Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 25623 329244 329226 2026-04-10T10:06:12Z Trigcly 17859 aġġornament 329244 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1957)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 7leqdsg58fj26swjv0yit8rztoufz9u 329254 329244 2026-04-10T11:06:33Z Trigcly 17859 aġġornament 329254 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1958)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 4ngyczx04vlhy50cvuz8bvx0gvuef3x 0 30363 329247 291704 2026-04-10T10:43:44Z Trigcly 17859 żieda stampa 329247 wikitext text/x-wiki __EBDAWERREJ__ [[Stampa:Keri tuletorn.JPG|daqsminuri|Il-Fanal ta' Keri.]] '''Il-Fanal ta' Keri''' (Estonjan : ''Keri tuletorn'' ) (magħruf qabel bħala '''il-Fanal ta' Kokskäri''') huwa fanal fil- Ġolf tal-Finlandja fil-Gżira Keri, l-[[Estonja]] . Id-dawl innifsu jinsab f' għoli ta' 31 metru (102 pied) fuq il-livell tal-baħar, filwaqt li l-fanal innifsu huwa 28 metru (92 pied) għoli.<ref name="Maritime Administration">{{Ċita web|url=http://195.50.203.61/TORNID?Lan=155|titlu=Maritime Administration, Keri Lighthouse ''(in Estonian)''|data-aċċess=27 April 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140201234426/http://195.50.203.61/TORNID?Lan=155|arkivju-data=1 February 2014}}</ref> == Storja == Il-fanal tal-lum inbena fl-1858. Huwa ċilindru tal-metall aħmar miksi bil-kamra tal-fanal u l-gallarija li tistrieħ fuq bażi ċilindrika tal-ġebel. Dan id-dawl huwa kkontrollat mill-kompjuter, imħaddem minn ċelloli solari u batteriji. Il-fanal oriġinali tal-injam inbena fl-1724. Inbena mill-ġdid fil-bidu tas-seklu 19 b’ bażi tal-ġebel taħt b’ torri tal-injam. Mill-1907 sal-1912 kien l-uniku fanal fid-dinja li kien jaħdem bil-gass naturali . Fl-1990 il-bażi tal-ġebel bdiet tiġġarraf u ġew installati rinfurzar tal-azzar. Fl-2007 ġiet installata kamera tal-internet segwita minn stazzjon tat-temp bl-internet fl-2009. == Speċifikazzjonijiet == Matul is-sigħat ta' dlam id-dawl jiċċirkola bis-sekwenza li ġejja: 13-il sekonda mitfi; 2 sekondi mixgħula. Id-dawl jidher minn 11-il mil nawtiku.<ref name="Maritime Administration" /> == Bolla tal-posta == L-Uffiċċju tal-Posta Estonjan ħareġ bolla li tfakkar il-Fanal ta’ Keri fil-15 ta’ Jannar 2003. Dakinhar inħarġu wkoll għotjien tat-tħassir tal-ewwel jum. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://register.muinas.ee/?menuID=monument&action=view&id=9500 Kinnismälestis, Arhitektuurimälestis nr 9500 Kultuurimälestiste riiklikus reġistri] * [https://web.archive.org/web/20161025161938/http://www.panoramio.com/photo/78851443 Ritratt tal-fanal ta' Keri 2005] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Estonja]] [[Kategorija:Finlandja]] [[Kategorija:Trasport]] jfjq327gp11c8psostzlolty57o5zpm 329248 329247 2026-04-10T10:48:19Z Trigcly 17859 329248 wikitext text/x-wiki __EBDAWERREJ__ [[Stampa:Keri tuletorn.JPG|daqsminuri|Il-Fanal ta' Keri.]] Il-'''Fanal ta' Keri''' (bl-[[Lingwa Estonjana|Estonjan]]: ''Keri tuletorn''; magħruf qabel bħala l-'''Fanal ta' Kokskäri''') huwa fanal fil-Ġolf tal-[[Finlandja]] fil-Gżira Keri, l-[[Estonja]]. Id-dawl tal-fanal innifsu jinsab f'għoli ta' 31 [[metru]] (102 piedi) fuq il-livell tal-baħar, filwaqt li l-fanal innifsu huwa għoli 28 metru (92 pied).<ref name="Maritime Administration">{{Ċita web|url=http://195.50.203.61/TORNID?Lan=155|titlu=Maritime Administration, Keri Lighthouse ''(in Estonian)''|data-aċċess=27 April 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140201234426/http://195.50.203.61/TORNID?Lan=155|arkivju-data=1 February 2014}}</ref> == [[Storja]] == Il-fanal tal-lum inbena fl-1858. Huwa ċilindru tal-metall [[aħmar]] miksi bil-kamra tal-fanal u l-gallarija li tistrieħ fuq bażi ċilindrika tal-ġebel. Dan id-dawl huwa kkontrollat mill-kompjuter, imħaddem minn ċelloli [[Xemx|solari]] u batteriji. Il-fanal oriġinali tal-[[injam]] inbena fl-1724. Inbena mill-ġdid fil-bidu tas-seklu 19 b'bażi tal-ġebel taħt b'torri tal-injam. Mill-1907 sal-1912 kien l-uniku fanal fid-[[Id-Dinja|dinja]] li kien jaħdem bil-gass naturali. Fl-1990 il-bażi tal-ġebel bdiet tiġġarraf u ġie installat rinfurzar tal-azzar. Fl-2007 ġiet installata kamera bl-internet segwita minn stazzjon tat-temp bl-internet fl-2009. == Speċifikazzjonijiet == Matul is-sigħat ta' dlam, id-dawl jiċċirkola bis-sekwenza li ġejja: 13-il sekonda mitfi; 2 sekondi mixgħul. Id-dawl jidher minn bogħod ta' 11-il mil nawtiku.<ref name="Maritime Administration" /> == [[Bolla postali]] == L-Uffiċċju tal-Posta Estonjan ħareġ bolla li tfakkar il-Fanal ta' Keri fil-15 ta' Jannar 2003. Dakinhar inħarġu wkoll xi first day covers. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://register.muinas.ee/?menuID=monument&action=view&id=9500 Kinnismälestis, Arhitektuurimälestis nr 9500 Kultuurimälestiste riiklikus reġistri] * [https://web.archive.org/web/20161025161938/http://www.panoramio.com/photo/78851443 Ritratt tal-fanal ta' Keri 2005] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Estonja]] [[Kategorija:Finlandja]] [[Kategorija:Trasport]] aq0udo62bejiq0pamuzjh1e11fzbusw 4 34234 329246 329216 2026-04-10T10:37:08Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329246 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]] |xejn |83 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] imfor5uj4apw4628t1wgwzaxqq1ugk2 329256 329246 2026-04-10T11:11:13Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329256 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]] |xejn |88 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] q8j12u701rwf0heficoh0m8qe0k4lc4 0 34325 329237 329214 2026-04-09T21:33:50Z ToniSant 4257 removed [[Category:Greċja]]; added [[Category:Nies Griegi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329237 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Kyriakou''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Άννα Κυριακού; twieldet fis-17 ta' Jannar 1929 – mietet fit-13 ta' Ottrubru 2025) kienet attriċi [[Greċja|Griega]], magħrufa għar-rwol tagħha ta' Psyche fil-film tal-1964 ''Zorba the Greek.''<ref>Nash, Jay Robert; Ross, Stanley Ralph (1985). ''The Motion Picture Guide''. Cinebooks. ISBN <bdi>978-0-933997-09-7</bdi>.</ref> == Ħajja bikrija u karriera == Kyriakou twieldet f'[[Ateni]] fis-17 ta' Jannar 1929. Hija studjat fl-Iskola tat-Teatru Nazzjonali ta' Drama, kif ukoll fl-Iskola ta' Charles Dullin f'[[Pariġi]], [[Franza]], b'[[Jean Vilar]] bħala l-[[għalliem]] tagħha.<ref>Valoukos, Stathēs (1998). ''Philmographia tou Hellēnikou kinēmatographou: 1914-1998'' (bil-Grieg). Aigokerōs. ISBN <bdi>978-960-322-107-4</bdi>.</ref> Hija dehret għall-ewwel darba fl-ispettakli teatrali meta kienet għadha adolexxenti fit-Teatru REX mal-kumpanija ta' Marika Kotopouli fl-ispettaklu teatrali ta' ''Carmen'' u kkollaborat ma' Manolidou-Pappa, Vassilis Logothetidis, Katerina, Manos Katrakis, eċċ.<ref>Rouvas, Angelos (2005). ''Ελληνικος κινηματογραφος: 1971-2005'' (bil-Grieg). Ελληνικα Γραμματα. ISBN <bdi>978-960-406-778-7</bdi>.</ref> Fl-1953 hija kkollaborat mal-kumpanija ta' Dimitris Myrat. Meta reġgħet lura minn Pariġi, hija kkollaborat f'rwoli ewlenin mal-kumpaniji ta' Iliopoulos, Fotopoulos u Alexandrakis.<ref>Βουγιουκα, Μαρω (2006). ''Κουκακι, Φιλοπαππου, Γαργαρεττα'' (bil-Grieg). Εκδοσεις Φιλιπποτη.</ref> Fl-1959 hija kienet il-protagonista fit-Teatru ta' [[Piraeus]] ta' Dimitris Rodiris fl-ispettakli teatrali ''The Mistress of the Inn'', ''The Marriage of Figaro'' u ''Electra'' u kellha kollaborazzjoni ta' iktar minn 20 sena mat-Teatru Nazzjonali, li bdiet b'suċċess kbir bħala Calliope f'''Temptation'' ta' Gregorios Xenopoulos. Hija kienet notevoli wkoll fiċ-ċinema f'films bħal ''The Drunkard'' (1950), ''Liar Wanted'' (1961), ''Bridegroom Urgently Wanted'' (1971), ''Safe Sex'' (1999), ''Crying... Silicon Tears'' (2001), ''Blackmail Boy'' (2003), eċċ.<ref>Δελβερούδη, Ελίζα-Άννα (2004). ''Οι Νέοι στις κωμωδίες του Ελληνικού Κινηματογράφου: (1948-1974)'' (bil-Grieg). Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε. ISBN <bdi>978-960-7138-32-3</bdi>.</ref> Hija ħadet sehem f'bosta sensiliet televiżivi, fosthom ''Him and Him'', ''Our Neighbor'' u ''Jugerman'' fis-snin 70 tas-seklu 20, u ''The Three Graces'' fejn ħadmet il-parti leġġendarja taz-zija Bebeka. Hija dehret ukoll bħala mistiedna f'<nowiki/>''Constantine’s and Helens'', fejn ħadmet ir-rwol taz-zija Maro, kif ukoll f'''Seven Deadly Mothers-in-Law'', fejn ħadmet ir-rwol tal-kunjata kattiva. Ir-repertorju teatrali tagħha fuq ir-radju huwa partikolarment rikk, pereżempju fi spettakli bħal ''The Theater on the Radio''.<ref>Ioannides, Christos P. (1997). ''Greeks in English-speaking Countries: Culture, Identity, Politics''. Aristide D. Caratzas. ISBN <bdi>978-0-89241-568-7</bdi>.</ref> == Ħajja personali u [[mewt]] == Kyriakou kienet miżżewġa ma' [[Margaritis Apostolidis]] sa mewtu fl-2005 u flimkien kellhom iben.<ref>''A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture''. ISBN <bdi>978-0-19-860678-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnos.gr/lifestyle/article/125688/annakyriakoykathemerapoypernaeihzohmoyeinaiefialtikh|titlu=Άννα Κυριακού: «Κάθε μέρα που περνάει η ζωή μου είναι εφιαλτική»|kunjom=Group)|isem=Radiotileoptiki S. A. (OPEN Digital|data=1980-01-01|sit=ΕΘΝΟΣ|lingwa=el|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Kyriakou mietet fit-13 ta' Ottubru 2025, tal-età ta' 96 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.dnews.gr/eidhseis/ellada/550552/pethane-i-poly-gnosti-ithopoios-anna-kyriakoy-apo-tis-treis-xarites|titlu=Πέθανε η πολύ γνωστή ηθοποιός Άννα Κυριακού από τις «Τρεις Χάριτες» - Dnews|kunjom=Newsroom|data=2025-10-13|sit=www.dnews.gr|lingwa=el-gr|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == Filmografija == Dawn li ġejjin huma xi films li fiha ħadmet Kyriakou: * ''Do You Love Me?'' (2006); * ''Epta thanasimes petheres'' (2006); * ''Silence'' (2004); * ''Blackmail Boy'' (2003); * ''Crying... Silicon Tears'' (2001);<ref>Karalis, Vrasidas (2 February 2012). ''History of Greek Cinema''. A&C Black. ISBN <bdi>978-1-4411-9447-3</bdi>.</ref> * ''Athens Blues'' (2001); * ''Sti skia tou polemou'' (1999); * ''Safe Sex'' (1999);<ref>{{Ċita web|url=https://greek-movies.com/movies.php?m=182|titlu=Safe sex (1999) ‒ Greek-Movies|sit=greek-movies.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> * ''Konstantinou kai Elenis'' (1998); * ''O Ious Tou Patera'' (1996); * ''Oi treis Harites'' (1990); * ''Zorba the Greek'' (1964);<ref>Kazantzakis, Nikos (23 December 2014). ''Zorba the Greek''. Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-1-4767-8281-2</bdi>.</ref> * ''Liar Wanted'' (1962).<ref>Γιαννακοπούλου, Ντόρα (6 July 2015). ''Μια ζωή σαν πρόβα'' (bil-Grieg). Εκδόσεις Καστανιώτη. ISBN <bdi>978-960-03-5929-9</bdi>.</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kyriakou, Anna}} [[Kategorija:Atturi]] [[Kategorija:Nies Griegi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1929]] [[Kategorija:Mietu fl-2025]] 33d5civ5cb7hjdhqt4klhvl280rzyfp 0 34327 329234 329233 2026-04-09T15:49:52Z Trigcly 17859 żieda kontenut 329234 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== Il-pjanti jirriprodċu asesswalment bit-tkabbir ta' varjetà wiesgħa ta' strutturi li kapaċi jikbru fi pjanti ġodda. Bl-iktar mod sempliċi, il-pjanti bħall-muski jew il-likopodi jistgħu jinkisru f'biċċiet, u kull biċċa tista' terġa' tikber fi pjanta sħiħa. Il-propagazzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri bil-biċċiet hija proċess simili. L-istrutturi bħall-elementi xeblikija jippermettu lill-pjanti jikbru u jiksu roqgħda sħiħa u jiffurmaw klonu. Bosta pjanti jkabbru strutturi tal-ħżin tal-ikel bħal tuberi jew basal li lkoll jistgħu jiżviluppaw fi pjanta ġdida. Xi pjanti li ma jarmux il-fjuri, bħal bosta likopodi, muski u xi rasparelli, flimkien ma' xi pjanti li jarmu l-fjuri, ikabbru ċapep żgħar ta' ċelloli msejħa ''gemmae'' li jistgħu jinqalgħu u jikbru. === Reżistenza għall-mard === Il-pjanti jużaw riċetturi biex jagħrfu patoġeni bħall-batterji li jikkawżaw il-mard tal-pjanti. Dan l-għarfien jiskatta rispons protettiv. L-ewwel riċetturi tal-pjanti ta' dan it-tip ġew identifikati fir-ross u fl-''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Il-pjanti għandhom uħud mill-ikbar ġenomi fost l-organiżmi kollha. L-ikbar ġenoma tal-pjanti (f'termini ta' għadd ta' ġeni) hija dik tal-qamħ (''Triticum aestivum''), li huwa mbassar li jinkorpora ≈94,000 ġen, għaldaqstant kważi ħames darbiet iktar mill-ġenoma tal-bniedem. L-ewwel ġenoma tal-pjanti li ġiet sekwenzjata kienet dik tal-''Arabidopsis thaliana'' li tinkorpora madwar 25,500 ġen. F'termini ta' sekwenza tad-DNA, l-iżgħar ġenoma ppubblikata hija dik tal-pjanta karnivora ''Utricularia gibba'' bi 82 Mb (għalkemm xorta tinkorpora 28,500 ġen) filwaqt li l-ikbar ġenoma, mill-abit tan-[[Norveġja]] (''Picea abies''), fiha iktar minn 19.6 Gb (tinkorpora madwar 28,300 ġen). == [[Ekoloġija]] == === Distribuzzjoni === Il-pjanti huma mifruxin kważi mad-dinja kollha. Filwaqt li jgħixu f'bosta [[Bijoma|bijomi]] li jistgħu jinqasmu f'diversi ekoreġjuni, huma biss il-pjanti tal-flora tal-[[Antartika]], magħmula minn algi, muski, ċeratofilli, likeni u żewġ pjanti biss li jarmu l-fjuri, li adattaw għall-kundizzjonijiet prevalenti f'dak il-[[kontinent]] fin-Nofsinhar. Sikwit il-pjanti huma l-komponent fiżiku u strutturali dominanti tal-ħabitats fejn jokkorru. Ħafna mill-bijomi tad-dinja ngħataw isem it-tip ta' veġetazzjoni minħabba li l-pjanti huma l-organiżmi dominanti f'dawk il-bijomi, bħall-bwar tal-ħaxix, is-savanna u l-foresta pluvjali tropikali. === Produtturi primarji === Il-fotosinteżi li ssir mill-pjanti tal-art u mill-algi hija s-sors aħħari ta' enerġija u ta' materjal organiku f'kważi l-ekosistemi kollha. Il-fotosinteżi, għall-ewwel biċ-ċjanobatterji u iktar 'il quddiem bl-ewkarjoti fotosintetiċi, biddlet b'mod radikali l-kompożizzjoni tal-atmosfera anossika bikrija tad-dinja, li b'hekk issa fiha 21 % ossiġenu. L-annimali u l-biċċa l-kbira tal-organiżmi l-oħra huma aerobiċi, jiġifieri jiddependu fuq l-ossiġenu; dawk li ma jiddependux fuq l-ossiġenu huma kkonfinati f'ambjenti anaerobiċi relattivament rari. Il-pjanti huma l-produtturi primarji fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi terrestri u jiffurmaw il-bażi tax-xibka tal-ikel f'dawk l-ekosistemi. Il-pjanti jiffurmaw madwar 80 % tal-bijomassa tad-dinja b'madwar 450 gigatunnellata (4.4×10¹¹ tunnellati twal; 5.0×10¹¹ tunnellati qosra) ta' karbonju. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Numerous animals have coevolved with plants; flowering plants have evolved pollination syndromes, suites of flower traits that favour their reproduction. Many, including insect and bird partners, are pollinators, visiting flowers and accidentally transferring pollen in exchange for food in the form of pollen or nectar. Many animals disperse seeds that are adapted for such dispersal. Various mechanisms of dispersal have evolved. Some fruits offer nutritious outer layers attractive to animals, while the seeds are adapted to survive the passage through the animal's gut; others have hooks that enable them to attach to a mammal's fur. Myrmecophytes are plants that have coevolved with ants. The plant provides a home, and sometimes food, for the ants. In exchange, the ants defend the plant from herbivores and sometimes competing plants. Ant wastes serve as organic fertilizer. The majority of plant species have fungi associated with their root systems in a mutualistic symbiosis known as mycorrhiza. The fungi help the plants gain water and mineral nutrients from the soil, while the plant gives the fungi carbohydrates manufactured in photosynthesis. Some plants serve as homes for endophytic fungi that protect the plant from herbivores by producing toxins. The fungal endophyte ''Neotyphodium coenophialum'' in tall fescue grass has pest status in the American cattle industry. Many legumes have ''Rhizobium'' nitrogen-fixing bacteria in nodules of their roots, which fix nitrogen from the air for the plant to use; in return, the plants supply sugars to the bacteria. Nitrogen fixed in this way can become available to other plants, and is important in agriculture; for example, farmers may grow a crop rotation of a legume such as beans, followed by a cereal such as wheat, to provide cash crops with a reduced input of nitrogen fertilizer. Some 1% of plant species are parasitic. They range from the semi-parasitic mistletoe that merely takes some nutrients from its host, but still has photosynthetic leaves, to the fully-parasitic broomrape and toothwort that acquire all their nutrients through connections to the roots of other plants, and so have no chlorophyll. Full parasites can be extremely harmful to their plant hosts. Plants that grow on other plants, usually trees, without parasitizing them, are called epiphytes. These may support diverse arboreal ecosystems. Some may indirectly harm their host plant, such as by intercepting light. Hemiepiphytes like the strangler fig begin as epiphytes, but eventually set their own roots and overpower and kill their host. Many orchids, bromeliads, ferns, and mosses grow as epiphytes. Among the epiphytes, the bromeliads accumulate water in their leaf axils; these water-filled cavities can support complex aquatic food webs. Some 630 species of plants are carnivorous, such as the Venus flytrap (''Dionaea muscipula'') and sundew (''Drosera'' species). They trap small animals and digest them to obtain mineral nutrients, especially nitrogen and phosphorus. === Kompetizzjoni === Competition for shared resources reduces a plant's growth. Shared resources include sunlight, water and nutrients. Light is a critical resource because it is necessary for photosynthesis. Plants use their leaves to shade other plants from sunlight and grow quickly to maximize their own expose. Water too is essential for photosynthesis; roots compete to maximize water uptake from soil. Some plants have deep roots that are able to locate water stored deep underground, and others have shallower roots that are capable of extending longer distances to collect recent rainwater. Minerals are important for plant growth and development. Common nutrients competed for amongst plants include nitrogen, phosphorus, and potassium. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] 3zcf3yhawmfk85bpuye3q6ktb7xt17s 329235 329234 2026-04-09T17:22:43Z Trigcly 17859 /* Relazzjonijiet ekoloġiċi */ 329235 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== Il-pjanti jirriprodċu asesswalment bit-tkabbir ta' varjetà wiesgħa ta' strutturi li kapaċi jikbru fi pjanti ġodda. Bl-iktar mod sempliċi, il-pjanti bħall-muski jew il-likopodi jistgħu jinkisru f'biċċiet, u kull biċċa tista' terġa' tikber fi pjanta sħiħa. Il-propagazzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri bil-biċċiet hija proċess simili. L-istrutturi bħall-elementi xeblikija jippermettu lill-pjanti jikbru u jiksu roqgħda sħiħa u jiffurmaw klonu. Bosta pjanti jkabbru strutturi tal-ħżin tal-ikel bħal tuberi jew basal li lkoll jistgħu jiżviluppaw fi pjanta ġdida. Xi pjanti li ma jarmux il-fjuri, bħal bosta likopodi, muski u xi rasparelli, flimkien ma' xi pjanti li jarmu l-fjuri, ikabbru ċapep żgħar ta' ċelloli msejħa ''gemmae'' li jistgħu jinqalgħu u jikbru. === Reżistenza għall-mard === Il-pjanti jużaw riċetturi biex jagħrfu patoġeni bħall-batterji li jikkawżaw il-mard tal-pjanti. Dan l-għarfien jiskatta rispons protettiv. L-ewwel riċetturi tal-pjanti ta' dan it-tip ġew identifikati fir-ross u fl-''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Il-pjanti għandhom uħud mill-ikbar ġenomi fost l-organiżmi kollha. L-ikbar ġenoma tal-pjanti (f'termini ta' għadd ta' ġeni) hija dik tal-qamħ (''Triticum aestivum''), li huwa mbassar li jinkorpora ≈94,000 ġen, għaldaqstant kważi ħames darbiet iktar mill-ġenoma tal-bniedem. L-ewwel ġenoma tal-pjanti li ġiet sekwenzjata kienet dik tal-''Arabidopsis thaliana'' li tinkorpora madwar 25,500 ġen. F'termini ta' sekwenza tad-DNA, l-iżgħar ġenoma ppubblikata hija dik tal-pjanta karnivora ''Utricularia gibba'' bi 82 Mb (għalkemm xorta tinkorpora 28,500 ġen) filwaqt li l-ikbar ġenoma, mill-abit tan-[[Norveġja]] (''Picea abies''), fiha iktar minn 19.6 Gb (tinkorpora madwar 28,300 ġen). == [[Ekoloġija]] == === Distribuzzjoni === Il-pjanti huma mifruxin kważi mad-dinja kollha. Filwaqt li jgħixu f'bosta [[Bijoma|bijomi]] li jistgħu jinqasmu f'diversi ekoreġjuni, huma biss il-pjanti tal-flora tal-[[Antartika]], magħmula minn algi, muski, ċeratofilli, likeni u żewġ pjanti biss li jarmu l-fjuri, li adattaw għall-kundizzjonijiet prevalenti f'dak il-[[kontinent]] fin-Nofsinhar. Sikwit il-pjanti huma l-komponent fiżiku u strutturali dominanti tal-ħabitats fejn jokkorru. Ħafna mill-bijomi tad-dinja ngħataw isem it-tip ta' veġetazzjoni minħabba li l-pjanti huma l-organiżmi dominanti f'dawk il-bijomi, bħall-bwar tal-ħaxix, is-savanna u l-foresta pluvjali tropikali. === Produtturi primarji === Il-fotosinteżi li ssir mill-pjanti tal-art u mill-algi hija s-sors aħħari ta' enerġija u ta' materjal organiku f'kważi l-ekosistemi kollha. Il-fotosinteżi, għall-ewwel biċ-ċjanobatterji u iktar 'il quddiem bl-ewkarjoti fotosintetiċi, biddlet b'mod radikali l-kompożizzjoni tal-atmosfera anossika bikrija tad-dinja, li b'hekk issa fiha 21 % ossiġenu. L-annimali u l-biċċa l-kbira tal-organiżmi l-oħra huma aerobiċi, jiġifieri jiddependu fuq l-ossiġenu; dawk li ma jiddependux fuq l-ossiġenu huma kkonfinati f'ambjenti anaerobiċi relattivament rari. Il-pjanti huma l-produtturi primarji fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi terrestri u jiffurmaw il-bażi tax-xibka tal-ikel f'dawk l-ekosistemi. Il-pjanti jiffurmaw madwar 80 % tal-bijomassa tad-dinja b'madwar 450 gigatunnellata (4.4×10¹¹ tunnellati twal; 5.0×10¹¹ tunnellati qosra) ta' karbonju. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Bosta annimali wettqu koevoluzzjoni mal-pjanti; il-pjanti li jarmu l-fjuri evolvew sindromi tad-dakkir u sensiela ta' karatteristiċi tal-fjuri li jiffavurixxu r-riproduzzjoni tagħhom. Bosta, inkluż l-insetti u l-għasafar huma dakkara, u jżuru l-fjuri u bi żball jittrasferixxu t-trab dakkari meta jgħaddu għall-ikel f'forma ta' trab dakkari jew nektar. Ħafna annimali jferrxu ż-żrieragħ li huma adattati għal dan l-iskop. Evolvew diversi mekkaniżmi ta' tifrix. Xi tipi ta' frott joffru saffi esterni nutrittivi li jattiraw lill-annimali, filwaqt li ż-żrieragħ adattaw biex jibqgħu ħajjin meta jgħaddu mill-kanal alimentari tal-annimal; oħrajn għandhom qishom ganċijiet biex ikunu jistgħu jaqbdu mal-pil tal-[[Mammiferu|mammiferi]]. Il-mirmekofiti huma pjanti li wettqu koevoluzzjoni man-nemel. Il-pjanti jipprovdu l-kenn u xi kultant l-ikel għan-nemel. Min-naħa tiegħu n-nemel jiddefendi l-pjanti mill-[[Erbivoru|erbivori]] u xi kultant mill-pjanti kompetituri. Il-ħmieġ tan-nemel iservi ta' fertilizzant organiku. Il-maġġoranza tal-ispeċijiet ta' pjanti jkollhom fungi assoċjati mas-sistemi tal-għeruq tagħhom f'simbjożi reċiproka magħrufa bħala ''mycorrhiza''. Il-fungi jgħinu lill-pjanti jiksbu l-ilma u n-nutrijenti minerali mill-ħamrija, filwaqt li l-pjanti jagħtu lill-fungi l-karboidrati prodotti fil-fitosinteżi. Xi pjanti joffru l-kenn lill-fungi endofitiċi li jipproteġu l-pjanti mill-erbivori billi jipproduċu t-tossini. L-endofit fungali ''Neotyphodium coenophialum'' fiż-żwien twil ingħata l-istatus ta' organiżmu qerriedi fl-industrija [[Stati Uniti|Amerikana]] tal-bhejjem tal-ifrat. Bosta legumi jkollhom batterji ''Rhizobium'' li jassimilaw in-nitroġenu fin-noduli tal-għeruq tagħhom, li jassimilaw in-nitroġenu mill-arja għall-użu tal-pjanti; min-naħa tagħhom il-pjanti jipprovdu z-zokkor lill-batterji. In-nitroġenu assimilat b'dan il-mod jista' jsir disponibbli għal pjanti oħra, u huwa importanti fl-agrikoltura; pereżempju, il-[[Bidwi|bdiewa]] jistgħu jagħmlu n-newba ta' għelejjel jew legumi bħall-fażola, segwita minn ċerali bħall-qamħ, biex jipprovdu għelejjel prinċipali għall-bejgħ b'input imnaqqas ta' fertilizzant tan-nitroġenu. Xi 1 % tal-ispeċijiet ta' pjanti huma parassitiċi. Dawn ivarjaw mill-viskju semiparassitiku li bilkemm jieħu nutrijenti mill-ospitant tiegħu, iżda xorta waħda jkollu weraq fotosintetiku, għall-budebbus u l-latrea parassitiċi għalkollox li jiksbu n-nutrijenti kollha tagħhom permezz ta' konnessjonijiet mal-għeruq ta' pjanti oħra, u b'hekk ma jkollhomx klorofilla. Il-parassiti jaf jikkawżaw ħsara kbira lill-pjanti ospitanti tagħhom. Il-pjanti li jikbru fuq pjanti oħra, normalment is-siġar, mingħajr ma jkunu parassitiċi fuqhom, jissejħu epifiti. Dawn jistgħu jsostnu diversità ta' ekosistemi tas-siġar. Uħud jaf jikkawżaw ħsara indiretta lill-pjanti ospitanti tagħhom, pereżempju bl-interċettazzjoni tad-dawl. L-emipifeti bħat-tin strangolatur jibdew bħala epifiti, iżda eventwalment jistabbilixxu l-għeruq tagħhom stess u jegħlbu u joqtlu lill-ospitant tagħhom. Bosta orkidej, bromeliadi, felċi u muski jikbru bħala epifiti. Fost l-epifiti, il-bromeliadi jakkumulaw l-ilma fl-axxelli tal-weraq tagħhom; dawn l-elementi mimlijin bl-ilma jistgħu jsostnu xibkiet tal-ikel akkwatiċi kumplessi. Xi 630 speċi ta' pjanti huma karnivori, bħad-''Dionaea muscipula'' u l-ispeċijiet ''Drosera''. Dawn jaqbdu f'nassa lil annimali żgħar u jiddiġeruhom biex jiksbu nutrijenti minerali, speċjalment in-nitroġenu u l-fosfru. === Kompetizzjoni === Il-kompetizzjoni għar-riżorsi kondiviżi tnaqqas it-tkabbir tal-pjanti. Ir-riżorsi kondiviżi jinkludu d-dawl tax-xemx, l-ilma u n-nutrijenti. Id-dawl huwa riżorsa kritika minħabba li huwa neċessarju għall-fotosinteżi. Il-pjanti jużaw il-weraq tagħhom biex jagħmlu dell fuq pjanti oħra mid-dawl tax-xemx u jikbru malajr biex jimmassimizzaw kemm ikunu esposti huma stess. L-ilma wkoll huwa essenzjali għall-fotosinteżi; l-għeruq jikkompetu biex jimmassimizzaw kemm jieħdu ilma mill-ħamrija. Xi pjanti għandhom għeruq fil-fond li kapaċi jsibu l-ilma maħżun sew taħt l-art, u oħrajn għandhom għeruq inqas fil-fond li kapaċi jestendu fuq distanzi itwal biex jiġbru l-ilma tax-xita reċenti. Il-minerali huma importanti għat-tkabbir u għall-iżvilupp tal-pjanti. In-nutrijenti komuni li jikkompetu għalihom il-pjanti jinkludu n-nitroġenu, il-fosfru u l-potassju. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Human cultivation of plants is the core of agriculture, which in turn has played a key role in the history of world civilizations. Humans depend on flowering plants for food, either directly or as feed in animal husbandry. More broadly, agriculture includes agronomy for arable crops, horticulture for vegetables and fruit, and forestry, including both flowering plants and conifers, for timber. About 7,000 species of plant have been used for food, though most of today's food is derived from only 30 species. The major staples include cereals such as rice and wheat, starchy roots and tubers such as cassava and potato, and legumes such as peas and beans. Vegetable oils such as olive oil and palm oil provide lipids, while fruit and vegetables contribute vitamins and minerals to the diet. Coffee, tea, and chocolate are major crops whose caffeine-containing products serve as mild stimulants. The study of plant uses by people is called economic botany or ethnobotany. === Mediċini === Medicinal plants are a primary source of organic compounds, both for their medicinal and physiological effects, and for the industrial synthesis of a vast array of organic chemicals. Many hundreds of medicines, as well as narcotics, are derived from plants, both traditional medicines used in herbalism and chemical substances purified from plants or first identified in them, sometimes by ethnobotanical search, and then synthesised for use in modern medicine. Modern medicines derived from plants include aspirin, taxol, morphine, quinine, reserpine, colchicine, digitalis and vincristine. Plants used in herbalism include ginkgo, echinacea, feverfew, and Saint John's wort. The pharmacopoeia of Dioscorides, ''De materia medica'', describing some 600 medicinal plants, was written between 50 and 70 CE and remained in use in Europe and the Middle East until around 1600 CE; it was the precursor of all modern pharmacopoeias. === Prodotti mhux tal-ikel === Plants grown as industrial crops are the source of a wide range of products used in manufacturing. Nonfood products include essential oils, natural dyes, pigments, waxes, resins, tannins, alkaloids, amber and cork. Products derived from plants include soaps, shampoos, perfumes, cosmetics, paint, varnish, turpentine, rubber, latex, lubricants, linoleum, plastics, inks, and gums. Renewable fuels from plants include firewood, peat and other biofuels. The fossil fuels coal, petroleum and natural gas are derived from the remains of aquatic organisms including phytoplankton in geological time. Many of the coal fields date to the Carboniferous period of Earth's history. Terrestrial plants also form type III kerogen, a source of natural gas. Structural resources and fibres from plants are used to construct dwellings and to manufacture clothing. Wood is used for buildings, boats, and furniture, and for smaller items such as musical instruments and sports equipment. Wood is pulped to make paper and cardboard. Cloth is often made from cotton, flax, ramie or synthetic fibres such as rayon, derived from plant cellulose. Thread used to sew cloth likewise comes in large part from cotton. === Pjanti ornamentali === Thousands of plant species are cultivated for their beauty and to provide shade, modify temperatures, reduce wind, abate noise, provide privacy, and reduce soil erosion. Plants are the basis of a multibillion-dollar per year tourism industry, which includes travel to historic gardens, national parks, rainforests, forests with colourful autumn leaves, and festivals such as Japan's and America's cherry blossom festivals. Plants may be grown indoors as houseplants, or in specialized buildings such as greenhouses. Plants such as Venus flytrap, sensitive plant and resurrection plant are sold as novelties. Art forms specializing in the arrangement of cut or living plant include bonsai, ikebana, and the arrangement of cut or dried flowers. Ornamental plants have sometimes changed the course of history, as in tulipomania. === Fix-xjenza === The traditional study of plants is the science of botany. Basic biological research has often used plants as its model organisms. In genetics, the breeding of pea plants allowed Gregor Mendel to derive the basic laws governing inheritance, and examination of chromosomes in maize allowed Barbara McClintock to demonstrate their connection to inherited traits. The plant ''Arabidopsis thaliana'' is used in laboratories as a model organism to understand how genes control the growth and development of plant structures. Tree rings provide a method of dating in archeology, and a record of past climates. The study of plant fossils, or paleobotany, provides information about the evolutions of plants, paleogeographical reconstructions, and past climate change. Plant fossils can also help determine the age of rocks. === Fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-kultura === Plants, including trees, appear in mythology, religion, and literature. In multiple Indo-European, Siberian, and Native American religions, the world tree motif is depicted as a colossal tree growing on the earth, supporting the heavens, and with its roots reaching into the underworld. It may also appear as a cosmic tree or an eagle and serpent tree. Forms of the world tree include the archetypal tree of life, which is in turn connected to the Eurasian concept of the sacred tree. Another widespread ancient motif, found for example in Iran, has a tree of life flanked by a pair of confronted animals. Flowers are often used as memorials, gifts and to mark special occasions such as births, deaths, weddings and holidays. Flower arrangements may be used to send hidden messages. Plants and especially flowers form the subjects of many paintings. === Effetti negattivi === Weeds are commercially or aesthetically undesirable plants growing in managed environments such as in agriculture and gardens. People have spread many plants beyond their native ranges; some of these plants have become invasive, damaging existing ecosystems by displacing native species, and sometimes becoming serious weeds of cultivation. Some plants that produce windblown pollen, including grasses, invoke allergic reactions in people who suffer from hay fever. Many plants produce toxins to protect themselves from herbivores. Major classes of plant toxins include alkaloids, terpenoids, and phenolics. These can be harmful to humans and livestock by ingestion or, as with poison ivy, by contact. Some plants have negative effects on other plants, preventing seedling growth or the growth of nearby plants by releasing allopathic chemicals. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] 7m0ifqhb08ssm1cefg9cw0bwbx2uoa8 329238 329235 2026-04-10T08:02:36Z Trigcly 17859 /* Ikel */ 329238 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== Il-pjanti jirriprodċu asesswalment bit-tkabbir ta' varjetà wiesgħa ta' strutturi li kapaċi jikbru fi pjanti ġodda. Bl-iktar mod sempliċi, il-pjanti bħall-muski jew il-likopodi jistgħu jinkisru f'biċċiet, u kull biċċa tista' terġa' tikber fi pjanta sħiħa. Il-propagazzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri bil-biċċiet hija proċess simili. L-istrutturi bħall-elementi xeblikija jippermettu lill-pjanti jikbru u jiksu roqgħda sħiħa u jiffurmaw klonu. Bosta pjanti jkabbru strutturi tal-ħżin tal-ikel bħal tuberi jew basal li lkoll jistgħu jiżviluppaw fi pjanta ġdida. Xi pjanti li ma jarmux il-fjuri, bħal bosta likopodi, muski u xi rasparelli, flimkien ma' xi pjanti li jarmu l-fjuri, ikabbru ċapep żgħar ta' ċelloli msejħa ''gemmae'' li jistgħu jinqalgħu u jikbru. === Reżistenza għall-mard === Il-pjanti jużaw riċetturi biex jagħrfu patoġeni bħall-batterji li jikkawżaw il-mard tal-pjanti. Dan l-għarfien jiskatta rispons protettiv. L-ewwel riċetturi tal-pjanti ta' dan it-tip ġew identifikati fir-ross u fl-''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Il-pjanti għandhom uħud mill-ikbar ġenomi fost l-organiżmi kollha. L-ikbar ġenoma tal-pjanti (f'termini ta' għadd ta' ġeni) hija dik tal-qamħ (''Triticum aestivum''), li huwa mbassar li jinkorpora ≈94,000 ġen, għaldaqstant kważi ħames darbiet iktar mill-ġenoma tal-bniedem. L-ewwel ġenoma tal-pjanti li ġiet sekwenzjata kienet dik tal-''Arabidopsis thaliana'' li tinkorpora madwar 25,500 ġen. F'termini ta' sekwenza tad-DNA, l-iżgħar ġenoma ppubblikata hija dik tal-pjanta karnivora ''Utricularia gibba'' bi 82 Mb (għalkemm xorta tinkorpora 28,500 ġen) filwaqt li l-ikbar ġenoma, mill-abit tan-[[Norveġja]] (''Picea abies''), fiha iktar minn 19.6 Gb (tinkorpora madwar 28,300 ġen). == [[Ekoloġija]] == === Distribuzzjoni === Il-pjanti huma mifruxin kważi mad-dinja kollha. Filwaqt li jgħixu f'bosta [[Bijoma|bijomi]] li jistgħu jinqasmu f'diversi ekoreġjuni, huma biss il-pjanti tal-flora tal-[[Antartika]], magħmula minn algi, muski, ċeratofilli, likeni u żewġ pjanti biss li jarmu l-fjuri, li adattaw għall-kundizzjonijiet prevalenti f'dak il-[[kontinent]] fin-Nofsinhar. Sikwit il-pjanti huma l-komponent fiżiku u strutturali dominanti tal-ħabitats fejn jokkorru. Ħafna mill-bijomi tad-dinja ngħataw isem it-tip ta' veġetazzjoni minħabba li l-pjanti huma l-organiżmi dominanti f'dawk il-bijomi, bħall-bwar tal-ħaxix, is-savanna u l-foresta pluvjali tropikali. === Produtturi primarji === Il-fotosinteżi li ssir mill-pjanti tal-art u mill-algi hija s-sors aħħari ta' enerġija u ta' materjal organiku f'kważi l-ekosistemi kollha. Il-fotosinteżi, għall-ewwel biċ-ċjanobatterji u iktar 'il quddiem bl-ewkarjoti fotosintetiċi, biddlet b'mod radikali l-kompożizzjoni tal-atmosfera anossika bikrija tad-dinja, li b'hekk issa fiha 21 % ossiġenu. L-annimali u l-biċċa l-kbira tal-organiżmi l-oħra huma aerobiċi, jiġifieri jiddependu fuq l-ossiġenu; dawk li ma jiddependux fuq l-ossiġenu huma kkonfinati f'ambjenti anaerobiċi relattivament rari. Il-pjanti huma l-produtturi primarji fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi terrestri u jiffurmaw il-bażi tax-xibka tal-ikel f'dawk l-ekosistemi. Il-pjanti jiffurmaw madwar 80 % tal-bijomassa tad-dinja b'madwar 450 gigatunnellata (4.4×10¹¹ tunnellati twal; 5.0×10¹¹ tunnellati qosra) ta' karbonju. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === Bosta annimali wettqu koevoluzzjoni mal-pjanti; il-pjanti li jarmu l-fjuri evolvew sindromi tad-dakkir u sensiela ta' karatteristiċi tal-fjuri li jiffavurixxu r-riproduzzjoni tagħhom. Bosta, inkluż l-insetti u l-għasafar huma dakkara, u jżuru l-fjuri u bi żball jittrasferixxu t-trab dakkari meta jgħaddu għall-ikel f'forma ta' trab dakkari jew nektar. Ħafna annimali jferrxu ż-żrieragħ li huma adattati għal dan l-iskop. Evolvew diversi mekkaniżmi ta' tifrix. Xi tipi ta' frott joffru saffi esterni nutrittivi li jattiraw lill-annimali, filwaqt li ż-żrieragħ adattaw biex jibqgħu ħajjin meta jgħaddu mill-kanal alimentari tal-annimal; oħrajn għandhom qishom ganċijiet biex ikunu jistgħu jaqbdu mal-pil tal-[[Mammiferu|mammiferi]]. Il-mirmekofiti huma pjanti li wettqu koevoluzzjoni man-nemel. Il-pjanti jipprovdu l-kenn u xi kultant l-ikel għan-nemel. Min-naħa tiegħu n-nemel jiddefendi l-pjanti mill-[[Erbivoru|erbivori]] u xi kultant mill-pjanti kompetituri. Il-ħmieġ tan-nemel iservi ta' fertilizzant organiku. Il-maġġoranza tal-ispeċijiet ta' pjanti jkollhom fungi assoċjati mas-sistemi tal-għeruq tagħhom f'simbjożi reċiproka magħrufa bħala ''mycorrhiza''. Il-fungi jgħinu lill-pjanti jiksbu l-ilma u n-nutrijenti minerali mill-ħamrija, filwaqt li l-pjanti jagħtu lill-fungi l-karboidrati prodotti fil-fitosinteżi. Xi pjanti joffru l-kenn lill-fungi endofitiċi li jipproteġu l-pjanti mill-erbivori billi jipproduċu t-tossini. L-endofit fungali ''Neotyphodium coenophialum'' fiż-żwien twil ingħata l-istatus ta' organiżmu qerriedi fl-industrija [[Stati Uniti|Amerikana]] tal-bhejjem tal-ifrat. Bosta legumi jkollhom batterji ''Rhizobium'' li jassimilaw in-nitroġenu fin-noduli tal-għeruq tagħhom, li jassimilaw in-nitroġenu mill-arja għall-użu tal-pjanti; min-naħa tagħhom il-pjanti jipprovdu z-zokkor lill-batterji. In-nitroġenu assimilat b'dan il-mod jista' jsir disponibbli għal pjanti oħra, u huwa importanti fl-agrikoltura; pereżempju, il-[[Bidwi|bdiewa]] jistgħu jagħmlu n-newba ta' għelejjel jew legumi bħall-fażola, segwita minn ċerali bħall-qamħ, biex jipprovdu għelejjel prinċipali għall-bejgħ b'input imnaqqas ta' fertilizzant tan-nitroġenu. Xi 1 % tal-ispeċijiet ta' pjanti huma parassitiċi. Dawn ivarjaw mill-viskju semiparassitiku li bilkemm jieħu nutrijenti mill-ospitant tiegħu, iżda xorta waħda jkollu weraq fotosintetiku, għall-budebbus u l-latrea parassitiċi għalkollox li jiksbu n-nutrijenti kollha tagħhom permezz ta' konnessjonijiet mal-għeruq ta' pjanti oħra, u b'hekk ma jkollhomx klorofilla. Il-parassiti jaf jikkawżaw ħsara kbira lill-pjanti ospitanti tagħhom. Il-pjanti li jikbru fuq pjanti oħra, normalment is-siġar, mingħajr ma jkunu parassitiċi fuqhom, jissejħu epifiti. Dawn jistgħu jsostnu diversità ta' ekosistemi tas-siġar. Uħud jaf jikkawżaw ħsara indiretta lill-pjanti ospitanti tagħhom, pereżempju bl-interċettazzjoni tad-dawl. L-emipifeti bħat-tin strangolatur jibdew bħala epifiti, iżda eventwalment jistabbilixxu l-għeruq tagħhom stess u jegħlbu u joqtlu lill-ospitant tagħhom. Bosta orkidej, bromeliadi, felċi u muski jikbru bħala epifiti. Fost l-epifiti, il-bromeliadi jakkumulaw l-ilma fl-axxelli tal-weraq tagħhom; dawn l-elementi mimlijin bl-ilma jistgħu jsostnu xibkiet tal-ikel akkwatiċi kumplessi. Xi 630 speċi ta' pjanti huma karnivori, bħad-''Dionaea muscipula'' u l-ispeċijiet ''Drosera''. Dawn jaqbdu f'nassa lil annimali żgħar u jiddiġeruhom biex jiksbu nutrijenti minerali, speċjalment in-nitroġenu u l-fosfru. === Kompetizzjoni === Il-kompetizzjoni għar-riżorsi kondiviżi tnaqqas it-tkabbir tal-pjanti. Ir-riżorsi kondiviżi jinkludu d-dawl tax-xemx, l-ilma u n-nutrijenti. Id-dawl huwa riżorsa kritika minħabba li huwa neċessarju għall-fotosinteżi. Il-pjanti jużaw il-weraq tagħhom biex jagħmlu dell fuq pjanti oħra mid-dawl tax-xemx u jikbru malajr biex jimmassimizzaw kemm ikunu esposti huma stess. L-ilma wkoll huwa essenzjali għall-fotosinteżi; l-għeruq jikkompetu biex jimmassimizzaw kemm jieħdu ilma mill-ħamrija. Xi pjanti għandhom għeruq fil-fond li kapaċi jsibu l-ilma maħżun sew taħt l-art, u oħrajn għandhom għeruq inqas fil-fond li kapaċi jestendu fuq distanzi itwal biex jiġbru l-ilma tax-xita reċenti. Il-minerali huma importanti għat-tkabbir u għall-iżvilupp tal-pjanti. In-nutrijenti komuni li jikkompetu għalihom il-pjanti jinkludu n-nitroġenu, il-fosfru u l-potassju. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Il-kultivazzjoni tal-pjanti min-naħa tal-bniedem hija l-qalba tal-agrikoltura, li kellha rwol ewlieni fl-istorja taċ-ċivilizzazzjonijiet dinjin. Il-bniedem jiddependi fuq il-pjanti li jarmu l-fjuri għall-ikel, jew direttament jew għall-għalf fit-trobbija tal-annimali. B'mod iktar wiesgħa, l-agrikoltura tinkludi l-agronomija għall-għelejjel li jinħartu, l-ortikoltura għall-ħxejjex u għall-frott, u l-forestrija, inkluż kemm il-pjanti li jarmu l-fjuri kif ukoll il-koniferi, għall-injam. Madwar 7,000 speċi ta' pjanti ntużaw għall-ikel, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-ikel tal-lum jirriżulta minn 30 speċi biss. Il-prodotti bażiċi ewlenin jinkludu ċ-ċereali bħar-ross u l-qamħ, l-għeruq illamtati u t-tuberi bħall-kassava u l-patata, u l-legumi bħall-piżelli u l-fażola. Iż-żjut veġetali bħaż-żejt taż-żebbuġa u ż-żejt tal-palm jipprovdu l-lipidi, filwaqt li l-frott u l-ħxejjex jikkontribwixxu għall-vitamini u l-minerali fl-ikel. Il-kafè, it-te u ċ-ċikkulata huma l-għelejjel ewlenin bi prodotti bil-kaffeina li jintużaw bħala stimulanti ħfief. L-istudju tal-użi tal-pjanti mill-bniedem jissejjaħ botanika ekonomika jew etnobotanika. === Mediċini === Il-pjanti mediċinali huma sors primarju ta' komposti organiċi, kemm għall-effetti mediċinali u fiżjoloġiċi, kif ukoll għas-sinteżi industrijali ta' firxa wiesgħa ta' sustanzi kimiċi organiċi. Bosta mijiet ta' mediċini, kif ukoll narkotiċi, jirriżultaw mill-pjanti, kemm mediċini tradizzjonali li jintużaw fl-erbaliżmu, kif ukoll sustanzi kimiċi ppurifikati mill-pjanti jew identifikati għall-ewwel darba fihom, xi kultant permezz tat-tfittxija etnobotanika, u li mbagħad jiġu sintetizzati għall-użu fil-mediċina moderna. Il-mediċini moderni li jirriżultaw mill-pjanti jinkludu l-aspirina, it-taksol, il-morfina, il-kwinina, ir-reserpin, il-kolċisin, id-diġitalis u l-vinkristin. Il-pjanti li jintużaw fl-erbaliżmu jinkludu l-ginkgo, l-ekinaċea, l-arċmisa u l-ħaxix ta' San Ġwann. Il-farmakopeja ta' Dijoskoride, ''De materia medica'', li tiddeskrivi xi 600 pjanta mediċinali, inkitbet bejn il-50 u s-70 W.K. u baqgħet tintuża fl-[[Ewropa]] u fil-Lvant Nofsani sal-ħabta tal-1600 W.K.; din kienet il-prekursur tal-farmakopej moderni kollha. === Prodotti mhux tal-ikel === Il-pjanti li jitkabbru bħala għelejjel industrijali huma s-sors ta' firxa wiesgħa ta' prodotti li jintużaw fil-manifattura. Il-prodotti mhux tal-ikel jinkludu ż-żjut essenzjali, il-koloranti naturali, il-pigmenti, ix-xama', ir-reżini, it-tannini, l-alkalojdi, l-ambra u s-sufra. Il-prodotti li jirriżultaw mill-pjanti jinkludu s-sapun, ix-xampù, il-fwejjaħ, il-kożmetiċi, iż-żebgħa, il-verniċ, it-trementina, il-lastku, il-latex, il-lubrifikanti, il-linolju, il-plastik, il-linka u l-gomma. Il-fjuwils rinnovabbli li jiġu mill-pjanti jinkludu l-ħatab, il-pit u bijofjuwils oħra. Il-fjuwils fossili bħall-faħam, il-petroleum u l-gass naturali joriġinaw mill-fdalijiet tal-organiżmi akkwatiċi, inkluż il-fitoplankton fiż-żmien [[Ġeoloġija|ġeoloġiku]]. Ħafna mill-meded tal-faħam imorru lura għall-perjodu Karboniferu tal-istorja tad-Dinja. Il-pjanti terrestri jiffurmaw ukoll il-keroġen tat-tip III li huwa sors ta' gass naturali. Ir-riżorsi strutturali u l-fibri mill-pjanti jintużaw għall-kostruzzjoni tal-abitazzjonijiet u għall-manifattura tal-ħwejjeġ. L-injam jintuża għall-binjiet u għall-għamara, kif ukoll għal oġġetti iżgħar bħall-istrumenti [[Mużika|mużikali]] u t-tagħmir [[Sport|sportiv]]. L-injam jiġi kkonvertit f'polpa għall-produzzjoni tal-karta u tal-kartonċin. Id-drapp spiss ikun magħmul mill-qoton, mill-għażel, mir-rami jew mill-fibri sintetiċi bħar-rejon, miċ-ċelluloża tal-pjanti. Il-ħjut li jintużaw għat-tħejjija tad-drapp bl-istess mod fil-biċċa l-kbira jiġu mill-qoton. === Pjanti ornamentali === Eluf ta' speċijiet ta' pjanti jiġu kkultivati għas-sbuħija tagħhom u jipprovdu d-dell, jimmodifikaw it-temperaturi, jilqgħu kontra r-riħ, itaffu l-istorbju, jipprovdu l-privatezza u jnaqqsu l-erożjoni tal-ħamrija. Il-pjanti huma l-bażi ta' industrija tat-turiżmu multibiljunarja kull sena, li tinkludi l-ivvjaġġar lejn ġonna storiċi, parks nazzjonali, foresti pluvjali, foresti b'siġar b'weraq ikkulurit fil-ħarifa, u festivals bħall-inwar taċ-ċirasa fil-[[Ġappun]] u fl-[[Stati Uniti|Amerka]]. Il-pjanti jistgħu jitkabbru fuq ġewwa bħala pjanti tad-dar, jew f'binjiet speċjalizzati bħas-serer. Il-pjanti karnivori, sensittivi u tal-irxoxt jinbiegħu bħala pjanti innovattivi. Forom tal-[[arti]] li jispeċjalizzaw fl-arranġament ta' pjanti maqtugħin jew ħajjin jinkludu l-bonsaj, l-ikebana u l-arranġament ta' fjuri nexfin jew maqtugħin. Xi kultant il-pjanti ornamentali bidlu l-andament tal-istorja, bħal fil-każ tat-tulipanomanija. === Fix-xjenza === L-istudju tradizzjonali tal-pjanti huwa x-xjenza tal-botanika. Ir-riċerka bijoloġika bażika spiss użat il-pjanti bħala l-organiżmi mudell tagħha. Fil-ġenetika, it-tnissil tal-pjanti tal-piżelli ppermetta lil [[Gregor Mendel]] jasal għal-liġijiet bażiċi li jirregolaw l-eredità, u l-eżaminazzjoni tal-kromożomi fil-qamħirrum ippermettiet lil [[Barbara McClintock]] turi l-konnessjoni tagħhom mal-karatteristiċi li jintirtu. Il-pjanta ''Arabidopsis thaliana'' tintuża fil-laboratorji bħala organiżmu mudell biex wieħed jifhem kif il-ġeni jikkontrollaw it-tkabbir u l-iżvilupp tal-istrutturi tal-pjanti. Iċ-ċrieki tas-siġar jipprovdu metodu ta' datazzjoni fl-[[arkeoloġija]], u reġistru tal-klimi tal-imgħoddi. L-istudju tal-fossili tal-pjanti, jew il-paleobotanika, jipprovdi informazzjoni dwar l-evoluzzjonijiet tal-pjanti, rikostruzzjonijiet paleoġeografiċi, u t-[[tibdil fil-klima]] tal-imgħoddi. Il-fossili tal-pjanti jistgħu jgħinu wkoll biex tiġi ddeterminata l-età tal-blat. === Fil-mitoloġija, fir-[[reliġjon]] u fil-[[kultura]] === Il-pjanti, inkluż is-siġar, jidhru fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-letteratura. F'diversi reliġjonijiet Indo-Ewropej, Siberjani u Amerikani Nattivi, il-motiv tas-siġra dinjija joħroġ fid-dieher bħala siġra kolassali li tikber fuq id-dinja, tirfed is-smewwiet, u bl-għeruq tagħha tasal taħt l-art fl-[[infern]]. Ġieli tidher ukoll bħala siġra kożmika jew siġra b'ajkla u b'[[serp]]. Fost il-forom tas-siġra dinjija hemm is-siġra tal-ħajja arketipali, li hija kkollegata mal-kunċett Ewrasjatiku tas-siġra sagra. Motiv tal-qedem ieħor mifrux, li jinstab pereżempju fl-[[Iran]], jinkludi siġra tal-ħajja b'par annimali. Spiss il-fjuri jintużaw għall-imfakar, bħala rigali u għat-tfakkir ta' okkażjonijiet speċjali bħal twelid, mewt, tieġ u btala. L-arranġamenti tal-fjuri jistgħu jintużaw biex jintbagħtu messaġġi moħbijin. Il-pjanti u speċjalment il-fjuri jintużaw bħala s-suġġetti ta' bosta pitturi. === Effetti negattivi === Kummerċjalment jew estetikament il-ħaxix ħażin jinkludi pjanti mhux mixtieqa li jikbru f'ambjenti ġestiti bħal fl-agrikoltura u fil-ġonna. Bosta pjanti ġew mifruxa mill-bniedem lil hinn mill-firxiet nattivi tagħhom; uħud minn dawn il-pjanti saru invażivi, ikkawżaw ħsara lil ekosistemi eżistenti bl-ispostament ta' speċijiet nattivi, u xi kultant isiru problema serja għall-kultivazzjoni. Xi pjanti li jipproduċu t-trab dakkari li jittajjar bir-riħ, inkluż il-ħaxix, iqabbdu reazzjonijiet alleġiċi f'dawk li jbatu mill-allerġiji. Bosta pjanti jipproduċu tossini biex jipproteġu lilhom infushom mill-[[Erbivoru|erbivori]]. Il-[[Klassi (bijoloġija)|klassijiet]] ewlenin ta' tossini tal-pjanti jinkludu l-alkalojdi, it-terpenojdi u l-fenoliċi. Dawn jistgħu jikkawżaw ħsara lill-bniedem u lill-bhejjem jekk jibilgħuhom, jew jekk imissuhom bħal fil-każ tal-edera velenuża. Xi pjanti jkollhom effettivi negattivi fuq pjanti oħra, u jipprevjenu t-tkabbir tan-nebbieta jew it-tkabbir ta' pjanti fil-qrib billi jirrilaxxaw sustanzi kimiċi allopatiċi. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] pvaixoh5fvtii0qpgf67lczw6ubkgte 329239 329238 2026-04-10T09:15:12Z Trigcly 17859 żieda stampi 329239 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == [[Stampa:Cosmarium201512081550.JPG|daqsminuri|Id-desmid ''Cosmarium botrytis'' hija uniċellolari.]] === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''. === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == [[Stampa:US 199 Redwood Highway.jpg|daqsminuri|Is-''Sequoia sempervirens'' tikber sa għoli ta' 120 metru (380 pied).]] === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online. Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)). {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === [[Stampa:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit1.jpg|daqsminuri|Fil-Ġurassiku kien hemm diversità ta' koniferi u spiss kienu dominanti. Il-qalba tal-''Araucaria mirabilis''.]] L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === [[Stampa:Plant cell structure-en.svg|daqsminuri|L-istruttura taċ-ċelloli tal-pjanti.]] Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Alternation of generations simpler.svg|daqsminuri|L-alternanza tal-ġenerazzjonijiet bejn gametofit aplojde (n, fuq) u sporofit diplojde (2n, isfel), fit-tipi kollha ta' pjanti.]] Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== [[Stampa:RowOfPlants.JPG|daqsminuri|Il-''Ficinia spiralis'' tinfirex asesswalment f'għamla ta' ringiela fir-ramel.]] Il-pjanti jirriprodċu asesswalment bit-tkabbir ta' varjetà wiesgħa ta' strutturi li kapaċi jikbru fi pjanti ġodda. Bl-iktar mod sempliċi, il-pjanti bħall-muski jew il-likopodi jistgħu jinkisru f'biċċiet, u kull biċċa tista' terġa' tikber fi pjanta sħiħa. Il-propagazzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri bil-biċċiet hija proċess simili. L-istrutturi bħall-elementi xeblikija jippermettu lill-pjanti jikbru u jiksu roqgħda sħiħa u jiffurmaw klonu. Bosta pjanti jkabbru strutturi tal-ħżin tal-ikel bħal tuberi jew basal li lkoll jistgħu jiżviluppaw fi pjanta ġdida. Xi pjanti li ma jarmux il-fjuri, bħal bosta likopodi, muski u xi rasparelli, flimkien ma' xi pjanti li jarmu l-fjuri, ikabbru ċapep żgħar ta' ċelloli msejħa ''gemmae'' li jistgħu jinqalgħu u jikbru. === Reżistenza għall-mard === Il-pjanti jużaw riċetturi biex jagħrfu patoġeni bħall-batterji li jikkawżaw il-mard tal-pjanti. Dan l-għarfien jiskatta rispons protettiv. L-ewwel riċetturi tal-pjanti ta' dan it-tip ġew identifikati fir-ross u fl-''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Il-pjanti għandhom uħud mill-ikbar ġenomi fost l-organiżmi kollha. L-ikbar ġenoma tal-pjanti (f'termini ta' għadd ta' ġeni) hija dik tal-qamħ (''Triticum aestivum''), li huwa mbassar li jinkorpora ≈94,000 ġen, għaldaqstant kważi ħames darbiet iktar mill-ġenoma tal-bniedem. L-ewwel ġenoma tal-pjanti li ġiet sekwenzjata kienet dik tal-''Arabidopsis thaliana'' li tinkorpora madwar 25,500 ġen. F'termini ta' sekwenza tad-DNA, l-iżgħar ġenoma ppubblikata hija dik tal-pjanta karnivora ''Utricularia gibba'' bi 82 Mb (għalkemm xorta tinkorpora 28,500 ġen) filwaqt li l-ikbar ġenoma, mill-abit tan-[[Norveġja]] (''Picea abies''), fiha iktar minn 19.6 Gb (tinkorpora madwar 28,300 ġen). == [[Ekoloġija]] == [[Stampa:Vegetation.png|daqsminuri|Mappa ta' klassifikazzjoni tal-veġetazzjoni dinjija f'bijomi. Dawk li jissemmew hawnhekk jinkludu t-tundra, it-tajga, il-foresti miti bis-siġar tal-weraq wiesa', l-isteppa miti, il-foresti pluvjali subtropikali, il-veġetazzjoni [[Mediterran|Mediterranja]], il-foresti monsoniċi, id-deżerti aridi, l-artijiet tal-arbuxxelli kseriċi, l-isteppa niexfa, id-deżerti semiaridi, il-bwar tal-ħaxix tas-savanna , is-savanna tas-siġar, il-foresti nexfin subtropikali u tropikali, il-foresti pluvjali tropikali, it-tundra alpina u l-foresti muntanjużi. Bil-griż hemm is-saff tas-silġ u d-deżerti polari fejn ma jikbrux pjanti.]] === Distribuzzjoni === Il-pjanti huma mifruxin kważi mad-dinja kollha. Filwaqt li jgħixu f'bosta [[Bijoma|bijomi]] li jistgħu jinqasmu f'diversi ekoreġjuni, huma biss il-pjanti tal-flora tal-[[Antartika]], magħmula minn algi, muski, ċeratofilli, likeni u żewġ pjanti biss li jarmu l-fjuri, li adattaw għall-kundizzjonijiet prevalenti f'dak il-[[kontinent]] fin-Nofsinhar. Sikwit il-pjanti huma l-komponent fiżiku u strutturali dominanti tal-ħabitats fejn jokkorru. Ħafna mill-bijomi tad-dinja ngħataw isem it-tip ta' veġetazzjoni minħabba li l-pjanti huma l-organiżmi dominanti f'dawk il-bijomi, bħall-bwar tal-ħaxix, is-savanna u l-foresta pluvjali tropikali. === Produtturi primarji === Il-fotosinteżi li ssir mill-pjanti tal-art u mill-algi hija s-sors aħħari ta' enerġija u ta' materjal organiku f'kważi l-ekosistemi kollha. Il-fotosinteżi, għall-ewwel biċ-ċjanobatterji u iktar 'il quddiem bl-ewkarjoti fotosintetiċi, biddlet b'mod radikali l-kompożizzjoni tal-atmosfera anossika bikrija tad-dinja, li b'hekk issa fiha 21 % ossiġenu. L-annimali u l-biċċa l-kbira tal-organiżmi l-oħra huma aerobiċi, jiġifieri jiddependu fuq l-ossiġenu; dawk li ma jiddependux fuq l-ossiġenu huma kkonfinati f'ambjenti anaerobiċi relattivament rari. Il-pjanti huma l-produtturi primarji fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi terrestri u jiffurmaw il-bażi tax-xibka tal-ikel f'dawk l-ekosistemi. Il-pjanti jiffurmaw madwar 80 % tal-bijomassa tad-dinja b'madwar 450 gigatunnellata (4.4×10¹¹ tunnellati twal; 5.0×10¹¹ tunnellati qosra) ta' karbonju. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === [[Stampa:Purple-throated carib hummingbird feeding (cropped).jpg|daqsminuri|Kolibrì jdakkar u jfittex in-nektar.]] Bosta annimali wettqu koevoluzzjoni mal-pjanti; il-pjanti li jarmu l-fjuri evolvew sindromi tad-dakkir u sensiela ta' karatteristiċi tal-fjuri li jiffavurixxu r-riproduzzjoni tagħhom. Bosta, inkluż l-insetti u l-għasafar huma dakkara, u jżuru l-fjuri u bi żball jittrasferixxu t-trab dakkari meta jgħaddu għall-ikel f'forma ta' trab dakkari jew nektar. Ħafna annimali jferrxu ż-żrieragħ li huma adattati għal dan l-iskop. Evolvew diversi mekkaniżmi ta' tifrix. Xi tipi ta' frott joffru saffi esterni nutrittivi li jattiraw lill-annimali, filwaqt li ż-żrieragħ adattaw biex jibqgħu ħajjin meta jgħaddu mill-kanal alimentari tal-annimal; oħrajn għandhom qishom ganċijiet biex ikunu jistgħu jaqbdu mal-pil tal-[[Mammiferu|mammiferi]]. Il-mirmekofiti huma pjanti li wettqu koevoluzzjoni man-nemel. Il-pjanti jipprovdu l-kenn u xi kultant l-ikel għan-nemel. Min-naħa tiegħu n-nemel jiddefendi l-pjanti mill-[[Erbivoru|erbivori]] u xi kultant mill-pjanti kompetituri. Il-ħmieġ tan-nemel iservi ta' fertilizzant organiku. Il-maġġoranza tal-ispeċijiet ta' pjanti jkollhom fungi assoċjati mas-sistemi tal-għeruq tagħhom f'simbjożi reċiproka magħrufa bħala ''mycorrhiza''. Il-fungi jgħinu lill-pjanti jiksbu l-ilma u n-nutrijenti minerali mill-ħamrija, filwaqt li l-pjanti jagħtu lill-fungi l-karboidrati prodotti fil-fitosinteżi. Xi pjanti joffru l-kenn lill-fungi endofitiċi li jipproteġu l-pjanti mill-erbivori billi jipproduċu t-tossini. L-endofit fungali ''Neotyphodium coenophialum'' fiż-żwien twil ingħata l-istatus ta' organiżmu qerriedi fl-industrija [[Stati Uniti|Amerikana]] tal-bhejjem tal-ifrat. Bosta legumi jkollhom batterji ''Rhizobium'' li jassimilaw in-nitroġenu fin-noduli tal-għeruq tagħhom, li jassimilaw in-nitroġenu mill-arja għall-użu tal-pjanti; min-naħa tagħhom il-pjanti jipprovdu z-zokkor lill-batterji. In-nitroġenu assimilat b'dan il-mod jista' jsir disponibbli għal pjanti oħra, u huwa importanti fl-agrikoltura; pereżempju, il-[[Bidwi|bdiewa]] jistgħu jagħmlu n-newba ta' għelejjel jew legumi bħall-fażola, segwita minn ċerali bħall-qamħ, biex jipprovdu għelejjel prinċipali għall-bejgħ b'input imnaqqas ta' fertilizzant tan-nitroġenu. Xi 1 % tal-ispeċijiet ta' pjanti huma parassitiċi. Dawn ivarjaw mill-viskju semiparassitiku li bilkemm jieħu nutrijenti mill-ospitant tiegħu, iżda xorta waħda jkollu weraq fotosintetiku, għall-budebbus u l-latrea parassitiċi għalkollox li jiksbu n-nutrijenti kollha tagħhom permezz ta' konnessjonijiet mal-għeruq ta' pjanti oħra, u b'hekk ma jkollhomx klorofilla. Il-parassiti jaf jikkawżaw ħsara kbira lill-pjanti ospitanti tagħhom. Il-pjanti li jikbru fuq pjanti oħra, normalment is-siġar, mingħajr ma jkunu parassitiċi fuqhom, jissejħu epifiti. Dawn jistgħu jsostnu diversità ta' ekosistemi tas-siġar. Uħud jaf jikkawżaw ħsara indiretta lill-pjanti ospitanti tagħhom, pereżempju bl-interċettazzjoni tad-dawl. L-emipifeti bħat-tin strangolatur jibdew bħala epifiti, iżda eventwalment jistabbilixxu l-għeruq tagħhom stess u jegħlbu u joqtlu lill-ospitant tagħhom. Bosta orkidej, bromeliadi, felċi u muski jikbru bħala epifiti. Fost l-epifiti, il-bromeliadi jakkumulaw l-ilma fl-axxelli tal-weraq tagħhom; dawn l-elementi mimlijin bl-ilma jistgħu jsostnu xibkiet tal-ikel akkwatiċi kumplessi. Xi 630 speċi ta' pjanti huma karnivori, bħad-''Dionaea muscipula'' u l-ispeċijiet ''Drosera''. Dawn jaqbdu f'nassa lil annimali żgħar u jiddiġeruhom biex jiksbu nutrijenti minerali, speċjalment in-nitroġenu u l-fosfru. === Kompetizzjoni === Il-kompetizzjoni għar-riżorsi kondiviżi tnaqqas it-tkabbir tal-pjanti. Ir-riżorsi kondiviżi jinkludu d-dawl tax-xemx, l-ilma u n-nutrijenti. Id-dawl huwa riżorsa kritika minħabba li huwa neċessarju għall-fotosinteżi. Il-pjanti jużaw il-weraq tagħhom biex jagħmlu dell fuq pjanti oħra mid-dawl tax-xemx u jikbru malajr biex jimmassimizzaw kemm ikunu esposti huma stess. L-ilma wkoll huwa essenzjali għall-fotosinteżi; l-għeruq jikkompetu biex jimmassimizzaw kemm jieħdu ilma mill-ħamrija. Xi pjanti għandhom għeruq fil-fond li kapaċi jsibu l-ilma maħżun sew taħt l-art, u oħrajn għandhom għeruq inqas fil-fond li kapaċi jestendu fuq distanzi itwal biex jiġbru l-ilma tax-xita reċenti. Il-minerali huma importanti għat-tkabbir u għall-iżvilupp tal-pjanti. In-nutrijenti komuni li jikkompetu għalihom il-pjanti jinkludu n-nitroġenu, il-fosfru u l-potassju. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Il-kultivazzjoni tal-pjanti min-naħa tal-bniedem hija l-qalba tal-agrikoltura, li kellha rwol ewlieni fl-istorja taċ-ċivilizzazzjonijiet dinjin. Il-bniedem jiddependi fuq il-pjanti li jarmu l-fjuri għall-ikel, jew direttament jew għall-għalf fit-trobbija tal-annimali. B'mod iktar wiesgħa, l-agrikoltura tinkludi l-agronomija għall-għelejjel li jinħartu, l-ortikoltura għall-ħxejjex u għall-frott, u l-forestrija, inkluż kemm il-pjanti li jarmu l-fjuri kif ukoll il-koniferi, għall-injam. Madwar 7,000 speċi ta' pjanti ntużaw għall-ikel, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-ikel tal-lum jirriżulta minn 30 speċi biss. Il-prodotti bażiċi ewlenin jinkludu ċ-ċereali bħar-ross u l-qamħ, l-għeruq illamtati u t-tuberi bħall-kassava u l-patata, u l-legumi bħall-piżelli u l-fażola. Iż-żjut veġetali bħaż-żejt taż-żebbuġa u ż-żejt tal-palm jipprovdu l-lipidi, filwaqt li l-frott u l-ħxejjex jikkontribwixxu għall-vitamini u l-minerali fl-ikel. Il-kafè, it-te u ċ-ċikkulata huma l-għelejjel ewlenin bi prodotti bil-kaffeina li jintużaw bħala stimulanti ħfief. L-istudju tal-użi tal-pjanti mill-bniedem jissejjaħ botanika ekonomika jew etnobotanika. === Mediċini === [[Stampa:Folio Materia Medica Dioscurides Met 13.152.6 (cropped).jpg|daqsminuri|[[Tabib]] [[Medjuevu|Medjevali]] jħejji estratt minn pjanta mediċinali.]] Il-pjanti mediċinali huma sors primarju ta' komposti organiċi, kemm għall-effetti mediċinali u fiżjoloġiċi, kif ukoll għas-sinteżi industrijali ta' firxa wiesgħa ta' sustanzi kimiċi organiċi. Bosta mijiet ta' mediċini, kif ukoll narkotiċi, jirriżultaw mill-pjanti, kemm mediċini tradizzjonali li jintużaw fl-erbaliżmu, kif ukoll sustanzi kimiċi ppurifikati mill-pjanti jew identifikati għall-ewwel darba fihom, xi kultant permezz tat-tfittxija etnobotanika, u li mbagħad jiġu sintetizzati għall-użu fil-mediċina moderna. Il-mediċini moderni li jirriżultaw mill-pjanti jinkludu l-aspirina, it-taksol, il-morfina, il-kwinina, ir-reserpin, il-kolċisin, id-diġitalis u l-vinkristin. Il-pjanti li jintużaw fl-erbaliżmu jinkludu l-ginkgo, l-ekinaċea, l-arċmisa u l-ħaxix ta' San Ġwann. Il-farmakopeja ta' Dijoskoride, ''De materia medica'', li tiddeskrivi xi 600 pjanta mediċinali, inkitbet bejn il-50 u s-70 W.K. u baqgħet tintuża fl-[[Ewropa]] u fil-Lvant Nofsani sal-ħabta tal-1600 W.K.; din kienet il-prekursur tal-farmakopej moderni kollha. === Prodotti mhux tal-ikel === [[Stampa:Timber DonnellyMills2005 SeanMcClean.jpg|daqsminuri|Ħażna tal-injam għall-ipproċessar f'impjant tal-issegar.]] Il-pjanti li jitkabbru bħala għelejjel industrijali huma s-sors ta' firxa wiesgħa ta' prodotti li jintużaw fil-manifattura. Il-prodotti mhux tal-ikel jinkludu ż-żjut essenzjali, il-koloranti naturali, il-pigmenti, ix-xama', ir-reżini, it-tannini, l-alkalojdi, l-ambra u s-sufra. Il-prodotti li jirriżultaw mill-pjanti jinkludu s-sapun, ix-xampù, il-fwejjaħ, il-kożmetiċi, iż-żebgħa, il-verniċ, it-trementina, il-lastku, il-latex, il-lubrifikanti, il-linolju, il-plastik, il-linka u l-gomma. Il-fjuwils rinnovabbli li jiġu mill-pjanti jinkludu l-ħatab, il-pit u bijofjuwils oħra. Il-fjuwils fossili bħall-faħam, il-petroleum u l-gass naturali joriġinaw mill-fdalijiet tal-organiżmi akkwatiċi, inkluż il-fitoplankton fiż-żmien [[Ġeoloġija|ġeoloġiku]]. Ħafna mill-meded tal-faħam imorru lura għall-perjodu Karboniferu tal-istorja tad-Dinja. Il-pjanti terrestri jiffurmaw ukoll il-keroġen tat-tip III li huwa sors ta' gass naturali. Ir-riżorsi strutturali u l-fibri mill-pjanti jintużaw għall-kostruzzjoni tal-abitazzjonijiet u għall-manifattura tal-ħwejjeġ. L-injam jintuża għall-binjiet u għall-għamara, kif ukoll għal oġġetti iżgħar bħall-istrumenti [[Mużika|mużikali]] u t-tagħmir [[Sport|sportiv]]. L-injam jiġi kkonvertit f'polpa għall-produzzjoni tal-karta u tal-kartonċin. Id-drapp spiss ikun magħmul mill-qoton, mill-għażel, mir-rami jew mill-fibri sintetiċi bħar-rejon, miċ-ċelluloża tal-pjanti. Il-ħjut li jintużaw għat-tħejjija tad-drapp bl-istess mod fil-biċċa l-kbira jiġu mill-qoton. === Pjanti ornamentali === Eluf ta' speċijiet ta' pjanti jiġu kkultivati għas-sbuħija tagħhom u jipprovdu d-dell, jimmodifikaw it-temperaturi, jilqgħu kontra r-riħ, itaffu l-istorbju, jipprovdu l-privatezza u jnaqqsu l-erożjoni tal-ħamrija. Il-pjanti huma l-bażi ta' industrija tat-turiżmu multibiljunarja kull sena, li tinkludi l-ivvjaġġar lejn ġonna storiċi, parks nazzjonali, foresti pluvjali, foresti b'siġar b'weraq ikkulurit fil-ħarifa, u festivals bħall-inwar taċ-ċirasa fil-[[Ġappun]] u fl-[[Stati Uniti|Amerka]]. Il-pjanti jistgħu jitkabbru fuq ġewwa bħala pjanti tad-dar, jew f'binjiet speċjalizzati bħas-serer. Il-pjanti karnivori, sensittivi u tal-irxoxt jinbiegħu bħala pjanti innovattivi. Forom tal-[[arti]] li jispeċjalizzaw fl-arranġament ta' pjanti maqtugħin jew ħajjin jinkludu l-bonsaj, l-ikebana u l-arranġament ta' fjuri nexfin jew maqtugħin. Xi kultant il-pjanti ornamentali bidlu l-andament tal-istorja, bħal fil-każ tat-tulipanomanija. === Fix-xjenza === [[Stampa:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|daqsminuri|Barbara McClintock użat il-qamħirrum biex tistudja l-karatteristiċi li jintirtu.]] L-istudju tradizzjonali tal-pjanti huwa x-xjenza tal-botanika. Ir-riċerka bijoloġika bażika spiss użat il-pjanti bħala l-organiżmi mudell tagħha. Fil-ġenetika, it-tnissil tal-pjanti tal-piżelli ppermetta lil [[Gregor Mendel]] jasal għal-liġijiet bażiċi li jirregolaw l-eredità, u l-eżaminazzjoni tal-kromożomi fil-qamħirrum ippermettiet lil [[Barbara McClintock]] turi l-konnessjoni tagħhom mal-karatteristiċi li jintirtu. Il-pjanta ''Arabidopsis thaliana'' tintuża fil-laboratorji bħala organiżmu mudell biex wieħed jifhem kif il-ġeni jikkontrollaw it-tkabbir u l-iżvilupp tal-istrutturi tal-pjanti. Iċ-ċrieki tas-siġar jipprovdu metodu ta' datazzjoni fl-[[arkeoloġija]], u reġistru tal-klimi tal-imgħoddi. L-istudju tal-fossili tal-pjanti, jew il-paleobotanika, jipprovdi informazzjoni dwar l-evoluzzjonijiet tal-pjanti, rikostruzzjonijiet paleoġeografiċi, u t-[[tibdil fil-klima]] tal-imgħoddi. Il-fossili tal-pjanti jistgħu jgħinu wkoll biex tiġi ddeterminata l-età tal-blat. === Fil-mitoloġija, fir-[[reliġjon]] u fil-[[kultura]] === Il-pjanti, inkluż is-siġar, jidhru fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-letteratura. F'diversi reliġjonijiet Indo-Ewropej, Siberjani u Amerikani Nattivi, il-motiv tas-siġra dinjija joħroġ fid-dieher bħala siġra kolassali li tikber fuq id-dinja, tirfed is-smewwiet, u bl-għeruq tagħha tasal taħt l-art fl-[[infern]]. Ġieli tidher ukoll bħala siġra kożmika jew siġra b'ajkla u b'[[serp]]. Fost il-forom tas-siġra dinjija hemm is-siġra tal-ħajja arketipali, li hija kkollegata mal-kunċett Ewrasjatiku tas-siġra sagra. Motiv tal-qedem ieħor mifrux, li jinstab pereżempju fl-[[Iran]], jinkludi siġra tal-ħajja b'par annimali. Spiss il-fjuri jintużaw għall-imfakar, bħala rigali u għat-tfakkir ta' okkażjonijiet speċjali bħal twelid, mewt, tieġ u btala. L-arranġamenti tal-fjuri jistgħu jintużaw biex jintbagħtu messaġġi moħbijin. Il-pjanti u speċjalment il-fjuri jintużaw bħala s-suġġetti ta' bosta pitturi. === Effetti negattivi === Kummerċjalment jew estetikament il-ħaxix ħażin jinkludi pjanti mhux mixtieqa li jikbru f'ambjenti ġestiti bħal fl-agrikoltura u fil-ġonna. Bosta pjanti ġew mifruxa mill-bniedem lil hinn mill-firxiet nattivi tagħhom; uħud minn dawn il-pjanti saru invażivi, ikkawżaw ħsara lil ekosistemi eżistenti bl-ispostament ta' speċijiet nattivi, u xi kultant isiru problema serja għall-kultivazzjoni. Xi pjanti li jipproduċu t-trab dakkari li jittajjar bir-riħ, inkluż il-ħaxix, iqabbdu reazzjonijiet alleġiċi f'dawk li jbatu mill-allerġiji. Bosta pjanti jipproduċu tossini biex jipproteġu lilhom infushom mill-[[Erbivoru|erbivori]]. Il-[[Klassi (bijoloġija)|klassijiet]] ewlenin ta' tossini tal-pjanti jinkludu l-alkalojdi, it-terpenojdi u l-fenoliċi. Dawn jistgħu jikkawżaw ħsara lill-bniedem u lill-bhejjem jekk jibilgħuhom, jew jekk imissuhom bħal fil-każ tal-edera velenuża. Xi pjanti jkollhom effettivi negattivi fuq pjanti oħra, u jipprevjenu t-tkabbir tan-nebbieta jew it-tkabbir ta' pjanti fil-qrib billi jirrilaxxaw sustanzi kimiċi allopatiċi. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] 4zijl20gllf5csn4cn7p6ecewa7150c 329240 329239 2026-04-10T09:18:05Z Trigcly 17859 /* Storja tassonomika */ 329240 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cheirolophus crassifolius.jpg|daqsminuri|[[Cheirolophus crassifolius|Widnet il-Baħar]], il-pjanta nazzjonali ta' [[Malta]].]] '''Pjanta''' jew '''xitla''' hija organiżmu ewkarjotiku fir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] ''Plantae''. Il-pjanti huma fil-biċċa l-kbira fotosintetiċi, li jfisser li jiksbu l-enerġija tagħhom mid-dawl tax-[[xemx]]. Dan jagħmluh billi jużaw il-pigment [[aħdar]] magħruf bħala klorofilla fil-kloroplasti tagħhom biex jipproduċu z-zokkor mid-diossidu tal-karbonju u mill-[[ilma]]. Xi eċċezzjonijiet huma l-pjanti parassitiċi li tilfu l-ġeni għall-klorofilla u għall-[[fotosinteżi]], u dawn jiksbu l-enerġija tagħhom minn pjanti jew [[fungi]] oħra. Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari għajr għal xi [[Alga|algi]] ħodor. [[Storja|Storikament]], bħal fil-[[bijoloġija]] ta' [[Aristotli]], ir-renju tal-pjanti kien jinkludi l-affarijiet ħajjin kollha li ma kinux [[Annimal|annimali]], u kien jinkludi l-algi u l-fungi. Id-definizzjonijiet djiequ minn dak iż-żmien 'l hawn; id-definizzjonijiet attwali jeskludu l-fungi u wħud mill-algi. Skont id-definizzjoni użata f'dan l-artiklu, il-pjanti jiffurmaw ir-raggruppament ''Viridiplantae'' (pjanti ħodor), li jikkonsisti mill-algi ħodor u mill-embrijofiti jew mill-pjanti tal-art (ċeratofilli, epatiki, muski, likofiti, felċi, koniferi u ġimnospermi oħra, u pjanti li jarmu l-fjuri jew anġjospermi). Definizzjoni bbażata fuq il-ġenomi tinkludi l-''Viridiplantae'', flimkien mal-algi [[Aħmar|ħomor]] u l-glawkofiti, fir-raggruppament ''Archaeplastida''. Hemm madwar 380,000 [[speċi]] magħrufa ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza, xi 260,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. Dawn ivarjaw bħala daqs minn uniċellolari għall-ogħla siġar. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-[[ossiġenu]] molekolari tad-[[Id-Dinja|dinja]]; iz-zokkor li joħolqu jipprovdu l-enerġija għall-biċċa l-kbira tal-ekosistemi tad-dinja, u organiżmi oħra, inkluż l-annimali, jew jieklu l-pjanti direttament jew jiddependu fuq organiżmi li jagħmlu dan. Il-qmuħ, il-[[frott]] u l-ħxejjex huma ikel bażiku għall-[[bniedem]] u ilhom iddomestikati għal millenji. In-nies jużaw il-pjanti għal bosta skopijiet, bħall-materjali għall-bini, l-ornamenti, materjali għall-kitba, u b'varjetà kbira, għall-[[Mediċina|mediċini]]. L-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-pjanti huwa magħruf bħala l-[[botanika]], li hija fergħa tal-bijoloġija. == Definizzjoni == [[Stampa:Cosmarium201512081550.JPG|daqsminuri|Id-desmid ''Cosmarium botrytis'' hija uniċellolari.]] === Storja tassonomika === Tradizzjonalment, l-affarijiet ħajjin kollha kienu jitpoġġew f'wieħed minn żewġ gruppi, il-pjanti u l-annimali. Din il-[[Klassifikazzjoni bijoloġika|klassifikazzjoni]] tmur lura għal żmien Aristotli (384–322 [[Ante Christum natum|Q.K]].), li ddistingwa livelli differenti ta' ħlejqiet fil-bijoloġija tiegħu, abbażi tal-ħsieb dwar jekk il-ħlejqiet kellhomx "ruħ sensittiva" jew bħall-pjanti "ruħ veġetattiva" biss. Teofrastu, student ta' Aristotli, komplu x-xogħol tiegħu fit-tassonomija u fil-klassifikazzjoni tal-pjanti. Ferm wara, [[Carl Linnaeus]] (1707–1778) ħoloq il-bażi tas-sistema moderna tal-klassifikazzjoni xjentifika, iżda żamm ir-renji tal-annimali u tal-pjanti, u r-renju tal-pjanti tah l-isem ta' ''Vegetabilia''.<ref>Leroi, Armand Marie (2014). ''The Lagoon: How Aristotle Invented Science''. Bloomsbury Publishing. pp. 111–119. ISBN <bdi>978-1-4088-3622-4</bdi>.</ref><ref>Hull, David L. (2010). ''Science as a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science''. University of Chicago Press. p. 82. ISBN <bdi>978-0-226-36049-2</bdi>.</ref> === Kunċetti alternattivi === Meta l-isem "pjanta" jew ''Plantae'' jiġi applikat għal grupp speċifiku ta' organiżmi jew [[Takson|taksa]], normalment jirreferi għal wieħed minn erba' kunċetti. Mill-inqas sal-iżjed inklużivi, dawn l-erba' raggruppamenti huma: {| class="wikitable" !Isem/Ismijiet !Ambitu !Organizzazzjoni !Deskrizzjoni |- |Pjanti tal-art, magħrufa wkoll bħala embrijofiti |''Plantae'' ''sensu strictissimo'' |Multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens strett''' jinkludu l-epatiki, iċ-ċeratofilli, il-muski u l-pjanti vaskulari, kif ukoll il-pjanti fossili simili għal dawn il-gruppi ħajjin (eż. il-metafiti, <small>Whittaker, 1969</small>, il-''Plantae'', <small>Margulis, 1971</small>). |- |Pjanti ħodor, magħrufa wkoll bħala ''Viridiplantae'', viridifiti, klorobijonti jew kloroplastidi |''Plantae'' ''sensu stricto'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens strett''' jinkludu l-algi ħodor u l-pjanti tal-art li feġġew fi ħdanhom, inkluż il-kari. Ir-relazzjonijiet bejn il-gruppi tal-pjanti għadhom qed jiġu analizzati, u l-ismijiet mogħtija jvarjaw b'mod konsiderevoli. Ir-raggruppament tal-''Viridiplantae'' jinkludi grupp ta' organiżmi biċ-ċelluloża fil-ħitan taċ-ċelloli tagħhom, għandhom il-klorofilli ''a'' u ''b'', u għandhom plastidi miżmuma b'żewġ membrani biss li kapaċi jagħmlu l-fotosinteżi u jaħżnu l-lamtu. Dan ir-raggruppament huwa s-suġġett prinċipali ta' dan l-artiklu (eż. il-''Plantae'', <small>Copeland, 1956</small>). |- |Arkeoplastidi, magħrufa wkoll bħala plastidi jew ''Primoplantae'' |''Plantae'' ''sensu lato'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti f'sens wiesa'''' jinkludu l-pjanti ħodor elenkati hawn fuq flimkien mal-algi ħomor (rodofiti) u l-algi glawkofiti (''Glaucophyta'') li jaħżnu l-lamtu Floridean 'il barra mill-plastidi, fiċ-ċitoplażma. Dan ir-raggruppament jinkludi l-organiżmi kollha li minn ewl id-dinja kisbu l-kloroplasti primarji tagħhom direttament billi inkorporaw iċ-ċjanobatterji (eż. il-''Plantae'', <small>Cavalier-Smith, 1981</small>). |- |Definizzjonijiet antiki ta' pjanta (antikwati) |''Plantae'' ''sensu amplo'' |Uħud uniċellolari, uħud multiċellolari |Il-'''pjanti fl-iktar sens wiesa'''' kienu jinkludu l-gruppi mhux relatati ta' algi, fungi u batterji f'klassifikazzjonijiet antikwati tal-imgħoddi (eż. il-''Plantae'' jew il-''Vegetabilia'', <small>Linnaeus</small><small>, 1751</small>, il-''Plantae'', <small>Haeckel</small><small>, 1866</small>, il-''Metaphyta'', <small>Haeckel, 1894</small>, il-''Plantae'', <small>Whittaker, 1969</small>). |} == [[Evoluzzjoni]] == [[Stampa:US 199 Redwood Highway.jpg|daqsminuri|Is-''Sequoia sempervirens'' tikber sa għoli ta' 120 metru (380 pied).]] === Diversità === Hemm madwar 382,000 speċi aċċettati ta' pjanti, li minnhom il-maġġoranza l-kbira, xi 283,000 speċi, jipproduċu ż-żrieragħ. It-tabella ta' hawn taħt turi xi stimi tal-għadd ta' speċijiet ta' diviżjonijiet differenti ta' pjanti ħodor (''Viridiplantae''). Madwar 85–90 % tal-ispeċijiet kollha ta' pjanti huma pjanti li jarmu l-fjuri. Attwalment diversi proġetti qed jippruvaw jiġbru rekords dwar it-taksa kollha tal-pjanti fil-bażijiet tad-data online, eż. il-Flora Dinjija Online.<ref>{{Ċita web|url=https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/|titlu=How many plant species are there in the world? Scientists now have an answer|kunjom=Dasgupta|isem=Shreya|data=2016-05-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Il-pjanti jvarjaw bħala skala minn organiżmi uniċellolari bħad-desmidi (minn 10 mikrometri (μm)) u l-pikożoa (inqas minn 3 μm), sal-ikbar siġar (megaflora) bħall-konifera ''Sequoia sempervirens'' (għolja sa 120 [[metru]] (380 pied)) u l-anġjosperma ''Eucalyptus regnans'' (għolja sa 100 metru (325 pied)).<ref>Hall, John D.; McCourt, Richard M. (2014). "Chapter 9. Conjugating Green Algae Including Desmids". In Wehr, John D.; Sheath, Robert G.; Kociolek, John Patrick (eds.). ''Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification'' (2 ed.). Elsevier. ISBN <bdi>978-0-12-385876-4</bdi>.</ref> {| class="wikitable sortable" |+Diversità tad-diviżjonijiet tal-pjanti ħodor ħajjin (''Viridiplantae'') skont l-għadd ta' speċijiet !Grupp informali !Isem tad-diviżjoni <small>([[Phylum]])</small> !Isem komuni !Nru ta' speċijiet ħajjin |- | rowspan="2" |Algi ħodor |''Chlorophyta'' |Algi ħodor (klorofiti) |3,800–4,300 |- |''Charophyta'' |Algi ħodor (eż. desmidi u kari) |2,800–6,000 |- | rowspan="3" |Brijofiti (muski, ċeratofilli u epatiki) |''Marchantiophyta'' |Epatiki |6,000–8,000 |- |''Anthocerotophyta'' |Ċeratofilli |100–200 |- |''Bryophyta'' |Muski |12,000 |- | rowspan="2" |Pteridofiti (felċi u alleati) |''Lycopodiophyta'' |Likopodi |1,200 |- |''Polypodiophyta'' |Felċi, felċi frosta u rasparelli |11,000 |- | rowspan="5" |Spermatofiti (pjanti taż-żrieragħ) |''Cycadophyta'' |Ċikadi |160 |- |''Ginkgophyta'' |Ginkgo |1 |- |''Pinophyta'' |Koniferi |630 |- |''Gnetophyta'' |Gnetofiti |70 |- |''Angiospermae'' |Pjanti li jarmu l-fjuri |258,650 |} It-tismija tal-pjanti hija rregolata skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-algi, għall-fungi u għall-pjanti u l-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura għall-Pjanti Kkultivati. === Storja evoluzzjonarja === [[Stampa:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit1.jpg|daqsminuri|Fil-Ġurassiku kien hemm diversità ta' koniferi u spiss kienu dominanti. Il-qalba tal-''Araucaria mirabilis''.]] L-antenati tal-pjanti tal-art evolvew fl-ilma. Gruppi ta' algi ffurmaw fuq l-art xi 1,200 miljun sena ilu, iżda ma kienx qabel il-perjodu Ordoviċjan, madwar 450 miljun sena ilu, li feġġew l-ewwel pjanti tal-art, b'livell ta' organizzazzjoni bħal dak tal-brijofiti. Madankollu, il-fossili ta' organiżmi b'tallu ċċattjat fil-blat Pre-Kambrijan jissuġġerixxu li l-ewkarjoti multiċellolari tal-ilma ħelu diġà kienu jeżistu iktar minn 1,000 mya ilu. Il-pjanti tal-art primittivi bdew jiddiversifikaw fil-perjodu Silurjan aħħari, madwar 420 miljun sena ilu. Imbagħad feġġew il-brijofiti, il-likopodi u l-felċi fir-rekord tal-fossili. L-[[anatomija]] tal-pjanti bikrin hija ppreservata f'dettall ċellolari f'ġabra ta' fossili tal-perjodu Devonjan bikri miċ-chert ta' Rhynie. Dawn il-pjanti bikrin ġew ippreservati billi ġew ippetrifikati fiċ-chert li fforma f'fawwariet termali vulkaniċi li kienu rikki bis-siliċe. Sal-aħħar tal-perjodu Devonjan, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi bażiċi tal-pjanti kienu preżenti, inkluż l-għeruq, il-weraq u l-[[injam]] sekondarju fis-siġar bħall-''Archaeopteris''. Fil-perjodu Karboniferu kien hemm l-iżvilupp ta' foresti f'ambjenti bassasa ddominati mil-likopodi u mir-rasparelli, fosthom uħud li kien kbar daqs is-siġar, u feġġew l-ewwel ġimnospermi, jiġifieri l-ewwel pjanti biż-żrieragħ. L-estinzjoni fil-perjodu Permo-Trijassiku biddlet b'mod radikali l-istrutturi tal-komunitajiet. Din jaf wittiet it-triq għall-evoluzzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri fit-Trijassiku (~200 miljun sena ilu), b'radjazzjoni adattiva fil-Kretaċju li tant kienet rapida li [[Charles Darwin]] iddeskriviha bħala "misteru abominevoli". Il-koniferi ddiversifikaw mit-Trijassiku Aħħari 'l quddiem, u saru parti dominanti mill-flora fil-Ġurassiku. === Filoġenija === Fl-2019 ġiet proposta filoġenija bbażata fuq il-ġenomi u t-transkriptomi minn 1,153 speċi ta' pjanti. It-tqegħid tal-gruppi ta' algi huwa appoġġat mill-filoġeniji bbażati fuq il-ġenomi mill-''Mesostigmatophyceae'' u mill-''Chlorokybophyceae'' li issa laħqu ġew sekwenzjati. Kemm l-"algi klorofiti" kif ukoll l-"algi streptofiti" jiġu ttrattati bħala parafiletiċi (kolonni vertikali maġenb dijagramma filoġenetika) f'din l-analiżi, peress li l-pjanti tal-art feġġew minn ġo dawk il-gruppi. Il-klassifikazzjoni tal-brijofiti hija appoġġata kemm minn Puttick ''et al.'' fl-2018 kif ukoll mill-filoġeniji li jinvolvu l-ġenomi taċ-ċeratofilli li issa laħqu ġew sekwenzjati wkoll. == Fiżjoloġija == === Ċelloli tal-pjanti === [[Stampa:Plant cell structure-en.svg|daqsminuri|L-istruttura taċ-ċelloli tal-pjanti.]] Iċ-ċelloli tal-pjanti għandhom karatteristiċi distintivi li ċelloli ewkarjotiċi oħra (bħal dawk tal-annimali) ma għandhomx. Dawn jinkludu l-vakwolu ċentrali mimli bl-ilma, il-kloroplasti, u l-ħajt taċ-ċelloli flessibbli u b'saħħtu, li jinsab 'il barra mill-membrana taċ-ċelloli. Il-kloroplasti jirriżultaw minn dik li xi darba kienet simbjożi ta' ċellola mhux fotosintetika u ċjanobatterju fotosintetiku. Il-ħajt taċ-ċelloli, li fil-biċċa l-kbira huwa magħmul miċ-ċelluloża, jippermetti liċ-ċelloli tal-pjanti jintefħu bl-ilma mingħajr ma jinfaqgħu. Il-vakwolu jippermetti liċ-ċellola tibdel id-daqs tagħha filwaqt li l-ammont ta' ċitoplażma jibqa' l-istess. === Struttura tal-pjanti === Il-biċċa l-kbira tal-pjanti huma multiċellolari. Iċ-ċelloli tal-pjanti jistgħu jinqasmu f'tipi ta' ċelloli multipli differenti, u jiffurmaw tessuti bħat-tessuti vaskolari bil-ksilema u bil-floema speċjalizzati tal-vini u taz-zkuk tal-weraq, u organi b'funzjonijiet fiżjoloġiċi differenti bħall-għeruq biex jassorbu l-ilma u l-minerali, iz-zkuk għall-irfid u għat-trasport tal-ilma u l-molekoli sintetizzati, il-weraq għall-fotosinteżi u l-fjuri għar-riproduzzjoni. === Fotosinteżi === Il-pjanti jagħmlu l-fotosinteżi, jimmanifatturaw il-molekoli tal-ikel (zokkor) u jużaw l-enerġija miksuba mid-dawl. Iċ-ċelloli tal-pjanti fihom il-klorofilli fi ħdan il-kloroplasti tagħhom, li huma pigmenti ħodor li jintużaw għall-qbid tal-enerġija mid-dawl. L-ekwazzjoni [[kimika]] minn tarf sa tard għall-fotosinteżi hija: 6CO2 + 6H2O + dawl --> C6H12O6 + 6O2. Dan iwassal biex il-pjanti jirrilaxxaw l-ossiġenu fl-[[atmosfera]]. Il-pjanti ħodor jipprovdu proporzjon sostanzjali tal-ossiġenu molekolari tad-dinja, flimkien mal-kontributi mill-algi fotosintetiċi u ċ-ċjanobatterji. Il-pjanti li sekondarjament adottaw stil ta' ħajja parassitiku jaf jitilfu l-ġeni involuti fil-fotosinteżi u l-produzzjoni tal-klorofilla. === Tkabbir u tiswija === It-tkabbir jiġi ddeterminat mill-interazzjoni ta' ġenoma tal-pjanta mal-ambjent fiżiku u bijotiku tagħha. Fost il-fatturi tal-ambjent fiżiku jew abijotiku hemm it-temperatur, l-ilma, id-dawl, id-diossidu tal-karbonju u n-nutrijenti fil-[[ħamrija]]. Il-fatturi bijotiċi li jaffettwaw it-tkabbir tal-pjanti jinkludu l-iffullar, ir-ragħa, il-batterji u l-fungi simbjotiċi benefiċi, u l-attakki mill-[[Insett|insetti]] jew mill-[[mard]] tal-pjanti. Il-ġlata u d-diżidratazzjoni jistgħu jagħmlu ħsara jew joqtlu l-pjanti. Xi pjanti għandhom proteini kontra l-iffriżar, proteini kontra x-xokk termali u zokkor fiċ-ċitoplażma tagħhom li jippermettulhom jittolleraw dan l-istress. Il-pjanti jiġu esposti b'mod kontinwu għal stress fiżiku u bijotiku li jikkawża ħsara lid-[[DNA]], iżda jistgħu jittolleraw u jsewwu ħafna minn din il-ħsara. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Alternation of generations simpler.svg|daqsminuri|L-alternanza tal-ġenerazzjonijiet bejn gametofit aplojde (n, fuq) u sporofit diplojde (2n, isfel), fit-tipi kollha ta' pjanti.]] Il-pjanti jirriproduċu biex jiġġeneraw in-nisel tagħhom, sew sesswalment bil-gameti, sew asesswalment, bit-tkabbir ordinarju. Bosta pjanti jużaw iż-żewġ mekkaniżmi. ==== Sesswali ==== Meta jirriproduċu sesswalment, il-pjanti jkollhom ċikli tal-ħajja kumplessi li jinvolvu l-alternanza tal-ġenerazzjonijiet. Ġenerazzjoni, l-isporofit, li jkun diplojde (b'żewġ settijiet ta' kromożomi), tnissel il-ġenerazzjoni ta' wara, il-gametofit, li jkun aplojde (b'sett wieħed ta' kromożomi). Xi pjanti jirriproduċu wkoll asesswalment permezz tal-ispori. F'xi pjanti li ma jarmux fjuri bħall-muski, il-gametofit sesswali jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli. Fil-pjanti biż-żrieragħ (ġimnospermi u pjanti li jarmu l-fjuri), l-isporofit jifforma l-biċċa l-kbira tal-pjanta viżibbli, u l-gametofit ikun żgħir ħafna. Il-pjanti li jarmu l-fjuri jirriproduċu sesswalment bl-użu tal-fjuri, li fihom il-partijiet maskili u femminili: dawn jaf ikunu fl-istess fjura (ermafrodit), fi fjuri differenti fl-istess pjanta, jew fi pjanti differenti. L-istami (stamens) joħolqu t-trab dakkari, li jipproduċi l-gameti maskili li jidħlu fl-ovulu biex jiffertilizzaw iċ-ċellola tal-bajda tal-gametofit femminili. Il-fertilizzazzjoni sseħħ fil-karpelli jew fl-ovarji, li jiżviluppaw fi frott li jkun fih iż-żrieragħ. Id-dispersjoni tal-frott jaf isseħħ b'mod sħiħ jew jaf jinqasmu u d-dispersjoni taż-żrieragħ isseħħ individwalment. ==== Asesswali ==== [[Stampa:RowOfPlants.JPG|daqsminuri|Il-''Ficinia spiralis'' tinfirex asesswalment f'għamla ta' ringiela fir-ramel.]] Il-pjanti jirriprodċu asesswalment bit-tkabbir ta' varjetà wiesgħa ta' strutturi li kapaċi jikbru fi pjanti ġodda. Bl-iktar mod sempliċi, il-pjanti bħall-muski jew il-likopodi jistgħu jinkisru f'biċċiet, u kull biċċa tista' terġa' tikber fi pjanta sħiħa. Il-propagazzjoni tal-pjanti li jarmu l-fjuri bil-biċċiet hija proċess simili. L-istrutturi bħall-elementi xeblikija jippermettu lill-pjanti jikbru u jiksu roqgħda sħiħa u jiffurmaw klonu. Bosta pjanti jkabbru strutturi tal-ħżin tal-ikel bħal tuberi jew basal li lkoll jistgħu jiżviluppaw fi pjanta ġdida. Xi pjanti li ma jarmux il-fjuri, bħal bosta likopodi, muski u xi rasparelli, flimkien ma' xi pjanti li jarmu l-fjuri, ikabbru ċapep żgħar ta' ċelloli msejħa ''gemmae'' li jistgħu jinqalgħu u jikbru. === Reżistenza għall-mard === Il-pjanti jużaw riċetturi biex jagħrfu patoġeni bħall-batterji li jikkawżaw il-mard tal-pjanti. Dan l-għarfien jiskatta rispons protettiv. L-ewwel riċetturi tal-pjanti ta' dan it-tip ġew identifikati fir-ross u fl-''Arabidopsis thaliana''. === Ġenomika === Il-pjanti għandhom uħud mill-ikbar ġenomi fost l-organiżmi kollha. L-ikbar ġenoma tal-pjanti (f'termini ta' għadd ta' ġeni) hija dik tal-qamħ (''Triticum aestivum''), li huwa mbassar li jinkorpora ≈94,000 ġen, għaldaqstant kważi ħames darbiet iktar mill-ġenoma tal-bniedem. L-ewwel ġenoma tal-pjanti li ġiet sekwenzjata kienet dik tal-''Arabidopsis thaliana'' li tinkorpora madwar 25,500 ġen. F'termini ta' sekwenza tad-DNA, l-iżgħar ġenoma ppubblikata hija dik tal-pjanta karnivora ''Utricularia gibba'' bi 82 Mb (għalkemm xorta tinkorpora 28,500 ġen) filwaqt li l-ikbar ġenoma, mill-abit tan-[[Norveġja]] (''Picea abies''), fiha iktar minn 19.6 Gb (tinkorpora madwar 28,300 ġen). == [[Ekoloġija]] == [[Stampa:Vegetation.png|daqsminuri|Mappa ta' klassifikazzjoni tal-veġetazzjoni dinjija f'bijomi. Dawk li jissemmew hawnhekk jinkludu t-tundra, it-tajga, il-foresti miti bis-siġar tal-weraq wiesa', l-isteppa miti, il-foresti pluvjali subtropikali, il-veġetazzjoni [[Mediterran|Mediterranja]], il-foresti monsoniċi, id-deżerti aridi, l-artijiet tal-arbuxxelli kseriċi, l-isteppa niexfa, id-deżerti semiaridi, il-bwar tal-ħaxix tas-savanna , is-savanna tas-siġar, il-foresti nexfin subtropikali u tropikali, il-foresti pluvjali tropikali, it-tundra alpina u l-foresti muntanjużi. Bil-griż hemm is-saff tas-silġ u d-deżerti polari fejn ma jikbrux pjanti.]] === Distribuzzjoni === Il-pjanti huma mifruxin kważi mad-dinja kollha. Filwaqt li jgħixu f'bosta [[Bijoma|bijomi]] li jistgħu jinqasmu f'diversi ekoreġjuni, huma biss il-pjanti tal-flora tal-[[Antartika]], magħmula minn algi, muski, ċeratofilli, likeni u żewġ pjanti biss li jarmu l-fjuri, li adattaw għall-kundizzjonijiet prevalenti f'dak il-[[kontinent]] fin-Nofsinhar. Sikwit il-pjanti huma l-komponent fiżiku u strutturali dominanti tal-ħabitats fejn jokkorru. Ħafna mill-bijomi tad-dinja ngħataw isem it-tip ta' veġetazzjoni minħabba li l-pjanti huma l-organiżmi dominanti f'dawk il-bijomi, bħall-bwar tal-ħaxix, is-savanna u l-foresta pluvjali tropikali. === Produtturi primarji === Il-fotosinteżi li ssir mill-pjanti tal-art u mill-algi hija s-sors aħħari ta' enerġija u ta' materjal organiku f'kważi l-ekosistemi kollha. Il-fotosinteżi, għall-ewwel biċ-ċjanobatterji u iktar 'il quddiem bl-ewkarjoti fotosintetiċi, biddlet b'mod radikali l-kompożizzjoni tal-atmosfera anossika bikrija tad-dinja, li b'hekk issa fiha 21 % ossiġenu. L-annimali u l-biċċa l-kbira tal-organiżmi l-oħra huma aerobiċi, jiġifieri jiddependu fuq l-ossiġenu; dawk li ma jiddependux fuq l-ossiġenu huma kkonfinati f'ambjenti anaerobiċi relattivament rari. Il-pjanti huma l-produtturi primarji fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi terrestri u jiffurmaw il-bażi tax-xibka tal-ikel f'dawk l-ekosistemi. Il-pjanti jiffurmaw madwar 80 % tal-bijomassa tad-dinja b'madwar 450 gigatunnellata (4.4×10¹¹ tunnellati twal; 5.0×10¹¹ tunnellati qosra) ta' karbonju. === Relazzjonijiet ekoloġiċi === [[Stampa:Purple-throated carib hummingbird feeding (cropped).jpg|daqsminuri|Kolibrì jdakkar u jfittex in-nektar.]] Bosta annimali wettqu koevoluzzjoni mal-pjanti; il-pjanti li jarmu l-fjuri evolvew sindromi tad-dakkir u sensiela ta' karatteristiċi tal-fjuri li jiffavurixxu r-riproduzzjoni tagħhom. Bosta, inkluż l-insetti u l-għasafar huma dakkara, u jżuru l-fjuri u bi żball jittrasferixxu t-trab dakkari meta jgħaddu għall-ikel f'forma ta' trab dakkari jew nektar. Ħafna annimali jferrxu ż-żrieragħ li huma adattati għal dan l-iskop. Evolvew diversi mekkaniżmi ta' tifrix. Xi tipi ta' frott joffru saffi esterni nutrittivi li jattiraw lill-annimali, filwaqt li ż-żrieragħ adattaw biex jibqgħu ħajjin meta jgħaddu mill-kanal alimentari tal-annimal; oħrajn għandhom qishom ganċijiet biex ikunu jistgħu jaqbdu mal-pil tal-[[Mammiferu|mammiferi]]. Il-mirmekofiti huma pjanti li wettqu koevoluzzjoni man-nemel. Il-pjanti jipprovdu l-kenn u xi kultant l-ikel għan-nemel. Min-naħa tiegħu n-nemel jiddefendi l-pjanti mill-[[Erbivoru|erbivori]] u xi kultant mill-pjanti kompetituri. Il-ħmieġ tan-nemel iservi ta' fertilizzant organiku. Il-maġġoranza tal-ispeċijiet ta' pjanti jkollhom fungi assoċjati mas-sistemi tal-għeruq tagħhom f'simbjożi reċiproka magħrufa bħala ''mycorrhiza''. Il-fungi jgħinu lill-pjanti jiksbu l-ilma u n-nutrijenti minerali mill-ħamrija, filwaqt li l-pjanti jagħtu lill-fungi l-karboidrati prodotti fil-fitosinteżi. Xi pjanti joffru l-kenn lill-fungi endofitiċi li jipproteġu l-pjanti mill-erbivori billi jipproduċu t-tossini. L-endofit fungali ''Neotyphodium coenophialum'' fiż-żwien twil ingħata l-istatus ta' organiżmu qerriedi fl-industrija [[Stati Uniti|Amerikana]] tal-bhejjem tal-ifrat. Bosta legumi jkollhom batterji ''Rhizobium'' li jassimilaw in-nitroġenu fin-noduli tal-għeruq tagħhom, li jassimilaw in-nitroġenu mill-arja għall-użu tal-pjanti; min-naħa tagħhom il-pjanti jipprovdu z-zokkor lill-batterji. In-nitroġenu assimilat b'dan il-mod jista' jsir disponibbli għal pjanti oħra, u huwa importanti fl-agrikoltura; pereżempju, il-[[Bidwi|bdiewa]] jistgħu jagħmlu n-newba ta' għelejjel jew legumi bħall-fażola, segwita minn ċerali bħall-qamħ, biex jipprovdu għelejjel prinċipali għall-bejgħ b'input imnaqqas ta' fertilizzant tan-nitroġenu. Xi 1 % tal-ispeċijiet ta' pjanti huma parassitiċi. Dawn ivarjaw mill-viskju semiparassitiku li bilkemm jieħu nutrijenti mill-ospitant tiegħu, iżda xorta waħda jkollu weraq fotosintetiku, għall-budebbus u l-latrea parassitiċi għalkollox li jiksbu n-nutrijenti kollha tagħhom permezz ta' konnessjonijiet mal-għeruq ta' pjanti oħra, u b'hekk ma jkollhomx klorofilla. Il-parassiti jaf jikkawżaw ħsara kbira lill-pjanti ospitanti tagħhom. Il-pjanti li jikbru fuq pjanti oħra, normalment is-siġar, mingħajr ma jkunu parassitiċi fuqhom, jissejħu epifiti. Dawn jistgħu jsostnu diversità ta' ekosistemi tas-siġar. Uħud jaf jikkawżaw ħsara indiretta lill-pjanti ospitanti tagħhom, pereżempju bl-interċettazzjoni tad-dawl. L-emipifeti bħat-tin strangolatur jibdew bħala epifiti, iżda eventwalment jistabbilixxu l-għeruq tagħhom stess u jegħlbu u joqtlu lill-ospitant tagħhom. Bosta orkidej, bromeliadi, felċi u muski jikbru bħala epifiti. Fost l-epifiti, il-bromeliadi jakkumulaw l-ilma fl-axxelli tal-weraq tagħhom; dawn l-elementi mimlijin bl-ilma jistgħu jsostnu xibkiet tal-ikel akkwatiċi kumplessi. Xi 630 speċi ta' pjanti huma karnivori, bħad-''Dionaea muscipula'' u l-ispeċijiet ''Drosera''. Dawn jaqbdu f'nassa lil annimali żgħar u jiddiġeruhom biex jiksbu nutrijenti minerali, speċjalment in-nitroġenu u l-fosfru. === Kompetizzjoni === Il-kompetizzjoni għar-riżorsi kondiviżi tnaqqas it-tkabbir tal-pjanti. Ir-riżorsi kondiviżi jinkludu d-dawl tax-xemx, l-ilma u n-nutrijenti. Id-dawl huwa riżorsa kritika minħabba li huwa neċessarju għall-fotosinteżi. Il-pjanti jużaw il-weraq tagħhom biex jagħmlu dell fuq pjanti oħra mid-dawl tax-xemx u jikbru malajr biex jimmassimizzaw kemm ikunu esposti huma stess. L-ilma wkoll huwa essenzjali għall-fotosinteżi; l-għeruq jikkompetu biex jimmassimizzaw kemm jieħdu ilma mill-ħamrija. Xi pjanti għandhom għeruq fil-fond li kapaċi jsibu l-ilma maħżun sew taħt l-art, u oħrajn għandhom għeruq inqas fil-fond li kapaċi jestendu fuq distanzi itwal biex jiġbru l-ilma tax-xita reċenti. Il-minerali huma importanti għat-tkabbir u għall-iżvilupp tal-pjanti. In-nutrijenti komuni li jikkompetu għalihom il-pjanti jinkludu n-nitroġenu, il-fosfru u l-potassju. == Importanza għall-bniedem == === Ikel === Il-kultivazzjoni tal-pjanti min-naħa tal-bniedem hija l-qalba tal-agrikoltura, li kellha rwol ewlieni fl-istorja taċ-ċivilizzazzjonijiet dinjin. Il-bniedem jiddependi fuq il-pjanti li jarmu l-fjuri għall-ikel, jew direttament jew għall-għalf fit-trobbija tal-annimali. B'mod iktar wiesgħa, l-agrikoltura tinkludi l-agronomija għall-għelejjel li jinħartu, l-ortikoltura għall-ħxejjex u għall-frott, u l-forestrija, inkluż kemm il-pjanti li jarmu l-fjuri kif ukoll il-koniferi, għall-injam. Madwar 7,000 speċi ta' pjanti ntużaw għall-ikel, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-ikel tal-lum jirriżulta minn 30 speċi biss. Il-prodotti bażiċi ewlenin jinkludu ċ-ċereali bħar-ross u l-qamħ, l-għeruq illamtati u t-tuberi bħall-kassava u l-patata, u l-legumi bħall-piżelli u l-fażola. Iż-żjut veġetali bħaż-żejt taż-żebbuġa u ż-żejt tal-palm jipprovdu l-lipidi, filwaqt li l-frott u l-ħxejjex jikkontribwixxu għall-vitamini u l-minerali fl-ikel. Il-kafè, it-te u ċ-ċikkulata huma l-għelejjel ewlenin bi prodotti bil-kaffeina li jintużaw bħala stimulanti ħfief. L-istudju tal-użi tal-pjanti mill-bniedem jissejjaħ botanika ekonomika jew etnobotanika. === Mediċini === [[Stampa:Folio Materia Medica Dioscurides Met 13.152.6 (cropped).jpg|daqsminuri|[[Tabib]] [[Medjuevu|Medjevali]] jħejji estratt minn pjanta mediċinali.]] Il-pjanti mediċinali huma sors primarju ta' komposti organiċi, kemm għall-effetti mediċinali u fiżjoloġiċi, kif ukoll għas-sinteżi industrijali ta' firxa wiesgħa ta' sustanzi kimiċi organiċi. Bosta mijiet ta' mediċini, kif ukoll narkotiċi, jirriżultaw mill-pjanti, kemm mediċini tradizzjonali li jintużaw fl-erbaliżmu, kif ukoll sustanzi kimiċi ppurifikati mill-pjanti jew identifikati għall-ewwel darba fihom, xi kultant permezz tat-tfittxija etnobotanika, u li mbagħad jiġu sintetizzati għall-użu fil-mediċina moderna. Il-mediċini moderni li jirriżultaw mill-pjanti jinkludu l-aspirina, it-taksol, il-morfina, il-kwinina, ir-reserpin, il-kolċisin, id-diġitalis u l-vinkristin. Il-pjanti li jintużaw fl-erbaliżmu jinkludu l-ginkgo, l-ekinaċea, l-arċmisa u l-ħaxix ta' San Ġwann. Il-farmakopeja ta' Dijoskoride, ''De materia medica'', li tiddeskrivi xi 600 pjanta mediċinali, inkitbet bejn il-50 u s-70 W.K. u baqgħet tintuża fl-[[Ewropa]] u fil-Lvant Nofsani sal-ħabta tal-1600 W.K.; din kienet il-prekursur tal-farmakopej moderni kollha. === Prodotti mhux tal-ikel === [[Stampa:Timber DonnellyMills2005 SeanMcClean.jpg|daqsminuri|Ħażna tal-injam għall-ipproċessar f'impjant tal-issegar.]] Il-pjanti li jitkabbru bħala għelejjel industrijali huma s-sors ta' firxa wiesgħa ta' prodotti li jintużaw fil-manifattura. Il-prodotti mhux tal-ikel jinkludu ż-żjut essenzjali, il-koloranti naturali, il-pigmenti, ix-xama', ir-reżini, it-tannini, l-alkalojdi, l-ambra u s-sufra. Il-prodotti li jirriżultaw mill-pjanti jinkludu s-sapun, ix-xampù, il-fwejjaħ, il-kożmetiċi, iż-żebgħa, il-verniċ, it-trementina, il-lastku, il-latex, il-lubrifikanti, il-linolju, il-plastik, il-linka u l-gomma. Il-fjuwils rinnovabbli li jiġu mill-pjanti jinkludu l-ħatab, il-pit u bijofjuwils oħra. Il-fjuwils fossili bħall-faħam, il-petroleum u l-gass naturali joriġinaw mill-fdalijiet tal-organiżmi akkwatiċi, inkluż il-fitoplankton fiż-żmien [[Ġeoloġija|ġeoloġiku]]. Ħafna mill-meded tal-faħam imorru lura għall-perjodu Karboniferu tal-istorja tad-Dinja. Il-pjanti terrestri jiffurmaw ukoll il-keroġen tat-tip III li huwa sors ta' gass naturali. Ir-riżorsi strutturali u l-fibri mill-pjanti jintużaw għall-kostruzzjoni tal-abitazzjonijiet u għall-manifattura tal-ħwejjeġ. L-injam jintuża għall-binjiet u għall-għamara, kif ukoll għal oġġetti iżgħar bħall-istrumenti [[Mużika|mużikali]] u t-tagħmir [[Sport|sportiv]]. L-injam jiġi kkonvertit f'polpa għall-produzzjoni tal-karta u tal-kartonċin. Id-drapp spiss ikun magħmul mill-qoton, mill-għażel, mir-rami jew mill-fibri sintetiċi bħar-rejon, miċ-ċelluloża tal-pjanti. Il-ħjut li jintużaw għat-tħejjija tad-drapp bl-istess mod fil-biċċa l-kbira jiġu mill-qoton. === Pjanti ornamentali === Eluf ta' speċijiet ta' pjanti jiġu kkultivati għas-sbuħija tagħhom u jipprovdu d-dell, jimmodifikaw it-temperaturi, jilqgħu kontra r-riħ, itaffu l-istorbju, jipprovdu l-privatezza u jnaqqsu l-erożjoni tal-ħamrija. Il-pjanti huma l-bażi ta' industrija tat-turiżmu multibiljunarja kull sena, li tinkludi l-ivvjaġġar lejn ġonna storiċi, parks nazzjonali, foresti pluvjali, foresti b'siġar b'weraq ikkulurit fil-ħarifa, u festivals bħall-inwar taċ-ċirasa fil-[[Ġappun]] u fl-[[Stati Uniti|Amerka]]. Il-pjanti jistgħu jitkabbru fuq ġewwa bħala pjanti tad-dar, jew f'binjiet speċjalizzati bħas-serer. Il-pjanti karnivori, sensittivi u tal-irxoxt jinbiegħu bħala pjanti innovattivi. Forom tal-[[arti]] li jispeċjalizzaw fl-arranġament ta' pjanti maqtugħin jew ħajjin jinkludu l-bonsaj, l-ikebana u l-arranġament ta' fjuri nexfin jew maqtugħin. Xi kultant il-pjanti ornamentali bidlu l-andament tal-istorja, bħal fil-każ tat-tulipanomanija. === Fix-xjenza === [[Stampa:Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg|daqsminuri|Barbara McClintock użat il-qamħirrum biex tistudja l-karatteristiċi li jintirtu.]] L-istudju tradizzjonali tal-pjanti huwa x-xjenza tal-botanika. Ir-riċerka bijoloġika bażika spiss użat il-pjanti bħala l-organiżmi mudell tagħha. Fil-ġenetika, it-tnissil tal-pjanti tal-piżelli ppermetta lil [[Gregor Mendel]] jasal għal-liġijiet bażiċi li jirregolaw l-eredità, u l-eżaminazzjoni tal-kromożomi fil-qamħirrum ippermettiet lil [[Barbara McClintock]] turi l-konnessjoni tagħhom mal-karatteristiċi li jintirtu. Il-pjanta ''Arabidopsis thaliana'' tintuża fil-laboratorji bħala organiżmu mudell biex wieħed jifhem kif il-ġeni jikkontrollaw it-tkabbir u l-iżvilupp tal-istrutturi tal-pjanti. Iċ-ċrieki tas-siġar jipprovdu metodu ta' datazzjoni fl-[[arkeoloġija]], u reġistru tal-klimi tal-imgħoddi. L-istudju tal-fossili tal-pjanti, jew il-paleobotanika, jipprovdi informazzjoni dwar l-evoluzzjonijiet tal-pjanti, rikostruzzjonijiet paleoġeografiċi, u t-[[tibdil fil-klima]] tal-imgħoddi. Il-fossili tal-pjanti jistgħu jgħinu wkoll biex tiġi ddeterminata l-età tal-blat. === Fil-mitoloġija, fir-[[reliġjon]] u fil-[[kultura]] === Il-pjanti, inkluż is-siġar, jidhru fil-mitoloġija, fir-reliġjon u fil-letteratura. F'diversi reliġjonijiet Indo-Ewropej, Siberjani u Amerikani Nattivi, il-motiv tas-siġra dinjija joħroġ fid-dieher bħala siġra kolassali li tikber fuq id-dinja, tirfed is-smewwiet, u bl-għeruq tagħha tasal taħt l-art fl-[[infern]]. Ġieli tidher ukoll bħala siġra kożmika jew siġra b'ajkla u b'[[serp]]. Fost il-forom tas-siġra dinjija hemm is-siġra tal-ħajja arketipali, li hija kkollegata mal-kunċett Ewrasjatiku tas-siġra sagra. Motiv tal-qedem ieħor mifrux, li jinstab pereżempju fl-[[Iran]], jinkludi siġra tal-ħajja b'par annimali. Spiss il-fjuri jintużaw għall-imfakar, bħala rigali u għat-tfakkir ta' okkażjonijiet speċjali bħal twelid, mewt, tieġ u btala. L-arranġamenti tal-fjuri jistgħu jintużaw biex jintbagħtu messaġġi moħbijin. Il-pjanti u speċjalment il-fjuri jintużaw bħala s-suġġetti ta' bosta pitturi. === Effetti negattivi === Kummerċjalment jew estetikament il-ħaxix ħażin jinkludi pjanti mhux mixtieqa li jikbru f'ambjenti ġestiti bħal fl-agrikoltura u fil-ġonna. Bosta pjanti ġew mifruxa mill-bniedem lil hinn mill-firxiet nattivi tagħhom; uħud minn dawn il-pjanti saru invażivi, ikkawżaw ħsara lil ekosistemi eżistenti bl-ispostament ta' speċijiet nattivi, u xi kultant isiru problema serja għall-kultivazzjoni. Xi pjanti li jipproduċu t-trab dakkari li jittajjar bir-riħ, inkluż il-ħaxix, iqabbdu reazzjonijiet alleġiċi f'dawk li jbatu mill-allerġiji. Bosta pjanti jipproduċu tossini biex jipproteġu lilhom infushom mill-[[Erbivoru|erbivori]]. Il-[[Klassi (bijoloġija)|klassijiet]] ewlenin ta' tossini tal-pjanti jinkludu l-alkalojdi, it-terpenojdi u l-fenoliċi. Dawn jistgħu jikkawżaw ħsara lill-bniedem u lill-bhejjem jekk jibilgħuhom, jew jekk imissuhom bħal fil-każ tal-edera velenuża. Xi pjanti jkollhom effettivi negattivi fuq pjanti oħra, u jipprevjenu t-tkabbir tan-nebbieta jew it-tkabbir ta' pjanti fil-qrib billi jirrilaxxaw sustanzi kimiċi allopatiċi. == Referenzi == [[Kategorija:Flora]] [[Kategorija:Bijoloġija]] 7jwevht77dw5n7x7yu79czxi8taer7k 14 34329 329236 2026-04-09T21:32:11Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329236 wikitext text/x-wiki [[Category:Wikimedia CEE Spring 2026]] c3r32j8c0a9meoqhy4xxfzizp61a341 0 34330 329241 2026-04-10T10:02:21Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329241 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Caraway cheese.jpg|daqsminuri|Il-ġobon ta' Jāņi.]] Il-'''ġobon''' '''ta'''' '''Jāņi''' (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''Jāņu siers'') huwa [[ġobon]] [[Latvja|Latvjan]] mill-[[ħalib]] qares, li tradizzjonalment jittiekel f'Jāņi, iċ-ċelebrazzjoni Latvjana tas-solstizju tas-sajf. Illum il-ġurnata l-ġobon sar wieħed mis-simboli tal-[[kultura]] Latvjana.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/jani-cheese--a-symbol-of-latvian-identity.a323227/|titlu=Jāņi cheese – a symbol of national identity|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Fl-2021 ġie rrapportat li l-ġobon ta' Jāņi kien qed jitlef il-popolarità tiegħu minħabba l-[[pandemija tal-COVID-19]] u minħabba li l-konsumaturi kienu qed jagħżlu tipi oħra ta' ġobon, bħall-mozzarella, il-feta, kif ukoll il-ġobon iebes u l-ġobon matur jew imqaddem.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/traditional-latvian-janu-cheese-loses-popularity-stores-observe.a403572/|titlu=Traditional Latvian Jāņu cheese loses popularity, stores observe|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Produzzjoni == [[Stampa:Mājās siets Jāņu siers.jpg|xellug|daqsminuri|L-għamla tonda sħiħa tal-ġobon ta' Jāņi.]] L-ingredjenti bażiċi ta' dan il-ġobon huma l-baqta prodotta mill-ħalib qares u mill-ħalib frisk. Tradizzjonalment, iż-żrieragħ tal-karwija, il-melħ u l-bajd jiżdiedu matul it-tisjir, kif ukoll il-butir jew il-krema jekk wieħed ikun irid iżid il-kontenut tax-xaħam. Il-ġobon isir bit-tisħin tal-ħalib intier, tiżdied il-baqta, u mbagħad it-taħlita tissajjar sakemm il-baqta tissepara mix-xorrox. Ix-xorrox jiġi skartat meta l-massa tal-ġobon tilħaq temperatura ta' 72–77 °C (162–171 °F). F'dan il-punt, il-baqta titqiegħed f'taġen tat-tisjir u fiha titħarrek taħlita ta' bajd, butir, melħ u żrieragħ tal-karwija. Ladarba t-taħlita tissolidifika, jiġi ffurmat "ballun" iebes, u jitqiegħed fuq biċċa drapp għad-drenaġġ tal-ġobon u spiss jiġi ppressat billi jitqiegħed xi piż fuqu. Ġeneralment, il-ġobon jitħejja ftit jiem qabel ma jittiekel u jitħalla jimmatura f'post biered qabel il-konsum.<ref>Linda Dumpe; Anna Šmite; Aija Golde (2004). ''Jāņi cheese''. Riga: SO "Cheese Club". p. 204. ISBN <bdi>9984-976-20-3</bdi>.</ref> [[Stampa:Kupne sery świetojańskie.jpg|daqsminuri|Il-ġobon ta' Jāņi mmanifatturat minn "Rankas piens".]] == Ċertifikazzjoni == Fis-16 ta' Novembru 2015, il-ġobon ta' Jāņi ġie inkluż fir-reġistru tal-[[Unjoni Ewropea]] għall-Ispeċjalitajiet Tradizzjonali Garantiti bl-isem ta' ''Jāņu siers''.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/traditional-midsummer-cheese-wins-eu-protection.a155428/|titlu=Traditional Midsummer cheese wins EU protection|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Attwalment, ħames manufatturi ("Valmieras piens", "Rankas piens", "Lazdonas piensaimnieks", "Straupe" u "Dundaga") jissodisfaw il-kriterji tal-Ispeċjalitajiet Tradizzjonali Garantiti u jistgħu jittikkettaw il-prodott tagħhom bħala ''Jāņu siers''.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/how-to-spot-authentic-midsummer-cheese.a182629/|titlu=How to spot authentic Midsummer cheese|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Referenzi == pmn9qjn17tlrygqoqodzcpfqi2k4l5e 329242 329241 2026-04-10T10:02:37Z Trigcly 17859 added [[Category:Ikel]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329242 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Caraway cheese.jpg|daqsminuri|Il-ġobon ta' Jāņi.]] Il-'''ġobon''' '''ta'''' '''Jāņi''' (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''Jāņu siers'') huwa [[ġobon]] [[Latvja|Latvjan]] mill-[[ħalib]] qares, li tradizzjonalment jittiekel f'Jāņi, iċ-ċelebrazzjoni Latvjana tas-solstizju tas-sajf. Illum il-ġurnata l-ġobon sar wieħed mis-simboli tal-[[kultura]] Latvjana.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/jani-cheese--a-symbol-of-latvian-identity.a323227/|titlu=Jāņi cheese – a symbol of national identity|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Fl-2021 ġie rrapportat li l-ġobon ta' Jāņi kien qed jitlef il-popolarità tiegħu minħabba l-[[pandemija tal-COVID-19]] u minħabba li l-konsumaturi kienu qed jagħżlu tipi oħra ta' ġobon, bħall-mozzarella, il-feta, kif ukoll il-ġobon iebes u l-ġobon matur jew imqaddem.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/traditional-latvian-janu-cheese-loses-popularity-stores-observe.a403572/|titlu=Traditional Latvian Jāņu cheese loses popularity, stores observe|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Produzzjoni == [[Stampa:Mājās siets Jāņu siers.jpg|xellug|daqsminuri|L-għamla tonda sħiħa tal-ġobon ta' Jāņi.]] L-ingredjenti bażiċi ta' dan il-ġobon huma l-baqta prodotta mill-ħalib qares u mill-ħalib frisk. Tradizzjonalment, iż-żrieragħ tal-karwija, il-melħ u l-bajd jiżdiedu matul it-tisjir, kif ukoll il-butir jew il-krema jekk wieħed ikun irid iżid il-kontenut tax-xaħam. Il-ġobon isir bit-tisħin tal-ħalib intier, tiżdied il-baqta, u mbagħad it-taħlita tissajjar sakemm il-baqta tissepara mix-xorrox. Ix-xorrox jiġi skartat meta l-massa tal-ġobon tilħaq temperatura ta' 72–77 °C (162–171 °F). F'dan il-punt, il-baqta titqiegħed f'taġen tat-tisjir u fiha titħarrek taħlita ta' bajd, butir, melħ u żrieragħ tal-karwija. Ladarba t-taħlita tissolidifika, jiġi ffurmat "ballun" iebes, u jitqiegħed fuq biċċa drapp għad-drenaġġ tal-ġobon u spiss jiġi ppressat billi jitqiegħed xi piż fuqu. Ġeneralment, il-ġobon jitħejja ftit jiem qabel ma jittiekel u jitħalla jimmatura f'post biered qabel il-konsum.<ref>Linda Dumpe; Anna Šmite; Aija Golde (2004). ''Jāņi cheese''. Riga: SO "Cheese Club". p. 204. ISBN <bdi>9984-976-20-3</bdi>.</ref> [[Stampa:Kupne sery świetojańskie.jpg|daqsminuri|Il-ġobon ta' Jāņi mmanifatturat minn "Rankas piens".]] == Ċertifikazzjoni == Fis-16 ta' Novembru 2015, il-ġobon ta' Jāņi ġie inkluż fir-reġistru tal-[[Unjoni Ewropea]] għall-Ispeċjalitajiet Tradizzjonali Garantiti bl-isem ta' ''Jāņu siers''.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/traditional-midsummer-cheese-wins-eu-protection.a155428/|titlu=Traditional Midsummer cheese wins EU protection|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Attwalment, ħames manufatturi ("Valmieras piens", "Rankas piens", "Lazdonas piensaimnieks", "Straupe" u "Dundaga") jissodisfaw il-kriterji tal-Ispeċjalitajiet Tradizzjonali Garantiti u jistgħu jittikkettaw il-prodott tagħhom bħala ''Jāņu siers''.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/how-to-spot-authentic-midsummer-cheese.a182629/|titlu=How to spot authentic Midsummer cheese|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Ikel]] qt9rz2e5dbk3h37c26jc7ajdvrijwzx 329243 329242 2026-04-10T10:02:44Z Trigcly 17859 added [[Category:Latvja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329243 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Caraway cheese.jpg|daqsminuri|Il-ġobon ta' Jāņi.]] Il-'''ġobon''' '''ta'''' '''Jāņi''' (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''Jāņu siers'') huwa [[ġobon]] [[Latvja|Latvjan]] mill-[[ħalib]] qares, li tradizzjonalment jittiekel f'Jāņi, iċ-ċelebrazzjoni Latvjana tas-solstizju tas-sajf. Illum il-ġurnata l-ġobon sar wieħed mis-simboli tal-[[kultura]] Latvjana.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/jani-cheese--a-symbol-of-latvian-identity.a323227/|titlu=Jāņi cheese – a symbol of national identity|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Fl-2021 ġie rrapportat li l-ġobon ta' Jāņi kien qed jitlef il-popolarità tiegħu minħabba l-[[pandemija tal-COVID-19]] u minħabba li l-konsumaturi kienu qed jagħżlu tipi oħra ta' ġobon, bħall-mozzarella, il-feta, kif ukoll il-ġobon iebes u l-ġobon matur jew imqaddem.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/traditional-latvian-janu-cheese-loses-popularity-stores-observe.a403572/|titlu=Traditional Latvian Jāņu cheese loses popularity, stores observe|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Produzzjoni == [[Stampa:Mājās siets Jāņu siers.jpg|xellug|daqsminuri|L-għamla tonda sħiħa tal-ġobon ta' Jāņi.]] L-ingredjenti bażiċi ta' dan il-ġobon huma l-baqta prodotta mill-ħalib qares u mill-ħalib frisk. Tradizzjonalment, iż-żrieragħ tal-karwija, il-melħ u l-bajd jiżdiedu matul it-tisjir, kif ukoll il-butir jew il-krema jekk wieħed ikun irid iżid il-kontenut tax-xaħam. Il-ġobon isir bit-tisħin tal-ħalib intier, tiżdied il-baqta, u mbagħad it-taħlita tissajjar sakemm il-baqta tissepara mix-xorrox. Ix-xorrox jiġi skartat meta l-massa tal-ġobon tilħaq temperatura ta' 72–77 °C (162–171 °F). F'dan il-punt, il-baqta titqiegħed f'taġen tat-tisjir u fiha titħarrek taħlita ta' bajd, butir, melħ u żrieragħ tal-karwija. Ladarba t-taħlita tissolidifika, jiġi ffurmat "ballun" iebes, u jitqiegħed fuq biċċa drapp għad-drenaġġ tal-ġobon u spiss jiġi ppressat billi jitqiegħed xi piż fuqu. Ġeneralment, il-ġobon jitħejja ftit jiem qabel ma jittiekel u jitħalla jimmatura f'post biered qabel il-konsum.<ref>Linda Dumpe; Anna Šmite; Aija Golde (2004). ''Jāņi cheese''. Riga: SO "Cheese Club". p. 204. ISBN <bdi>9984-976-20-3</bdi>.</ref> [[Stampa:Kupne sery świetojańskie.jpg|daqsminuri|Il-ġobon ta' Jāņi mmanifatturat minn "Rankas piens".]] == Ċertifikazzjoni == Fis-16 ta' Novembru 2015, il-ġobon ta' Jāņi ġie inkluż fir-reġistru tal-[[Unjoni Ewropea]] għall-Ispeċjalitajiet Tradizzjonali Garantiti bl-isem ta' ''Jāņu siers''.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/traditional-midsummer-cheese-wins-eu-protection.a155428/|titlu=Traditional Midsummer cheese wins EU protection|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Attwalment, ħames manufatturi ("Valmieras piens", "Rankas piens", "Lazdonas piensaimnieks", "Straupe" u "Dundaga") jissodisfaw il-kriterji tal-Ispeċjalitajiet Tradizzjonali Garantiti u jistgħu jittikkettaw il-prodott tagħhom bħala ''Jāņu siers''.<ref>{{Ċita web|url=https://eng.lsm.lv/article/culture/food-drink/how-to-spot-authentic-midsummer-cheese.a182629/|titlu=How to spot authentic Midsummer cheese|sit=eng.lsm.lv|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Ikel]] [[Kategorija:Latvja]] pqksb6w7rcpwew8li97knrh1ldybfty 1 34331 329245 2026-04-10T10:35:52Z Trigcly 17859 mudellCEE 329245 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Latvja}} qymww67luks9pnyb6oe7524lhrbw943 0 34332 329249 2026-04-10T11:03:08Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 329249 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Karula RP2.JPG|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Karula.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Karula''' huwa park nazzjonali fin-Nofsinhar tal-[[Estonja]]. Ġie stabbilit fl-1979 bħala żona protetta u fl-1993 sar park nazzjonali. Huwa l-iżgħar park nazzjonali fl-Estonja. Il-park jinsab fil-parroċċi ta' Antsla u ta' Rõuge fil-Kontea ta' Võru u fil-parroċċa ta' Valga fil-Kontea ta' Valga. Il-park ikopri kważi terz tal-Artijiet Għoljin ta' Karula u huwa kkaratterizzat minn topografija bl-għoljiet, b'bosta lagi, b'[[bijodiversità]] kbira u b'pajsaġġ [[Kultura|kulturali]] tradizzjonali. Il-flora tal-park nazzjonali hija rikka u tinkludi diversi [[Speċi|speċijiet]] fil-periklu ta' estinzjoni fl-Estonja, fosthom l-orkidea Baltika, il-''mezereon'' u l-felċi ''Botrychium matricariifolium''; dawn tal-aħħar jinsabu fi tliet postijiet biss fl-Estonja u l-Park Nazzjonali ta' Karula huwa wieħed minnhom. Il-fawna tinkludi wkoll speċijiet mhedda u mhux tas-soltu, bħall-farfett il-lejl tal-għadajjar, l-ajkla tat-tikek u ċ-ċikonja s-sewda. Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] komuni fil-park nazzjonali hemm l-alċi, il-linċi tal-Ewrasja u n-nemes. == Gallerija == == Referenzi == mngy0l4nlcwutlndi5isny7ejuo1ikv 329250 329249 2026-04-10T11:03:15Z Trigcly 17859 added [[Category:Estonja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329250 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Karula RP2.JPG|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Karula.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Karula''' huwa park nazzjonali fin-Nofsinhar tal-[[Estonja]]. Ġie stabbilit fl-1979 bħala żona protetta u fl-1993 sar park nazzjonali. Huwa l-iżgħar park nazzjonali fl-Estonja. Il-park jinsab fil-parroċċi ta' Antsla u ta' Rõuge fil-Kontea ta' Võru u fil-parroċċa ta' Valga fil-Kontea ta' Valga. Il-park ikopri kważi terz tal-Artijiet Għoljin ta' Karula u huwa kkaratterizzat minn topografija bl-għoljiet, b'bosta lagi, b'[[bijodiversità]] kbira u b'pajsaġġ [[Kultura|kulturali]] tradizzjonali. Il-flora tal-park nazzjonali hija rikka u tinkludi diversi [[Speċi|speċijiet]] fil-periklu ta' estinzjoni fl-Estonja, fosthom l-orkidea Baltika, il-''mezereon'' u l-felċi ''Botrychium matricariifolium''; dawn tal-aħħar jinsabu fi tliet postijiet biss fl-Estonja u l-Park Nazzjonali ta' Karula huwa wieħed minnhom. Il-fawna tinkludi wkoll speċijiet mhedda u mhux tas-soltu, bħall-farfett il-lejl tal-għadajjar, l-ajkla tat-tikek u ċ-ċikonja s-sewda. Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] komuni fil-park nazzjonali hemm l-alċi, il-linċi tal-Ewrasja u n-nemes. == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Estonja]] g0i5e1z7ohnkt03bjpkbirg4wzag7y7 329251 329250 2026-04-10T11:03:23Z Trigcly 17859 added [[Category:Parks Nazzjonali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329251 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Karula RP2.JPG|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Karula.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Karula''' huwa park nazzjonali fin-Nofsinhar tal-[[Estonja]]. Ġie stabbilit fl-1979 bħala żona protetta u fl-1993 sar park nazzjonali. Huwa l-iżgħar park nazzjonali fl-Estonja. Il-park jinsab fil-parroċċi ta' Antsla u ta' Rõuge fil-Kontea ta' Võru u fil-parroċċa ta' Valga fil-Kontea ta' Valga. Il-park ikopri kważi terz tal-Artijiet Għoljin ta' Karula u huwa kkaratterizzat minn topografija bl-għoljiet, b'bosta lagi, b'[[bijodiversità]] kbira u b'pajsaġġ [[Kultura|kulturali]] tradizzjonali. Il-flora tal-park nazzjonali hija rikka u tinkludi diversi [[Speċi|speċijiet]] fil-periklu ta' estinzjoni fl-Estonja, fosthom l-orkidea Baltika, il-''mezereon'' u l-felċi ''Botrychium matricariifolium''; dawn tal-aħħar jinsabu fi tliet postijiet biss fl-Estonja u l-Park Nazzjonali ta' Karula huwa wieħed minnhom. Il-fawna tinkludi wkoll speċijiet mhedda u mhux tas-soltu, bħall-farfett il-lejl tal-għadajjar, l-ajkla tat-tikek u ċ-ċikonja s-sewda. Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] komuni fil-park nazzjonali hemm l-alċi, il-linċi tal-Ewrasja u n-nemes. == Gallerija == == Referenzi == [[Kategorija:Estonja]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] dx0xzlk68zsfxgiwsrbkdxeif7h3zad 329252 329251 2026-04-10T11:04:26Z Trigcly 17859 329252 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Karula RP2.JPG|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Karula.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Karula''' huwa park nazzjonali fin-Nofsinhar tal-[[Estonja]]. Ġie stabbilit fl-1979 bħala żona protetta u fl-1993 sar park nazzjonali. Huwa l-iżgħar park nazzjonali fl-Estonja. Il-park jinsab fil-parroċċi ta' Antsla u ta' Rõuge fil-Kontea ta' Võru u fil-parroċċa ta' Valga fil-Kontea ta' Valga. Il-park ikopri kważi terz tal-Artijiet Għoljin ta' Karula u huwa kkaratterizzat minn topografija bl-għoljiet, b'bosta lagi, b'[[bijodiversità]] kbira u b'pajsaġġ [[Kultura|kulturali]] tradizzjonali. Il-flora tal-park nazzjonali hija rikka u tinkludi diversi [[Speċi|speċijiet]] fil-periklu ta' estinzjoni fl-Estonja, fosthom l-orkidea Baltika, il-''mezereon'' u l-felċi ''Botrychium matricariifolium''; dawn tal-aħħar jinsabu fi tliet postijiet biss fl-Estonja u l-Park Nazzjonali ta' Karula huwa wieħed minnhom. Il-fawna tinkludi wkoll speċijiet mhedda u mhux tas-soltu, bħall-farfett il-lejl tal-għadajjar, l-ajkla tat-tikek u ċ-ċikonja s-sewda. Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] komuni fil-park nazzjonali hemm l-alċi, il-linċi tal-Ewrasja u n-nemes. == Gallerija == <gallery widths="190" heights="127"> Ähijärv.jpg Karula vaade.jpg Karula maastik.jpg File: Sügis künkal.jpg </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Estonja]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] dn6iec1vj1mxe1gvfmhyx7rxmjftk5k 329253 329252 2026-04-10T11:05:53Z Trigcly 17859 329253 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Karula RP2.JPG|daqsminuri|Il-Park Nazzjonali ta' Karula.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Karula''' huwa park nazzjonali fin-Nofsinhar tal-[[Estonja]]. Ġie stabbilit fl-1979 bħala żona protetta u fl-1993 sar park nazzjonali. Huwa l-iżgħar park nazzjonali fl-Estonja. Il-park jinsab fil-parroċċi ta' Antsla u ta' Rõuge fil-Kontea ta' Võru u fil-parroċċa ta' Valga fil-Kontea ta' Valga. Il-park ikopri kważi terz tal-Artijiet Għoljin ta' Karula u huwa kkaratterizzat minn topografija bl-għoljiet, b'bosta lagi, b'[[bijodiversità]] kbira u b'pajsaġġ [[Kultura|kulturali]] tradizzjonali. Il-flora tal-park nazzjonali hija rikka u tinkludi diversi [[Speċi|speċijiet]] fil-periklu ta' estinzjoni fl-Estonja, fosthom l-orkidea Baltika, il-''mezereon'' u l-felċi ''Botrychium matricariifolium''; dawn tal-aħħar jinsabu fi tliet postijiet biss fl-Estonja u l-Park Nazzjonali ta' Karula huwa wieħed minnhom. Il-fawna tinkludi wkoll speċijiet mhedda u mhux tas-soltu, bħall-farfett il-lejl tal-għadajjar, l-ajkla tat-tikek u ċ-ċikonja s-sewda. Fost il-[[Mammiferu|mammiferi]] komuni fil-park nazzjonali hemm l-alċi, il-linċi tal-Ewrasja u n-nemes.<ref>{{Ċita web|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Karula_National_Park|titlu=Karula National Park – Travel guide at Wikivoyage|sit=en.wikivoyage.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Gallerija == <gallery widths="190" heights="127"> Ähijärv.jpg Karula vaade.jpg Karula maastik.jpg File: Sügis künkal.jpg </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Estonja]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] 3vzld9mja6juh096yrqva1hplgaq46a 1 34333 329255 2026-04-10T11:09:04Z Trigcly 17859 mudellCEE 329255 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Estonja}} 2ol04lfs781c6nnulhz525gzwlhzgjy