77050) 2001 DB |16 ta' Frar 2001 |- |(78901) 2003 ST₆₆ |19 ta' Settembru 2003 |- |(80597) 2000 AD₁₄₇ |6 ta' Jannar 2000 |- |(81870) 2000 LB₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(81907) 2000 NR₂ |5 ta' Lulju 2000 |- |(84356) 2002 TG₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84357) 2002 TH₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84962) 2003 YM₉ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(84987) 2003 YK₈₃ |18 ta' Diċembru 2003 |} {| class="wikitable" |(85000) 2003 YA₁₂₅ |27 ta' Diċembru 2003 |- |(86051) 1999 QB₂ |22 ta' Awwissu 1999 |- |(86208) 1999 TD₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(87089) 2000 LF₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(87169) 2000 OP₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(87178) 2000 OZ₆ |28 ta' Lulju 2000 |- |(87318) 2000 QS₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(87319) 2000 QD₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(87646) 2000 RB₇₈ |8 ta' Settembru 2000 |- |(87718) 2000 SY₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(91599) 1999 TQ₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(92441) 2000 KY₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(92996) 2000 RE₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(96878) 1999 TE₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(97854) 2000 QZ₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(97941) 2000 QW₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(98138) 2000 SW₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(98397) 2000 UC₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(98954) 2001 CJ₃₂ |12 ta' Frar 2001 |- |(98973) 2001 DB₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(99151) 2001 FP₁₂₈ |23 ta' Marzu 2001 |- |(99192) 2001 GD₄ |14 ta' April 2001 |- |(102222) 1999 TA₁₂ |8 ta' Ottubru 1999 |- |(102232) 1999 TX₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(103290) 2000 AN₄₃ |5 ta' Jannar 2000 |} {| class="wikitable" |(105092) 2000 LC₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(105093) 2000 LE₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(106544) 2000 WJ₆₈ |27 ta' Novembru 2000 |- |(106874) 2000 YD₃₃ |23 ta' Diċembru 2000 |- |(107290) 2001 CA |1 ta' Frar 2001 |- |(107385) 2001 CL₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(107408) 2001 DZ₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(107409) 2001 DS₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(107410) 2001 DV₇ |17 ta' Frar 2001 |- |(107433) 2001 DW₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(107434) 2001 DA₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(107514) 2001 DW₅₃ |20 ta' Frar 2001 |- |(108229) 2001 HW₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(108250) 2001 HH₄₆ |17 ta' April 2001 |- |(109564) 2001 QP₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(111565) 2002 AP₄ |8 ta' Jannar 2002 |- |(111829) 2002 EA₆ |12 ta' Marzu 2002 |- |(115055) 2003 RU₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(115350) 2003 SW₂₃₄ |25 ta' Settembru 2003 |- |(115450) 2003 TK₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(115517) 2003 UL₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115518) 2003 UM₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115519) 2003 UN₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115520) 2003 UO₃₇ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(115554) 2003 UL₇₄ |16 ta' Ottubru 2003 |} {| class="wikitable" |(116256) 2003 YF₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(117407) 2005 AD₁₁ |1 ta' Jannar 2005 |- |(122163) 2000 KA₂ |27 ta' Mejju 2000 |- |(122193) 2000 LJ₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(122210) 2000 NL₃ |7 ta' Lulju 2000 |- |(122274) 2000 PH₃ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(122309) 2000 QV₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(122726) 2000 SB₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122727) 2000 SD₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122728) 2000 SJ₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(123086) 2000 SH₃₂₁ |28 ta' Settembru 2000 |- |(123864) 2001 DV₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(126439) 2002 CP₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(126781) 2002 EA₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(130491) 2000 QT₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(130624) 2000 SC₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(131180) 2001 CR₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(133354) 2003 SX₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(133360) 2003 SH₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(133570) 2003 UK₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(133838) 2003 YH₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(138984) 2001 DY₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(138990) 2001 DV₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(143878) 2003 YG₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(145450) 2005 RM₃₁ |13 ta' Settembru 2005 |} {| class="wikitable" |(146102) 2000 QB₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(147538) 2004 EF₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(149003) 2002 AB₁ |4 ta' Jannar 2002 |- |(150499) 2000 QV₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(151557) 2002 TM₇₄ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(153105) 2000 SZ₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(154604) 2003 QM₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(155689) 2000 LV₂ |4 ta' Ġunju 2000 |- |(155796) 2000 UQ₁₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(156866) 2003 DB₁₅ |26 ta' Frar 2003 |- |(157884) 1999 RV₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(158176) 2001 QO₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(161319) 2003 QJ₂₈ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(161377) 2003 SX₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(161389) 2003 UL₇₈ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(163190) 2002 EV₇ |12 ta' Marzu 2002 |- |(163192) 2002 EB₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(163775) 2003 QR₈ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(163883) 2003 ST₁₇₇ |18 ta' Settembru 2003 |- |(163923) 2003 SW₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(164281) 2004 XF₇₁ |11 ta' Diċembru 2004 |- |(168268) 2007 PQ₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(168553) 1999 WF₉ |29 ta' Novembru 1999 |- |(168554) 1999 WS₁₃ |30 ta' Novembru 1999 |- |(168723) 2000 OR₉ |31 ta' Lulju 2000 |} {| class="wikitable" |(170209) 2003 PN₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(170236) 2003 QP₂₄ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170238) 2003 QS₂₇ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170286) 2003 RT₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(170405) 2003 UK₄ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(170648) 2003 YA₁₁₄ |24 ta' Diċembru 2003 |- |(170874) 2004 HS₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(171117) 2005 GF₁ |1 ta' April 2005 |- |(171814) 2001 DS₁₀₃ |16 ta' Frar 2001 |- |(173084) 2007 PO₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(175623) 2006 YR₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(176109) 2001 DA₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(177194) 2003 UZ₁₆ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(178789) 2001 DE |16 ta' Frar 2001 |- |(179416) 2002 AP₁₄ |9 ta' Jannar 2002 |- |(180322) 2003 YK₂ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(180554) 2004 EH₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(182140) 2000 SX₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(182235) 2001 DY₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(186474) 2002 TN₅₈ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186484) 2002 TE₁₀₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186727) 2004 CR |9 ta' Frar 2004 |- |(189470) 1999 TB₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(192685) 1999 TA₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(193659) 2001 DX₅₃ |20 ta' Frar 2001 |} {| class="wikitable" |(195008) 2002 CQ₁₂ |5 ta' Frar 2002 |- |(196681) 2003 SZ₆₃ |17 ta' Settembru 2003 |- |(196710) 2003 SH₉₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(197396) 2003 YK₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(197451) 2003 YW₁₁₄ |25 ta' Diċembru 2003 |- |(199809) 2007 CE₆₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(200057) 2008 PT₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(201592) 2003 SE₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(202852) 2008 TH₉₂ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(203199) 2001 DT₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(206372) 2003 QO₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(207756) 2007 SX₁₁ |20 ta' Settembru 2007 |- |(209159) 2003 UF₅₀ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(210323) 2007 TW₂₄₁ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(213250) 2001 CX₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(213468) 2002 EU₈ |12 ta' Marzu 2002 |- |(213859) 2003 SG₁₂₇ |19 ta' Settembru 2003 |- |(215777) 2004 HR₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(216442) 2009 FG₄ |18 ta' Marzu 2009 |- |(217756) 2000 QW₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(218986) 2008 GN₁₁₂ |5 ta' April 2008 |- |(221935) 2009 QF₂ |17 ta' Awwissu 2009 |- |(223481) 2003 YM₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(225012) 2007 EP₁₈₄ |12 ta' Marzu 2007 |- |(225247) 2009 QY₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |} {| class="wikitable" |(226508) 2003 TJ₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(227144) 2005 PG₂ |4 ta' Awwissu 2005 |- |(227835) 2007 CM₅₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(228360) 2000 UA₃ |23 ta' Ottubru 2000 |- |(230690) 2003 UX₁₆ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(232543) 2003 SF₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(232786) 2004 QT₁₃ |17 ta' Awwissu 2004 |- |(233044) 2005 GF₃₃ |4 ta' April 2005 |- |(233644) 2008 OZ₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(233649) 2008 PJ₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(234634) 2002 CL₁₅ |8 ta' Frar 2002 |- |(235191) 2003 SG₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(236508) 2006 GO₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(236761) 2007 NN₄ |14 ta' Lulju 2007 |- |(236890) 2007 SY₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(237176) 2008 UX₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |- |(237509) 2000 RG₆₀ |8 ta' Settembru 2000 |- |(239383) 2007 SC₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239384) 2007 SZ₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239777) 2010 CW₈₂ |13 ta' Frar 2010 |- |(242234) 2003 SL₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(242932) 2006 QH₅₃ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(243065) 2007 GC₁ |9 ta' April 2007 |- |(243148) 2007 TN₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(244705) 2003 QN₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(244728) 2003 RU₅ |4 ta' Settembru 2003 |- |(245521) 2005 SG₁₁₃ |26 ta' Settembru 2005 |- |(246089) 2007 AA₁₂ |14 ta' Jannar 2007 |- |(246828) 2009 UF₅ |18 ta' Ottubru 2009 |- |(247757) 2003 PM₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(247761) 2003 QC₁₁ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(249616) 1999 TS₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(250300) 2003 QK₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(251311) 2006 YS₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(251312) 2006 YV₁₄ |23 ta' Diċembru 2006 |- |(251341) 2007 OO₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(256515) 2007 EV₁₆₅ |13 ta' Marzu 2007 |- |(256570) 2007 TH₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(259405) 2003 QQ₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(259917) 2004 EJ₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(263035) 2007 GF₄ |12 ta' April 2007 |- |(263790) 2008 PG₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(264022) 2009 QD₂ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(264034) 2009 QX₃₉ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(267764) 2003 QX₃₀ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(269256) 2008 QK₄₃ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(269379) 2009 OW₃ |21 ta' Lulju 2009 |- |(273476) 2006 YT₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(275009) 2009 UC₃ |17 ta' Ottubru 2009 |- |(276504) 2003 QW₆₇ |24 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(282121) 2001 DW₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(282895) 2007 GZ₂₄ |12 ta' April 2007 |- |(282933) 2007 PP₄₀ |6 ta' Awwissu 2007 |- |(283810) 2003 SU₁₈₂ |20 ta' Settembru 2003 |- |(284524) 2007 RH₁₂₀ |11 ta' Settembru 2007 |- |(284767) 2008 WL₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(287867) 2003 SV₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(291580) 2006 FZ₄₉ |29 ta' Marzu 2006 |- |(293153) 2006 YB₁₂ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(293602) 2007 JM₄₃ |13 ta' Mejju 2007 |- |(293641) 2007 ON₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(293943) 2007 TK₁₆ |8 ta' Ottubru 2007 |- |(296285) 2009 DD₇₃ |25 ta' Frar 2009 |- |(296524) 2009 OU₁ |19 ta' Lulju 2009 |- |(298364) 2003 QM₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(303154) 2004 EG₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(304080) 2006 GN₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(304187) 2006 QF₅₇ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(304793) 2007 OP₉ |24 ta' Lulju 2007 |- |(306681) 2000 US₁₃ |28 ta' Ottubru 2000 |- |(307166) 2002 EY₅ |11 ta' Marzu 2002 |- |(307600) 2003 QO₂₃ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(308854) 2006 RG₁₀₂ |1 ta' Settembru 2006 |- |(309204) 2007 GF₂₅ |12 ta' April 2007 |- |(309228) 2007 QM₁ |16 ta' Awwissu 2007 |} {| class="wikitable" |(311705) 2006 SB₁₉₈ |27 ta' Settembru 2006 |- |(311971) 2007 EF₃₉ |11 ta' Marzu 2007 |- |(312337) 2008 CQ₁₈₄ |11 ta' Frar 2008 |- |(313648) 2003 SW₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(321373) 2009 OK₈ |29 ta' Lulju 2009 |- |(328358) 2008 OE₃ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328360) 2008 OL₄ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328407) 2008 SH₆₁ |20 ta' Settembru 2008 |- |(328641) 2009 SG₂₁₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(328658) 2009 SR₂₅₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(330512) 2007 NO₄ |15 ta' Lulju 2007 |- |(330773) 2008 TR₃ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(330855) 2009 QH₁ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(332538) 2008 PJ₁₇ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(332691) 2009 QP₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(336406) 2008 UA₁₆₁ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(337325) 2001 DF |16 ta' Frar 2001 |- |(338512) 2003 QL₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(338598) 2003 SZ₁₆₅ |20 ta' Settembru 2003 |- |(340714) 2006 SQ₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(341630) 2007 VD₁₀ |1 ta' Novembru 2007 |- |(341832) 2008 CP₇₂ |9 ta' Frar 2008 |- |(341931) 2008 NH₃ |10 ta' Lulju 2008 |- |(342773) 2008 WM₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(343461) 2010 EG₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |} {| class="wikitable" |(347027) 2010 EJ₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(347038) 2010 EF₁₀₄ |7 ta' Marzu 2010 |- |(347080) 2010 GM₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(347958) 2003 QL₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(348096) 2003 XH₁₈ |14 ta' Diċembru 2003 |- |(352210) 2007 SB₁₂ |22 ta' Settembru 2007 |- |(352632) 2008 FJ₁₂₂ |30 ta' Marzu 2008 |- |(353286) 2010 GM₇₅ |8 ta' April 2010 |- |(355026) 2006 QE₁₆₉ |31 ta' Awwissu 2006 |- |(356203) 2009 QX₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(358174) 2006 SR₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(359170) 2009 CN₅ |13 ta' Frar 2009 |- |(362266) 2009 PN₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(362267) 2009 PO₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(363410) 2003 QW₂₈ |22 ta' Awwissu 2003 |- |(363411) 2003 QR₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(363506) 2003 UJ₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(365015) 2008 OY₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(365267) 2009 QG₁₁ |20 ta' Awwissu 2009 |- |(365309) 2009 SR₂₀ |21 ta' Settembru 2009 |- |(365598) 2010 TL₁₇₀ |12 ta' Ottubru 2010 |- |(366635) 2003 SG₁₂₂ |17 ta' Settembru 2003 |- |(366720) 2003 YL₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(367514) 2009 OQ₅ |24 ta' Lulju 2009 |- |(369226) 2008 UW₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |} {| class="wikitable" |(369273) 2009 QO₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(369282) 2009 QU₅₇ |27 ta' Awwissu 2009 |- |(370178) 2002 CO₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(371740) 2007 EL₁₇₁ |13 ta' Marzu 2007 |- |(371792) 2007 PP₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(372751) 2010 BZ₂ |19 ta' Jannar 2010 |- |(375113) 2007 TF₂₈₄ |11 ta' Settembru 2007 |- |(375300) 2008 PN₁₆ |28 ta' Lulju 2008 |- |(375301) 2008 PS₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(376052) 2010 EH₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(379098) 2008 YV₅ |21 ta' Diċembru 2008 |- |(380432) 2003 QP₇₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(381772) 2009 SK₃₂₆ |29 ta' Settembru 2009 |- |(382657) 2002 TD₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(383584) 2007 GD₁ |9 ta' April 2007 |- |(383856) 2008 PH₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(384109) 2008 WS₉₃ |26 ta' Novembru 2008 |- |(386790) 2010 EZ₆₉ |13 ta' Marzu 2010 |- |(392356) 2010 GN₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(395260) 2010 QA₆ |17 ta' Awwissu 2010 |- |(398112) 2009 TR₃₁ |15 ta' Ottubru 2009 |- |(400633) 2009 DD₁₃₁ |25 ta' Frar 2009 |- |(402024) 2003 SB₈₈ |17 ta' Settembru 2003 |- |(406245) 2007 DP₁₃ |16 ta' Frar 2007 |- |(406260) 2007 DS₁₁₆ |17 ta' Frar 2007 |} {| class="wikitable" |(406393) 2007 TQ₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(410136) 2007 HU₄ |17 ta' April 2007 |- |(414291) 2008 PF₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(414297) 2008 QY₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(417947) 2007 TJ₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(418217) 2008 CO₁₆₆ |10 ta' Frar 2008 |- |(418720) 2008 UT₈₇ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(419423) 2010 BA₃ |19 ta' Jannar 2010 |- |(428707) 2008 QZ₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(430633) 2003 QH₉₀ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(431406) 2007 GP₅₁ |13 ta' April 2007 |- |(435164) 2007 OQ₁ |18 ta' Lulju 2007 |- |(435548) 2008 QT₃ |24 ta' Awwissu 2008 |- |(438874) 2009 HY₇₁ |25 ta' April 2009 |- |(445370) 2010 PS₁₀ |7 ta' Awwissu 2010 |- |(457732) 2009 GT₃ |15 ta' April 2009 |- |(462821) 2010 RH₁₆₇ |2 ta' Settembru 2010 |- |(465421) 2008 PF |1 ta' Awwissu 2008 |- |(467509) 2007 CW₅₀ |13 ta' Frar 2007 |- |(467529) 2007 PU₃₀ |15 ta' Awwissu 2007 |- |(475889) 2007 DR₄ |16 ta' Frar 2007 |} == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] rsk0zz1t9cfl8pnk36138mv2rsckjfb 329169 329168 2026-04-08T14:15:35Z Trigcly 17859 added [[Category:Slovenja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329169 wikitext text/x-wiki L-'''Osservatorju ta'''' '''Črni Vrh''' (bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''Observatorij Črni Vrh'', il-kodiċi IAU: 106) huwa osservatorju [[Astronomija|astronomiku]] li jinsab fil-Punent tas-[[Slovenja]], qrib l-insedjament ta' Črni Vrh, ħdejn il-belt żgħira ta' [[Idrija]]. == Osservatorju == L-osservatorju attwali nbena fl-1985 u jinsab f'elevazzjoni ta' 730 [[metru]] (2,400 pied). Il-biċċa l-kbira tal-kostruzzjoni saret minn voluntiera. L-osservazzjonijiet astronomiċi regolari bdew fl-1975, f'osservatorju żgħir li kien mgħammar bi strumenti magħmulin domestikament u li kien stabbilit 4 kilometri mis-sit attwali. Dak iż-żmien ittieħdu l-ewwel immaġnijiet tal-[[kometa]] C/1975 V1. Is-sit ikun ferm 'il fuq mill-fruntiera tal-inverżjoni fil-biċċa l-kbira tax-xitwa, u dan jippermetti li jsiru osservazzjonijiet bla xkiel f'diversi ljieli suċċessivi b'temp bnazzi. L-osservatorju jopera programm ta' tfittxija tal-kometi u tal-[[Asterojde|asterojdi]] msejjaħ PIKA għall-akronimu Sloven (''projekt iskanja kometov in asteroidov,'' "proġett ta' tfittxija tal-kometi u tal-asterojdi"). Minn Marzu 2003, il-programm ġie operat fuq teleskopju Cichocki ġdid ta' 60 cm, b'f/3.3, mgħammar b'individwatur Finger Lake 1k × 1k CCD. Il-finanzjament tal-proġett tat-teleskopju ġie kopert parzjalment mill-Għotja Finanzjarja tas-Soċjetà Planetarja tal-Produtturi taż-Żraben tas-sena 2000 u tal-2010. L-għotja finanzjarja l-iktar reċenti saret għax-xiri tal-kamera li tibred malajr Apogee Alta U9000 CCD li żiedet is-sensittività tas-sistema tat-teħid tal-immaġnijiet, u b'hekk ippermettiet li jsiru skoperti ta' oġġetti saħansitra inqas jiddu. Il-kamera l-ġdida ilha operattiva minn Ottubru 2011. Il-Membri tad-Dipartiment tal-Fiżika, tal-Osservatorju Astronomiku u tal-Università ta' [[Ljubljana]], użaw is-sit għall-osservazzjonijiet bit-teleskopju S-C tagħhom ta' 36 ċentimetru (14-il pulzier) mill-1994 sal-2009. Fit-18 ta' Awwissu 2008, l-astronomu dilettant [[Stanislav Matičič]] skopra l-kometa C/2008 Q1 (Matičič), l-ewwel kometa li ġiet skoperta f'dan l-osservatorju u fis-Slovenja. Fis-16 ta' ta' April 2010, l-istudent [[Jan Vales]] skopra l-kometa perjodika ddeżinjata bħala P/2010 H2 (Vales) f'irruzzjoni qawwija. Ir-riċerkaturi tal-Istħarriġ tas-Sema ta' Catalina għarblu l-istess reġjun tas-sema 15-il siegħa qabel biss u ma lemħuhiex.<ref>{{Ċita web|url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/observatorij-crni-vrh-opazil-se-neodkrit-komet.html|titlu=Observatorij Črni Vrh opazil še neodkrit komet {{!}} 24ur.com|sit=www.24ur.com|lingwa=sl|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H12.html|titlu=MPEC 2010-H12 : COMET P/2010 H2|sit=www.minorplanetcenter.org|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Teleskopji == * It-Teleskopu tat-Teħid Awtomatiku tal-Immaġnijiet tal-Kometi ta' 19-il ċentimetru; * is-Sistema tat-Teħid tal-Immaġnijiet AIT ta' 36 ċentimetru (ma għadux jintuża); * it-Teleskopju Cichocki tal-Istħarriġ tas-Sema ta' 60 ċentimetru; * il-Kamera tas-Sema Kollu. == Tim tal-osservazzjoni == * Stanislav Matičič: hardware, teknoloġija; * Herman Mikuž: hardware, teknoloġija; * Jure Skvarč: software, żvilupp tal-elettronika; * Bojan Dintinjana: software; * Dusan Žgavec: disinn tal-hardware, teknoloġija; * Jure Zakrajsek: software; * Blaž Mikuž: elettronika; * Jan Vales: kuratur tal-arkivji tal-kameras tas-sema kollu. == Skoperti == Iċ-Ċentru tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] Minuri jakkredita għadd kbir ta' skoperti ta' pjaneti minuri direttament lill-Osservatorju ta' Črni Vrh.<ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|titlu=Minor Planet Discoverers|sit=www.minorplanetcenter.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> === Lista tal-pjaneti minuri li ġew skoperti === {| class="wikitable" |9674 Slovenija |23 ta' Awwissu 1998 |- |15071 Hallerstein |24 ta' Jannar 1999 |- |(16084) 1999 TY₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(16141) 1999 XT₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(18154) 2000 PA |1 ta' Awwissu 2000 |- |(19016) 2000 RY₇₈ |11 ta' Settembru 2000 |- |19612 Noordung |17 ta' Lulju 1999 |- |19633 Rusjan |13 ta' Settembru 1999 |- |(19781) 2000 QK₆₈ |26 ta' Awwissu 2000 |- |(21693) 1999 RT₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(22030) 1999 XU₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(22108) 2000 PD |1 ta' Awwissu 2000 |- |(24197) 1999 XP₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(24322) 2000 AM₄₃ |4 ta' Jannar 2000 |- |(25317) 1999 BL₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(27174) 1999 BB₂ |19 ta' Jannar 1999 |- |(27561) 2000 KJ₁ |24 ta' Mejju 2000 |- |(29740) 1999 BS₉ |19 ta' Jannar 1999 |- |(29742) 1999 BQ₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(30382) 2000 JB₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(30383) 2000 KZ₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(30420) 2000 LD₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(32083) 2000 KO |24 ta' Mejju 2000 |- |(32199) 2000 ON₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(32291) 2000 QP₈ |24 ta' Awwissu 2000 |} {| class="wikitable" |(32292) 2000 QR₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(32293) 2000 QT₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(33752) 1999 RM₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(33753) 1999 RW₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(33915) 2000 LA₁₅ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(34006) 2000 OQ₉ |31 ta' Lulju 2000 |- |(34078) 2000 PF |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34087) 2000 PA₇ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34437) 2000 SF₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(34607) 2000 UD₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(36357) 2000 OQ₂ |28 ta' Lulju 2000 |- |(36459) 2000 QU₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(36460) 2000 QA₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36461) 2000 QC₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36798) 2000 SA₄₃ |25 ta' Settembru 2000 |- |(36799) 2000 SG₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(38841) 2000 SH₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(40446) 1999 RN₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(40466) 1999 RU₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(40761) 1999 TT₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(40770) 1999 TV₁₈ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(42186) 2001 CH₃₂ |11 ta' Frar 2001 |- |(43191) 1999 YM₅ |29 ta' Diċembru 1999 |- |(44724) 1999 TU₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(45028) 1999 WD₉ |28 ta' Novembru 1999 |} {| class="wikitable" |(45590) 2000 CU₁₀₁ |14 ta' Frar 2000 |- |(45602) 2000 DX₁₇ |28 ta' Frar 2000 |- |(46016) 2001 CP₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(46018) 2001 DX₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(46021) 2001 DZ₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(47101) 1999 BP₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(48018) 2001 CB₃₆ |15 ta' Frar 2001 |- |(48020) 2001 DC |16 ta' Frar 2001 |- |(49475) 1999 BH₃ |19 ta' Jannar 1999 |- |(49679) 1999 TZ₇ |6 ta' Ottubru 1999 |- |(51625) 2001 HX₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(54321) 2000 JA₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(54468) 2000 OA₇ |29 ta' Lulju 2000 |- |(54469) 2000 OM₈ |30 ta' Lulju 2000 |- |(54687) 2001 DC₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(56297) 1999 RT₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(56677) 2000 LG₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(56690) 2000 LZ₁₄ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(56746) 2000 OO₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(61060) 2000 LH₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(62028) 2000 RE₅₃ |1 ta' Settembru 2000 |- |(62072) 2000 RD₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(62073) 2000 RX₇₈ |10 ta' Settembru 2000 |- |(62747) 2000 UB₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(63375) 2001 HY₃₇ |29 ta' April 2001 |} {| class="wikitable" |(63376) 2001 HA₃₈ |29 ta' April 2001 |- |66667 Kambič |8 ta' Ottubru 1999 |- |(67547) 2000 SE₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(68726) 2002 EZ₅ |12 ta' Marzu 2002 |- |(70218) 1999 RY₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(70443) 1999 TV₉ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(70445) 1999 TR₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(71002) 1999 XO₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(72420) 2001 CY₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(72429) 2001 CN₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(72445) 2001 DD |16 ta' Frar 2001 |- |(74432) 1999 BM₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(74628) 1999 RV₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(74821) 1999 TP₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(76770) 2000 KZ₄₃ |26 ta' Mejju 2000 |- |(77043) 2001 CQ₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(77050) 2001 DB |16 ta' Frar 2001 |- |(78901) 2003 ST₆₆ |19 ta' Settembru 2003 |- |(80597) 2000 AD₁₄₇ |6 ta' Jannar 2000 |- |(81870) 2000 LB₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(81907) 2000 NR₂ |5 ta' Lulju 2000 |- |(84356) 2002 TG₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84357) 2002 TH₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84962) 2003 YM₉ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(84987) 2003 YK₈₃ |18 ta' Diċembru 2003 |} {| class="wikitable" |(85000) 2003 YA₁₂₅ |27 ta' Diċembru 2003 |- |(86051) 1999 QB₂ |22 ta' Awwissu 1999 |- |(86208) 1999 TD₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(87089) 2000 LF₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(87169) 2000 OP₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(87178) 2000 OZ₆ |28 ta' Lulju 2000 |- |(87318) 2000 QS₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(87319) 2000 QD₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(87646) 2000 RB₇₈ |8 ta' Settembru 2000 |- |(87718) 2000 SY₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(91599) 1999 TQ₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(92441) 2000 KY₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(92996) 2000 RE₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(96878) 1999 TE₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(97854) 2000 QZ₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(97941) 2000 QW₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(98138) 2000 SW₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(98397) 2000 UC₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(98954) 2001 CJ₃₂ |12 ta' Frar 2001 |- |(98973) 2001 DB₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(99151) 2001 FP₁₂₈ |23 ta' Marzu 2001 |- |(99192) 2001 GD₄ |14 ta' April 2001 |- |(102222) 1999 TA₁₂ |8 ta' Ottubru 1999 |- |(102232) 1999 TX₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(103290) 2000 AN₄₃ |5 ta' Jannar 2000 |} {| class="wikitable" |(105092) 2000 LC₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(105093) 2000 LE₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(106544) 2000 WJ₆₈ |27 ta' Novembru 2000 |- |(106874) 2000 YD₃₃ |23 ta' Diċembru 2000 |- |(107290) 2001 CA |1 ta' Frar 2001 |- |(107385) 2001 CL₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(107408) 2001 DZ₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(107409) 2001 DS₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(107410) 2001 DV₇ |17 ta' Frar 2001 |- |(107433) 2001 DW₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(107434) 2001 DA₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(107514) 2001 DW₅₃ |20 ta' Frar 2001 |- |(108229) 2001 HW₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(108250) 2001 HH₄₆ |17 ta' April 2001 |- |(109564) 2001 QP₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(111565) 2002 AP₄ |8 ta' Jannar 2002 |- |(111829) 2002 EA₆ |12 ta' Marzu 2002 |- |(115055) 2003 RU₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(115350) 2003 SW₂₃₄ |25 ta' Settembru 2003 |- |(115450) 2003 TK₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(115517) 2003 UL₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115518) 2003 UM₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115519) 2003 UN₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115520) 2003 UO₃₇ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(115554) 2003 UL₇₄ |16 ta' Ottubru 2003 |} {| class="wikitable" |(116256) 2003 YF₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(117407) 2005 AD₁₁ |1 ta' Jannar 2005 |- |(122163) 2000 KA₂ |27 ta' Mejju 2000 |- |(122193) 2000 LJ₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(122210) 2000 NL₃ |7 ta' Lulju 2000 |- |(122274) 2000 PH₃ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(122309) 2000 QV₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(122726) 2000 SB₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122727) 2000 SD₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122728) 2000 SJ₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(123086) 2000 SH₃₂₁ |28 ta' Settembru 2000 |- |(123864) 2001 DV₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(126439) 2002 CP₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(126781) 2002 EA₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(130491) 2000 QT₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(130624) 2000 SC₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(131180) 2001 CR₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(133354) 2003 SX₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(133360) 2003 SH₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(133570) 2003 UK₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(133838) 2003 YH₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(138984) 2001 DY₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(138990) 2001 DV₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(143878) 2003 YG₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(145450) 2005 RM₃₁ |13 ta' Settembru 2005 |} {| class="wikitable" |(146102) 2000 QB₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(147538) 2004 EF₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(149003) 2002 AB₁ |4 ta' Jannar 2002 |- |(150499) 2000 QV₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(151557) 2002 TM₇₄ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(153105) 2000 SZ₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(154604) 2003 QM₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(155689) 2000 LV₂ |4 ta' Ġunju 2000 |- |(155796) 2000 UQ₁₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(156866) 2003 DB₁₅ |26 ta' Frar 2003 |- |(157884) 1999 RV₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(158176) 2001 QO₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(161319) 2003 QJ₂₈ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(161377) 2003 SX₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(161389) 2003 UL₇₈ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(163190) 2002 EV₇ |12 ta' Marzu 2002 |- |(163192) 2002 EB₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(163775) 2003 QR₈ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(163883) 2003 ST₁₇₇ |18 ta' Settembru 2003 |- |(163923) 2003 SW₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(164281) 2004 XF₇₁ |11 ta' Diċembru 2004 |- |(168268) 2007 PQ₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(168553) 1999 WF₉ |29 ta' Novembru 1999 |- |(168554) 1999 WS₁₃ |30 ta' Novembru 1999 |- |(168723) 2000 OR₉ |31 ta' Lulju 2000 |} {| class="wikitable" |(170209) 2003 PN₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(170236) 2003 QP₂₄ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170238) 2003 QS₂₇ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170286) 2003 RT₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(170405) 2003 UK₄ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(170648) 2003 YA₁₁₄ |24 ta' Diċembru 2003 |- |(170874) 2004 HS₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(171117) 2005 GF₁ |1 ta' April 2005 |- |(171814) 2001 DS₁₀₃ |16 ta' Frar 2001 |- |(173084) 2007 PO₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(175623) 2006 YR₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(176109) 2001 DA₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(177194) 2003 UZ₁₆ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(178789) 2001 DE |16 ta' Frar 2001 |- |(179416) 2002 AP₁₄ |9 ta' Jannar 2002 |- |(180322) 2003 YK₂ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(180554) 2004 EH₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(182140) 2000 SX₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(182235) 2001 DY₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(186474) 2002 TN₅₈ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186484) 2002 TE₁₀₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186727) 2004 CR |9 ta' Frar 2004 |- |(189470) 1999 TB₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(192685) 1999 TA₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(193659) 2001 DX₅₃ |20 ta' Frar 2001 |} {| class="wikitable" |(195008) 2002 CQ₁₂ |5 ta' Frar 2002 |- |(196681) 2003 SZ₆₃ |17 ta' Settembru 2003 |- |(196710) 2003 SH₉₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(197396) 2003 YK₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(197451) 2003 YW₁₁₄ |25 ta' Diċembru 2003 |- |(199809) 2007 CE₆₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(200057) 2008 PT₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(201592) 2003 SE₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(202852) 2008 TH₉₂ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(203199) 2001 DT₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(206372) 2003 QO₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(207756) 2007 SX₁₁ |20 ta' Settembru 2007 |- |(209159) 2003 UF₅₀ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(210323) 2007 TW₂₄₁ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(213250) 2001 CX₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(213468) 2002 EU₈ |12 ta' Marzu 2002 |- |(213859) 2003 SG₁₂₇ |19 ta' Settembru 2003 |- |(215777) 2004 HR₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(216442) 2009 FG₄ |18 ta' Marzu 2009 |- |(217756) 2000 QW₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(218986) 2008 GN₁₁₂ |5 ta' April 2008 |- |(221935) 2009 QF₂ |17 ta' Awwissu 2009 |- |(223481) 2003 YM₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(225012) 2007 EP₁₈₄ |12 ta' Marzu 2007 |- |(225247) 2009 QY₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |} {| class="wikitable" |(226508) 2003 TJ₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(227144) 2005 PG₂ |4 ta' Awwissu 2005 |- |(227835) 2007 CM₅₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(228360) 2000 UA₃ |23 ta' Ottubru 2000 |- |(230690) 2003 UX₁₆ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(232543) 2003 SF₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(232786) 2004 QT₁₃ |17 ta' Awwissu 2004 |- |(233044) 2005 GF₃₃ |4 ta' April 2005 |- |(233644) 2008 OZ₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(233649) 2008 PJ₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(234634) 2002 CL₁₅ |8 ta' Frar 2002 |- |(235191) 2003 SG₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(236508) 2006 GO₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(236761) 2007 NN₄ |14 ta' Lulju 2007 |- |(236890) 2007 SY₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(237176) 2008 UX₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |- |(237509) 2000 RG₆₀ |8 ta' Settembru 2000 |- |(239383) 2007 SC₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239384) 2007 SZ₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239777) 2010 CW₈₂ |13 ta' Frar 2010 |- |(242234) 2003 SL₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(242932) 2006 QH₅₃ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(243065) 2007 GC₁ |9 ta' April 2007 |- |(243148) 2007 TN₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(244705) 2003 QN₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(244728) 2003 RU₅ |4 ta' Settembru 2003 |- |(245521) 2005 SG₁₁₃ |26 ta' Settembru 2005 |- |(246089) 2007 AA₁₂ |14 ta' Jannar 2007 |- |(246828) 2009 UF₅ |18 ta' Ottubru 2009 |- |(247757) 2003 PM₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(247761) 2003 QC₁₁ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(249616) 1999 TS₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(250300) 2003 QK₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(251311) 2006 YS₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(251312) 2006 YV₁₄ |23 ta' Diċembru 2006 |- |(251341) 2007 OO₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(256515) 2007 EV₁₆₅ |13 ta' Marzu 2007 |- |(256570) 2007 TH₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(259405) 2003 QQ₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(259917) 2004 EJ₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(263035) 2007 GF₄ |12 ta' April 2007 |- |(263790) 2008 PG₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(264022) 2009 QD₂ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(264034) 2009 QX₃₉ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(267764) 2003 QX₃₀ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(269256) 2008 QK₄₃ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(269379) 2009 OW₃ |21 ta' Lulju 2009 |- |(273476) 2006 YT₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(275009) 2009 UC₃ |17 ta' Ottubru 2009 |- |(276504) 2003 QW₆₇ |24 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(282121) 2001 DW₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(282895) 2007 GZ₂₄ |12 ta' April 2007 |- |(282933) 2007 PP₄₀ |6 ta' Awwissu 2007 |- |(283810) 2003 SU₁₈₂ |20 ta' Settembru 2003 |- |(284524) 2007 RH₁₂₀ |11 ta' Settembru 2007 |- |(284767) 2008 WL₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(287867) 2003 SV₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(291580) 2006 FZ₄₉ |29 ta' Marzu 2006 |- |(293153) 2006 YB₁₂ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(293602) 2007 JM₄₃ |13 ta' Mejju 2007 |- |(293641) 2007 ON₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(293943) 2007 TK₁₆ |8 ta' Ottubru 2007 |- |(296285) 2009 DD₇₃ |25 ta' Frar 2009 |- |(296524) 2009 OU₁ |19 ta' Lulju 2009 |- |(298364) 2003 QM₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(303154) 2004 EG₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(304080) 2006 GN₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(304187) 2006 QF₅₇ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(304793) 2007 OP₉ |24 ta' Lulju 2007 |- |(306681) 2000 US₁₃ |28 ta' Ottubru 2000 |- |(307166) 2002 EY₅ |11 ta' Marzu 2002 |- |(307600) 2003 QO₂₃ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(308854) 2006 RG₁₀₂ |1 ta' Settembru 2006 |- |(309204) 2007 GF₂₅ |12 ta' April 2007 |- |(309228) 2007 QM₁ |16 ta' Awwissu 2007 |} {| class="wikitable" |(311705) 2006 SB₁₉₈ |27 ta' Settembru 2006 |- |(311971) 2007 EF₃₉ |11 ta' Marzu 2007 |- |(312337) 2008 CQ₁₈₄ |11 ta' Frar 2008 |- |(313648) 2003 SW₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(321373) 2009 OK₈ |29 ta' Lulju 2009 |- |(328358) 2008 OE₃ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328360) 2008 OL₄ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328407) 2008 SH₆₁ |20 ta' Settembru 2008 |- |(328641) 2009 SG₂₁₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(328658) 2009 SR₂₅₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(330512) 2007 NO₄ |15 ta' Lulju 2007 |- |(330773) 2008 TR₃ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(330855) 2009 QH₁ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(332538) 2008 PJ₁₇ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(332691) 2009 QP₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(336406) 2008 UA₁₆₁ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(337325) 2001 DF |16 ta' Frar 2001 |- |(338512) 2003 QL₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(338598) 2003 SZ₁₆₅ |20 ta' Settembru 2003 |- |(340714) 2006 SQ₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(341630) 2007 VD₁₀ |1 ta' Novembru 2007 |- |(341832) 2008 CP₇₂ |9 ta' Frar 2008 |- |(341931) 2008 NH₃ |10 ta' Lulju 2008 |- |(342773) 2008 WM₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(343461) 2010 EG₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |} {| class="wikitable" |(347027) 2010 EJ₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(347038) 2010 EF₁₀₄ |7 ta' Marzu 2010 |- |(347080) 2010 GM₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(347958) 2003 QL₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(348096) 2003 XH₁₈ |14 ta' Diċembru 2003 |- |(352210) 2007 SB₁₂ |22 ta' Settembru 2007 |- |(352632) 2008 FJ₁₂₂ |30 ta' Marzu 2008 |- |(353286) 2010 GM₇₅ |8 ta' April 2010 |- |(355026) 2006 QE₁₆₉ |31 ta' Awwissu 2006 |- |(356203) 2009 QX₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(358174) 2006 SR₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(359170) 2009 CN₅ |13 ta' Frar 2009 |- |(362266) 2009 PN₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(362267) 2009 PO₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(363410) 2003 QW₂₈ |22 ta' Awwissu 2003 |- |(363411) 2003 QR₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(363506) 2003 UJ₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(365015) 2008 OY₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(365267) 2009 QG₁₁ |20 ta' Awwissu 2009 |- |(365309) 2009 SR₂₀ |21 ta' Settembru 2009 |- |(365598) 2010 TL₁₇₀ |12 ta' Ottubru 2010 |- |(366635) 2003 SG₁₂₂ |17 ta' Settembru 2003 |- |(366720) 2003 YL₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(367514) 2009 OQ₅ |24 ta' Lulju 2009 |- |(369226) 2008 UW₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |} {| class="wikitable" |(369273) 2009 QO₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(369282) 2009 QU₅₇ |27 ta' Awwissu 2009 |- |(370178) 2002 CO₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(371740) 2007 EL₁₇₁ |13 ta' Marzu 2007 |- |(371792) 2007 PP₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(372751) 2010 BZ₂ |19 ta' Jannar 2010 |- |(375113) 2007 TF₂₈₄ |11 ta' Settembru 2007 |- |(375300) 2008 PN₁₆ |28 ta' Lulju 2008 |- |(375301) 2008 PS₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(376052) 2010 EH₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(379098) 2008 YV₅ |21 ta' Diċembru 2008 |- |(380432) 2003 QP₇₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(381772) 2009 SK₃₂₆ |29 ta' Settembru 2009 |- |(382657) 2002 TD₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(383584) 2007 GD₁ |9 ta' April 2007 |- |(383856) 2008 PH₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(384109) 2008 WS₉₃ |26 ta' Novembru 2008 |- |(386790) 2010 EZ₆₉ |13 ta' Marzu 2010 |- |(392356) 2010 GN₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(395260) 2010 QA₆ |17 ta' Awwissu 2010 |- |(398112) 2009 TR₃₁ |15 ta' Ottubru 2009 |- |(400633) 2009 DD₁₃₁ |25 ta' Frar 2009 |- |(402024) 2003 SB₈₈ |17 ta' Settembru 2003 |- |(406245) 2007 DP₁₃ |16 ta' Frar 2007 |- |(406260) 2007 DS₁₁₆ |17 ta' Frar 2007 |} {| class="wikitable" |(406393) 2007 TQ₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(410136) 2007 HU₄ |17 ta' April 2007 |- |(414291) 2008 PF₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(414297) 2008 QY₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(417947) 2007 TJ₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(418217) 2008 CO₁₆₆ |10 ta' Frar 2008 |- |(418720) 2008 UT₈₇ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(419423) 2010 BA₃ |19 ta' Jannar 2010 |- |(428707) 2008 QZ₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(430633) 2003 QH₉₀ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(431406) 2007 GP₅₁ |13 ta' April 2007 |- |(435164) 2007 OQ₁ |18 ta' Lulju 2007 |- |(435548) 2008 QT₃ |24 ta' Awwissu 2008 |- |(438874) 2009 HY₇₁ |25 ta' April 2009 |- |(445370) 2010 PS₁₀ |7 ta' Awwissu 2010 |- |(457732) 2009 GT₃ |15 ta' April 2009 |- |(462821) 2010 RH₁₆₇ |2 ta' Settembru 2010 |- |(465421) 2008 PF |1 ta' Awwissu 2008 |- |(467509) 2007 CW₅₀ |13 ta' Frar 2007 |- |(467529) 2007 PU₃₀ |15 ta' Awwissu 2007 |- |(475889) 2007 DR₄ |16 ta' Frar 2007 |} == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Slovenja]] 7ld8viftrhv879avdld5jdxtvdeprcs 329170 329169 2026-04-08T14:16:13Z Trigcly 17859 added [[Category:Osservatorji]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329170 wikitext text/x-wiki L-'''Osservatorju ta'''' '''Črni Vrh''' (bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''Observatorij Črni Vrh'', il-kodiċi IAU: 106) huwa osservatorju [[Astronomija|astronomiku]] li jinsab fil-Punent tas-[[Slovenja]], qrib l-insedjament ta' Črni Vrh, ħdejn il-belt żgħira ta' [[Idrija]]. == Osservatorju == L-osservatorju attwali nbena fl-1985 u jinsab f'elevazzjoni ta' 730 [[metru]] (2,400 pied). Il-biċċa l-kbira tal-kostruzzjoni saret minn voluntiera. L-osservazzjonijiet astronomiċi regolari bdew fl-1975, f'osservatorju żgħir li kien mgħammar bi strumenti magħmulin domestikament u li kien stabbilit 4 kilometri mis-sit attwali. Dak iż-żmien ittieħdu l-ewwel immaġnijiet tal-[[kometa]] C/1975 V1. Is-sit ikun ferm 'il fuq mill-fruntiera tal-inverżjoni fil-biċċa l-kbira tax-xitwa, u dan jippermetti li jsiru osservazzjonijiet bla xkiel f'diversi ljieli suċċessivi b'temp bnazzi. L-osservatorju jopera programm ta' tfittxija tal-kometi u tal-[[Asterojde|asterojdi]] msejjaħ PIKA għall-akronimu Sloven (''projekt iskanja kometov in asteroidov,'' "proġett ta' tfittxija tal-kometi u tal-asterojdi"). Minn Marzu 2003, il-programm ġie operat fuq teleskopju Cichocki ġdid ta' 60 cm, b'f/3.3, mgħammar b'individwatur Finger Lake 1k × 1k CCD. Il-finanzjament tal-proġett tat-teleskopju ġie kopert parzjalment mill-Għotja Finanzjarja tas-Soċjetà Planetarja tal-Produtturi taż-Żraben tas-sena 2000 u tal-2010. L-għotja finanzjarja l-iktar reċenti saret għax-xiri tal-kamera li tibred malajr Apogee Alta U9000 CCD li żiedet is-sensittività tas-sistema tat-teħid tal-immaġnijiet, u b'hekk ippermettiet li jsiru skoperti ta' oġġetti saħansitra inqas jiddu. Il-kamera l-ġdida ilha operattiva minn Ottubru 2011. Il-Membri tad-Dipartiment tal-Fiżika, tal-Osservatorju Astronomiku u tal-Università ta' [[Ljubljana]], użaw is-sit għall-osservazzjonijiet bit-teleskopju S-C tagħhom ta' 36 ċentimetru (14-il pulzier) mill-1994 sal-2009. Fit-18 ta' Awwissu 2008, l-astronomu dilettant [[Stanislav Matičič]] skopra l-kometa C/2008 Q1 (Matičič), l-ewwel kometa li ġiet skoperta f'dan l-osservatorju u fis-Slovenja. Fis-16 ta' ta' April 2010, l-istudent [[Jan Vales]] skopra l-kometa perjodika ddeżinjata bħala P/2010 H2 (Vales) f'irruzzjoni qawwija. Ir-riċerkaturi tal-Istħarriġ tas-Sema ta' Catalina għarblu l-istess reġjun tas-sema 15-il siegħa qabel biss u ma lemħuhiex.<ref>{{Ċita web|url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/observatorij-crni-vrh-opazil-se-neodkrit-komet.html|titlu=Observatorij Črni Vrh opazil še neodkrit komet {{!}} 24ur.com|sit=www.24ur.com|lingwa=sl|data-aċċess=2026-04-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H12.html|titlu=MPEC 2010-H12 : COMET P/2010 H2|sit=www.minorplanetcenter.org|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Teleskopji == * It-Teleskopu tat-Teħid Awtomatiku tal-Immaġnijiet tal-Kometi ta' 19-il ċentimetru; * is-Sistema tat-Teħid tal-Immaġnijiet AIT ta' 36 ċentimetru (ma għadux jintuża); * it-Teleskopju Cichocki tal-Istħarriġ tas-Sema ta' 60 ċentimetru; * il-Kamera tas-Sema Kollu. == Tim tal-osservazzjoni == * Stanislav Matičič: hardware, teknoloġija; * Herman Mikuž: hardware, teknoloġija; * Jure Skvarč: software, żvilupp tal-elettronika; * Bojan Dintinjana: software; * Dusan Žgavec: disinn tal-hardware, teknoloġija; * Jure Zakrajsek: software; * Blaž Mikuž: elettronika; * Jan Vales: kuratur tal-arkivji tal-kameras tas-sema kollu. == Skoperti == Iċ-Ċentru tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] Minuri jakkredita għadd kbir ta' skoperti ta' pjaneti minuri direttament lill-Osservatorju ta' Črni Vrh.<ref>{{Ċita web|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|titlu=Minor Planet Discoverers|sit=www.minorplanetcenter.net|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> === Lista tal-pjaneti minuri li ġew skoperti === {| class="wikitable" |9674 Slovenija |23 ta' Awwissu 1998 |- |15071 Hallerstein |24 ta' Jannar 1999 |- |(16084) 1999 TY₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(16141) 1999 XT₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(18154) 2000 PA |1 ta' Awwissu 2000 |- |(19016) 2000 RY₇₈ |11 ta' Settembru 2000 |- |19612 Noordung |17 ta' Lulju 1999 |- |19633 Rusjan |13 ta' Settembru 1999 |- |(19781) 2000 QK₆₈ |26 ta' Awwissu 2000 |- |(21693) 1999 RT₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(22030) 1999 XU₁₂₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(22108) 2000 PD |1 ta' Awwissu 2000 |- |(24197) 1999 XP₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(24322) 2000 AM₄₃ |4 ta' Jannar 2000 |- |(25317) 1999 BL₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(27174) 1999 BB₂ |19 ta' Jannar 1999 |- |(27561) 2000 KJ₁ |24 ta' Mejju 2000 |- |(29740) 1999 BS₉ |19 ta' Jannar 1999 |- |(29742) 1999 BQ₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(30382) 2000 JB₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(30383) 2000 KZ₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(30420) 2000 LD₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(32083) 2000 KO |24 ta' Mejju 2000 |- |(32199) 2000 ON₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(32291) 2000 QP₈ |24 ta' Awwissu 2000 |} {| class="wikitable" |(32292) 2000 QR₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(32293) 2000 QT₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(33752) 1999 RM₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(33753) 1999 RW₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(33915) 2000 LA₁₅ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(34006) 2000 OQ₉ |31 ta' Lulju 2000 |- |(34078) 2000 PF |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34087) 2000 PA₇ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(34437) 2000 SF₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(34607) 2000 UD₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(36357) 2000 OQ₂ |28 ta' Lulju 2000 |- |(36459) 2000 QU₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(36460) 2000 QA₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36461) 2000 QC₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(36798) 2000 SA₄₃ |25 ta' Settembru 2000 |- |(36799) 2000 SG₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(38841) 2000 SH₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(40446) 1999 RN₃₆ |12 ta' Settembru 1999 |- |(40466) 1999 RU₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(40761) 1999 TT₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(40770) 1999 TV₁₈ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(42186) 2001 CH₃₂ |11 ta' Frar 2001 |- |(43191) 1999 YM₅ |29 ta' Diċembru 1999 |- |(44724) 1999 TU₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(45028) 1999 WD₉ |28 ta' Novembru 1999 |} {| class="wikitable" |(45590) 2000 CU₁₀₁ |14 ta' Frar 2000 |- |(45602) 2000 DX₁₇ |28 ta' Frar 2000 |- |(46016) 2001 CP₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(46018) 2001 DX₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(46021) 2001 DZ₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(47101) 1999 BP₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(48018) 2001 CB₃₆ |15 ta' Frar 2001 |- |(48020) 2001 DC |16 ta' Frar 2001 |- |(49475) 1999 BH₃ |19 ta' Jannar 1999 |- |(49679) 1999 TZ₇ |6 ta' Ottubru 1999 |- |(51625) 2001 HX₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(54321) 2000 JA₈₁ |15 ta' Mejju 2000 |- |(54468) 2000 OA₇ |29 ta' Lulju 2000 |- |(54469) 2000 OM₈ |30 ta' Lulju 2000 |- |(54687) 2001 DC₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(56297) 1999 RT₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(56677) 2000 LG₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(56690) 2000 LZ₁₄ |5 ta' Ġunju 2000 |- |(56746) 2000 OO₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(61060) 2000 LH₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(62028) 2000 RE₅₃ |1 ta' Settembru 2000 |- |(62072) 2000 RD₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(62073) 2000 RX₇₈ |10 ta' Settembru 2000 |- |(62747) 2000 UB₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(63375) 2001 HY₃₇ |29 ta' April 2001 |} {| class="wikitable" |(63376) 2001 HA₃₈ |29 ta' April 2001 |- |66667 Kambič |8 ta' Ottubru 1999 |- |(67547) 2000 SE₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(68726) 2002 EZ₅ |12 ta' Marzu 2002 |- |(70218) 1999 RY₄₂ |13 ta' Settembru 1999 |- |(70443) 1999 TV₉ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(70445) 1999 TR₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(71002) 1999 XO₃₇ |7 ta' Diċembru 1999 |- |(72420) 2001 CY₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(72429) 2001 CN₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(72445) 2001 DD |16 ta' Frar 2001 |- |(74432) 1999 BM₁₂ |24 ta' Jannar 1999 |- |(74628) 1999 RV₄₂ |12 ta' Settembru 1999 |- |(74821) 1999 TP₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(76770) 2000 KZ₄₃ |26 ta' Mejju 2000 |- |(77043) 2001 CQ₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(77050) 2001 DB |16 ta' Frar 2001 |- |(78901) 2003 ST₆₆ |19 ta' Settembru 2003 |- |(80597) 2000 AD₁₄₇ |6 ta' Jannar 2000 |- |(81870) 2000 LB₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(81907) 2000 NR₂ |5 ta' Lulju 2000 |- |(84356) 2002 TG₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84357) 2002 TH₈₂ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(84962) 2003 YM₉ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(84987) 2003 YK₈₃ |18 ta' Diċembru 2003 |} {| class="wikitable" |(85000) 2003 YA₁₂₅ |27 ta' Diċembru 2003 |- |(86051) 1999 QB₂ |22 ta' Awwissu 1999 |- |(86208) 1999 TD₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(87089) 2000 LF₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(87169) 2000 OP₂ |27 ta' Lulju 2000 |- |(87178) 2000 OZ₆ |28 ta' Lulju 2000 |- |(87318) 2000 QS₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(87319) 2000 QD₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(87646) 2000 RB₇₈ |8 ta' Settembru 2000 |- |(87718) 2000 SY₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(91599) 1999 TQ₁₃ |10 ta' Ottubru 1999 |- |(92441) 2000 KY₁ |26 ta' Mejju 2000 |- |(92996) 2000 RE₇₈ |9 ta' Settembru 2000 |- |(96878) 1999 TE₁₆ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(97854) 2000 QZ₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(97941) 2000 QW₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(98138) 2000 SW₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(98397) 2000 UC₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(98954) 2001 CJ₃₂ |12 ta' Frar 2001 |- |(98973) 2001 DB₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(99151) 2001 FP₁₂₈ |23 ta' Marzu 2001 |- |(99192) 2001 GD₄ |14 ta' April 2001 |- |(102222) 1999 TA₁₂ |8 ta' Ottubru 1999 |- |(102232) 1999 TX₁₈ |12 ta' Ottubru 1999 |- |(103290) 2000 AN₄₃ |5 ta' Jannar 2000 |} {| class="wikitable" |(105092) 2000 LC₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(105093) 2000 LE₁ |1 ta' Ġunju 2000 |- |(106544) 2000 WJ₆₈ |27 ta' Novembru 2000 |- |(106874) 2000 YD₃₃ |23 ta' Diċembru 2000 |- |(107290) 2001 CA |1 ta' Frar 2001 |- |(107385) 2001 CL₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(107408) 2001 DZ₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(107409) 2001 DS₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(107410) 2001 DV₇ |17 ta' Frar 2001 |- |(107433) 2001 DW₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(107434) 2001 DA₁₅ |17 ta' Frar 2001 |- |(107514) 2001 DW₅₃ |20 ta' Frar 2001 |- |(108229) 2001 HW₃₇ |29 ta' April 2001 |- |(108250) 2001 HH₄₆ |17 ta' April 2001 |- |(109564) 2001 QP₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(111565) 2002 AP₄ |8 ta' Jannar 2002 |- |(111829) 2002 EA₆ |12 ta' Marzu 2002 |- |(115055) 2003 RU₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(115350) 2003 SW₂₃₄ |25 ta' Settembru 2003 |- |(115450) 2003 TK₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(115517) 2003 UL₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115518) 2003 UM₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115519) 2003 UN₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(115520) 2003 UO₃₇ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(115554) 2003 UL₇₄ |16 ta' Ottubru 2003 |} {| class="wikitable" |(116256) 2003 YF₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(117407) 2005 AD₁₁ |1 ta' Jannar 2005 |- |(122163) 2000 KA₂ |27 ta' Mejju 2000 |- |(122193) 2000 LJ₁ |2 ta' Ġunju 2000 |- |(122210) 2000 NL₃ |7 ta' Lulju 2000 |- |(122274) 2000 PH₃ |1 ta' Awwissu 2000 |- |(122309) 2000 QV₈ |24 ta' Awwissu 2000 |- |(122726) 2000 SB₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122727) 2000 SD₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(122728) 2000 SJ₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(123086) 2000 SH₃₂₁ |28 ta' Settembru 2000 |- |(123864) 2001 DV₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(126439) 2002 CP₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(126781) 2002 EA₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(130491) 2000 QT₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(130624) 2000 SC₄₃ |26 ta' Settembru 2000 |- |(131180) 2001 CR₄₁ |15 ta' Frar 2001 |- |(133354) 2003 SX₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(133360) 2003 SH₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(133570) 2003 UK₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(133838) 2003 YH₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(138984) 2001 DY₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(138990) 2001 DV₁₄ |16 ta' Frar 2001 |- |(143878) 2003 YG₂₇ |16 ta' Diċembru 2003 |- |(145450) 2005 RM₃₁ |13 ta' Settembru 2005 |} {| class="wikitable" |(146102) 2000 QB₉ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(147538) 2004 EF₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(149003) 2002 AB₁ |4 ta' Jannar 2002 |- |(150499) 2000 QV₁₁₇ |29 ta' Awwissu 2000 |- |(151557) 2002 TM₇₄ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(153105) 2000 SZ₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(154604) 2003 QM₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(155689) 2000 LV₂ |4 ta' Ġunju 2000 |- |(155796) 2000 UQ₁₃ |24 ta' Ottubru 2000 |- |(156866) 2003 DB₁₅ |26 ta' Frar 2003 |- |(157884) 1999 RV₄₄ |14 ta' Settembru 1999 |- |(158176) 2001 QO₂₆₄ |26 ta' Awwissu 2001 |- |(161319) 2003 QJ₂₈ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(161377) 2003 SX₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(161389) 2003 UL₇₈ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(163190) 2002 EV₇ |12 ta' Marzu 2002 |- |(163192) 2002 EB₁₁ |13 ta' Marzu 2002 |- |(163775) 2003 QR₈ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(163883) 2003 ST₁₇₇ |18 ta' Settembru 2003 |- |(163923) 2003 SW₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(164281) 2004 XF₇₁ |11 ta' Diċembru 2004 |- |(168268) 2007 PQ₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(168553) 1999 WF₉ |29 ta' Novembru 1999 |- |(168554) 1999 WS₁₃ |30 ta' Novembru 1999 |- |(168723) 2000 OR₉ |31 ta' Lulju 2000 |} {| class="wikitable" |(170209) 2003 PN₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(170236) 2003 QP₂₄ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170238) 2003 QS₂₇ |21 ta' Awwissu 2003 |- |(170286) 2003 RT₆ |3 ta' Settembru 2003 |- |(170405) 2003 UK₄ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(170648) 2003 YA₁₁₄ |24 ta' Diċembru 2003 |- |(170874) 2004 HS₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(171117) 2005 GF₁ |1 ta' April 2005 |- |(171814) 2001 DS₁₀₃ |16 ta' Frar 2001 |- |(173084) 2007 PO₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(175623) 2006 YR₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(176109) 2001 DA₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(177194) 2003 UZ₁₆ |17 ta' Ottubru 2003 |- |(178789) 2001 DE |16 ta' Frar 2001 |- |(179416) 2002 AP₁₄ |9 ta' Jannar 2002 |- |(180322) 2003 YK₂ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(180554) 2004 EH₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(182140) 2000 SX₄₂ |25 ta' Settembru 2000 |- |(182235) 2001 DY₁₄ |17 ta' Frar 2001 |- |(186474) 2002 TN₅₈ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186484) 2002 TE₁₀₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(186727) 2004 CR |9 ta' Frar 2004 |- |(189470) 1999 TB₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(192685) 1999 TA₈ |7 ta' Ottubru 1999 |- |(193659) 2001 DX₅₃ |20 ta' Frar 2001 |} {| class="wikitable" |(195008) 2002 CQ₁₂ |5 ta' Frar 2002 |- |(196681) 2003 SZ₆₃ |17 ta' Settembru 2003 |- |(196710) 2003 SH₉₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(197396) 2003 YK₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(197451) 2003 YW₁₁₄ |25 ta' Diċembru 2003 |- |(199809) 2007 CE₆₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(200057) 2008 PT₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(201592) 2003 SE₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(202852) 2008 TH₉₂ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(203199) 2001 DT₇ |16 ta' Frar 2001 |- |(206372) 2003 QO₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(207756) 2007 SX₁₁ |20 ta' Settembru 2007 |- |(209159) 2003 UF₅₀ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(210323) 2007 TW₂₄₁ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(213250) 2001 CX₃₅ |14 ta' Frar 2001 |- |(213468) 2002 EU₈ |12 ta' Marzu 2002 |- |(213859) 2003 SG₁₂₇ |19 ta' Settembru 2003 |- |(215777) 2004 HR₃₇ |21 ta' April 2004 |- |(216442) 2009 FG₄ |18 ta' Marzu 2009 |- |(217756) 2000 QW₈ |25 ta' Awwissu 2000 |- |(218986) 2008 GN₁₁₂ |5 ta' April 2008 |- |(221935) 2009 QF₂ |17 ta' Awwissu 2009 |- |(223481) 2003 YM₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(225012) 2007 EP₁₈₄ |12 ta' Marzu 2007 |- |(225247) 2009 QY₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |} {| class="wikitable" |(226508) 2003 TJ₁₀ |15 ta' Ottubru 2003 |- |(227144) 2005 PG₂ |4 ta' Awwissu 2005 |- |(227835) 2007 CM₅₁ |14 ta' Frar 2007 |- |(228360) 2000 UA₃ |23 ta' Ottubru 2000 |- |(230690) 2003 UX₁₆ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(232543) 2003 SF₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(232786) 2004 QT₁₃ |17 ta' Awwissu 2004 |- |(233044) 2005 GF₃₃ |4 ta' April 2005 |- |(233644) 2008 OZ₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(233649) 2008 PJ₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(234634) 2002 CL₁₅ |8 ta' Frar 2002 |- |(235191) 2003 SG₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(236508) 2006 GO₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(236761) 2007 NN₄ |14 ta' Lulju 2007 |- |(236890) 2007 SY₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(237176) 2008 UX₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |- |(237509) 2000 RG₆₀ |8 ta' Settembru 2000 |- |(239383) 2007 SC₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239384) 2007 SZ₁₁ |22 ta' Settembru 2007 |- |(239777) 2010 CW₈₂ |13 ta' Frar 2010 |- |(242234) 2003 SL₁₂₉ |20 ta' Settembru 2003 |- |(242932) 2006 QH₅₃ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(243065) 2007 GC₁ |9 ta' April 2007 |- |(243148) 2007 TN₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(244705) 2003 QN₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(244728) 2003 RU₅ |4 ta' Settembru 2003 |- |(245521) 2005 SG₁₁₃ |26 ta' Settembru 2005 |- |(246089) 2007 AA₁₂ |14 ta' Jannar 2007 |- |(246828) 2009 UF₅ |18 ta' Ottubru 2009 |- |(247757) 2003 PM₈ |3 ta' Awwissu 2003 |- |(247761) 2003 QC₁₁ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(249616) 1999 TS₁₃ |11 ta' Ottubru 1999 |- |(250300) 2003 QK₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(251311) 2006 YS₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(251312) 2006 YV₁₄ |23 ta' Diċembru 2006 |- |(251341) 2007 OO₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(256515) 2007 EV₁₆₅ |13 ta' Marzu 2007 |- |(256570) 2007 TH₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(259405) 2003 QQ₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(259917) 2004 EJ₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(263035) 2007 GF₄ |12 ta' April 2007 |- |(263790) 2008 PG₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(264022) 2009 QD₂ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(264034) 2009 QX₃₉ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(267764) 2003 QX₃₀ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(269256) 2008 QK₄₃ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(269379) 2009 OW₃ |21 ta' Lulju 2009 |- |(273476) 2006 YT₁₄ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(275009) 2009 UC₃ |17 ta' Ottubru 2009 |- |(276504) 2003 QW₆₇ |24 ta' Awwissu 2003 |} {| class="wikitable" |(282121) 2001 DW₆ |16 ta' Frar 2001 |- |(282895) 2007 GZ₂₄ |12 ta' April 2007 |- |(282933) 2007 PP₄₀ |6 ta' Awwissu 2007 |- |(283810) 2003 SU₁₈₂ |20 ta' Settembru 2003 |- |(284524) 2007 RH₁₂₀ |11 ta' Settembru 2007 |- |(284767) 2008 WL₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(287867) 2003 SV₂₉₂ |26 ta' Settembru 2003 |- |(291580) 2006 FZ₄₉ |29 ta' Marzu 2006 |- |(293153) 2006 YB₁₂ |22 ta' Diċembru 2006 |- |(293602) 2007 JM₄₃ |13 ta' Mejju 2007 |- |(293641) 2007 ON₉ |23 ta' Lulju 2007 |- |(293943) 2007 TK₁₆ |8 ta' Ottubru 2007 |- |(296285) 2009 DD₇₃ |25 ta' Frar 2009 |- |(296524) 2009 OU₁ |19 ta' Lulju 2009 |- |(298364) 2003 QM₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(303154) 2004 EG₂₄ |15 ta' Marzu 2004 |- |(304080) 2006 GN₃₈ |4 ta' April 2006 |- |(304187) 2006 QF₅₇ |23 ta' Awwissu 2006 |- |(304793) 2007 OP₉ |24 ta' Lulju 2007 |- |(306681) 2000 US₁₃ |28 ta' Ottubru 2000 |- |(307166) 2002 EY₅ |11 ta' Marzu 2002 |- |(307600) 2003 QO₂₃ |20 ta' Awwissu 2003 |- |(308854) 2006 RG₁₀₂ |1 ta' Settembru 2006 |- |(309204) 2007 GF₂₅ |12 ta' April 2007 |- |(309228) 2007 QM₁ |16 ta' Awwissu 2007 |} {| class="wikitable" |(311705) 2006 SB₁₉₈ |27 ta' Settembru 2006 |- |(311971) 2007 EF₃₉ |11 ta' Marzu 2007 |- |(312337) 2008 CQ₁₈₄ |11 ta' Frar 2008 |- |(313648) 2003 SW₁₂₄ |18 ta' Settembru 2003 |- |(321373) 2009 OK₈ |29 ta' Lulju 2009 |- |(328358) 2008 OE₃ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328360) 2008 OL₄ |28 ta' Lulju 2008 |- |(328407) 2008 SH₆₁ |20 ta' Settembru 2008 |- |(328641) 2009 SG₂₁₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(328658) 2009 SR₂₅₅ |23 ta' Settembru 2009 |- |(330512) 2007 NO₄ |15 ta' Lulju 2007 |- |(330773) 2008 TR₃ |4 ta' Ottubru 2008 |- |(330855) 2009 QH₁ |16 ta' Awwissu 2009 |- |(332538) 2008 PJ₁₇ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(332691) 2009 QP₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(336406) 2008 UA₁₆₁ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(337325) 2001 DF |16 ta' Frar 2001 |- |(338512) 2003 QL₂₉ |23 ta' Awwissu 2003 |- |(338598) 2003 SZ₁₆₅ |20 ta' Settembru 2003 |- |(340714) 2006 SQ₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(341630) 2007 VD₁₀ |1 ta' Novembru 2007 |- |(341832) 2008 CP₇₂ |9 ta' Frar 2008 |- |(341931) 2008 NH₃ |10 ta' Lulju 2008 |- |(342773) 2008 WM₁₀₁ |27 ta' Novembru 2008 |- |(343461) 2010 EG₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |} {| class="wikitable" |(347027) 2010 EJ₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(347038) 2010 EF₁₀₄ |7 ta' Marzu 2010 |- |(347080) 2010 GM₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(347958) 2003 QL₈₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(348096) 2003 XH₁₈ |14 ta' Diċembru 2003 |- |(352210) 2007 SB₁₂ |22 ta' Settembru 2007 |- |(352632) 2008 FJ₁₂₂ |30 ta' Marzu 2008 |- |(353286) 2010 GM₇₅ |8 ta' April 2010 |- |(355026) 2006 QE₁₆₉ |31 ta' Awwissu 2006 |- |(356203) 2009 QX₃₂ |24 ta' Awwissu 2009 |- |(358174) 2006 SR₅₇ |20 ta' Settembru 2006 |- |(359170) 2009 CN₅ |13 ta' Frar 2009 |- |(362266) 2009 PN₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(362267) 2009 PO₅ |15 ta' Awwissu 2009 |- |(363410) 2003 QW₂₈ |22 ta' Awwissu 2003 |- |(363411) 2003 QR₄₆ |24 ta' Awwissu 2003 |- |(363506) 2003 UJ₃₇ |16 ta' Ottubru 2003 |- |(365015) 2008 OY₆ |29 ta' Lulju 2008 |- |(365267) 2009 QG₁₁ |20 ta' Awwissu 2009 |- |(365309) 2009 SR₂₀ |21 ta' Settembru 2009 |- |(365598) 2010 TL₁₇₀ |12 ta' Ottubru 2010 |- |(366635) 2003 SG₁₂₂ |17 ta' Settembru 2003 |- |(366720) 2003 YL₂₇ |17 ta' Diċembru 2003 |- |(367514) 2009 OQ₅ |24 ta' Lulju 2009 |- |(369226) 2008 UW₁₆₀ |23 ta' Ottubru 2008 |} {| class="wikitable" |(369273) 2009 QO₇ |18 ta' Awwissu 2009 |- |(369282) 2009 QU₅₇ |27 ta' Awwissu 2009 |- |(370178) 2002 CO₁₂ |4 ta' Frar 2002 |- |(371740) 2007 EL₁₇₁ |13 ta' Marzu 2007 |- |(371792) 2007 PP₁ |5 ta' Awwissu 2007 |- |(372751) 2010 BZ₂ |19 ta' Jannar 2010 |- |(375113) 2007 TF₂₈₄ |11 ta' Settembru 2007 |- |(375300) 2008 PN₁₆ |28 ta' Lulju 2008 |- |(375301) 2008 PS₁₆ |11 ta' Awwissu 2008 |- |(376052) 2010 EH₄₄ |13 ta' Marzu 2010 |- |(379098) 2008 YV₅ |21 ta' Diċembru 2008 |- |(380432) 2003 QP₇₉ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(381772) 2009 SK₃₂₆ |29 ta' Settembru 2009 |- |(382657) 2002 TD₉ |1 ta' Ottubru 2002 |- |(383584) 2007 GD₁ |9 ta' April 2007 |- |(383856) 2008 PH₁₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(384109) 2008 WS₉₃ |26 ta' Novembru 2008 |- |(386790) 2010 EZ₆₉ |13 ta' Marzu 2010 |- |(392356) 2010 GN₃₂ |8 ta' April 2010 |- |(395260) 2010 QA₆ |17 ta' Awwissu 2010 |- |(398112) 2009 TR₃₁ |15 ta' Ottubru 2009 |- |(400633) 2009 DD₁₃₁ |25 ta' Frar 2009 |- |(402024) 2003 SB₈₈ |17 ta' Settembru 2003 |- |(406245) 2007 DP₁₃ |16 ta' Frar 2007 |- |(406260) 2007 DS₁₁₆ |17 ta' Frar 2007 |} {| class="wikitable" |(406393) 2007 TQ₁₉ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(410136) 2007 HU₄ |17 ta' April 2007 |- |(414291) 2008 PF₂₂ |10 ta' Awwissu 2008 |- |(414297) 2008 QY₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(417947) 2007 TJ₁₆ |7 ta' Ottubru 2007 |- |(418217) 2008 CO₁₆₆ |10 ta' Frar 2008 |- |(418720) 2008 UT₈₇ |24 ta' Ottubru 2008 |- |(419423) 2010 BA₃ |19 ta' Jannar 2010 |- |(428707) 2008 QZ₄₅ |26 ta' Awwissu 2008 |- |(430633) 2003 QH₉₀ |26 ta' Awwissu 2003 |- |(431406) 2007 GP₅₁ |13 ta' April 2007 |- |(435164) 2007 OQ₁ |18 ta' Lulju 2007 |- |(435548) 2008 QT₃ |24 ta' Awwissu 2008 |- |(438874) 2009 HY₇₁ |25 ta' April 2009 |- |(445370) 2010 PS₁₀ |7 ta' Awwissu 2010 |- |(457732) 2009 GT₃ |15 ta' April 2009 |- |(462821) 2010 RH₁₆₇ |2 ta' Settembru 2010 |- |(465421) 2008 PF |1 ta' Awwissu 2008 |- |(467509) 2007 CW₅₀ |13 ta' Frar 2007 |- |(467529) 2007 PU₃₀ |15 ta' Awwissu 2007 |- |(475889) 2007 DR₄ |16 ta' Frar 2007 |} == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Slovenja]] [[Kategorija:Osservatorji]] adwg354ts1ewa13d3mrgevr3oghh3st 14 34316 329171 2026-04-08T14:21:21Z Trigcly 17859 Paġna ġdida: [[Kategorija:Astronomija]] 329171 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Astronomija]] b5kyzm1v6tvnvwrl6vwkdcmpl1fisut 329180 329171 2026-04-08T16:39:58Z ToniSant 4257 added [[Category:Bini]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329180 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Bini]] 4ii8a8wyv5blbg8s0kc4uzt9tc6wdtd 329188 329180 2026-04-08T16:52:26Z ToniSant 4257 +kataktar 329188 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Bini]] {{Kataktar}} 2rqrjev3jbdisyru6wcd79sn6rlppca 1 34317 329176 2026-04-08T14:26:40Z Trigcly 17859 mudellCEE 329176 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Slovenja}} 0ozbghtld7yvmzszj3gixk3pbo2274a 14 34318 329179 2026-04-08T16:38:16Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329179 wikitext text/x-wiki [[Category:Wikimedia CEE Spring 2026]] c3r32j8c0a9meoqhy4xxfzizp61a341 14 34319 329181 2026-04-08T16:43:20Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329181 wikitext text/x-wiki [[Category:Wikimedia CEE Spring 2026]] c3r32j8c0a9meoqhy4xxfzizp61a341 14 34320 329182 2026-04-08T16:49:19Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329182 wikitext text/x-wiki [[Category:Wikimedia CEE Spring 2026]] c3r32j8c0a9meoqhy4xxfzizp61a341 14 34321 329187 2026-04-08T16:51:45Z ToniSant 4257 k 329187 wikitext text/x-wiki [[Category:Wikimedia CEE Spring 2026]] c3r32j8c0a9meoqhy4xxfzizp61a341 0 34322 329200 2026-04-08T22:48:34Z 2partyrock1975 27725 Paġna ġdida: {{Infobox bijografija}} '''Stefan Kendal Gordy''' (twieled fit-3 ta' Settembru 1975), magħruf aħjar bl-isem tal-palk tiegħu '''Redfoo''', huwa [[kantant]], rapper, DJ, u produttur tad-diski mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fis-sena 2006, huwa fforma d-dwett pop u taż-żfin [[LMFAO]] flimkien man-neputi tiegħu, [[SkyBlu]] (Skyler Austen Gordy). Huma ħarġu żewġ albums qabel ma nfirdu fis-sena 2012 biex ikomplu l-karrieri tagħhom bħala solisti. Huwa l-iżgħar ib... 329200 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Stefan Kendal Gordy''' (twieled fit-3 ta' Settembru 1975), magħruf aħjar bl-isem tal-palk tiegħu '''Redfoo''', huwa [[kantant]], rapper, DJ, u produttur tad-diski mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Fis-sena 2006, huwa fforma d-dwett pop u taż-żfin [[LMFAO]] flimkien man-neputi tiegħu, [[SkyBlu]] (Skyler Austen Gordy). Huma ħarġu żewġ albums qabel ma nfirdu fis-sena 2012 biex ikomplu l-karrieri tagħhom bħala solisti. Huwa l-iżgħar iben tal-fundatur ta' Motown Records, [[Berry Gordy]]. == Karriera == Il-karriera mużikali tiegħu ma' LMFAO laħqet l-aqwa tagħha bl-album ''Sorry for Party Rocking'' (2011). F'dik is-sena stess, eżattament fit-30 ta' Ġunju 2011, Redfoo u SkyBlu kienu l-artisti ewlenin fl-ispettaklu annwali Isle of MTV ġewwa l-Fosos tal-Furjana, f'[[Malta]], quddiem udjenza kbira ħafna. L-iktar kanzunetti ta' suċċess tagħhom jinkludu "Party Rock Anthem" u "Sexy and I Know It". Bħala solista, Redfoo ħareġ l-ewwel kanzunetta tiegħu "Bring Out the Bottles" fl-2012. L-ikbar suċċessi tiegħu bħala solista kienu "Let's Get Ridiculous" (2013) u "New Thang" (2014). Fl-2013, huwa kien ġurija fil-programm televiżiv Amerikan u Awstraljan ''The X Factor''. Fl-2016, huwa ħareġ l-album tiegħu bħala solista intitolat ''Party Rock Mansion''. == Diskografija ewlenija == === Albums === * ''Balance Beam'' (1997) * ''[[Party Rock]]'' (2009) (ma' LMFAO) * ''[[Sorry for Party Rocking]]'' (2011) (ma' LMFAO) * ''[[Party Rock Mansion]]'' (2016) == Films == * ''Potheads: The Movie'' (2006) * ''Last Vegas'' (2013) * ''Alvin and the Chipmunks: The Road Chip'' (2015) * ''Deported'' (2020) [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] 29ckog04llsxipayp8phhp1rx2rtjnl 0 34323 329202 2026-04-09T05:47:23Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329202 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg|daqsminuri|Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.]] Il-'''kaċċa bl-ajkli''' hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u [[Turkija|Torok]] tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-[[Każakistan|Każaki]] u mill-[[Kirgiżistan|Kirgiżi]] fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-[[Mongolja]], u f'[[Xinjiang]], iċ-[[Ċina]]. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-priża oħra.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-09-16|titlu=Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project|url=http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == [[Terminoloġija]] == [[Stampa:Golden Eagle Festival Mongolia 5.jpg|daqsminuri|Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.]] Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli. Bil-Każak, kemm ''qusbegi'' kif ukoll ''sayatshy'' jirreferu għall-falkunieri inġenerali. ''Qusbegi'' ġejja mill-[[Kelma|kelmiet]] ''qus'' ("għasfur") u ''bek'' ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, ''kush begi'' kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). ''The Encyclopaedia of Islam''. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.</ref> ''Sayatshy'' ġejja mill-kelma ''sayat'' ("falkunerija") u s-suffiss ''-shy'', li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi ''bürkitshi'', minn ''bürkit'' ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija ''qarshyghashy'', minn ''qarshygha'' ("sparvier tal-ħamiem"). Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija ''münüshkör''. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ ''bürkütchü'', minn ''bürküt'' ("ajkla rjali"). == [[Storja]] == [[Stampa:Hunting with Golden Eagles.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.]] === Güktürk === [[Stampa:MongolHuntersSong.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-[[Żiemel|żwiemel]], is-seklu 10.]] Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Gibb, Sir H. A. R. (1954). ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill Archive.</ref> === Kitani === Fid-936-945 [[WK|W.K]]., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem [[lingwa]] Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.<ref>The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.</ref> Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-[[dinastija Song]].<ref>China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.</ref> Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-[[kultura]] Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.<ref>5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.</ref> Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.<ref>Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.</ref> === Nomadi Kirgiżi === Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben [[Genghis Khan]], Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.<ref>Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.</ref> L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-[[Asja]] Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|titlu=- Ancient Falconry|kunjom=Administrator|sit=www.firstscience.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> === Każaki fil-Mongolja === [[Stampa:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|daqsminuri|Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.]] Matul il-perjodu [[Komuniżmu|Komunista]] fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Kazakhstan Maps & Facts|url=https://www.worldatlas.com/maps/kazakhstan|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.<ref>{{Ċita web|url=http://matadornetwork.com/trips/photo-essay-hanging-with-eaglehunters-in-western-mongolia/|titlu=Hanging with eaglehunters in western Mongolia {{!}} Matador Network|sit=matadornetwork.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-[[Liebru|liebri]] matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' [[lewn]] id-deheb fil-borra [[Abjad|bajda]]. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|titlu=DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA|sit=www.mongoliatourism.gov.mn|data-aċċess=2026-04-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02|titlu=International Journal of Intangible Heritage|sit=International Journal of Intangible Heritage|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja. == Referenzi == 45jr222i7jc9v7qdmu6wcx44rxuraqv 329203 329202 2026-04-09T05:48:38Z Trigcly 17859 added [[Category:Tradizzjonijiet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329203 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg|daqsminuri|Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.]] Il-'''kaċċa bl-ajkli''' hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u [[Turkija|Torok]] tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-[[Każakistan|Każaki]] u mill-[[Kirgiżistan|Kirgiżi]] fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-[[Mongolja]], u f'[[Xinjiang]], iċ-[[Ċina]]. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-priża oħra.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-09-16|titlu=Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project|url=http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == [[Terminoloġija]] == [[Stampa:Golden Eagle Festival Mongolia 5.jpg|daqsminuri|Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.]] Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli. Bil-Każak, kemm ''qusbegi'' kif ukoll ''sayatshy'' jirreferu għall-falkunieri inġenerali. ''Qusbegi'' ġejja mill-[[Kelma|kelmiet]] ''qus'' ("għasfur") u ''bek'' ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, ''kush begi'' kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). ''The Encyclopaedia of Islam''. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.</ref> ''Sayatshy'' ġejja mill-kelma ''sayat'' ("falkunerija") u s-suffiss ''-shy'', li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi ''bürkitshi'', minn ''bürkit'' ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija ''qarshyghashy'', minn ''qarshygha'' ("sparvier tal-ħamiem"). Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija ''münüshkör''. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ ''bürkütchü'', minn ''bürküt'' ("ajkla rjali"). == [[Storja]] == [[Stampa:Hunting with Golden Eagles.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.]] === Güktürk === [[Stampa:MongolHuntersSong.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-[[Żiemel|żwiemel]], is-seklu 10.]] Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Gibb, Sir H. A. R. (1954). ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill Archive.</ref> === Kitani === Fid-936-945 [[WK|W.K]]., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem [[lingwa]] Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.<ref>The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.</ref> Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-[[dinastija Song]].<ref>China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.</ref> Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-[[kultura]] Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.<ref>5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.</ref> Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.<ref>Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.</ref> === Nomadi Kirgiżi === Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben [[Genghis Khan]], Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.<ref>Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.</ref> L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-[[Asja]] Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|titlu=- Ancient Falconry|kunjom=Administrator|sit=www.firstscience.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> === Każaki fil-Mongolja === [[Stampa:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|daqsminuri|Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.]] Matul il-perjodu [[Komuniżmu|Komunista]] fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Kazakhstan Maps & Facts|url=https://www.worldatlas.com/maps/kazakhstan|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.<ref>{{Ċita web|url=http://matadornetwork.com/trips/photo-essay-hanging-with-eaglehunters-in-western-mongolia/|titlu=Hanging with eaglehunters in western Mongolia {{!}} Matador Network|sit=matadornetwork.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-[[Liebru|liebri]] matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' [[lewn]] id-deheb fil-borra [[Abjad|bajda]]. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|titlu=DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA|sit=www.mongoliatourism.gov.mn|data-aċċess=2026-04-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02|titlu=International Journal of Intangible Heritage|sit=International Journal of Intangible Heritage|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja. == Referenzi == [[Kategorija:Tradizzjonijiet]] tw2e5wrbzglrs79krrcp4sk1u0gus7j 329204 329203 2026-04-09T05:48:44Z Trigcly 17859 added [[Category:Każakistan]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329204 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg|daqsminuri|Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.]] Il-'''kaċċa bl-ajkli''' hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u [[Turkija|Torok]] tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-[[Każakistan|Każaki]] u mill-[[Kirgiżistan|Kirgiżi]] fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-[[Mongolja]], u f'[[Xinjiang]], iċ-[[Ċina]]. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-priża oħra.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-09-16|titlu=Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project|url=http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == [[Terminoloġija]] == [[Stampa:Golden Eagle Festival Mongolia 5.jpg|daqsminuri|Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.]] Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli. Bil-Każak, kemm ''qusbegi'' kif ukoll ''sayatshy'' jirreferu għall-falkunieri inġenerali. ''Qusbegi'' ġejja mill-[[Kelma|kelmiet]] ''qus'' ("għasfur") u ''bek'' ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, ''kush begi'' kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). ''The Encyclopaedia of Islam''. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.</ref> ''Sayatshy'' ġejja mill-kelma ''sayat'' ("falkunerija") u s-suffiss ''-shy'', li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi ''bürkitshi'', minn ''bürkit'' ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija ''qarshyghashy'', minn ''qarshygha'' ("sparvier tal-ħamiem"). Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija ''münüshkör''. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ ''bürkütchü'', minn ''bürküt'' ("ajkla rjali"). == [[Storja]] == [[Stampa:Hunting with Golden Eagles.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.]] === Güktürk === [[Stampa:MongolHuntersSong.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-[[Żiemel|żwiemel]], is-seklu 10.]] Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Gibb, Sir H. A. R. (1954). ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill Archive.</ref> === Kitani === Fid-936-945 [[WK|W.K]]., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem [[lingwa]] Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.<ref>The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.</ref> Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-[[dinastija Song]].<ref>China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.</ref> Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-[[kultura]] Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.<ref>5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.</ref> Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.<ref>Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.</ref> === Nomadi Kirgiżi === Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben [[Genghis Khan]], Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.<ref>Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.</ref> L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-[[Asja]] Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|titlu=- Ancient Falconry|kunjom=Administrator|sit=www.firstscience.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> === Każaki fil-Mongolja === [[Stampa:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|daqsminuri|Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.]] Matul il-perjodu [[Komuniżmu|Komunista]] fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Kazakhstan Maps & Facts|url=https://www.worldatlas.com/maps/kazakhstan|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.<ref>{{Ċita web|url=http://matadornetwork.com/trips/photo-essay-hanging-with-eaglehunters-in-western-mongolia/|titlu=Hanging with eaglehunters in western Mongolia {{!}} Matador Network|sit=matadornetwork.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-[[Liebru|liebri]] matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' [[lewn]] id-deheb fil-borra [[Abjad|bajda]]. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|titlu=DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA|sit=www.mongoliatourism.gov.mn|data-aċċess=2026-04-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02|titlu=International Journal of Intangible Heritage|sit=International Journal of Intangible Heritage|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja. == Referenzi == [[Kategorija:Tradizzjonijiet]] [[Kategorija:Każakistan]] 2ecj0xed6ps46ttk8fb8l8o2drmzdg7 329205 329204 2026-04-09T05:48:51Z Trigcly 17859 added [[Category:Kirġiżistan]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329205 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg|daqsminuri|Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.]] Il-'''kaċċa bl-ajkli''' hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u [[Turkija|Torok]] tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-[[Każakistan|Każaki]] u mill-[[Kirgiżistan|Kirgiżi]] fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-[[Mongolja]], u f'[[Xinjiang]], iċ-[[Ċina]]. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-priża oħra.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-09-16|titlu=Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project|url=http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == [[Terminoloġija]] == [[Stampa:Golden Eagle Festival Mongolia 5.jpg|daqsminuri|Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.]] Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli. Bil-Każak, kemm ''qusbegi'' kif ukoll ''sayatshy'' jirreferu għall-falkunieri inġenerali. ''Qusbegi'' ġejja mill-[[Kelma|kelmiet]] ''qus'' ("għasfur") u ''bek'' ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, ''kush begi'' kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). ''The Encyclopaedia of Islam''. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.</ref> ''Sayatshy'' ġejja mill-kelma ''sayat'' ("falkunerija") u s-suffiss ''-shy'', li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi ''bürkitshi'', minn ''bürkit'' ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija ''qarshyghashy'', minn ''qarshygha'' ("sparvier tal-ħamiem"). Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija ''münüshkör''. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ ''bürkütchü'', minn ''bürküt'' ("ajkla rjali"). == [[Storja]] == [[Stampa:Hunting with Golden Eagles.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.]] === Güktürk === [[Stampa:MongolHuntersSong.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-[[Żiemel|żwiemel]], is-seklu 10.]] Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Gibb, Sir H. A. R. (1954). ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill Archive.</ref> === Kitani === Fid-936-945 [[WK|W.K]]., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem [[lingwa]] Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.<ref>The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.</ref> Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-[[dinastija Song]].<ref>China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.</ref> Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-[[kultura]] Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.<ref>5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.</ref> Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.<ref>Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.</ref> === Nomadi Kirgiżi === Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben [[Genghis Khan]], Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.<ref>Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.</ref> L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-[[Asja]] Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|titlu=- Ancient Falconry|kunjom=Administrator|sit=www.firstscience.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> === Każaki fil-Mongolja === [[Stampa:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|daqsminuri|Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.]] Matul il-perjodu [[Komuniżmu|Komunista]] fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Kazakhstan Maps & Facts|url=https://www.worldatlas.com/maps/kazakhstan|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.<ref>{{Ċita web|url=http://matadornetwork.com/trips/photo-essay-hanging-with-eaglehunters-in-western-mongolia/|titlu=Hanging with eaglehunters in western Mongolia {{!}} Matador Network|sit=matadornetwork.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-[[Liebru|liebri]] matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' [[lewn]] id-deheb fil-borra [[Abjad|bajda]]. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|titlu=DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA|sit=www.mongoliatourism.gov.mn|data-aċċess=2026-04-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02|titlu=International Journal of Intangible Heritage|sit=International Journal of Intangible Heritage|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja. == Referenzi == [[Kategorija:Tradizzjonijiet]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Kirġiżistan]] p418pzsapdqsmrih7ws5aac5n7p9vk9 1 34324 329208 2026-04-09T05:51:07Z Trigcly 17859 mudellCEE 329208 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Każakistan}} 52v08r27kqbogks0h8c19jul467oqrs 0 34325 329209 2026-04-09T06:14:01Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox, kwotazzjonijiet u ħoloq 329209 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == fnydv1sl5qzchx5tq098mggldyg9kox 329210 329209 2026-04-09T06:14:36Z Trigcly 17859 added [[Category:Atturi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329210 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Atturi]] ry990nwwdt8hpmcknahhcy2wie7g0jl 329211 329210 2026-04-09T06:14:44Z Trigcly 17859 added [[Category:Greċja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329211 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Greċja]] sli93splpsqq40rzldeiqrdkcu1fg81 329212 329211 2026-04-09T06:14:56Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1929]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329212 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Greċja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1929]] 3i1ih1h4sw3hblcyeqrl1kdk4d4wwvh 329213 329212 2026-04-09T06:15:06Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-2025]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329213 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Greċja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1929]] [[Kategorija:Mietu fl-2025]] 1iaofavquzzduseqdgv39nsaec1aspw 329214 329213 2026-04-09T06:16:03Z Trigcly 17859 defaultsort 329214 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kyriakou, Anna}} [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Greċja]] [[Kategorija:Twieldu fl-1929]] [[Kategorija:Mietu fl-2025]] bwcedyisfol6gdmk4nf6jh7f2wp4v4c 1 34326 329217 2026-04-09T06:17:59Z Trigcly 17859 mudellCEE 329217 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Greċja}} 8iax7w8tiic6wistqxfpeit6frdwmxs 0 34327 329220 2026-04-09T07:51:54Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 329220 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === The ancestors of land plants evolved in water. An algal scum formed on the land 1,200 million years ago, but it was not until the Ordovician, around 450 million years ago, that the first land plants appeared, with a level of organisation like that of bryophytes. However, fossils of organisms with a flattened thallus in Precambrian rocks suggest that multicellular freshwater eukaryotes existed over 1000 mya. Primitive land plants began to diversify in the late Silurian, around 420 million years ago. Bryophytes, club mosses, and ferns then appear in the fossil record. Early plant anatomy is preserved in cellular detail in an early Devonian fossil assemblage from the Rhynie chert. These early plants were preserved by being petrified in chert formed in silica-rich volcanic hot springs. By the end of the Devonian, most of the basic features of plants today were present, including roots, leaves and secondary wood in trees such as ''Archaeopteris''. The Carboniferous period saw the development of forests in swampy environments dominated by clubmosses and horsetails, including some as large as trees, and the appearance of early gymnosperms, the first seed plants. The Permo-Triassic extinction event radically changed the structures of communities. This may have set the scene for the evolution of flowering plants in the Triassic (~200 million years ago), with an adaptive radiation in the Cretaceous so rapid that Darwin called it an "abominable mystery". Conifers diversified from the Late Triassic onwards, and became a dominant part of floras in the Jurassic. === Filoġenija === In 2019, a phylogeny based on genomes and transcriptomes from 1,153 plant species was proposed. The placing of algal groups is supported by phylogenies based on genomes from the Mesostigmatophyceae and Chlorokybophyceae that have since been sequenced. Both the "chlorophyte algae" and the "streptophyte algae" are treated as paraphyletic (vertical bars beside phylogenetic tree diagram) in this analysis, as the land plants arose from within those groups. The classification of Bryophyta is supported both by Puttick ''et al.'' 2018, and by phylogenies involving the hornwort genomes that have also since been sequenced. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Plant cells have distinctive features that other eukaryotic cells (such as those of animals) lack. These include the large water-filled central vacuole, chloroplasts, and the strong flexible cell wall, which is outside the cell membrane. Chloroplasts are derived from what was once a symbiosis of a non-photosynthetic cell and photosynthetic cyanobacteria. The cell wall, made mostly of cellulose, allows plant cells to swell up with water without bursting. The vacuole allows the cell to change in size while the amount of cytoplasm stays the same. === Struttura tal-pjanti === Most plants are multicellular. Plant cells differentiate into multiple cell types, forming tissues such as the vascular tissue with specialized xylem and phloem of leaf veins and stems, and organs with different physiological functions such as roots to absorb water and minerals, stems for support and to transport water and synthesized molecules, leaves for photosynthesis, and flowers for reproduction. === Fotosinteżi === Plants photosynthesize, manufacturing food molecules (sugars) using energy obtained from light. Plant cells contain chlorophylls inside their chloroplasts, which are green pigments that are used to capture light energy. The end-to-end chemical equation for photosynthesis is: This causes plants to release oxygen into the atmosphere. Green plants provide a substantial proportion of the world's molecular oxygen, alongside the contributions from photosynthetic algae and cyanobacteria. Plants that have secondarily adopted a parasitic lifestyle may lose the genes involved in photosynthesis and the production of chlorophyll. === Tkabbir u tiswija === Growth is determined by the interaction of a plant's genome with its physical and biotic environment. Factors of the physical or abiotic environment include temperature, water, light, carbon dioxide, and nutrients in the soil. Biotic factors that affect plant growth include crowding, grazing, beneficial symbiotic bacteria and fungi, and attacks by insects or plant diseases. Frost and dehydration can damage or kill plants. Some plants have antifreeze proteins, heat-shock proteins and sugars in their cytoplasm that enable them to tolerate these stresses. Plants are continuously exposed to a range of physical and biotic stresses which cause DNA damage, but they can tolerate and repair much of this damage. === Riproduzzjoni === Plants reproduce to generate offspring, whether sexually, involving gametes, or asexually, involving ordinary growth. Many plants use both mechanisms. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == rfexcf2e2ldbcvk74l2tenc74kh8bvu 329221 329220 2026-04-09T07:53:34Z Trigcly 17859 329221 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === The ancestors of land plants evolved in water. An algal scum formed on the land 1,200 million years ago, but it was not until the Ordovician, around 450 million years ago, that the first land plants appeared, with a level of organisation like that of bryophytes. However, fossils of organisms with a flattened thallus in Precambrian rocks suggest that multicellular freshwater eukaryotes existed over 1000 mya. Primitive land plants began to diversify in the late Silurian, around 420 million years ago. Bryophytes, club mosses, and ferns then appear in the fossil record. Early plant anatomy is preserved in cellular detail in an early Devonian fossil assemblage from the Rhynie chert. These early plants were preserved by being petrified in chert formed in silica-rich volcanic hot springs. By the end of the Devonian, most of the basic features of plants today were present, including roots, leaves and secondary wood in trees such as ''Archaeopteris''. The Carboniferous period saw the development of forests in swampy environments dominated by clubmosses and horsetails, including some as large as trees, and the appearance of early gymnosperms, the first seed plants. The Permo-Triassic extinction event radically changed the structures of communities. This may have set the scene for the evolution of flowering plants in the Triassic (~200 million years ago), with an adaptive radiation in the Cretaceous so rapid that Darwin called it an "abominable mystery". Conifers diversified from the Late Triassic onwards, and became a dominant part of floras in the Jurassic. === Filoġenija === In 2019, a phylogeny based on genomes and transcriptomes from 1,153 plant species was proposed. The placing of algal groups is supported by phylogenies based on genomes from the Mesostigmatophyceae and Chlorokybophyceae that have since been sequenced. Both the "chlorophyte algae" and the "streptophyte algae" are treated as paraphyletic (vertical bars beside phylogenetic tree diagram) in this analysis, as the land plants arose from within those groups. The classification of Bryophyta is supported both by Puttick ''et al.'' 2018, and by phylogenies involving the hornwort genomes that have also since been sequenced. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Plant cells have distinctive features that other eukaryotic cells (such as those of animals) lack. These include the large water-filled central vacuole, chloroplasts, and the strong flexible cell wall, which is outside the cell membrane. Chloroplasts are derived from what was once a symbiosis of a non-photosynthetic cell and photosynthetic cyanobacteria. The cell wall, made mostly of cellulose, allows plant cells to swell up with water without bursting. The vacuole allows the cell to change in size while the amount of cytoplasm stays the same. === Struttura tal-pjanti === Most plants are multicellular. Plant cells differentiate into multiple cell types, forming tissues such as the vascular tissue with specialized xylem and phloem of leaf veins and stems, and organs with different physiological functions such as roots to absorb water and minerals, stems for support and to transport water and synthesized molecules, leaves for photosynthesis, and flowers for reproduction. === Fotosinteżi === Plants photosynthesize, manufacturing food molecules (sugars) using energy obtained from light. Plant cells contain chlorophylls inside their chloroplasts, which are green pigments that are used to capture light energy. The end-to-end chemical equation for photosynthesis is: This causes plants to release oxygen into the atmosphere. Green plants provide a substantial proportion of the world's molecular oxygen, alongside the contributions from photosynthetic algae and cyanobacteria. Plants that have secondarily adopted a parasitic lifestyle may lose the genes involved in photosynthesis and the production of chlorophyll. === Tkabbir u tiswija === Growth is determined by the interaction of a plant's genome with its physical and biotic environment. Factors of the physical or abiotic environment include temperature, water, light, carbon dioxide, and nutrients in the soil. Biotic factors that affect plant growth include crowding, grazing, beneficial symbiotic bacteria and fungi, and attacks by insects or plant diseases. Frost and dehydration can damage or kill plants. Some plants have antifreeze proteins, heat-shock proteins and sugars in their cytoplasm that enable them to tolerate these stresses. Plants are continuously exposed to a range of physical and biotic stresses which cause DNA damage, but they can tolerate and repair much of this damage. === Riproduzzjoni === Plants reproduce to generate offspring, whether sexually, involving gametes, or asexually, involving ordinary growth. Many plants use both mechanisms. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == bgkrmagizr9f7ww5ycse3gn6tbvl5sx 329223 329221 2026-04-09T10:59:19Z Trigcly 17859 /* Storja evoluzzjonarja */ 329223 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: <nowiki>:</nowiki><nowiki><chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{light}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem></nowiki> Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === Growth is determined by the interaction of a plant's genome with its physical and biotic environment. Factors of the physical or abiotic environment include temperature, water, light, carbon dioxide, and nutrients in the soil. Biotic factors that affect plant growth include crowding, grazing, beneficial symbiotic bacteria and fungi, and attacks by insects or plant diseases. Frost and dehydration can damage or kill plants. Some plants have antifreeze proteins, heat-shock proteins and sugars in their cytoplasm that enable them to tolerate these stresses. Plants are continuously exposed to a range of physical and biotic stresses which cause DNA damage, but they can tolerate and repair much of this damage. === Riproduzzjoni === Plants reproduce to generate offspring, whether sexually, involving gametes, or asexually, involving ordinary growth. Many plants use both mechanisms. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == pwb73hq2nam6fqoi2uxifmx4vlqmawy 329224 329223 2026-04-09T11:00:12Z Trigcly 17859 /* Fotosinteżi */ 329224 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O -->dawl C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === Growth is determined by the interaction of a plant's genome with its physical and biotic environment. Factors of the physical or abiotic environment include temperature, water, light, carbon dioxide, and nutrients in the soil. Biotic factors that affect plant growth include crowding, grazing, beneficial symbiotic bacteria and fungi, and attacks by insects or plant diseases. Frost and dehydration can damage or kill plants. Some plants have antifreeze proteins, heat-shock proteins and sugars in their cytoplasm that enable them to tolerate these stresses. Plants are continuously exposed to a range of physical and biotic stresses which cause DNA damage, but they can tolerate and repair much of this damage. === Riproduzzjoni === Plants reproduce to generate offspring, whether sexually, involving gametes, or asexually, involving ordinary growth. Many plants use both mechanisms. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == a00e7f8199g8sl3tzf4cb9dif9szgxz 329225 329224 2026-04-09T11:10:54Z Trigcly 17859 /* Tkabbir u tiswija */ 329225 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O -->dawl C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == du0y9z7kxtohvpdzwax97dlqvwauea5 329227 329225 2026-04-09T11:33:32Z Trigcly 17859 added [[Category:Flora]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329227 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O -->dawl C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] r9p5u8uxis2ds29rfufptfpcpomeix7 329228 329227 2026-04-09T11:33:47Z Trigcly 17859 added [[Category:Bijoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329228 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O -->dawl C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== When reproducing sexually, plants have complex lifecycles involving alternation of generations. One generation, the sporophyte, which is diploid (with 2 sets of chromosomes), gives rise to the next generation, the gametophyte, which is haploid (with one set of chromosomes). Some plants also reproduce asexually via spores. In some non-flowering plants such as mosses, the sexual gametophyte forms most of the visible plant. In seed plants (gymnosperms and flowering plants), the sporophyte forms most of the visible plant, and the gametophyte is very small. Flowering plants reproduce sexually using flowers, which contain male and female parts: these may be within the same (hermaphrodite) flower, on different flowers on the same plant, or on different plants. The stamens create pollen, which produces male gametes that enter the ovule to fertilize the egg cell of the female gametophyte. Fertilization takes place within the carpels or ovaries, which develop into fruits that contain seeds. Fruits may be dispersed whole, or they may split open and the seeds dispersed individually. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] 2ew3xf1ssdaskm746f751bivi53gzvm 329232 329228 2026-04-09T11:45:15Z Trigcly 17859 /* Fotosinteżi */ 329232 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== Plants reproduce asexually by growing any of a wide variety of structures capable of growing into new plants. At the simplest, plants such as mosses or liverworts may be broken into pieces, each of which may regrow into whole plants. The propagation of flowering plants by cuttings is a similar process. Structures such as runners enable plants to grow to cover an area, forming a clone. Many plants grow food storage structures such as tubers or bulbs which may each develop into a new plant. Some non-flowering plants, such as many liverworts, mosses and some clubmosses, along with a few flowering plants, grow small clumps of cells called gemmae which can detach and grow. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] hxs7drjhvm8cavpcf9cw307s11h1ios 329233 329232 2026-04-09T11:51:59Z Trigcly 17859 /* Asesswali */ 329233 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== Il-pjanti jirriprodċu asesswalment bit-tkabbir ta' varjetà wiesgħa ta' strutturi li kapaċi jikbru fi pjanti ġodda. Bl-iktar mod sempliċi, il-pjanti bħall-muski jew il-likopodi jistgħu jinkisru f'biċċiet, u kull biċċa tista' terġa' tikber fi pjanta sħiħa. Il-propagazzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri bil-biċċiet hija proċess simili. L-istrutturi bħall-elementi xeblikija jippermettu lill-pjanti jikbru u jiksu roqgħda sħiħa u jiffurmaw klonu. Bosta pjanti jkabbru strutturi tal-ħżin tal-ikel bħal tuberi jew basal li lkoll jistgħu jiżviluppaw fi pjanta ġdida. Xi pjanti li ma jarmux il-fjuri, bħal bosta likopodi, muski u xi rasparelli, flimkien ma' xi pjanti li jarmu l-fjuri, ikabbru ċapep żgħar ta' ċelloli msejħa ''gemmae'' li jistgħu jinqalgħu u jikbru. === Reżistenza għall-mard === Plants use pattern-recognition receptors to recognize pathogens such as bacteria that cause plant diseases. This recognition triggers a protective response. The first such plant receptors were identified in rice and in ''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Plants have some of the largest genomes of all organisms. The largest plant genome (in terms of gene number) is that of wheat (''Triticum aestivum''), predicted to encode ≈94,000 genes and thus almost 5 times as many as the human genome. The first plant genome sequenced was that of ''Arabidopsis thaliana'' which encodes about 25,500 genes. In terms of sheer DNA sequence, the smallest published genome is that of the carnivorous bladderwort (''Utricularia gibba)'' at 82 Mb (although it still encodes 28,500 genes) while the largest, from the Norway spruce (''Picea abies''), extends over 19.6 Gb (encoding about 28,300 genes). == Ekoloġija == === Distribuzzjoni === Plants are distributed almost worldwide. While they inhabit many biomes which can be divided into a multitude of ecoregions, only the hardy plants of the Antarctic flora, consisting of algae, mosses, liverworts, lichens, and just two flowering plants, have adapted to the prevailing conditions on that southern continent. Plants are often the dominant physical and structural component of the habitats where they occur. Many of the Earth's biomes are named for the type of vegetation because plants are the dominant organisms in those biomes, such as grassland, savanna, and tropical rainforest. === Produtturi primarji === The photosynthesis conducted by land plants and algae is the ultimate source of energy and organic material in nearly all ecosystems. Photosynthesis, at first by cyanobacteria and later by photosynthetic eukaryotes, radically changed the composition of the early Earth's anoxic atmosphere, which as a result is now 21% oxygen. Animals and most other organisms are aerobic, relying on oxygen; those that do not are confined to relatively rare anaerobic environments. Plants are the primary producers in most terrestrial ecosystems and form the basis of the food web in those ecosystems. Plants form about 80% of the world biomass at about 450 gigatonnes (4.4×10¹¹ long tons; 5.0×10¹¹ short tons) of carbon. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] dtoywo1l5rmhyk5butrakd18uwhmr8b 2 34328 329222 2026-04-09T08:39:49Z 配合比全额更好（说说而已） 27726 Paġna ġdida: Elow!Jien 配合比全额更好（说说而已）. 329222 wikitext text/x-wiki Elow!Jien 配合比全额更好（说说而已）. rw5adodeo9epotqo068i7dw91lj4jj7