Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2920 329484 327925 2026-04-22T07:21:10Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Renju tal-Belġju<br />{{nl}} ''Koninkrijk België''<br />{{fr}} ''Royaume de Belgique''<br />{{de}} ''Königreich Belgien'' |isem_komuni = Belġju |stampa_bandiera = Flag of Belgium (civil).svg |stampa_emblema = Great coat of arms of Belgium.svg |stampa_mappa = EU-Belgium.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni tal-Belġju (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Belġju |ħolqa_emblema = Emblema ta' Belġju |ħolqa_demografija = Demografija ta' Belġju |mottu_nazzjonali = {{de}} "''Einigkeit macht stark''"<br />{{fr}} "''L'Union fait la force''"<br />{{nl}} "''Eendracht maakt macht''" <br />(traduzzjoni: "L'għaqda ssaħah") |innu_nazzjonali = ''[[La Brabançonne]]'' [[Stampa:La Brabançonne.oga|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Olandiża|Olandiż]] (Fjamming)<br />[[lingwa Franċiża|Franċiż]]<br />[[lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] |gruppi_etniċi = ara [[Belġju#Demografija|Demografija]] |kapitali = [[Brussell]] |latd=50 |latm=51 |latNS=N |lonġd=4 |lonġm=21 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Brussell]] |tip_gvern = [[Monarkija parlamentari]] u [[Demokrazija parlamentari federali]]<ref>{{ċita web |titlu=Government type: Belgium |xogħol=The World Factbook |editur=CIA |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2128.html |aċċessdata=19 ta' Diċembru 2011 |data-aċċess=2013-08-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120207225832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2128.html |arkivju-data=2012-02-07 |url-status=dead }}</ref> |titlu_kap1 = [[Re tal-Belġju|Re]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Belġju|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Filippu tal-Belġju|Filippu]] |isem_kap2 = [[Bart De Wever]] |data_sħubija_UE = 25 ta' Marzu 1957² |poż_erja = 136 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 30,528 |erja_mi_kw = 11,787 |perċentwal_ilma = 6.4 |ċensiment_popolazzjoni = 11,812,354 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2025 |poż_ċensiment_popolazzjoni = 76 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 384 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 994.6 |poż_densità_popolazzjoni = 22 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $420.307 biljun<ref name=IMF>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=68&pr.y=11 |titlu=Belġju|editur=International Monetary Fund |aċċessdata=17 ta' April 2013}}</ref> |poż_PGD_PSX = 30 |PGD_PSX_per_capita = $37,883<ref name=IMF/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 20 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{profitt}} 0.897<ref>{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |titlu=Human Development Report 2011 |editur=Ġnus Magħquda |aċċessdata=2 ta' Novembru 2011}}</ref> |poż_IŻU = 17 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] |avveniment_stabbilit1 = mill-[[Pajjiżi l-Baxxi]] |data_stabbilit1 = 4 ta' Ottobru, 1830 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])¹ |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.be]]³ |kodiċi_telefoniku = 32 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $484.692&nbsp;biljun<ref name=IMF/> |poż_PGD_nominali = 21 |PGD_nominali_per_capita = $43,686<ref name=IMF/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 16 |noti = ¹ Qabel l-1999: [[Frank Belġjan]]<br />²Membru fundatur.³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]] }} Il-'''Belġju''' ([[Lingwa Olandiża|Olandiż]]: ''België''; [[lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Belgique''; [[lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Belgien''), uffiċjalment ir-'''Renju tal-Belġju''', huwa pajjiż li jinsab fuq il-fruntiera bejn il-parti tal-Ewropa fejn hu mitkellem l-ilsien Ġermaniż u l-kultura rumanza, hu maqsum fi tliet reġjuni. Fit-tramuntana hemm il-[[Fjandri]] li l-popolazzjoni tagħhom titkellem bil-[[lingwa Fjamminga]] (varjanti tal-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]]) u tagħmel madwar 58% tal-popolazzjoni totali u fin-nofsinhar hemm il-[[Wallonja]], kważi għal kollox [[Lingwa Franċiża|Frankofona]] bl-eċċezzjoni ta' komunità żgħira li titkellem bil-Ġermaniż, li tagħmel 32% tal-popolazzjoni nazzjonali totali. Fin-nofs jinsab ir-reġjun tal-belt ta' [[Brussell]], ''Bruxelles-Capitale'', uffiċjalment bilingwi, għalkemm hu kważi għal kollox Frankofon, u fih tgħix 10% tal-popolazzjoni. Barra minn hekk fuq il-fruntiera mal-[[Ġermanja]] fil-[[Wallonja]] hemm il-komunità li titkellem bil-Ġermaniż li hi magħmula mill-komuni annessi mal-[[Ġermanja Nażista]] fl-1940-1945 u li kienet ċediet il-[[Ġermanja]] lill-Belġju fl-1919. Il-Belġju kien fost il-membri fundaturi tal-[[Unjoni Ewropea]] u l-belt kapitali Brussell hi s-sedi ta' bosta istituzzjonijiet komunitarji. Fronetars tal-Belġju totali: 1,297 km, pajjiżi tal-fruntiera (4): Franza 556 km; Ġermanja 133 km; Lussemburgu 130 km; Olanda 478 km. == Storja == Il-pajjiż juri traċċi ċari tal-preżenza umana li jmorru lura għaż-żminijiet preistoriċi, speċjalment fis-siti megalitiċi ta' [[Oppagne]] u ta' [[Wéris]], fejn jinsabu [[olmen]] interessanti L-ewwel nies li għexu fil-Belġju, imsejħin [[Belġi]], kienu magħmula prinċipalment minn tribujiet [[Ċelti]] li kin jgħixu fil-[[Gallja]] tat-Tramuntana u kienu megħluba minn [[Ġulju Ċesri]] fl-[[54 QK]], kif dan iddeskriva fil-ktieb tiegħu ''[[De Bello Gallico]] ''. Kien Ċesri stess li nnota l-qlubija kbira tal-Belġi fil-battalja, hekk li ikteb: "horum omnium fortissimi sunt belgae" jiġifieri "fost il-popli kollha tal-Gallja, l-iżjed qalbiena huma l-Belġi." L-isem tal-pajjiż ġej mit-terminu "Gallia Belgica" li kienu jużaw ir-Rumani. F'[[Tirlemont]]/[[Tienen]] hemm xi oqbra Rumani msejħa "Trois tumuli" (Tumuli de Grimde) fil-forma ta' tliet għoljiet żgħar. Hemm siti funerari Rumani oħra f'Guèronne u f'[[Billemont]] (Trou de Billemont). Dawn hu magħmula minn tumuli b'kamra sepolkrali u oqbra li jixbħu ħafna lill-oqbra Etruski u qieshom setgħu kienu nbnew fuq siti ta' żminijiet iżjed antiki. Wara l-waqa' tal-[[Imperu Ruman]] ([[seklu V]]), il-tribujiet Ġermaniċi invadew il-provinċja Rumana ta' Gallja. Waħda minn dawn ir-razez, il-[[Franki]], fl-aħħar waqqfu renju ġdid taħt il-ħakma tad-dinastija [[Merovinġi|Merovinġja]]. [[Klodovew I]] kien l-aktar famużi minn dawn ir-rejiet: huwa kkonverta għall-Kristjaneżmu u kien jiġġverna mit-tramuntana ta' Franza, iżda l-imperu tiegħu kien jinkludi wkoll il-Belġju. Studjużi Nsara, l-aktar il-patrijiet Irlandiżi, ippriedkaw il-[[Kristjaneżmu]] u bdew ix-xogħol tal-konverżjoni tal-invażuri pagani. Il-[[Merovinġi]] ma kellhomx ħajja twila wisq, u warajhom ħadet il-poter f'idejha d-dinastija [[Karolinġi|Karolinġja]]: wara li [[Karlu Martell]] waqqaf l-invażjoni ta' [[Spanja]] mill-[[Għarab]] (732 battalja ta' [[Poitiers]]), ir-re famuż tagħhom, [[Karlumanju]], ġabar il-parti kbira tal-Ewropa taħt is-sovranità tiegħu u ġie nkurunat "Imperatur tal-[[Imqaddes Imperu Ruman]] " mill-[[Papa]] (Milied tat-800). Il-[[fewdaliżmu]] Ewropew sar il-bażi tal-istabilità militari, politika u ekonomika. Il-Kristjaneżmu iffjorixxa permezz tal-protezzjoni ta' dawn il-mexxejja u permezz tat-twaqqif ta' komunitajiet reliġjużi u [[monasteru|monasteri]], ta' [[knisja (l-arkitettura)|knejjes]] u [[pellegrinaġġ]]i. [[Stampa:Brussels - Grand Place, Floral Carpet - 20040813 modified.jpg|xellug|thumb|200px| Il-manjifika ''Grand Place/Grote Markt'' ta' Brussell]] [[Stampa:Entrada a amberes.jpg|thumb|Dħul tat-truppi Spanjoli taħt il-kmand ta' Alejandro Farnese f'Antwerp fi tmiem l-Assedju ta' Antwerp (17 ta' Awwissu 1585) waqt il-Gwerra tat-Tmenin Sena (23 ta' Mejju 1568-30 ta' Jannar 1648)]] Ir-reġjun wara ingħaqad mal-[[Pajjiżi l-Baxxi]], u hekk l-ewwel għadda taħt id-dominju tal-[[Borgonja]] imbagħad ta' [[Spanja]], sakemm il-provinċji [[Protestanteżmu|Protestanti]] iddikjaraw ruhhom indipendenti (ara [[Pajjiżi l-Baxxi]]). Wara ġiet il-ħakma Awstrijaka li bdiet mill-Paċi ta' Utrecht (1713), u xi għexieren ta' snin wara dik Franċiża taħt [[Napuljun Bonaparti|Napuljun]]. [[Stampa:Wappers belgian revolution.jpg|thumb|200px|Pittura tar-Rivoluzzjoni Belġjana tal-1830]] Wara d-depożizzjoni ta' Napuljun, megħlub fil-[[Battalja ta' Waterloo]] fit-18 ta' Ġunju 1815, il-Belġju reġa' ngħaqad mal-provinċji tat-Tramuntana f'Renju tal-Pajjiżi Baxx sa meta, fl-1830, ir- [[Rivoluzzjoni Belġjana]] wasslet għat-twaqqif ta' stat indipendenti Belġjan (rikonoxxut fl-1839). [[Stampa:Gustave Wappers - Épisode des Journées de septembre 1830 sur la place de l'Hôtel de Ville de Bruxelles.jpg|thumb|Episodju tar-Rivoluzzjoni Belġjana tal-1830, Gustaf Wappers]] [[Stampa:Révolution belge de 1830 - La rue de Flandre le jeudi 23 septembre 1830.jpg|thumb|Ġlied bejn ir-ribelli Belġjani u l-ispedizzjoni militari Olandiża fi Brussell f'Settembru tal-1830]] Ir-Re Belġjan, [[Leopoldu I tal-Belġju|Leopoldu I]] ta' Sassonja-Koburgu, intgħażel bl-għajnuna tal-[[Reju Unit|Brittaniċi]]. In-newtralità tal-pajjiż ġiet garantita kontra l-aggressjoni militari futura minn barra. Din in-newtralità ġiet miksura fl-1914, meta l-Ġermanja invadiet il-Belġju bħala parti mill-[[Pjan Schlieffen]]. Id-deċiżjoni Brittanika li tunura l-obbligi tagħha tat-trattat kif ukoll tal-''[[Entente cordiale]]'' ma' Franza, spiċċat biex daħħlet ir-[[Renju Unit]] fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-Belġju pprova jerġa' lura għan-newtralità fis-[[1930|snin 30]], iżda reġa' ġie invadut mill-Ġermanja fl-1940. Wara it-[[Tieni Gwerra Dinjija]] il-politika ta' newtralità ġiet abbandunata, u l-Belġju ssieħeb fin-[[NATO]] u l-[[Komunità Ekonomika Ewropea]]. [[Stampa:Belgium-blankenberge-beach-1900.jpg|xellug|thumb|250px|L-aristokrazija fuq ix-xtajta Belġjana fis-seklu għoxrin]] Il-Belġju kellu kolonja importanti fil-[[Afrika]] matul l-istorja tiegħu: Il-[[Konferenza ta' Berlin (1884)|Konferenza ta' Berlin]] tal-1884/1885 tat il-[[Kongo Belġjan|Kongo]] lir-re [[Leopoldu II tal-Belġju|Leopoldu II]] bħala proprjetà privata tiegħu u sejjaħlu l-[[Stata Ħieles tal-Kongo|Istat Ħieles tal-Kongo]]. Għalih l-''Stat Ħieles'' kienet primarjament sors ta' dħul mill-[[avorju]] u l-[[gomma (materjali)|lastiku]] u d-[[Djamant|djamanti]] u il-popolazzjoni lokali kienet ittrattata bi ħruxija u salvaġġerija kbira. Minħabba l-importanza tal-kummerċ tad-djamanti, il-belt Belġjana ta' [[Antwerpen]] saret ċentru ta' fama dinjija f'dan is-settur. Fl-[[1908]], il-pressjoni internazzjonali kontra l-ħruxija tar-Re Leopold tant saret qawwija li Leopoldu II kien imġiegħel jagħti l-proprjetà tiegħu lill-istat Belġjan bħala kolonja. Minn dakinhar l-Istat Ħieles tal-Kongo sar il-''Kongo Belġjan'' sakemm kiseb l-indipendenza fl-1960. L-involviment Belġjan barra l-pajjiż żdied wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta żewġ kolonji Ġermaniżi, l-[[Rwanda|Irwanda]] u l-[[Burundi]], ġew fdati lill-Belġju mis-[[Soċjetà tan-Nazzjonijiet]]. Mill-bidu tas-seklu XX l-istorja tal-Belġju kienet dejjem iżjed iddominata mill-awtonomija dejjem tikber taż-żewġ komunitajiet ewlenin tagħha, Fjamminga u Wallona. Biex jikkonferma dan, naraw li minn madwar 1970, ma baqgħux jeżistu partiti nazzjonali fil-Belġju, iżda biss partiti Fjammingi jew Walloni. It-tentattivi ripetuti biex jitwaqqfu partiti nazzjonali, ipproduċew r-riżultati, f'termini ta' voti, ta' inqas minn 1% tal-elettorat. Il-partiti ta' Brussell qatt ma qabdu (bħal fil-każ tal- "Blauwe Leeuwen" u tal-"Rode Leeuwen" tal-Fjammingi fi Brussell), jew ingħaqdu ma' wieħed mill-partiti liberali tal-komunità Frankofona (bħall-FDF). Għalhekk, ix-xena politika hi waħda ta' sistema tewmija li tirrifletti ż-żewġ komunitajiet dominanti li hemm. Wara l-elezzjonijiet parlamentari ta' Ġunju tal-2007 dawn il-firdiet politiċi marru għall-agħar, tant li kaxkru l-pajjiż fi kriżi kostituzzjonali partikolarment severa. F'Novembru 2007 kien hemm dimostrazzjoni popolari fi Brussell favur l-għaqda tal-pajjiż u kontra l-pjan biex jinbidel f'konfederazzjoni ta' stati awtonomi fuq bażi etno-lingwistika. == Ġeografija == === Morfoloġija === [[Stampa:Benelux satellite image.PNG|xellug|thumb|180px|Il-Belġu minn satellita]] Il-Belġju jkopri erja ta' 30,510 km², u l-ikbar wisa' tiegħu (minn [[Ostend]] sa [[Arlon]]) hi ta' 318 km. Rigward il-fruntieri, il-fruntiera ma' Franza fiha 620 km, mal-Pajjiżi l-Baxxi fiha 450 km, dik mal-Ġermanja fiha 167 km, u fl-aħħar dik mal-Gran Dukat tal-Lussemburgu hi twila 148 km, b'tul totali ta' 1385 km. Il-pajjiż jinsab bejn 50º u 51º lat. Tramuntana u bejn 3º u 6 º lonġ. Lvant. Il-Belġju jista' jinqasam fi tliet reġjuni fiżiċi ewlenin: il-pjanura tal-kosta, li tinsab fil-Majjistral, il-pjanuri ċentrali u r-reġjun bl-għoljiet tal-[[Ardennes]], li jasal sax-Xlokk. [[Stampa:Hautes-Fagnes.jpg|lemin|thumb|Reġjun tal-Lvant. Fuq il-fruntiera mal-Ġermanja l-art hi selvaġġi u mhux raba tajba]] L-istrixxa tal-kosta, twila 66 km, hi baxxa u ramlija, ikkaratterizzata minn [[duna|duni]] tar-[[ramel]] u [[polder]]ijiet. Polder hu biċċa art qrib jew taħt il-livell tal-baħar, li ttieħdet mill-baħar u hi protetta minnu minn [[diga|digi]], jew, aktar il-ġewwa, għalqa li tnixxfet mill-ilma permezz ta' kanali artifiċjali. Fl-intern insibu r-reġjun tal-pjanuri ċentrali. Din hi erja li titla bil-mod il-mod mingħajr qatt ma taqbeż l-għoli ta' 100m 'l fuq mil-livell tal-baħar, ikkaratterizzata minn widien fertili, irrigati minn xmajjar numerużi u minn kanali artifiċjali. 'L hemm u 'l hawn tista' niltaqgħu ma' żoni ftit eħrex, fejn hemm ukoll għerien u goli żgħar. Ir-reġjun tal-Ardennes, li essenzjalment jinfirex man-nofsinhar tas-sistema tal-wied Sambre-Meuse, mhux maħdum wisq. F'din ix-xahra għolja bil-blat fil-wiċċ u mhux tajba għall-biedja fil-kobor, ikkaratterizzata minn foresti xi mdaqqiet folti ħafna, id-densità tal-popolazzjoni hija ħafna inqas minn fl-erji tat-Tramuntana, u għalhekk iż-żona ġiet ikkonservazzjoni aħjar. L-ogħla punt insibuh fuq l-għoljiet tal-Ardennes: is-Signal de Botrange, li hu 694 metru għoli biss. === Idrografija === [[Stampa:Namur JPG02.jpg|thumb|Ix-xmara Sambre taqsam iċ-ċentru ta' Namur]] [[Stampa:Dijlemechelen.jpg|thumb|Ix-xmara Dyle hekk kif tgħaddi minn Mechelen]] [[Stampa:Rida11 Rida River in Vottem Belgium.jpg|thumb|Ix-xmara Rida fl-Vottem]] Il-xita kontinwa u l-impermjabbilità tal-art jiżguraw li l-xmajjar Belġjani huma ġeneralment mimlijin ħafna bl-ilma, iżda kważi l-ebda waħda minnhom ma tibqa' fit-territorju tal-pajjiż għal kolox. Il-partijiet tal-Belġju l-baxxi u ta' għoli medju jitfgħu l-ilmijiet tagħhom fl-[[iScheldt]], xmara tipika tal-pjanura, ta' pendil baxx u passaġġ regolari. Għalkemm għandha l-bidu tagħha fi Franza u l-fomm fil-Pajjiżi l-Baxxi, l-iScheldt hi x-xmara Belġjana ''per eccellenza'' fis-sens li permezz tal-friegħi tagħha l-ilma ta' kważi nofs it-territorju jiskolja fiha. Fin-nofsinhar, il-Meuse l-ewwel tħaffer widien fondi fil-pjanura għolja tal-Ardennes, u mbagħad tidħol f'gandott kbir lonġitudinali li jiltaqa' fl-ewwel parti mas-Sambre, l-unika fergħa importanti fuq ix-xellug; fuq il-lemin, jinżlu fiha mill-Ardennes bosta friegħi ftit jew wisq qosra. Ix-xmajjar Belġjani huma kważi kollha navigabbli u għalhekk jikkostitwixxu rotot ta' komunikazzjoni importanti; huma magħqudin flimkien permezz ta' sistema kumplessa ta' kanali li tinfirex fuq tul totali ta' madwar 1,600 km navigabbli. === Klima === Il-klima hi tat-tip Atlantiku, ikkaratterizzata fuq il-kosta minn umdità għolja u varjazzjoni żgħira fit-temperatura. Fl-intern it-temperatura tinbidel iżjed u x-xtiewi huma eħrex. Ix-xita hi abbondati u regolari. Il-Belġju jgawdi klima li b'kollox nistgħu insejħulha Atlantika; iżda sija għaliex l-art tidħol 'il ġewwa fil-kontinent, u sija minħabba l-pjanura għolja tal-Ardennes, hemm differenzi li jinħassu u jiddependu mill-altitudni u d-distanza mill-baħar. It-temperaturi medji jiżdiedu meta nersqu lejn il-kosta. It-temperatura sajfija medja hi ta' 25&nbsp;°C, l-ogħla tax-xitwa hi ta' 7.2&nbsp;°C, il-minimu u l-massimu annwali rrekordjati fl-imgħoddi huma: -30.1&nbsp;°C e +37.8&nbsp;°C. Il-preċipitazzjoni hi nferxa sewwa max-xhur tas-sena, iżda s-sistema hi Oċeanika (bix-xita fl-istaġuni kollha imma l-iżjed fil-ħarifa) biss fuq il-kosta, waqt li fl-intern tal-pajjiż diġà tinħass l-influwenza tal-Ewropa kontinentali, b'iżjed xita fis-sajf. Is-sistema tar-riħ turi l-influwenza dominanti tal-Atlantiku: f'kull staġun il-mases ta' arja oċeaniċi jinġabru fuq il-Belġju u jġiebu ħafna umdità. Mhuwiex rari, madankollu, ir-riħ mill-lvant, speċjalment fir-rebbiegħa, li jista' jġib fuq l-art għolja ġranet ċari, b'kesħa qawwija. === Flora u fawna === L-oqsma bil-foresti tal-pjanuri u r-reġjuni bl-għoljiet huma komposti l-jżjed minn siġar latifolji bħal kwerċi (''quercus''), ulmi (''ulmus''), u fl-għoli iżjed siġar tal-fagu. Fil-qalba tal-Ardennes insibu minflok foresti ta' siġar koniferi u 'l hawn u 'l hemm xagħri u xagħri mistagħdra. Hemm għadd kbir ta' speċi ta' pjanti tal-fjuri bħal ġjaċinti, virgawreja, pervinka u diġitali. Il-fawna selvaġġa li tgħix l-iżjed fl-oqsma forestali, tinkludi l-volpi, it-tassu (''meles meles''), l-iskojjattlu (''sciuridae''), il-ballottra u l-martra (''martes''). Fir-reġjuni muntanjużi jgħixu ċ-ċingjali u ċ-ċriev. <gallery> Stampa:Feuerwanzen auf Immergrün.JPG|<center>'''Pervinka'''</center> |<center>'''Diġitali'''</center> Stampa:Eichhornia_crassipes_B.jpg|<center>'''Ġjaċinta'''</center> Stampa:Solidago_fax01.jpg|<center>'''Virgawreja'''</center> </gallery> === Żoni protetti === [[Stampa:Robertville-Hohes Venn.jpg|xellug|thumb|210px| Sinjal fil-Park Nazzjonali]] Billi għandu popolazzjoni densa, Il-pajjiż baqgħalu ftit oqsma li ma ntmessux mill-punto di vista naturalistiku. Il-protezzjoni titmexxa, b'mod frammentat, l-ewwelnett mill-istat, il-komunitajiet u r-reġjuni, imbagħad mill-provinċji u l-komuni, li jirrappreżentaw il-korpi amministrattivi responsabbli. Dawn jistgħu jagħmlu interventi b'mod awtonomu u indipendenti minn xulxin. Għalhekk l-organizzazzjonijiet privati għandhom sehem importanti ħafna fil-promozzjoni ta' azzjonijiet integrati għall-ħarsien tan-natura. Ftit minn dawn, fl-1952, ħolqu għaqda nazzjonali għall-ħarsien tan-natura, flimkien mal-Assoċjazzjoni tar-riservi naturali u ornitoloġiċi tal-Belġju u l-assoċjazzjoni Wielewaal. [[Stampa:ZWIN.jpg|dritt|thumb|250px|Il-riżerva naturali privata ta' Zwin]] B'kollox, iż-żona protetta hi żgħira ħafna, tlaħħaq biss madwar 2.8% tal-pajjiż, iżda fir-realtà ż-żoni attwalment protetti (dawk li jaqgħu taħt ir-riżervi naturali ta' proprjetà u tmexxija pubblika) jokkupaw ftit aktar minn 0.5%. Bħalissa fil-Belġju hemm 97 riżervi naturali u 3 riżervi forestali statali, filwaqt li hemm 263 "riżervi naturali awtorizzati" ta' proprjetà u tmexxija privata, li jistgħu jieħdu vantaġġ mis-sussidji li joffri l-gvern. Ir-riżervi privati huma ġeneralment iktar limitati fid-daqs għalkem ir-riżervi Belġjani ġeneralment m'humiex kbar. Il-Park Nazzjonali tal-Hautes-Fagnes Eifel biss, stabbilit fl-1984 fil-provinċja ta' Liège, fih erja vasta (67,850 ettaru) u varjetà akbar ta' terreni. L-ewwelnett, hemm il-foresta, li tkopri 50% tal-park, imbagħad xagħri mistagħdra, it-terren fluvjali tax-xmara Our u dak b'żewġ lagi artifiċjali ta' Robertville u Butgenbach. Fost ir-riżervi naturali dak ta' Zwin għandu importanza partikolari. Hemm żona niedja stabbilita fl-1952 b'inizjattiva privata (mill-Assoċjazzjoni tal-riżervi naturali u l-ornitoloġiċi), mifruxa fuq 150 ettaru, li 25 minnhom huma fil-territorju Olandiż. Dan huwa ambjent ta' interess kbir, magħmul l-iżjed minn pjanuri mtajnin, xagħri mistagħdra milħin u għadajjar, fejn jiskennu varjetà kbira ta' għasafar akwatiċi. == Il-popolazzjoni == === L-ewwel insedjamenti === L-eqdem traċċi umani li nstabu fil-Belġju huma tal-bniedem Neanderthal. Il-fdalijiet tal-Paleoliku tat-tard u tan-Neolitiku li ġie warajh (sejbiet ta' Hesbaye u Hainaut) huma rari u żgħar. Bil-kuntrarju hemm sejbiet numerużi ta' abitazzjoni fuq l-arbli fil-Fjandri tal-punent u Brabant, li ppersistew sal-età tal-ħadid (kif juru s-siti arkeoloġiċi ta' Neckerspeel, Austruweel u Contich). === L-ivilupp demografiku u l-lingwi === [[Stampa:Languages Benelux.PNG|xellug|thumb|180px|Il-lingwi u djaletti tal-Benelux]] Hu magħruf fiż-żgur minħabba x-xhieda ta' [[Ġulju Ċesri]], li xi razez Ċeltiċi fl-età storika kienu diġà f'mewġa wara l-oħra ħadu post in-nies indiġeni. Imbagħad l-immigrazzjoni minħabba l-konkwista Rumana illatinizzat kompletament ir-reġjun, u wara, meta xi tribujiet Ġermaniċi bdew jinvadu l-pjanuri tat-tramuntana, l-element Ċeltiku-Ruman skenn fl-artijiet għolja tan-nofsinhar, fejn seta' jżomm l-ilsien tiegħu. Minn din il-firxa antika fuq it-territorju Belġjan ta' żewġ popolazzjonijiet ta' nisel differenti ġejja d-dupliċità lingwistika li għadha tikkaratterizza l-abitanti tal-Belġju: fil-[[Fjandri]], ir-reġjun tat-tramuntana tal-pajjiż, jitkellmu bil-[[Lingwa Fjamminga|Fjamming]], varjanti tal-[[lingwa Olandiża|Olandiż]] waqt li fil-[[Wallonja]], fil-Belġju tan-nofsinhar, jitkellmu bil-[[lingwa Franċiża|Franċiż]] (fil-fatt id-djalett qadim [[Wallun]] m'għadhux użat iżjed mill-popolazzjoni). Fil-[[Wallonja]] hemm wkoll minoranza ta' lsien [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]], li tikkonsisti f'madwar 70,000 rappreżentant, ikkonċentrati f'disa' komuni madwar il-bliet ta' Eupen u Sainth-Vith, fil-provinċja ta' Liege/Luik. Ir-reġjun ta' Brussell huwa uffiċjalment bilingwi, għalkemm is-sehem Frankofonu hu wisq ikbar. Fl-1830, meta l-Belġju twaqqaf bħala stat indipendenti, il-popolazzjoni ammontat għal 3,785,000 abitant; fl-1914, lejliet il-gwerra, kien hemm 7,500,000 abitant: il-popolazzjoni tal-pajjiż irduppjat f'inqas minn seklu. Wara, minħabba l-gwerra, u fuq kollox minħabba li r-rata tat-twelid naqset bil-mod, iż-żieda kienet ferm iktar baxxa: fl-1947 l-abitanti laħqu t-8 miljuni u nofs u fl-1961 missu d-9 miljuni. Anki l-mortalità naqset bil-mod matul l-aħħar seklu u dan ippermetta li r-rata tat-twelid tibqa' ogħla mir-rata tal-mewt, però b'ħafna inqas. Ta' min jinnota madankollu, li storikament l-element Fjamming dejjem kien ogħla mill-element Wallun. === Xejriet demografiċi reċenti === [[Stampa:Belgium_demography.svg|thumb|lemin|245px|Tendenzi demografiċi (ikklikkja biex tkabbar)]] [[Stampa:Piramida tal-etajiet, Belgju.jpg|thumb|245px|dritt|Piramida tal-etajiet (f'eluf)]] Mis-snin sittin ir-ritmu tat-tkabbir demografiku kien dejjem jonqos: fl-erbgħin sena ta' wara l-popolazzjoni Belġjana żdiedet ftit aktar minn miljun. Din iż-żieda seħħet l-iżjed fil-perjodu bejn l-1961 u l-1980, li matulha n-numru ta' reżidenti kważi laħaq l-10 miljuni, imbagħad żdiedu biss b'200,000 matul l-għoxrin sena ta' wara, bir-rati medji annwali qrib iż-żero. Din l-istażi demografika dehret l-iżjed fis-snin tmenin, li matulhom il-popolazzjoni żdiedet biss b'15,000: it-tnaqqis fir-rata tat-twelid fil-Belġju huwa fil-fatti marbut ma' tnaqqis sinifikanti fid-dħul ta' migranti minn barra, depressat mill-kriżi fis-settur tal-azzar, wieħed mill-opportunitajiet ta' impjieg ewlenin fil-pajjiż. Is-snin disgħin kienu, min-naħa l-oħra, karatterizzati minn żieda iktar sostnuta, li fil-bidu tas-seklu XXI wasslet għal popolazzjoni 'l fuq sewwa minn 10,200,000 ruħ (waqt li fl-aħħar tal-2007, il-popolazzjoni kienet ta' 10,585,000 abitant). Fil-bażi ta' din il-qalba ħafifa fit-tendenza hemm id-dħul tal-emigranti – stimulat mit-titjib fis-sitwazzjoni ekonomika – u l-fatt li r-rata tat-twelid reġghet bdiet tiela' : din tal-aħħar li kienet dejjem niżla minn wara l-gwerra, mit-tieni nofs tas-snin disgħin stabilizzat u mbagħad żdiedet ftit, u laħqet fl-2006, il-valur tal-11.5 ‰. Id-differenza dejjem tikber bejn mar-rata tal-mortalità ggarantit bilanċ naturali pożittiv u żieda żgħira. Id-densità tal-popolazzjoni tal-Belġju, bi 345 abitant/km², hi t-tielet l-ogħla fl-Unjoni Ewropea (wara dik ta' [[Malta]] u l-[[Pajjiżi l-Baxxi]]). L-istruttura tal-età turi popolazzjoni li qed tixjieħ, mingħajr differenzi reġjonali kbar: il-grupp ta' età bejn il-15 u l-65 sena jirrappreżenta madwar 65.5% tat-total, filwaqt li dik taż-żgħażagħ taħt il-15-il sena jilħaq 17.5%, b'tendenza għal aktar tnaqqis. L-għomor mistenni ma juriex varjazzjonijiet reġjonali sinifikanti u kkalkulat li hu ta' 77 sena għall-irġiel u 82 għan-nisa. === Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni === [[Stampa:Antwerpen cogels-osylei.jpg|lemin|thumb|Antwerpen. Blokk tipiku urban]] Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni turi ċertu diżomoġenjità spazjali, wirt ta' ġrajjiet storiċi u ekonomiċi li wasslu għal konċentrazzjoni demografika fiċ-ċentri ewlenin urbani u d-distretti minerarji u industrijali. Għalhekk hemm differenzi sinifikanti reġjonali. Ir-reġjun Fjamming hu dak l-aktar popolat, b'58% tal-popolazzjoni totali (6,120,000 abitant) u densità ta' 447 abitant/km²; l-erji ewlenin tal-popolazzjoni huma fuq il-kosta, fosthom il-bliet ta' [[Antwerpen]], [[Gent]] u [[Brugge]], l-erja emerġenti ta' [[Kortrijk]] u l-pol Limburgiż. Fir-reġjun tal-Wallonja joqgħodu madwar terz tal-popolazzjoni totali (3,435,000), b'densità ħafna inqas minn dik Fjamminga (202 abitant km/²). Affettwat b'mod ċar mill-avvenimenti storiċi tal-popolament hemm il-wied Haine-Sambre-[[Meuse (Xmara )|Meuse]], b'żewġ agglomorati kbar li jikkorrispondu maż-żoni urbani ta' [[Liège]] u [[Charleroi]]. L-ikbar konċentrazzjoni demografika hi fir-reġjun urban ta' Brussell, li jinsab fiċ-ċentru ta' żona b'densità għolja ta' popolazzjoni, delimitata minn [[Antwerpen]], [[Leuven]], [[Nivelles]] u [[Gent]]. L-agglomerazzjoni Brusselliża taqbeż il-miljun abitant (1,031,000), kważi wieħed minn għaxra tal-popolazzjoni totali u għandha densità tipika tal-konċentrazzjonijiet urbani kbar, ogħla minn 6,200 abitant /km². === Urbanizzazzjoni u deurbanizzazzjoni === [[Stampa: Leisele - Hoeve Inghels.jpg|xellug|thumb|230px|Eżempju ta' dar rurali tradizzjonali]] Ix-xibka urbana tal-Belġju hi folta ħafna, tmien bliet jaqbżu l-100 000 reżident u sittax għandhom popolazzjoni ta' bejn 50,000 u 100,000 abitant, waqt li hemm ħafna bliet żgħar b'popolazzjoni ta' anqas minn 5000 abitant. Wara l-kapitali Brussell (1,031,000 abitant), il-bliet prinċipali tal-pajjiż huma: Antwerpen (466,000 reżident), Gent (235,000) u Brugge (117,000) fir-reġjun Fjamming, Charleroi (201.000), Liège (189,000) u Namur (107,000 ) fil-Wallonja. Il-grad ta' urbanizzazzjoni – bħala perċentwali tal-popolazzjoni li tgħix fl lokalitajiet urbani – fil-Belġju hu ta' intensità li m'għandu paragun fl-ebda pajjiż Ewropew ieħor, u hu hekk li jpoġġi r-Renju fl-ewwel postijiet fil-klassifika dinjija: il-perċentwal tela' sa ma laħaq, fin-nofs tas-snin disgħin, is-97%, fil-livelli ta' Singapor u ta' Ħong Kong. Fost it-tendenzi riċenti fl-urbanizzazzjoni hemm tnaqqis demografiku fiċ-ċentri urbani b'popolazzjoni ta' aktar minn 100,000 ruħ. F'dan il-proċess ta' deurbanizzazzjani li kien diġà beda tard fis-snin sebgħin, in-nies ippreferew soluzzjonijiet reżidenzjali tat-tip periurbani u marru joqgħodu fil-limiti taż-żoni rurali. Konsegwentement, mis-snin tmenin, il-bliet ta' daqs medju, b'popolazzjoni ta' bejn 10,000 u 50,000 ruħ kibru relattivament, iżda kienu l-bliet aktar żgħar, speċjalment dawk fir-reġjun Fjamming, li wrew vitalità demografika kbira. Ġie osservat ukoll mis-snin disgħin li kien hemm irkupru demografiku – għalkemm modest f'termini assoluti – tal-insedjament tat-tip rurali, grazzi għax-xibka ta' trasport effiċjenti li għenet biex bosta ħaddiema li jaħdmu fil-bliet fl-industrija u fis-settur tas-servizzi jżommu jew jadottaw reżidenzi rurali. Speċifikament, hemm predominanza ta' djar rurali f'xi distretti tal-[[Fjandri tal-Punent]], [[Limburgu (Belġju)|Limburgu]], [[Brabant Fjamming|Brabant]], [[Hainaut (provinċja)|Hainaut]] u [[Liège (provinċja)|Liège]]. === Karatteristiċi tal-migrazzjoni === L-iżvillup demografiku li sar fil-Belġju wara t-Tieni Gwerra Dinjija ġab dħul konsistenti ta' ħaddiema barranin. L-importanza tal-fenomenu tidher ċar meta wieħed iqies il-perċentaġġ ta' reżidenti ta' nisel barrani fil-popolazzjoni totali (9.8%). Dan il-perċentaġġ huwa t-tielet l-ogħla fl-Ewropa. Matul is-seklu 19 kollu u fl-ewwel għexieren tas-seklu 20, il-movimenti tal-emigrazzjoni u immigrazzjoni kienu modesti, b'iżjed ħruġ minn dħul. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, però, l-immigrazzjoni bdiet taqbeż l-emigrazzjoni. Infatti ħafna ħaddiema ġew mill-pajjiżi ġirien biex jaħdmu fl-industriji u fil-minjieri. Fl-aħħar tas-snin sebgħin, in-numru totali ta' barranin fil-Belġju qabeż b'kemm kemm id-900,000. Fis-snin tmenin il-kriżi tal-azzar ġabet tnaqqis fl-immigrazzjoni. Fis-snin disgħin, minħabba li s-sitwazzjoni ekonomika ttejbet, kien hemm xi rkupru fl-immigrazzjoni, għalkemm ma kinetx kostanti. Skont l-aħħar stimi, ir-reżidenti ta' nisel barrani se jaqbżu l-miljun. L-akbar komunitajiet se jkunu l-Marokkini (b'356,000 ruħ), imbagħad it-Taljani (253,000), it-Torok (167,000), il-Franċiżi (88,600) u l-Olandiżi (42,000). Ċittadin Belġjan fil-ħamsa għandu nisel mhux Belġjan, u żewġ miljun Belġjan għandhom immigranti fost l-antenati tagħhom<ref> [http://www.bladi.net/record-immigration-belgique.html] Bladi.net, "Record historique d'immigrés en Belgique"</ref>. === Gruppi etniċi === Fil-Belġju, l-argument ''etniku'' hu marbut profondament ma' dak lingwistiku u wassal għall-ħolqien ta' stat federali uniku fid-dinja tat-tip tiegħu. Fil-fatt, fil-pajjiż jitkellmu bi tliet lingwi li magħhom hi assoċjata l-eżistenza ta' tliet gruppi lingwistiċi: il-[[Fjammingi]] (ta' [[lingwa Olandiża]] fil-forma lokali tagħha msejħa [[lingwa Fjamminga|Fjamming]]), il-[[Walluni]] (ta' [[lingwa Franċiża]]) u l-[[Ġermaniżi]] ta' [[lingwa Ġermaniża]]. Kull wieħed mit-tliet gruppi lingwistiċi ewlenin jissejjaħ ''Komunità'', terminu li jikkorrispondi ma' suddiviżjoni kulturali amministrattiva fi ħdan l-istat federali, flimkien ma' suddiviżjoni ulterjuri tal-Federazzjoni fi tliet ''reġjuni'', reġjuni li ma jaqblux eżatt mad-definizzjoni tal-komunitajiet deskritti. Fil-fatt, hu diffiċli ħafna li titħaddet fuq "grupp etniku" fil-każ tal-Belġju għax dan jista' jkun grupp lingwistiku permezz tal-pożizzjoni ġeografika u mhux grupp etniku. Kull ''Komunità'' tieħu ħsieb l-edukazzjoni u l-kultural tan-nies li jitkellmu bil-lingwa tagħha li jgħixu f'żoni monolingwi u/jew bilingwi fit-territorju: il-[[Komunità Frankofona tal-Belġju|Komunità Frankofona]], il- [[Komunità Fjamminga tal-Belġju|Komunità Fjamminga]] u l-[[Komunità Ġermanofona tal-Belġju]]. Skond l-aħħar ċensiment lingwistiku – li sar fl-1990 <ref>[http://www.ben-vautier.com/ethnisme/analyses/etat/belgique.html]</ref> – aktar minn nofs il-popolazzjoni Belġjana hi ta' [[lingwa Olandiża]] (58.2%), filwaqt li l-[[Franċiż]] hu t-tieni lingwa (34.1% ), segwita mill-[[lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] li jitkellmuh inqas minn 1% tal-popolazzjoni. Il-bqija tal-popolazzjoni titkellem b'lingwi oħra (pereż. l-[[lingwa Għarbija|Għarbi]], it-[[lingwa Taljana|Taljan]], il-[[lingwa Portugiża|Portugiż]] ...). Dawn huma immigranti li għadhom jitkellmu bl-ilsien nattiv tagħhom. <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-08-28 |titlu=Archive copy |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/Europe/belgiqueetat.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071214113549/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueetat.htm |arkivju-data=2007-12-14 |url-status=dead }}</ref>. Inħolqu tliet reġjuni fl-istat Belġjan għall-organizzazzjoni tal-ħajja ekonomika tal-komunitajiet u tal-belt kapitali, [[Brussell]], li hi bilingwi (Franċiż-Olandiż). L-ewwel reġjun hu l-[[Fjandri]], fejn il-[[lingwa uffiċjali]] hi l-Olandiż (fil-verżjoni Fjamminga). Dan ir-reġjun għaqqad l-organi amministrattivi tiegħu ma' dawk tal-[[Komunità Fjamminga tal-Belġju|Komunità Fjamminga]] b'sede governattiv wieħed fi [[Brussell]]. It-tieni hi reġjun hu l-[[Wallonja]], fejn il-lingwa uffiċjali hi l-[[Franċiż lingwa|Franċiż]]. Fil-[[Wallonja]] tinsab ukoll il-[[Komunità Ġermanofona tal-Belġju|Komunità ta' lingwa Ġermaniża]] konċentrata fiz-zoni tax-Xlokk u b'sede f'[[Eupen]]. Ir-reġjun tal-[[Wallonja]] għandu s-sede f'[[Namur]], filwaqt li l-[[Komunità Frankofona tal-Belġju|Komunità ta' lingwa Franċiża]] għandha sede fi [[Brussell]]. It-tielet reġjun tal-Belġju hu r-[[reġjun ta' Bruxelles-Capital]], fir-realtà [[enklavi]] bilingwi (Franċiż-Olandiż), li tinsab ġeografikament fir-reġjun tal-[[Fjandri]]. Madankollu, [[Brussell]] hi prinċipalment Frankofona (70% tal-popolazzjoni), u 10% mill-abitanti biss jitkellmu bl-Olandiż u mill-inqas 20% jitkellmu b'lingwa oħra; dawn huma immigranti li għadhom jitkellmu bil-lingwa nattiva tagħhom<ref>[https://web.archive.org/web/20071214113549/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueetat.htm] Trésor de la langue française, Università di Laval, Québec</ref>. Dawn iċ-ċifri huma sorsi ta' kunflitt bejn il-Komunitajiet. Allura [[Brussell]] hi uffiċjalment bilingwi. Ir-reġjun ta' Brussell fih 19-il muniċipalità: [[Anderlecht]], [[Auderghem]], [[Berchem-Sainte-Agathe]], [[Bruxelles]], [[Etterbeek]], [[Evere]], [[Forest (Belgio)|Forest]], [[Ganshoren]], [[Ixelles]], [[Jette]], [[Koekelberg]], [[Molenbeek-Saint-Jean]], [[Saint-Gilles]], [[Saint-Josse-ten-Noode]], [[Schaerbeek]], [[Uccle]], [[Watermael-Boitsfort]], [[Woluwe-Saint-Lambert]] u [[Woluwe-Saint-Pierre]]. Dak li s-soltu hu magħruf bħala Brussell fir-realtà hu wieħed mid-19-il muniċipalità (u l-kapitali) tal-reġjun amministrattiv imsejjaħ [[reġjun ta' Bruxelles-Capital]]. Biex nikkumplikaw l-affarijiet, [[Brussell]] hi wkoll il-belt kapitali tal-Belġju, il-kapitali reġjonali tal-[[Fjandri]], il-kapitali tal-[[Komunità Frankofona tal-Belġju]] u l-kapitali tal-[[Unjoni Ewropea]]. == Reliġjon == [[Stampa:Cambron-Casteau_051218_(6).JPG|thumb|250px|Abbatija ta' Cambron-Casteau]] Il-[[Kattoliċeżmu]] huwa r-reliġjon ewlenija, iżda l-pajjiż għaddej minn proċess qawwi ta' [[sekularizzazzjoni]]. Fl-2010, 60% tal-popolazzjoni kienu jqisu ruħhom Kattoliċi, filwaqt li 87% tal-popolazzjoni kienu twieldu ġo familji Kattoliċi<ref>[http://archives.lesoir.be/?action=nav&gps=749997] Le Soir, "Un catholique sur trois a renoncé à sa foi" (Kattoliku fi tlieta jirrinunzja l-fidi tiegħu)</ref>. Fl-1980 kienu jqisu ruħhom Kattoliċi 72% tal-Belġjani, u dan il-perċentaġġ naqas għal 68% fl-1990 u għal 65% fl-2005. Hemm minoranzi ta' [[Iżlam|Misilmin]], [[Protestanteżmu|Protestanti]] u [[Ġudaiżmu|Lhud]]. Ir-reliġjon kienet waħda mid-differenzi bejn in-nofsinhar Kattoliku u t-tramuntana Protestanta tar-[[Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi]], li wasslet għall-firda tan-nofsinhar, fl-1830, u għat-twelid tal-Belġju tal-lum. Dan jispjega wkoll in-numri prevalenti ta' Kattoliċi. Mill-1830, il-Kattoliċeżmu kellu wkoll rwol importanti fil-politika Belġjana, pereżempju fl-hekk imsejħa "gwerer skolastiċi" ("''guerres scolaires''" bil-Franċiż) bejn il-liberali u l-Kattoliċi li kien hemm l-ewwel bejn l-1879 u l-1884 u mbagħad bejn l-1954 u l-1958. ==Is-sistema politika== Il-Belġju huwa monarkija kostituzzjonali federali fejn ir-Re huwa l-kap tal-istat u l-prim ministru huwa l-kap tal-gvern f’sistema multipartitarja. Is-setgħat tat-teħid tad-deċiżjonijiet mhumiex ċentralizzati, iżda maqsumin bejn 3 livelli ta’ gvern: il-gvern federali, 3 komunitajiet ibbażati fuq il-lingwa (Fjamminga, Franċiża u Ġermaniża) u 3 reġjuni (il-Fjandri, il-Kapitali ta’ Brussell u l-Vallonja). Legalment kollha huma ugwali, iżda għandhom setgħat u responsabbiltajiet għal oqsma differenti. Brussell, flimkien mal-belt tal-Lussemburgu u Strasburgu, hija waħda mit-tliet sedi uffiċjali tal-istituzzjonijiet Ewropej.<ref name=EU>[https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/belgium_mt europa.eu], Belġju </ref> == Organizzazzjoni tal-istat == === Suddiviżjonijiet storiċi u amministrattivi === {| class="wikitable" style="text-align:center" align="right" style="vertical-align:top;" |+ '''It-tliet komunitajiet lingwistiċi u t-tliet reġjuni''' ||[[Stampa:Vlaamse Gemeenschap in Belgium.svg|150px]]<br /><center>'''Komunità fjamminga'''</center> ||[[Stampa:Franse GemeenschapLocatie.png|150px]]<br /><center>'''Komunità frankofona'''</center> ||[[Stampa:Duitstalige GemeenschapLocatie.png|150px]]<br /><center>'''Komunità ġermanofona'''</center> |- ||[[Stampa:Flemish Region in Belgium.svg|150px]]<br /><center>[[Fjandri]]</center> ||[[Stampa:Map of Wallonia.png|150px]]<br /><center>[[Wallonja]]</center> ||[[Stampa:BelgiumBrussels.png|150px]]<br /><center>[[Reġjun ta' Bruxelles-Capitale]]</center> |} Fl-14 ta' Lulju 1993 saret reviżjoni tal-[[Kostituzzjoni tal-Belġju|Kostituzzjoni]] bil-ħolqien ta' [[Stat Federali]] bbażat fuq tliet livelli: * Il-gvern federali bis-sedi tiegħu fi Brussell * It-tliet komunitajiet lingwistiċi: ** Il-komunità Frankofona ** Il-komunità Fjamminga ** Il-komunità Ġermanofona * Il-tliet reġjuni: ** Ir-Reġjun ta' Bruxelles-Capitale (li għandu popolazzjoni li jitkellmu bil-Franċiż u l-Olandiż ta' madwar 960,000 ruħ) ** Il-[[Fjandri]] (li għandhom popolazzjoni ta' madwar 6 miljuni prinċipalment jitkellmu bl-Olandiż ** Il-[[Wallonja]] (li għandha popolazzjoni ta' 3.3 miljuni prinċipalment jitkellmu bil-Franċiż) Kull wieħed mill-aħħar żewġ reġjuni hu maqsumin f'5 provinċji. [[Stampa:Belgium RegProv.png|lemin|Mappa tal-Belġju bir-reġjuni u l-provinċji]] # Il-[[Fjandri]] (ta' lingwa Olandiża; ''Vlaanderen'' bl-Olandiż, ''Flandre'' jew ''Flandres'' bil-Franċiż, ''Flandern'' bil-Ġermaniż): #* Antwerpen #* Limburgu #* Oost-Vlaanderen #* West-Vlaanderen #* Vlaams-Brabant # Il-[[Wallonja]] (ta' lingwa Franċiża, barra disa' muniċipalitajiet fil-parti tal-Lvant tal-provinċja ta' Liège li jagħmlu l-Komunità Ġermanofona; '' Wallonie'' bil-Franċiż, ''Wallonie'' bil-Fjamming, ''die Wallonie'' bil-Ġermaniż): #* Brabant Wallon #* Namur #* Liège #* Hainaut #* Luxembourg # Ir-Reġjun ta' Bruxelles-Capitale (''Région de Bruxelles-Capitale'' bil-Franċiż, ''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'' bl-Olandiż, ''die Region Brüssel-Hauptstadt'' bil-Ġermaniż). Kull provinċja hi fl-aħħar maqsuma f'distretti amministrattivi u mbagħad f'muniċipalitajiet imsejħin ''communes'' bil-Franċiż u ''gemeenten'' bil-Fjamming. Ir-Reġjun ta' Bruxelles-Capitale hu magħmul minn distrett wieħed. === Bliet prinċipali === [[Stampa:Gent, de Graslei vanaf de Korenlei met oeg24758tm61+25159 IMG 0447 2021-08-13 18.37.jpg|thumb|Ghent]] [[Stampa:Gent Vrijdag 002.JPG|thumb|Ghent]] [[Stampa:Gent Gravensteen R01.jpg|thumb|Ghent]] [[Stampa:Sint-Niklaaskerk and the belfry of Ghent (DSCF0229).jpg|thumb|Ghent]] [[Stampa:Namur JPG07.jpg|thumb|Iċ-Ċittadella ta' Namur, bil-Meuse u l-Parlament tal-Vallonja fuq quddiem]] {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="EFEFEF" ! Belt (bil-Franċiż) ! Belt (bl-Olandiż) ! Provinċja ! Popolazzjoni |- | Bruxelles | Brussel | Bruxelles-Capitale | align=right|1.031.215 (1) |- | Anvers | Antwerpen | [[Antwerp (provinċja)|Antwerpen]] | align=right|445.570 |- | Gand | Ġent | [[Fjandri tal-Lvant|Oost-Vlaanderen]] | align=right|224.685 |- | Charleroi | Charleroi | Hainaut | align=right|200.233 |- | Liège'' | Luik'' | Liège | align=right|184.550 |- | Bruges | Brugge | West-Vlaanderen | align=right|117.321 |- | Namur | Namen | Namur | align=right|106.557 |- | Mons | Bergen | Hainaut | align=right|90.992 |- | Louvain | Leuven | Vlaams-Brabant | align=right|89.185 |} <small> (1) Rigward il-belt kapital, ngħatu l-popolazzjoni taż-żona urbana tagħha kollha, identifikabbli mar-reġjun Bruxelles-Capitale sħieħ. Fil-fatt, il-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Brussell-Belt waħida, (imsejħa ''Bruxelles-Ville'', ''Brussel-Stad'') tammonta għal 143,056 abitant. Fil-figura għall-popolazzjoni ta' Brussell fit-tabella huma magħdudin ukoll il-komuni ta' Anderlecht, Schaerbeek / Schaarbeek, Ixelles / Elsene eċċ., li jiffurmaw mal-belt kapital xibka urbana u għalhekk jistgħu jiġu assimilati. </small> <gallery> Stampa:Bruselas collage.png|[[Brussell]] Stampa:OLV-Kathedraal.jpg|Antwerpen Stampa:Views from Gravensteen (Ghent) 20180628-1.jpg|Ghent Stampa:Charleroi - place Charles II.jpg|Charleroi Stampa:Liege Palais Princes-Eveques R01.jpg|Liège Stampa:Vue de la gare des Guillemins.jpg|Liège Stampa:Eglise-liege-stbarthelemy-janvier2006.jpg|Liège Stampa:Liège JPG03.jpg|Liège Stampa:Pont de Fragnée, Liège, Belgium (53062570848).jpg|Liège Stampa:Belgium-bruges-canal.jpg|Bruges Stampa:Zeebrugge Oude Vismijn R03.jpg|Bruges Stampa:Namur JPG02.jpg|Namur Stampa:0 Mons - Panorama vu du Mont Héribus (1).JPG|Mons Stampa:Mons JPG01.jpg|Mons Stampa:Leuven - panoramio - novaroos (2).jpg|Louvain Stampa:Schouwburgplein Kortrijk.jpg|Courtrai Stampa:Kortrijk Grote Markt 54 - 11083 - onroerenderfgoed.jpg|Courtrai Stampa:GrotemarktHasselt.jpg|Hasselt Stampa:Mechelen- Grote Markt & Sint-Romboutskathedraal - 52169418019.jpg|Malinas Stampa:Wavre - Saint-Jean-Baptiste - vue d'ensemble.JPG|Wavre Stampa:Westerlo, stadhuis foto6 2009-08-30 09.29.JPG|Westerlo Stampa:Turnhout Sint Pieterskerk.jpg|Turnhout Stampa:StationTurnhout.jpg|Turnhout Stampa:Nieuwe Kaai.jpg|Turnhout Stampa:Kasteel van de Hertogen van Brabant.jpg|Turnhout Stampa:Stadhuis Turnhout.jpg|Turnhout Stampa:Arlon E2aJPG.jpg|Arlon Stampa:Stabroek_(B)_-_Hoogeind_43_Lassonhof_(4).jpg|Stabroek Stampa:Belgique - Ottignies - maison communale - 01.jpg|Ottignies-Louvain-la-Neuve Stampa:090416 Chokier 1.jpg|Chokier Stampa:090416 Chokier 3.jpg|Chokier </gallery> === Istituzzjonijiet === [[Stampa: Parlement Belge.JPG|right|thumb|250px|Is-sedi tal-Parlament Federali Belġjan fi Brussell]] Il-Belġju huwa [[monarkija kostituzzjonali]] u [[stat federali]], li l-kap tal-istat tiegħu hu r-[[Albertu II tal-Belġju|Re Albert II]]. Is-sistema politika tal-pajjiż hi bbażata fuq struttura konfederali kumplessa, imsaħħa bl-emendi kostituzzjonali tal-1993, proposti bl-għan li tiġi evitata l-firda finali bejn il-komunita Fjamminga u dik Walluna. Madankollu fadal residwu sostanzjali ta' tensjonijiet ta' natura politiko-ekonomika bejn iż-żewġ gruppi etniċi. Il-federaliżmu Belġjan hu bbażat fuq il-kunċett tal-"ekwipollenza tan-normi", fi kliem ieħor, il-gvern federali m'għandu l-ebda dritt li jmur kontra jew jinjora d-digrieti maħruġin mir-reġjuni konfederati. Hemm [[Parlament Federali]], maqsum f'żewġ kmamar: il-Kamra tar-Rappreżentanti u s-Senat. == Politika == [[Stampa:Benelux ita.png|right|thumb|120px|Il-membri tal-Benelux]] Il-Belġju hu monarkija popolari u demokrazija parlamentari kostituzzjonali. Il-parlament federali bikamerali huwa magħmul minn Senat u Kamra tar-Rappreżentanti. L-ewwel waħda hi magħmula minn 40 politiku eletti direttament u 21 rappreżentant maħturin mit-tliet parlamenti tal-Komunità, 10 senaturi li huma co-opted u wlied ir-re, bħala senaturi bi dritt li fil-prattika ma jivvutawx. Il-150 rappreżentant tal-kamra jiġu eletti taħt sistema ta' vot proporzjonali minn 11-il distrett elettorali. Fil-Belġju hu obbligatorju li wieħed jivvota u għalhekk il-pajjiz għandu waħda mid-ogħla rati ta' parteċipazzjoni fl-elezzjonijiet fid-dinja.<ref name="Franklin">Rafael López Pintor, Maria Gratschew, ''Voter Turnout Rates from a Comparative Perspective'', 2002, International Institute for Democracy and Electoral Assistance, [https://web.archive.org/web/20111121050252/http://www.idea.int/publications/vt/upload/Voter%20turnout.pdf]</ref>. Ir-Re (bħalissa [[Albertu II tal-Il-Belġju|Albertu II]]) huwa l-kap tal-istat, għalkemm bi prerogattivi limitati. Huwa jaħtar il-ministri, inkluż il-Prim Ministru, li jkollhom il-fiduċja tal-Kamra tar-Rappreżentanti biex jiffurmaw il-gvern federali. In-numri tal-Ministri li jitkellmu bl-Olandiż u bil-Franċiż huma ndaqs kif inhu preskritt fil-kostituzzjoni (il-Prim Ministru ma jgħoddx).<ref name="constitution1">Il-Kostituzzjoni Belgjana – Artiklu 99, Jannar 2009 [https://web.archive.org/web/20130329134847/http://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/publications/constitution/grondwetEN.pdf]</ref> Is-sistema ġudizzjarja hi bbażata fuq il-liġi ċivili u ġejja mill-[[kodiċi Napoleonika]]. L-ogħla qorti hu l-Qorti tal-Kassazzjoni u l-Qorti tal-Appell hu livell taħtu. L-istituzzjonijiet politiċi tal-Belġju huma kumplessi; il-parti l-kbira tal-poter politiku huwa organizzat bil-ħsieb li l-komunitajiet kulturali ewlenin jkunu rappeżentati<ref> Il-Belġju, stat federali [http://www.belgium.be/en/about_belgium/government/federale_staat/] </ref>. Minn madwar l-1970, il-partiti politiċi Belġjani importanti inqasmu f'komponenti distinti li jirrappreżentaw prinċipalment l-interessi politiċi u lingwistiċi ta' dawn il-komunitajiet<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm]</ref>. Il-partiti ewlenin ta' kull Komunità, għalkemm qrib lejn iċ-ċentru politiku, jappartienu għal tliet gruppi ewlenin: Il-Liberali fil-lemin, il-Demokristjani fiċ-ċentru u s-Soċjalisti fix-xellug<ref>Il-Belġju – Il-partiti politiċi [https://web.archive.org/web/20110427100052/http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/belgium/parties.html]</ref>. Xi partiti importanti oħra inħolqu tard fis-seklu li għadda, l-aktar madwar temi lingistiċi, nazzjonalisti, jew ambjentali u reċentement inħolqu oħrajn b 'xi għan liberali speċifiku<ref> Background Note: Belgium, U.S. Department of States, 29 ta' April 2010 [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm]</ref>. Is-sensiela ta' gvernijiet Demokratiċi Kristjani ta' koalizzjoni mill-1958 inqatgħet fl-1999 waral-kriżi tad-dijossina, skandlu enormi tat-tniġġiż tal-ikel.<ref> Tyler, Richard, ''Dioxin contamination scandal hits Belgium: Effects spread through European Union and beyond'', World Socialist Web Site (WSWS), 8 ta' Ġunju 1999 [http://www.wsws.org/articles/1999/jun1999/belg-j08.shtml] </ref> <ref>ElAmin, Ahmed, ''Belgium, Netherlands meat sectors face dioxin crisis'' [http://www.foodproductiondaily.com/news/ng.asp?id=65481-belgium-netherlands-dioxin], 31 ta' Jannar 2006</ref> <ref>Il-Kummissjoni Ewropea, ''Food Law News—EU&nbsp;: CONTAMINANTS—Commission Press Release (IP/99/399) Preliminary results of EU-inspection to Belgium'' 16 ta' Ġunju 1999 [https://web.archive.org/web/20060927155917/http://www.foodlaw.rdg.ac.uk/news/eu-99-40.htm]</ref>. "Koalizzjoni qawsalla" inħolqot minn sitt partijiet: il-Liberali, id-Demokratiċi Soċjali u l-Ħodor Fjammingi u Frankofoni<ref> ''Belgium's "rainbow" coalition sworn in'', Aħbarijiet tal-BBC, 12 ta' Lulju 1999 [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/392004.stm]</ref>. Wara, ġiet iffurmata "koalizzjoni vjola" magħmula mil-Liberali u d-Demokratiċi Soċjali billi l-Ħodor kienu tilfu l-parti l-kbira tar-rappreżentanti fl-elezzjoni tal-2003<ref>''La Chambre des représentants—Composition'', 9 ta' Marzu 2006 [https://web.archive.org/web/20050905204905/http://www.lachambre.be/kvvcr/pdf_sections/pri/fiche/10F.pdf]</ref>. Il-gvern immexxi mill-Prim Ministru [[Guy Verhofstadt]] mill-1999 sal-2007 rnexxielu jagħmel baġit bilanċjat, xi riformi tat-taxxa, riforma fis-suq tax-xogħol, għamel skeda għat-tneħħija gradwali tal-enerġija nukleari u ppropona leġiżlazzjoni għal prosekuzzjoni iżjed ħarxa fil-każ tad-delitti tal-gwerra u iżjed ħanina fil-każ tad-drogi ħfief. Naqqas ir-restrizzjonijiet kontra l-[[ewtanażja]] u l-legalizza ż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess. Il-gvern kien favur diplomazija aktar attiva fl-Afrika <ref> ''Rwanda'', [http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0019846.html] </ref> u kontra l-invażjoni tal-Iraq<ref>''Belgian demand halts NATO progress'', CNN News, 16 ta' Frar 2003, [https://web.archive.org/web/20050116083744/http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/16/sprj.irq.nato.belgium.ap/]</ref>. Il-koalizzjoni ta' Verhofstadt marret ħażin fl-elezzjoni ta' Ġunju 2007. Għal aktar minn sena, il-pajjiż kien fi kriżi politika<ref>''Il-Belġju mingħajr gvern għal mitt jum'', Aħbarijiet tal-BBC, Settembru 2007</ref>. Din il-kriżi kienet hekk serja li ħafna osservaturi ħasbu li l-Belġju se jinqasam fi tnejn<ref>''Divisions could lead to a partition in Belgium'', Bryant, Elizabeth, [[San Francisco Chronicle]], 12 ta' Ottubru, 2007 [https://web.archive.org/web/20110429194505/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F10%2F12%2FMNB6SEM9K.DTL]</ref><ref>''Where now for Belgium?'', Dominic Hughes, [[BBC News Online]], 18 ta' Lulju 15, 2008 [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7507506.stm] </ref><ref>''Fears over 'break up' of Belgium'', Banks, Martin, Daily Telegraph, 6 ta' Settembru 2010 [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belgium/7982892/Fears-over-break-up-of-Belgium.html]</ref>. Mill-21 ta' Diċembru 2007 sal-20 ta' Marzu 2008 it-tielet gvern temporanju ta' Verhofstadt kien fil-poter. Din il-koalizzjoni kienet magħmula mid-Demokristjani Fjammingi u Frankofoni, il-Liberali Fjammingi u Frankofoni flimkien mal-Partit Soċjalista Frankofona. Fl-20 ta' Marzu 2008, il-gvern il-ġdid immexxi mid-Demokristjan Fjamming [[Yves Leterme]], ir-rebbieħ veru tal-elezzjonijiet federali ta' Ġunju tal-2007, ħa l-ġurament quddiem ir-re . Fil-15 ta' Lulju 2008 Leterme 2008 ħabbar ir-riżenja tal-kabinett lir-re, billi ma kien sar l-ebda progress fir-riformi kostituzzjonali<ref>''Il-PM Belġjan joffri r-riżenja tiegħu'', Aħbarijiet tal-BBC, 15 ta' Lulju 2008 [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7506640.stm]</ref>. F'Diċembru tal-2008 reġa' offra r-riżenja tiegħu lir-re wara l-kriżi finanzjarja marbuta mal-bejgħ tal-bank Fortis lil BNP Paribas <ref>"Il-Prim Ministru Belġjan joffri r-riżenja tiegħu fuq bejgħ bankarju". [https://web.archive.org/web/20090201143115/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/12/19/belgium.government.resignation/index.html CNN.com]</ref>. Din id-darba r-riżenja tiegħu ġiet aċċettata u d-demokristjan Fjamming [[Herman Van Rompuy]] ħa l-ġurament bħala Prim Ministru fit-30 ta' Diċembru 2008<ref>''Ir-Re Belġjan jitlob lill Van Rompuy biex jifforma l-gvern''. [http://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLS35202520081228] Reuters</ref>. Wara li Herman Van Rompuy ġie nnominat l-ewwel [[President tal-Kunsill Ewropew]] permanenti fid-19 ta' Novembru 2009, fil-25 ta' Novembru offra r-riżenja tal-gvern tiegħu lir-Re Albertu II. Ftit sigħat wara, gvern il-ġdid taħt il-Prim Ministru Yves Leterme ħa l-ġurament. Fit-22 ta' April 2010, Leterme reġa’ offra r-riżenja tal-kabinett tiegħu lir-re <ref>''Il-Prim Ministru Leterme jirriżenja wara li l-liberali jħallu l-gvern'', 22 ta' April, 2010, France24 [http://www.france24.com/en/20100422-belgium-leterme-resigns-vld-liberals-democrats-quit-ruling-coalition] </ref> wara li wieħed mill-partiti imseħbin fil-koalizzjoni, l-[[OpenVLD]], irtira mill-gvern, u fis-26 ta' April 2010 ir-Re Albertu uffiċjalment aċċetta r-riżenja<ref>''Ir-Re Albertu II jaċċetta r-riżenja tal-Prim Ministru Yves Leterme'', France24 [http://www.france24.com/en/20100426-leterme-albert-accepts-resignation-prime-minister-government-collapse-belgium] </ref>. Fl-elezzjonijiet parlamentari fil-Belġju fit-13 ta' Ġunju 2010 in-nazzjonalisti Fjammingi, N-VA saru l-akbar partit fil-Fjandri, u l-Partit Soċjalista PS l-akbar partit fil-Wallonja<ref>''Elezzjonijiet Federali fil-Belġju – Riżultati tal-Kamra tar-Rappreżentanti'' [http://electionresources.org/be/chamber.php?election=2010] </ref>. Minn dakinhar il-Belġju kien immexxi mill-gvern proviżorju taħt Leterme waqt li qegħdin isiru negozjati għall-formazzjoni ta' gvern ġdid li bħalissa huma wieqfa. Sat-30 ta' Marzu 2011 il-Belġju waqqaf rekord dinji ġdid għaż-żmien li għadda mingħajr gvern uffiċjali (dan ir-rekord qabel kien waqqfu l-[[Iraq]] matul il-gwerra). Peress li dan iż-żmien qabeż sena sħiħa, qiegħed ikun hemm ħafna dubji dwar jekk il-gvern fil-post jistax jibqa' jeżisti u jwettaq biss ix-xogħol urġenti<ref>''Il-Belġju jaqbeż sena mill-elezzjonijiet mingħajr gvern'' Aħbarijiet tal-BBC, 6 ta' Ġunju, 2011 [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13725277]</ref>. ===Il-Belġju fl-UE=== Hemm 21 membru tal-[[Parlament Ewropew]] mill-Belġju.<ref name=EU/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri nazzjonali jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politiki. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern Belġjan, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name=EU/> Il-Kunsill tal-UE m’għandux persuna waħda permanenti bħala president (bħal pereżempju, il-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name=EU/> Matul dawn is-6 xhur, il-ministri mill-gvern ta’ dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f’kull qasam ta’ politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma’ istituzzjonijiet oħra tal-UE.<ref name=EU/> Dati tal-Presidenzi Belġjani: Jan-Ġun 1958 | Jan-Ġun 1961 | Jan-Ġun 1964 | Jan-Ġun 1967 | Jan-Ġun 1970 | Jan-Ġun 1973 | Lul-Diċ 1977 | Jan-Ġun 1982 | Jan-Ġun 1987 | Lul-Diċ 1993 | Lul-Diċ 2001 | Lul-Diċ 2010 Il-Kummissarju nominat mill-Belġju għall-Kummissjoni Ewropea hu [[Didier Reynders]], li hu responsabbli għall-Ġustizzja.<ref name=EU/> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f’kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ “rappreżentanza”.<ref name=EU/> Il-Belġju għandu 12-il rappreżentant fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta’ interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name=EU/> Il-Belġju għandu 10-il rappreżentant fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE ta' rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name=EU/> Il-Belġju jikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tiegħu fi Brussell. Bħala l-“ambaxxata għall-UE” tal-Belġju, il-kompitu ewlieni tagħha huwa li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b’mod effettiv kemm jista’ jkun fl-UE.<ref name=EU/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b’mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun kbira l-ekonomija tal-pajjiż, aktar iħallas – u viċi versa. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b’mod ġenerali. <ref name=EU/> Ċifri tal-2018 għall-Belġju<ref name=EU/> * Nefqa totali tal-UE fil-Belġju – € 8.514-il biljun (ekwivalenti għal 1.86% tal-ekonomija Belġjana) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 3.840 biljun (ekwivalenti għal 0.84% tal-ekonomija Belġjana) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE mill-Belġju jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE - bħall-bini ta’ toroq, is-sussidjar ta’ riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name=EU/> == Ekonomija == L-aktar setturi importanti tal-ekonomija tal-Belġju fl-2018 kienu l-amministrazzjoni pubblika, id-difiża, l-edukazzjoni, is-saħħa tal-bniedem u l-attivitajiet ta’ xogħol soċjali (22.1%), il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut, it-trasport, l-akkomodazzjoni u servizzi tal-ikel (19.4%) u l-industrija (16.7%).<ref name=EU/> Il-kummerċ fi ħdan l-UE jammonta għal 73% tal-esportazzjonijiet tal-Belġju (il-Ġermanja 18%, Franza 14% u n-Netherlands 12%), filwaqt li barra mill-UE 5% jmorru fl-Istati Uniti u 2% fl-Indja u fiċ-Ċina.<ref name=EU/> F’termini ta’ importazzjonijiet, 64% jiġu minn Stati Membri tal-UE (in-Netherlands 18%, il-Ġermanja 13% u Franza 9%), filwaqt li barra mill-UE 7% jiġu mill-Istati Uniti u 4% miċ-Ċina.<ref name=EU/> === Struttura ekonomika === [[Stampa:Marcinelle0045.JPG|left|thumb|Marcinelle, kumpless tal-minjieri, fejn fl-1956 mietu 262 minatur]] L-ekonomija Belġjana, minkejja xi nuqqasijiet strutturali, hija waħda mill-aktar avvanzati fl-Ewropa. L-iżvilupp tagħha huwa dovut għal varjetà ta' fatturi ġeografiċi u storiċi: * il-pożizzjoni ġeografika strateġika fiż-żona l-aktar ekonomikament dinamika tal-kontinent Ewropew; * ix-xibka komprensiva u effiċjenti ta' konnessjoniijiet bil-baħar, bix-xmajjar u bl-art, li għamlet possibbli l-livell għoli ta' integrazzjoni ekonomika mal-pajjiżi ġirien; * l-esperjenza kummerċjali tradizzjonali u stabbilita, li dejjem saqet l-ekonomija Belġjana lejn is-swieq internazzjonali, mgħejuna minn sistema ta' portijiet mill-aktar żviluppati fl-Ewropa; * it-tradizzjoni antika tas-snajja u industrijali ġejja mill-Medjuevu (it-tessuti tal-Fjandri, l-armeriji ta' Liege, il-neffieħa tal-ħġieġ ta' Charleroi). L-industrija Belġjana, billi gawdit mill-preżenza ta' oqsma ta' faħam vasti, daħlet kmieni fl-industrijalizzazzjoni. Fil-fatt, fis-seklu 19, il-Belġju kienet fost l-ewwel pajjiżi li intlaħqu mir-Rivoluzzjoni Industrijali, billi sfruttaw il-faħam tal-Haine-Sambre-Meuse, il-faċilità ta' komunikazzjonijiet u d-disponibbiltà ta' ħaddiema abbundanti u kwalifikati. Il-Belġju qiegħed fit-18-il post fl-Indiċi ta' Żvilupp Uman (2010) waqt li [[Malta]] qiegħda fit-33 post<ref>[http://hdr.undp.org/en/countries/]</ref>. === Trasport u rotot ta' komunikazzjoni === [[Stampa: Budabrug.jpg|lemin|thumb|280px|Kanal navigabbli u bil-pont jitla']] Fis-seklu 19, il-Belġju kien fost il-pijunieri fl-iżvilupp tal-ferroviji u l-kumpanniji Belġjani pparteċipaw fin-nofs tal-Ewropa fil-kostruzzjoni u fit-tmexxija ta' linji ġodda. Kienet Belġjana wkoll il-kumpannija li mexxiet is-sevizz ta' ristoranti u sodod fuq it-treni fl-Ewropa, il-[[Compagnie Internationale des Wagons-Lits]], mwaqqfa mill-[[Georges Nagelmackers]]. Antwerp, li tinsab fuq l-iScheldt, 84 km mill-baħar, hija wieħed mill-portijiet l-iżjed traffikużi fid-dinja (it-tieni fl-Ewropa wara l-port ta' Rotterdam fil-qrib). Il-xmajjar tal-Belġju huma konnessi permezz ta' sistema kumplessa ta' kanali li għandha tul totali ta' madwar 1,600 km navigabbli. Meta nżidu ma' dawn 152,250 km ta' toroq u 3,542 km ta' lini ferrovjarji insibu xibka tant estensiva li tagħmel il-Belġju l-pajjiż bl-ogħla densità ta' linji ta' komunikazzjoni fid-dinja. L-ajruport prinċipali fil-pajjiż hu l-ajruport internazzjonali ta' [[Brussell]]. === Diskrepanzi reġjonali === F'xenarju ekonomiku li fit-total hu pożittiv, jidhru diverġenzi reġjonali sinifikanti. Il-Wallonja, ir-reġjun tal-minjieri li kien industrijalizzat kmieni u kien il-mutur prinċipali tal-ekonomija Belġjana sas-snin sebgħin, sofriet kriżi profonda fis-settur tal-azzar u ffaċċat s-seklu 21 bil-ħtieġa li tirristruttura l-industrija, b'livell ta' żvilupp iktar baxx minn dak tal-pajjiżi ġirien u b'rata ta' qgħad għolja. Ir-reġjun effiċjenti ta' Brussell hu metropoli kbira u moderna, kożmopolitana ħafna u mitfugħa b'mod qawwi fuq l-industrija tas-servizzi, li tibbenefika mill-Unjoni Ewropea u mill-globalizzazzjoni ekonomika, iżda li tidher imfixkla mid-daqs żgħir tat-territorju (inqas minn 1% tat-territorju Belġjan). Bla dubju il-Fjandri bħalissa huma l-aqwa reġjun tal-pajjiż mill-''punto di vista'' ekonomiku. Dawn igawdu mill-pożizzjoni ġeografika tagħhom, mill-infrastruttura ta' komunikazzjoni (is-sistema ta' portijiet Antwerp-Ghent-Zeebrugge, xibka tat-toroq integrata sewwa fid-direzzjonijiet prinċipali Ewropej tramuntana-nofsinhar u punent-lvant, xibka ferrovjarja żviluppata sew, l-Ajruport Internazzjonali ta' Brussell), minn ekonomija orjentata ħafna lejn l-esportazzjoni (madwar żewġ terzi tal-produzzjoni industrijali tal-Fjandri huma għall-esportazzjoni), minn ambjent soċjo-ekonomiku li jattira l-kapital barrani u minn struttura produttiva flessibli u teknoloġikament avvanzata. === Enerġija u riżorsi naturali === [[Stampa:Kerncentrale Doel.jpg|left|thumb|200px|Iċ-ċentrali termonukleari ta' Doel]] [[Stampa:Windmills D1-D4 (Thornton Bank).jpg|thumb|right|Thorntonbank wind farm fuq il-kosta Belġjana, il-Baħar tat-Tramuntana. Il-fattur tal-pjanti tal-wind farms ivarja bejn 20 u 40%.]] Storikament, il-faħam kien ir-riżors minerali prinċipali tal-Belġju. Dan jinsab fiż-żewġ widien prinċipali: il-minjieri ta' Haine-Sambre-Meuse, li m'għadhomx jintużaw mis-snin sittin billi inħlew ir-riżervi li jistgħu jiġu estratti faċilment, u dawk ta' Kempen, fejn baqa' xi attività żgħira ta' estrazzjoni. Matul is-seklu dsatax id-depożiti tal-ħadid u ż-żingu li jinsabu fil-wied ta' Sambre-Meuse kienu sfruttati intensivament, imma issa inħlew. Għall-kuntrarju il-minjieri tal-ġibs u tal-franka qrib Tournai, Mons u Liège, għadhom importanti. Dawn jipprovdu l-materjal lil industrija sinifikanti tas-siment. Hemm ukoll barrieri tal-irħam u depożiti ta' ramel użat fil-manufattura tal-[[ħġieġ]], u tafal użat fil-produzzjoni tal-brikek u oġġetti taċ-ċeramika. Ir-riżorsi tal-ilma huma kkonċentrati fin-nofsinhar tal-pajjiż. Il-parti l-kbira tax-xmajjar oriġinaw fl-Ardennes u jmorru lejn it-tramuntana. Is-sistema kumplessa ta' akwadotti, kanali u lagi artifiċjali tiżgura li d-distribuzzjoni ġeografika tar-riżorsi tal-ilma hija bilanċjata. Iċ-ċentrali nukleari ta' Doel fil-[[Antwerpen (provinċja)|provinċja ta' Antwerpen]], is-sors ewlieni tal-elettriku, tipprovdi żewġ terzi mid-domanda nazzjonali. Il-bqija tad-domanda għall-enerġija jipprovduha iċ-ċentrali termoelettriċi u, parti minima iċ-ċentrali ġeotermiċi u idroelettriċi. === Settur tal-agrikoltura === [[Stampa:Grand-Reng JPG01.jpg|thumb|260px|Għalqa bil-kittien fir-rebbiegħa]] Bħal dik tal-Pajjiżi l-Baxxi, l-agrikoltura Belġjana hi fil-parti l-kbira "artifiċjali" u tinħadem fuq raba' li oriġinarjament ma kinitx adatta għall-biedja, ħlief xi art tajba li tinsab fin-nofs tal-Belġju, u li saret siewja għall-agrikoltura biex xogħol tal-bniedem matul mijiet ta' snin, permezz tat-tinxif tal-polders, tat-tisħin artifiċjali tal-art u tal-isforzar tax-xtieli fis-serer. Għalkemm hi pprattikata b'mod intensiv u bl-għajnuna tat-teknoloġija moderna, l-agrikoltura għandha sehem dejjem aktar jonqos fl-istruttura ekonomika Belġjana u tirrappreżenta biss 1% tal-PGD u timpjega biss 2% tal-ħaddiema. Anki l-erja agrikola qiegħda tonqos kuljum, u niżlet minn aktar minn 50% fis-snin sittin għal ftit aktar minn kwart tal-erja tal-pajjiż. Qiegħed jinbidel ukoll id-daqs medju tal-irziezet u ftit ftit l-irziezet żgħar qegħdin jgħibu u minflok qegħdin jiżviluppaw strutturi korporattivi li jistgħu jattiraw l-investimenti fil-makkinarju u t-teknoloġiji ġodda meħtieġa sabiex tiżdied il-produttività tal-art. Il-Fjandri, li tradizjonalment huma agrikoli, għadhom l-aktar reġjun li għandu attività agrikola. Din l-attività tagħmel aktar minn żewġ terzi tal-valur miżjud totali tas-settur. Inqas minn terz jista' jiġi attribwit lill-Wallonja, filwaqt li l-kontribuzzjoni tal-reġjun ta' Brussell, m'għandniex xi ngħidu kważi ma teżistix. L-ortikultura għandha post ta' importanza partikolari. Din hi pprattikat prinċipalment fil-Fjandri u tirrappreżenta kważi kwart tal-produzzjoni agrikola kollha. Fil-qasam tal-fjuri l-ażalji u l-begonji tal-Fjandri tal-Lvant huma famużi mad-dinja kollha. Il-prodotti l-importanti l-oħra huma l-pitravi, iċ-ċikwejra, il-kittien, iċ-ċereali u l-patata. Madankollu t-trobbija tal-bhejjem (majjali, l-iżjed fil-Fjandri, u l-baqar għal-laħam u l-ħalib), hi l-qasam prinċipali fl-agrikoltura u tagħmel kważi żewġ terzi tal-valur totali. Is-sajd li jsir l-iżjed fl-iskolji tal-Baħar tat-Tramuntana mhuwiex importani wisq. Fl-aħħar għandha nsemmi l-forestrija li ssir prinċipalment fl-Ardennes u Kempen. === Settur tal-manifattura === [[Stampa:Hemmingstedt-raffinerie.JPG|xellug|thumb|270px|Raffinerija tax-Shell f'Hemmingstedt]] Minkejja l-effetti negattivi tal-kriżi tal-azzar u d-diffikultajiet li ltaqgħu magħhom fis-snin tmenin xi oqsma tradizzjonali (b'mod partikolari it-tessuti), il-Belġju bedu s-seklu 21 bħala pajjiż li għandu bażi industrijali b'saħħitha, li tokkupa iktar minn kwart tal-popolazzjoni attiva u tikkontribwixxi 25% tal-PGD u għandu indiċi tal-produttività li tiela' minkejja l-kriżi fil-bidu tal-aħħar għaxar snin. [[Stampa:Port cranes at Zeebrügge, Belgium 2.JPG|lemin|thumb|270px|Il-port ta' Zeebrügge]] L-oqsma prinċipali tas-settur tal-manifattura, kemm f'termini ta' prodotti u kemm ta' mpjieg, huma l-ipproċessar tal-ikel, il-kimika u metallurġija. Huma importanti wkoll il-mekkanika (speċjalment il-kostruzzjoni tal-vaguni tal-ferrovija u l-assemblaġġ ta' karozzi barranin), il-petrokimika, l-elettronika u elettroteknika, it-tessuti u l-produzzjoni tal-karta. Ix-xogħol fl-injam u fil-ħġieġ (il-fabrika tal-kristall ta' Val Saint-Lambert hi magħrufa sewwa) għandu ċerta importanza u tradizzjoni antika. X'uħud miċ-ċentri tal-manifattura ewlenin jinsabu f'żoni urbani kbar. L-aktar importanti hi l-agglomerazzjoni ta' Antwerp, li għandha struttura industrijali orjentata lejn setturi li jeħtieġu kapital intensiv kbir u huma marbutin mill-qrib mal-faċilitajiet tal-port (kimika elettronika, ikel). Ix-xogħol tal-ħaġar prezzjuż, tipiku għal din iż-żona hu żviluppat ħafna. It-tieni ċentru industrijali tal-Belġju hu r-reġjun metropolitan ta' Brussell, ibbażat prinċipalment fuq prodotti ta' konsum fil-wisa' u kontenut teknoloġiku għoli. L-istruttura tal-manifattura fl-inħawi ta' Ghent hi magħmula minn qalba antika ta' industrijalizzazzjoni ħafifa (fuq kollox tessuti) u iżjed reċenti ċentru kimiku u l-metallurġiku madwar il-faċilitajiet tal-port tagħha. Ir-reġjuni industrijali l-oħra tal-Belġju, li jinsabu barra ċ-ċentri urbani ewlenin, qegħdin fl-intern tal-Fjandri, b'mod partikolari fl-inħawi ta' Kortrijk li huma karatterizzati b'xibka densa integrata u flessibbli ta' intrapriżi żgħar u ta' daqs medju (tat-tessuti, għamara, prodotti tal-metall), u fil-Grigal, li għall-kuntrarju dejjem kellu industrija tqila u kapital li fil-parti l-kbira ġej minn barra (assemblaġġ tal-karozzi, kimika). === Settur tas-servizzi === [[Stampa:National bank of Belgium.jpg|xellug|thumb|250px| Is-sede tal-Bank Nazzjonali tal-Belġju]] Bħal fil-pajjiżi żviluppati kollha, is-settur ekonomiku ewlieni tal-Belġju hu s-settur tas-servizzi, li jikkontribwixxi kważi tliet kwarti tal-impjiegi u tal-PGD. Is-servizzi privati (kummerċ, trasport u komunikazzjoni, servizzi finanzjarji u assigurazzjoni, kiri, attivitajiet professjonali) jaqbżu sewwa l-attivitajiet tal-amministrazzjoni pubblika, sintomu ta' struttura soċjo-ekonomika avvanzata. Il-fergħa l-aktar importanti tas-settur tas-servizzi huwa l-kummerċ, li fl-aħħar tas-snin disgħin aktar milli rdoppja meta nqabbluh mal-bidu tas-snin tmenin u jagħti ftit inqas impjieg mill-qasam kollu tal-manifattura. Ta' min jinnota b'mod partikolari li l-kummerċ, speċjalment ma' barra, fl-ekonomija Belġjana, dejjem kien marbut mal-pożizzjoni ċentrali li jokkupa l-pajjiż fir-reġjun l-aktar għani tal-Ewropa u mal-iżvilupp eċċezzjonali tal-infrastruttura tat-trasport. Dawn il-kondizzjonijiet partikolari għamlu l-Belġju pajjiż b'ekonomija estremament miftuħa, li fl-bidu tas-seklu 21 sar l-għaxar qawwa kummerċjali tad-dinja, u kellu sehem ta' 3.2% mill-kummerċ dinji kollu. L-oġġetti prinċipali ta' esportazzjoni huma l-makkinarju u t-tagħmir tat-trasport, il-prodotti kimiċi u l-farmaċewtiċi, il-ħaġar prezzjuż, it-tessuti u l-prodotti tal-ikel. Min-naħa l-oħra, it-tagħmir tat-trasport, il-karburanti, il-prodotti kimiċi, l-ikel u t-tessuti jagħmlu l-parti l-kbira tal-importazzjoni. Is-sħab kummerċjali ewlenin tal-Belġju huma pajjiżi tal-Unjoni Ewropea (l-iżjed il-Ġermanja, Franza, il-Pajjiżi l-Baxxi u r-Renju Unit), li jirrappreżentaw madwar żewġ terzi tal-esportazzjoni u aktar minn 70% tal-importazzjoni. Il-żona ta' Brussell fiha l-akbar konċentrazzjoni ta' servizzi avvanzati minħabba s-sehem tagħha bħala l-belt kapitali nazzjonali u l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq tar-relazzjonijiet internazzjonali. Hemm għandhom l-uffiċċji prinċipali tagħhom il-banek, il-kumpaniji ta' assigurazzjoni, l-istituzzjonijiet finanzjarji u l-organizzazzjonijiet supranazzjonali, il-laboratorji tar-riċerka u l-istituzzjonijiet akkademiċi. Fl-inħawi ta' Antwerpen insibu predominanza ta' servizzi li għandhom x'jaqsmu mal-attivitajiet tal-porti u l-importazzjoni-esportazzjoni. Fir-reġjun tal-Wallonja, id-dgħjufija tas-sistema industrijali u d-dipendenza storika fuq iċ-ċentri finanzjarji u politiċi fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet li jinsabu fil-belt kapitali, xekklu l-iżvilupp ta' settur tas-servizzi modern, li hawn hu magħmul prinċipalment mill-amministrazzjoni pubblika. It-turiżmu mhux ta' min iħallih barra. Dan hu kkonċentrat essenzjalment fil-bliet tal-arti, iċ-ċentri tal-għum mal-kosta u fir-reġjuni bl-għoljiet tal-Ardennes. == Tradizzjonijiet == === Gastronomija === [[Stampa: La Chaloupe d Or Brussel.jpg|lemin|thumb|270px|Ristorant tipiku fil-Gran-Place/Grote Markt]] Min-numru ta' stilel li kisbu r-ristoranti Belġjani matul is-snin mill-''Gwida Michelin'' (għalkemm inqas fis-snin reċenti <ref>[http://archives.lesoir.be/?action=nav&gps=563687] Le Soir, "Un Michelin sans surprise"</ref>) naraw li l-kċina Belġjana hi fost l-aqwa fl-Ewropa. Din kisbet dan is-suċċess billi interpretat mill-ġdid il-kċina tradizzjonali tal-ġirien Franċiżi b'mod oriġinali għal kollox, billi adattatha għall-prodotti tipiċi li joffri t-territorju tal-pajjiż. Il-kċina Belġjana fil-fatt għandha ħafna karatteristiċi reġjonali li joffru varjetà wiesgħa ta' riċetti u ingredjenti. Fost l-aqwa tal-arti kulinarja Belġjana insibu ċ-[[ċikkulata]], il-[[birra]], il-[[patata moqlija]], il-famużi [[kbejjeċ ta' Brussell]] (kaboċċi taz-zokk) u l-''wafels'' (bil-Fjamming) jew ''Gaufres'' (bil-Franċiż). ==== Ċikkulata ==== Mal-[[Iżvizzera]], il-Belġju hu l-pajjiż bl-aqwa t-tradizzjoni għall-produzzjoni taċ-ċikkulata fid-dinja. Dan għandu bħala xhieda l-fatt li l-marki Belġjani bħal ''Neuhaus'', ''Cote d'Or'', ''Leonidas'' u ''Godiva'' huma magħrufa u apprezzati kullimkien. Il-Belġjani għandhom wkoll l-unur li vvintaw il-''pralines'', ċikkulatini minn barra jqarmċu u minn ġewwa rotob. Fil-pajjiż hemm aktar minn 2000 ħanut li jispeċjalizza fil-bejgħ dan il-prodott, minn praline mimlija bil-[[pistaċċi]], [[ġellewż]] jew [[frott]], saċ-ċangaturi klassiċi kummerċjali. ==== Birra ==== Fil-Belgu jipproduċu aktar minn 601 tipi differenti ta' [[birra]]. Ħafna mill-birra kkunsmata fil-pajjiż tikkonsisti f'[[Lager (birra)|lager]] kummerċjali bħal Jupiler, Maes jew Stella Artois, imma huma wkoll popolari l-[[Ale (birra)|ales]] ukoll kummercali, imma eqreb lejn il-tradizzjoni Belġjana, bħal Leffe, Grimbergen, Hoegaarden u Affligem, li jappartienu kollha għal gruppi industrijali kbar. L-aktar prestiġjużi huma l-prodotti artiġjanali tal-birreriji żgħar (hemm madwar 120 minnhom mal-pajjiż). Fosthom hemm it-''Trappist'' magħmula mill-patrijiet, il-''Lambic'', speċjalità unika tal-Belġju bil-fermentazzjoni spontanja prodotta biss fiż-żona fil-Lbiċ ta' Brussell imsejħa [[Pajottenland]] u ''Deus, Brut des Flanders'' li hi prodotta mill-birrerija Brouwerij Bosteels ta' Buggenhout (belt żgħir ħdejn Mechelen, fit-tramuntana ta' Brussell) magħmula bl-istess teknika bħax-xampanja: fermentazzjoni fit-tank u “remuage” u “dégorgement”. Dawn il-prodotti eċċellenti jattiraw dilettanti madwar id-dinja. Il-birra tintuża ħafna fil-preparazzjoni ta' riċetti bbażati fuq il-laħam u l-ħut (pereżempju l- maskli jissajru fil-birra) bħal ma jintuża l-[[inbid]] f'ħafna pajjiżi oħra. ==== Patata moqlija ==== Il-Belġjani kburin ħafna bil-patata moqlija tipika li jsajru ("frieten" jew "frites"). Għaliha hemm xorta ta' venerazzjuni. Komuni ħafna il-kjoskijiet fit-toroq, fl-istazzjonijiet eċċ. Imsejħa "frituur" fil-Fjandri u "friterie" fil-Wallonja. ==== Platti ==== Bħala l-ewwel kors, il-Belġjani spiss jieklu l-minestra u soppa sħuna (passata tal-ħaxix). Partikolarment popolari huma pereżempju s-soppa tal-kaboċċi, krema u perżut nej u l-krema tal-[[piżella|piżelli]], tal-[[kurrat]] u tar-rabarbru. Jieklu wkoll torti tipiċi mmelħa, li l-ingredjent bażiku tagħhom jista' jkun il-[[kbejjeċ ta' Brussell]] jew ħaxix ieħor. ==== Ħlewwiet ==== [[Stampa:Liège Gaufre.jpg|thumb|270px|Gaufre Liègeois - ''Gaufre'' ta' Liège]] Għal dak li jirrigwarda d-deżerti, il-Belġjani spiss joffru l-ġobon (hemm ħafna kwalitajiet prodotti lokalment), wara l-ikla u qabel il-ħelu tradizzjonali, fil-manjiera tal-Franċiżi. Imma fost id-deżerti l-aktar famużi, għandhom il-''wafels'' (bil-Fjamming) jew ''gaufres'' (bil-Franċiż), ċaldi rotob u sħan servuti pereżempju biċ-ċikkulata mdewba jew bil-krema u frawli. Fost it-torti l-aktar famużi għandhom waħda bil-lanġas u t-tuffieħ u zokkor tal-kannamieli, imma għaliha għandhom bosta riċetti skont it-tradizzjoni u l-festi. Iservu tipi differenti ta' deżerta fil-kolazzjon jew bħala ikla ħafifa, u mhux biss wara l-ikel. Il-Belġju għandu tradizzjoni importanti fil-produzzjoni tal-galettini u jispikka speċjalment f'dawk bil-butir u ħwawar == Arti <ref>[https://web.archive.org/web/20110720170031/http://www.paesi.eu/belgio.html] Ħafna mill-informazzjoni f'din it-taqsima hi meħuda minnn dan is-sit</ref> == === Pittura u skultura === Nistgħu nitkellmu dwar l-arti Belġjana mill-1830 'l hawn, is-sena tar-rivoluzzjoni u l-indipendenza mill-[[Pajjiżi l-Baxxi]]. L-artisti nattivi tal-Belġju tas-sekli ta' qabel jaqgħu taħt l-arti Fjamminga Fil-Belġju, fl-ewwel nofs tas-seklu 19 kien mifrux in-[[neoklassiċiżmu]] tat-tip Franċiż, u warajh fi ftit għexieren ta' snin, ġie r-[[Romantiċiżmu]] Pariġin. L-''iSkola pajsaġġistika ta' Tervuren'' fetħet it-triq għall-"[[Impressjoniżmu]]" u l-"Fauviżmu Brabantin". Fil-bidu tas-seklu 20 stabbilew ruħhom l-[[espressjoniżmu]], is-[[simboliżu]] u il-''Modern Style''. Il-Belġju jista' jiftaħar b'ħafna artisti magħrufa mad-dinja kollha, fosthom [[Peter Paul Rubens]], [[René Magritte]], [[Jan van Eyck]] [[Pieter Bruegel il-kbir]], [[Hans Memling]], [[James Ensor]], [[Paul Delvaux]] u [[Folon Jean-Michel]]. René Magritte huwa x'aktarx l-artista Belġjan l-aktar famuż. Flimkien ma' Paul Delvaux, huwa r-rappreżentant ewlieni ta' l-istil [[Surrealiżmu|surrealista]]. Fl-arti kontemporanja, ta' min ifakkar is-sehem li ħadu ż-żewġ artisti Belġjani [[Dotremont]] u [[Guillaume Corneille]] fil-formazzjoni tal-grupp espressjonista COBRA (mill-inizjali ta' Kopenħagen (Copenhague bil-Franċiż), Brussell, Amsterdam)<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/123391/COBRA] Encyclopaedia Britannica </ref> === Arkitettura === [[Stampa:VorstAugustinuskerk.JPG|thumb|left|Knisja fil-Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż), stil ''Art Nouveau'']] [[Stampa:Saint-Gilles Brunfaut 050810 (15).JPG|thumb|250px|''Art Nouveau'']] Fl-arkitettura hu magħruf sew l-isem ta' [[Victor Horta]], wieħed mill-ideaturi tal-arkitettura [[Art Nouveau]], stil li kellu influwenza qawwija fuq l-istili arkitettoniċi tas-20. Fil-Belġju hemm varjetà kbira ta' mużewijiet u wirjiet. Fost il-mużewijiet ewlenin hemm il-"Mużew Irjali tal-Belle Arti" f'Antwerpen, li għandu ġabra ta' min jammiraha ta' xogħlijiet ta' Peter Paul Rubens, u l-"Mużew Irjali tal-Belle Arti tal-Belġju" fi Brussell, li fih ċinema, sala tal-kunċerti, u xogħlijiet minn perjodi differenti. <gallery> File:Forest 060106 (10).JPG|Abbazija ta' Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż) twaqqfet fl-1150 File:Forest 060106 (14).JPG|Il-faċċata neoklassika tal-Abbazija ta' Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż), (seklu 18) File:VorstAbdij.jpg|Bini tal-Abbazija ta' Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż) </gallery> == Letteratura == Il-letteratura Belġjana Fjamminga bdiet mar-rebħa tal-indipendenza, li iffavoriet il-firxa ta' romantiċizmu magħmul minn taħlita ta' nazzjonaliżmu u provinċjaliżmu li mit-temi tagħhom il-kittieba ħadu elementi soċjali u psikoloġiċi biex jistudjawhom u jifluhom. Lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, il-letteratura Belġjana kienet influwenzata mil-letteratura Ġermaniża u l-letteratura Olandiża. Iċ-ċentru tagħha kien ir-rivista ambizzjuża u innovattiva, ''van Nu en Straks'' ("Illum u Għada") li twaqqfet fl-1893. Fl-istess snin bdiet tikber il-letteratura bl-ilsien Franċiż, li ċ-ċentru tagħha kien ir-rivista ''Jeune Belgique'' ("Belġju Żagħżugħ"), imwaqqfa minn Max Waller fl-1881. Minn dak il-mument il-letteratura bil-lingwa Franċiża bdiet tassorbi l-innovazzjonijiet kollha introdotti fi Franza, ibda minn [[Naturaliżmu (letteratura)|naturaliżmu]], bit-temi soċjali u psikoloġiċi tiegħu. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija u bejn iż-żewġ gwerer il-poeżija Belġjana saret aktarx [[Dadaiżmu|Dadaista]] u espressjonista, waqt li l-letteratura Fjamminga resqet dejjem iżjed qrib lejn dik Olandiża. Fost il-kittieba l-iżjed magħrufa insibu il-Frankofoni [[Nathalie Gassel]], [[Maurice Maeterlinck]], [[Amélie Nothomb]] u [[Georges Simenon]], flimkien ma' [[Henri Michaux]], li kien kittieb u pittur. Il-kittieba kbira Franċiża [[Marguerite Yourcenar]] kellha ommha Belġjana. Fost il-kittieba bl-Olandiż hemm [[Willem Elsschot]], [[Hugo Claus]] [[Jef Geeraerts]] [[Tom Lanoye]] [[Herman Brusselmans]] u [[Kristien Hemmerechts]]. == Teatru == [[Stampa:Royel Theatre Opéra Royal de Wallonie-Liège.jpg|thumb|Opera Rjali (Opéra Royel), Liège]] F'dak li jirrigwarda t-teatru bl-ilsien Franċiż, waqt li fir-Rinaxximent kienet moda t-[[traġedja]], fis-seklu 17 l-iżjed li kien hemm kienu rappreżentazzjonijiet imtellgħin mill-Ġiżwiti bbażati fuq temi reliġjużi, u kien is-seklu 19 li ra l-ewwel tentattivi biex jinħoloq teatru nazzjonali bbażat fuq id-drammmi storiċi. Kienu x-xogħlijiet ta' Maurice Maeterlinck biss fit-teatru Belġjan li laħqu dimensjoni internazzjonali. It-teatru bl-ilsien Fjamming, kellu evoluzzjoni ftit differenti. Fil-[[Medju Evu]] kieu mferrxin ħafna id-drammi fuq ir-rumanzi u rappreżentazzjonijiet sagri ta' mirakli. Matul ir-Rinaxximent l-awturi klassiċi kienu jippredominaw u fis-seklu 19 il-moviment teatrali kollu rċieva spinta qawwija kemm fl-organizzazzjoni u kemm fir-realizzazzjoni. == Mużika == Antwerpen u Brussell fis-Seklu XV kienu diġà saru ċentri mużikali importanti u ffjorixxew fl-iżvilupp tal-mużika polifonika u l-kontropuntistika, mgħallma mill-Akkademja tal-Mużika. Matul dan il-perijodu, dehru bosta artisti, fosthom [[Joaquim Déspres]]. Fis-sekli li jmiss fuq l-art Belġjana ġew ipperfezzjonati l-kompożizzjoni sagra u l-[[motett]] għall-kor doppju maħluq minn [[Henri Dumont]] fis-Seklu XVII. [[Adolphe Sax]] hu magħruf għall-invenzjoni tas-[[sassofonu]] fl-1841. Fis-seklu XX il-kompożituri Belġjana żviluppaw il-mużika [[Dodekafonija|dodekafonika]], [[mużika elettronika|elettronika]] u l-[[mużika ħafifa]]. [[Jacques Brel]] huwa l-kantawtur Belġjan l-aktar magħrufa. [[Django Reinhardt]] u [[Toots Thielemans]] huma fost dawk li kkontribwew għall-fama tal-ġazz fil-Belġju. Fil-mużika kummerċjali/alternattiva insibu xi artisti importanti, l-iżjed il-[[Hooverphonic]] mill-provinċja ta' Antwerpen, awturi ta' xi albums ta' fama internazzjonali. Il-leader tagħhom, [[Alex Callier]], huwa wkoll kompożitur u produttur importanti ta' livell dinji. Id-[[dEUS]], l-[[Ancient Rites]], l-[[Ocean of Sadness]], is- [[SoulWax]] u l-[[K's Choice]] huma gruppi Belġjani oħra li laħqu ċerta fama internazzjonali. == Sport == Il-Belġju hu rappreżentat tajjeb fid-dinja tal-isport. L-isport nazzjonali huwa ċ-[[ċikliżmu]], li fih il-pajjiż għandu r-rekord għall-kampjonati tad-dinja fit-triq (xi 25 midalja tad-deheb). Fil-Belġju jiġu organizzati xi wħud mit-tlielaq klassiċi l-iżjed impotranti taċ-ċikliżmu bħar-[[Ronde van Vlaanderen]], il-[[Flèche Wallonne]] u l-[[Liège-Bastogne-Liège]]. [[Eddy Merckx]], wieħed mill-aqwa ċiklisti li qatt kien hemm, hu Belġjan. Dan rebaħ it-[[Tour de France]] ħames darbiet, il-[[Giro d'Italia]] ħames darbiet, il-[[Vuelta a España]] darba, tliet Kampjonati tad-Dinja, żewġ tours tal-Belġju u t-Tour tal-Isvizzera. [[Tom Boonen]], ċiklista kbir ieħor Belġjan, rebaħ it-titlu tad-dinja fl-2005, u [[Philippe Gilbert]], fl-2011 rebaħ it-trittiku tal-Ardennes: Amstel Gold Race, Flèche Wallonne, Liège -Bastogne-Liège. Il-[[futbol]] hu popolari ħafna. It-tim nazzjonali tal-futbol li għandu l-laqam ta' "Rode Duivels" (jiġifieri x-xjaten ħomor) kien it-tielet fil-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]] tal-1972, it-tieni f'dawk tal-1980 u r-raba' fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] tal-1986. Bħalissa jokkupa l-it-62 pożizzjoni fil-klasifika tal-[[FIFA]] ta' April tal-2011 ([http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html mis-sit tal-FIFA]). Din il-pożizzjoni tirrappreżenta waqa' vertikali mill-2002, meta kien għadu jokkupa s-16 il-post fil-klassifika. It-tim beda jmur lura fl-2004, u dan deher ċar fl-2006, meta għall-ewwel darba f'28 sena, il-Belġju ma daħalx fit-Tazza tad-Dinja. It-tim nazzjonali tal-futbol Belġjan ma kkwalifikax għall-Euro 2008 u lanqas għat-Tazza tad-Dinja fl-2010. Il-Belġju kellu wkoll żewġ champions nisa tat-tennis, il-Fjamminga [[Kim Clijsters]] u l-Wallona [[Justine Henin]], Fl-atletika il-Belġjani kellhom bosta nies importanti, fosthom [[Kim Gevaert]] u t-tewmin [[Kevin Borlée]] u [[Jonathan Borlée]] fil-ġiri, u [[Tia Hellebaut]] fil-high jump. Kellhom wkoll ċampjins tad-dinja fil-[[Motocross]], ([[Roger De Coster]], [[Robert Joel]] [[Everts Stefen]] [[Georges Jobe]]). Fl-[[awtomobiliżmu]] [[Jacky Ickx]], meqjus minn ħafna bħala l-aqwa sewwieq Belġjan li qatt kien hemm, għal naqra ma rebaħx il-Kampjonat Dinji tal-Formula 1 fl-1969 u fl-1970. Kellhom ukoll lil [[Thierry Boutsen]] u [[Bertrand Gachot]]. Fit-[[table tennis]] kellhom lil [[Jean-Michel Saive]]u [[David Waefelaer]] u fil-[[Ġudo]] [[Ingrid Berghmans]], li ħadet midalja tad-deheb, fil-Kampjonat tad-Dinja fl-1984. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.monarchie.be/ Sit uffiċjali tal-Monarkija Belġjana] * [http://www.Belgium.be/ Sit uffiċjali tal-Gvern Federali Belġjan] * [https://web.archive.org/web/20120126041548/http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BEL&subj=1&paia= Profili tal-Pajjiżi mill-FAO: Il-Belġju] * [http://www.visitbelgium.com/ Sit uffiċjali tal-Uffiċju tat-Turiżmu Belġjan] {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Belġju| *]] [[Kategorija:Ewropa tat-Tramuntana]] [[Kategorija:Ewropa tal-Punent]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1830]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] 5t3ytrpuxi82uk8m8q6vlcs7wxj7lv5 0 8321 329475 325891 2026-04-21T21:55:34Z Icodense 17538 Donestk → Donetsk 329475 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Ukrajna |isem_nattiv = ''Україна'' |isem_komuni = Ukrajna |stampa_bandiera = Flag of Ukraine.svg |stampa_emblema = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |stampa_mappa = Europe-Ukraine (1991-2014).svg |deskrizzjoni_mappa = Mappa tal-Ukrajna |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ukrajna |ħolqa_emblema = Arma tal-Ukrajna |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ukrajna |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali =<br />"Ще не вмерла України" ([[Lingwa Ukrena|Ukren]])<ref name="anthem">{{ċita web|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15|titlu=Law of Ukraine. State Anthem of Ukraine|data=23 ta' Frar 2013|editur=Verkhovna Rada tal-Ukrajna|data=6 ta' Marzu 2003|lingwa=[[Lingwa Ukrena|Ukren]]}}</ref><br />''[[Shche ne vmerla Ukraina|Shche ne vmerla Ukrayiny]]'' (trażlitterazzjoni)<br />Il-Glorja tal-Ukrajna għadha ma tmermitx<center> </center> [[File:National anthem of Ukraine, instrumental.oga]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Ukrena|Ukren]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kjiv|Kyiv]] |latd=50 |latm=27 |latNS=N |lonġd=30 |lonġm=30 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kjiv|Kyiv]] |tip_gvern = [[Repubblika]] [[Sistema semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]] [[Stat Unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ukrajna|President]] |isem_kap1 = [[Volodymyr Zelenskyy]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Ukrajna|Prim Ministru]] |isem_kap2 = [[Yulia Svyrydenko]] |poż_erja = 46 |erja_km2 = 603,628 |erja_mi_kw = 233,090 |perċentwal_ilma = 7 |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 33,443,000 |poż_stima_popolazzjoni = 46 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 60.9 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 157.7 |poż_densità_popolazzjoni = 156 |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $344.727 biljun<ref name=imf1>{{ċita web |url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=10&pr.y=11 |titlu= Report for Selected Countries and Subjects |xogħol= World Economic Outlook Database |editur=International Monetary Fund |data = Ottubru 2012 |aċċessdata= 18 ta' Jannar, 2013}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $7,598<ref name=imf1/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.740<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |titlu=Human Development Report 2013 |sena=2013 |editur=Ġnus Magħquda |aċċessdata=14 ta' Marzu 2013}}</ref> |poż_IŻU = 78 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Storja tal-Ukrajna|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[Kyivan Rus']] |data_stabbilit1 = 882 |avveniment_stabbilit2 = [[Renju ta' Galizja–Volhynia|Renju ta'<br />Galizja–Volhynia]] |data_stabbilit2 = 1199 |avveniment_stabbilit3 = ''[[Cossack Hetmanate]]'' |data_stabbilit3 = 17 ta' Awwissu 1649 |avveniment_stabbilit4 = [[Repubblika Nazzjonali Ukrena]] |data_stabbilit4 = 7 ta' Novembru 1917 |avveniment_stabbilit5 = [[Repubblika Popolari tal-Ukrajna tal-Punent|Repubblika Nazzjonali Ukrajna tal-Punent]] |data_stabbilit5 = 1 ta' Novembru 1918 |avveniment_stabbilit6 = [[Repubblika Sovjetika Soċjalista Ukrena|SSR Ukrajna]] |data_stabbilit6 = 10 ta' Marzu 1919 |avveniment_stabbilit7 = [[Carpatho-Ukrajna]] |data_stabbilit7 = 8 ta' Ottubru 1938 |avveniment_stabbilit8 = [[Annessjoni Sovjetika tal-Ukrajna tal-Punent (1939–1940)|Annessjoni Sovjetika<br />tal-Ukrajna tal-Punent]] |data_stabbilit8 = 15 ta' Novembru 1939 |avveniment_stabbilit9 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Ukrajna (1941)|Dikjarazzjoni tal-<br />Indipendenza Ukrajna]] |data_stabbilit9 = 30 ta' Ġunju 1941 |avveniment_stabbilit10 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna|Indipendenza mill-<br />Unjoni Sovjetika]] |data_stabbilit10 = 24 ta' Awwissu 1991^a |valuta = [[hryvnia]] |kodiċi_valuta = UAH |żona_ħin = [[Ħin Ewropew tal-Lvant|EET]] |differenza_ħku = +2 |żona_ħin_legali = [[Ħin Ewropew tal-Lvant tas-Sajf|EEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +3 |cctld = [[.ua]]<br />[[.укр]] |kodiċi_telefoniku = +380 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $180.174 biljun<ref name=imf1/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $3,971<ref name=imf1/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = [[Referendum tal-indipendenza Ukrajna (1991)|Referendum tal-indipendenza]] kien sar fl-1 ta' Diċembru, wara li l-indipendenza Ukrajna kienet finalizzata fis-26 ta' Diċembru. Il-[[Kostituzzjoni tal-Ukrajna|kostituzzjoni attwali]] ġiet adottata fit-28 ta' Ġunju 1996. |total_popolazzjoni=33,443,000}} L-'''Ukrajna''' ({{awdjo|en-us-Ukraine.ogg|juːˈkreɪn}}; [[Lingwa Ukrena|Ukren]]:''Україна'', translitterata: ''Ukrayina''), hi nazzjon fl-[[Ewropa tal-Lvant]]. L-Ukrajna għandha fruntieri mar-[[Russja]] lejn il-Lvant u l-Grigal, mal-[[Belarussja]] lejn il-Majjistral, mal-[[Polonja]], mas-[[Slovakkja]] u mal-[[Ungerija]] lejn il-Punent, mar-[[Rumanija]] u mal-[[Moldova]] lejn il-Lbiċ, u mal-[[Baħar l-Iswed]] u mal-[[Baħar ta' Azov]] fin-Nofsinhar u fix-Xlokk, rispettivament. Il-pajjiż għandhu erja ta' 603,628&nbsp;km² u huwa l-akbar pajjiż fl-[[Ewropa]].<ref>[http://books.google.com/books?id=owsHh0v-QT4C&pg=PA345&dq=second+largest+European+country+after+%22Russian+federation%22&hl=nl&sa=X&ei=CXJKT4KvCOis0QW9oJWmDg&ved=0CGcQ6AEwCQ#v=onepage&q=second%20largest%20European%20country%20after%20%22Russian%20federation%22&f=false Global Clinical Trials] by [[Richard Chin]], [[Elsevier]], 2011, ISBN 0-12-381537-1 (page 345)</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=JXPK9Qp8Yu8C&pg=PT88&dq=Ukraine+second+largest+country+Europe+after+Russia&hl=nl&sa=X&ei=u3NKT6LYNeWe0QWDkoGlDg&ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&q=Ukraine%20second%20largest%20country%20Europe%20after%20Russia&f=false Futur ta ' Google Earth] by [[Chandler Evans]], [[BookSurge Publishing]], 2008, ISBN 1-4196-8903-7 (page 174)</ref><ref name="UKRCONSUL">{{ċita web|titlu=Basic facts about Ukraine|url=http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|editur=Ukrainian consul in NY|aċċessdata=10 ta' Novembru 2010|data-aċċess=2013-08-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|arkivju-data=2016-03-26|url-status=dead}}</ref> Skont it-teorija popolari u stabbilita sew, l-istat [[Medjuevu|medjevali]] ta' [[Kyivan Rus]] ġie stabbilit mill-[[Varanġjani]] fis-seklu 9 bħala l-ewwel storja rreġistrata mill-istat tal-i[[Slavi tal-Lvant]]. In-nazzjon ħareġ b'saħħtu fil-Medju Evu iżda ddiżintegra fis-seklu 12. Sa nofs is-seklu 14, it-territorji Ukreni kienu taħt it-tmexxija ta' tliet poteri esterni: l-[[Orda tad-Deheb]], il-[[Gran Dukat tal-Litwanja]], u r-[[Renju tal-Polonja (1025–1385)|Renju tal-Polonja]].<ref>{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History |titlu=Ukraine :: History – Britannica Online Encyclopedia |editur=Britannica.com |aċċessdata=31 ta' Ottubru, 2011}}</ref> Wara l-[[Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana]] (1700–1721), l-Ukrajna kienet maqsuma fost numru ta' setgħat reġjonali. Mis-seklu 19, l-akbar parti tal-Ukrajna ġiet integrata fl-[[Imperu Russu]], u l-bqija sfat taħt il-kontroll [[Awstrija-Ungerija|Awstro-Ungeriż]]. F'Novembru 2013, beda l-[[Ewromaidan]], sensiela ta' protesti fi[[Kjiv|Kyiv]] u f'diversi partijiet oħra tal-pajjiż. Dan wassal għal [[Rivoluzzjoni Ukrena tal-2014|rivoluzzjoni]] fejn fiha il-gvern ta' [[Viktor Yanukovych]] tneħħa u minfloku [[Oleksandr Turchynov]] sar President. Fi Frar 2014 bdiet il-[[Kriżi tal-Krimea]], li spiċċat bir-[[Russja]] tieħu kontroll tal-[[Krimea]] u l-belt ta' [[Sevastopol]] f'Marzu, għalkemm dan mhu rikonoxxut mill-ebda pajjiż. Matul il-Medju Evu, l-Ukrajna kienet is-sit ta' espansjoni Slava bikrija u ż-żona aktar tard saret ċentru ewlieni tal-kultura Slava tal-Lvant taħt l-istat ta' Kyiv Rus, li tfaċċat fis-seklu 9. L-istat eventwalment iddiżintegra f'poteri reġjonali rivali u finalment ġie meqrud mill-invażjonijiet Mongoli tas-seklu 13. Iż-żona mbagħad ġiet ikkontestata, maqsuma, u mmexxija minn varjetà ta' poteri esterni għas-600 sena ta' wara, inklużi l-Commonwealth Pollakka-Litwana, l-Imperu Awstrijakk, l-[[Imperu Ottoman]], u l-Ksarat tar-Russja. Il-Cossack Hetmanate qam fiċ-ċentru tal-Ukrajna fis-[[seklu 17]], iżda kien maqsum bejn ir-Russja u l-Polonja, u eventwalment assorbit fl-Imperu Russu. Żviluppa n-nazzjonaliżmu Ukren u wara r-Rivoluzzjoni Russa fl-1917 ġiet iffurmata r-Repubblika Popolari Ukrajna ta’ ħajja qasira. Il-Bolxeviki kkonsolidaw il-kontroll fuq ħafna mill-imperu preċedenti u stabbilew ir-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna, li saret repubblika kostitwenti tal-[[Unjoni Sovjetika]] meta ġiet iffurmata fl-1922. Fil-bidu tas-snin tletin, miljuni ta' Ukreni mietu fil-Holodomor. L-okkupazzjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] fl-Ukrajna kienet devastanti, b'7 miljun persuna ċivili Ukrena maqtula, inklużi l-biċċa l-kbira tal-[[Lhud]] Ukreni. L-Ukrajna kisbet l-indipendenza tagħha fl-1991 meta l-Unjoni Sovjetika ġiet xolta u ddikjarat lilha nnifisha newtrali. Ġiet adottata kostituzzjoni ġdida fl-1996. Sensiela ta' dimostrazzjonijiet tal-massa, magħrufa bħala Euromaidan, wasslu għat-twaqqif ta' gvern ġdid fl-2014 wara rivoluzzjoni. Imbagħad ir-Russja okkupat u annettiet unilateralment u illegalment il-[[peniżola]] tal-[[Krimea]] tal-Ukrajna u l-inkwiet rigward ir-Russja laħaq il-qofol tiegħu fi gwerra fid-Donbas bejn separatisti appoġġati mir-Russi u forzi tal-gvern fil-Lvant tal-Ukrajna. Ir-Russja nediet invażjoni fuq skala sħiħa fl-Ukrajna fl-2022. Minn meta faqqgħet il-gwerra mar-Russja, l-Ukrajna kompliet tfittex rabtiet eqreb mal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], l-[[Unjoni Ewropea]], u n-[[NATO]]. L-Ukrajna hija stat unitarju u s-sistema ta' gvern tagħha hija repubblika semipresidenzjali. Huwa pajjiż li qed jiżviluppa, l-ifqar fl-Ewropa bil-PDG nominali per capita, u l-korruzzjoni għadha problema kbira. Madankollu, minħabba l-art fertili estensiva tagħha, qabel il-gwerra l-Ukrajna kienet waħda mill-akbar esportaturi tal-qamħ fid-[[Id-Dinja|dinja]]. L-Ukrajna hija qawwa medja u l-Forzi Armati Ukreni huma l-ħames l-akbar forzi armati fid-dinja f'termini ta' persunal attiv u numru totali ta' persunal bit-tmien l-akbar baġit tad-difiża fid-dinja. Il-Forzi Armati Ukreni joperaw ukoll waħda mill-akbar flotot ta' droni fid-dinja. L-istat huwa membru fundatur tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], kif ukoll membru tal-[[Kunsill tal-Ewropa]], l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u l-OSKE. Qiegħed fil-proċess li jissieħeb fl-Unjoni Ewropea u applika biex jissieħeb fin-NATO. Il-Karpazji huma l-ogħla medda ta' muntanji fl-Ukrajna. L-ogħla quċċata hija Hoverla b'2,061 [[metru]]. Total tal-fruntieri tal-Ukrajna: 5,581 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): il-Belarussja 1,111 km; l-Ungerija 128 km; il-Moldova 1,202 km; il-Polonja 498 km; ir-Rumanija 601 km; ir-Russja 1,944 km, is-Slovakkja 97 km. == [[Etimoloġija]] == L-isem Ukrajna spiss jiġi interpretat li ġej mit-terminu Slav Antik għal "art tal-fruntiera", kif inhi l-[[kelma]] ''krajina''. Interpretazzjoni oħra hija li l-isem Ukrajna jfisser "pajjiż". == [[Storja]] == === Storja bikrija === [[Stampa:Indo-European migrations.jpg|thumb|left|Migrazzjonijiet Indo-Ewropej bikrija mill-isteppi Pontiċi tal-Ukrajna u r-Russja tal-lum]] L-għodda tal-ġebel ta' 1.4 miljun sena minn Korolevo, fil-Punent tal-Ukrajna, huma l-eqdem preżenza ta' ominidi datata b’mod sigur fl-[[Ewropa]]. L-issetiljar tal-[[Bniedem|bnedmin]] moderni fl-Ukrajna u madwarha tmur lura għal 32,000 [[Ante Christum natum|Q.K]]., b'evidenza tal-kultura Gravettian fil-muntanji tal-Krimea. Madwar 4500 Q.K., il-kultura Neolitika Cucuteni-Trypillia iffjorixxiet f'żoni wesgħin tal-Ukrajna moderna, inklużi Trypillia u r-reġjun kollu ta' Dnieper-Dniester. L-Ukrajna hija meqjusa bħala l-post probabbli tal-ewwel domestikazzjoni taż-żiemel. L-ipoteżi Kurgan tpoġġi lir-reġjun Volga-Dnieper tal-Ukrajna u n-Nofsinhar tar-Russja bħala l-patrija lingwistika tal-Proto-Indo-Ewropej. L-ewwel migrazzjonijiet Indo-Ewropej mill-isteppi Pontiċi fit-tielet millennju Q.K. xerrdu l-antenati pastorali tal-isteppa Yamna u l-lingwi Indo-Ewropej f’partijiet kbar tal-Ewropa. Matul l-Età tal-Ħadid, l-art kienet abitata minn Ċimmerjani, Scythians, u Sarmatians li jitkellmu bl-Iran. Bejn is-700 Q.K. u 200 Q.K. kien parti mir-renju Scythian. Mis-6 seklu QK, kolonji Griegi, Rumani u Biżantini ġew stabbiliti fuq il-kosta tal-Grigal tal-Baħar l-Iswed, bħal f'Tyras, Olbia u Chersonesos. Dawn prosperaw sas-6 seklu wara Kristu. Il-Goti baqgħu fiż-żona, iżda waqgħu taħt il-ħakma tal-Huns li bdew fis-snin 370 Fis-seklu 7, it-territorju li llum huwa l-Lvant tal-Ukrajna kien iċ-ċentru tal-Gran Bulgarija tal-qedem. Fl-aħħar tas-seklu, ħafna mit-tribujiet Bulgari emigraw f'direzzjonijiet differenti u l-Khazars ħadu ħafna mit-territorju. Fis-sekli 5 u 6, l-Ante, poplu Slav bikri, għexu fl-Ukrajna. Migrazzjonijiet mit-territorji tal-Ukrajna tal-lum tul il-Balkani stabbilixxew ħafna nazzjonijiet Slavi tan-Nofsinhar. Migrazzjonijiet lejn it-tramuntana, li laħqu kważi sal-Lag Ilmen, wasslu għall-emerġenza tal-Ilmen Slavs u l-Krivichs. Wara rejd mill-Avari fis-sena 602 u l-kollass tal-Ante Union, ħafna minn dawn il-popli baqgħu ħajjin bħala tribujiet separati sal-bidu tat-2 millennju. === L-età tar-Rus ta' Kyiv === [[Stampa:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|L-aktar firxa Rus ta' Kyiv, 1054-1132]] L-istabbiliment tal-istat ta' Kyiv Rus jibqa’ skur u inċert. L-istat kien jinkludi ħafna mill-Ukrajna tal-lum, il-Belarus, u l-parti tal-punent tar-Russja Ewropea. Skont il-Primarja Chronicle, in-nies tar-Rus inizjalment kienu jikkonsistu minn Varangians mill-Iskandinavja. Fl-882, il-prinċep pagan Oleg (Oleh) rebaħ Kyiv minn Askold u Dir u pproklamaha l-kapitali l-ġdida ta' Rus'. Madankollu, storiċi anti-Normanisti jargumentaw li t-tribujiet Slavi tal-Lvant tul il-partijiet tan-Nofsinhar tax-Xmara Dnieper kienu diġà fil-proċess li jiffurmaw stat indipendenti. L-elite Varangian, inkluża d-dinastija Rurik li tmexxi, aktar tard assimilaw fil-popolazzjoni Slava. Kyiv Rus kienet komposta minn diversi prinċipalitajiet immexxija minn kniazes Rurikid interrelatati ("prinċpijiet"), li ħafna drabi ġġieldu bejniethom għall-pussess ta 'Kiev. Matul is-sekli 10 u 11, Kyiv Rus saret l-akbar u l-aktar stat qawwi fl-Ewropa, perjodu magħruf bħala l-Età tad-Deheb tagħha. Beda bir-renju ta 'Vladimir il-Kbir (980-1015), li introduċa l-Kristjaneżmu. Matul ir-renju ta’ ibnu, Yaroslav l-Għerf (1019-1054), Kyiv Rus laħqet il-quċċata tal-iżvilupp kulturali u l-qawwa militari tagħha. L-istat malajr frammenta hekk kif reġgħet żdiedet l-importanza relattiva tas-setgħat reġjonali. Wara qawmien mill-ġdid finali taħt il-ħakma ta 'Vladimir II Monomachus (1113-1125) u ibnu Mstislav (1125-1132), Kyiv Rus' eventwalment iddiżintegrat f'prinċipalitajiet separati wara l-mewt ta 'Mstislav, għalkemm is-sjieda ta' Kyiv xorta Ikollha prestiġju kbir għal għexieren ta 'snin. . Fis-sekli 11 u 12, il-konfederazzjoni nomadika ta’ Kumani u Kipchaks li jitkellmu bit-Turk kienet il-forza dominanti fl-isteppa Pontika fit-tramuntana tal-Baħar l-Iswed. L-invażjonijiet Mongoli ta' nofs is-seklu 13 qerdu Kyiv Rus'; Wara l-assedju ta' Kyiv fl-1240, il-belt ġiet meqruda mill-Mongols. Fit-territorji tal-punent, il-prinċipalitajiet tal-Galicia u Volhynia kienu qamu qabel, u ngħaqdu biex jiffurmaw il-Prinċipat tal-Galicia-Volhynia. Danjel tal-Galicia, iben Ruman il-Kbir, reġa’ għaqqad ħafna mill-Lbiċ tar-Rus’, inklużi Volhynia, Galicia, u Kyiv. Aktar tard kien inkurunat minn mibgħut papali bħala l-ewwel re tal-Galicia-Volhynia (magħruf ukoll bħala r-Renju ta' Rutenja) fl-1253. === Dominazzjoni barranija === [[Stampa:Rzeczpospolita2nar.png|thumb|Il-Commonwealth Pollakka-Litwanja laħqet il-limitu massimu tagħha fl-1619, u tgħaqqad il-fruntieri attwali. Il-Polonja u l-Kuruna Pollakka eżerċitaw is-setgħa fuq ħafna mill-Ukrajna wara l-1569.]] Fl-1349, wara l-Gwerer tal-Galicia-Volhynia, ir-reġjun kien maqsum bejn ir-Renju tal-Polonja u l-Gran Dukat tal-Litwanja. Minn nofs is-seklu 13 sal-aħħar tas-seklu 15, ir-Repubblika ta’ Ġenova waqqfet bosta kolonji fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Baħar l-Iswed u bidlithom f'ċentri kummerċjali kbar immexxija mill-konslu, rappreżentant tar-Repubblika. Fl-1430, ir-reġjun ta' Podolia ġie inkorporat fil-Polonja, u l-artijiet tal-Ukrajna tal-lum kienu dejjem aktar stabbiliti mill-Pollakki. Fl-1441, il-prinċep Ġengisidi Haci I Giray waqqaf il-Khanate tal-Krimea fil-peniżola tal-Krimea u l-isteppi tal-madwar; il-Khanate orkestra r-rejds tal-iskjavi tat-Tatar. Matul it-​tliet sekli li ġejjin, il-​kummerċ tal-​iskjavi fil-​Krimea kien se jsarraf madwar żewġ miljun ruħ fir-​reġjun. Fl-1569, l-Unjoni ta' Lublin stabbilixxiet il-Commonwealth Pollakk-Litwan, u ħafna mill-artijiet Ukreni ġew trasferiti mil-Litwanja għall-Kuruna tar-Renju tal-Polonja, u saru de jure territorju Pollakk. Taħt il-pressjonijiet tal-Polonizzazzjoni, ħafna sidien tal-artijiet Ruteni kkonvertew għall-Kattoliċiżmu u ngħaqdu maċ-ċrieki tan-nobbli Pollakk; oħrajn ingħaqdu mal-Knisja Uniate Ruthenian maħluqa ġdida. === Cossack hetmanate === Imċaħħda mill-protetturi indiġeni fost in-nobbli Rutenja, il-bdiewa u l-abitanti tal-bliet bdew ifittxu protezzjoni mill-Cossacks Żaporozhian emerġenti. F'nofs is-seklu 17, kważi-stat militari Borżakk, l-Ospitanti ta 'Zaporozhian, ġie ffurmat minn Bormla ta' Dnieper u bdiewa Ruteni. Il-Polonja ftit li xejn eżerċitat kontroll reali fuq din il-popolazzjoni, iżda sabet li l-Cossacks utli kontra t-Torok u t-Tatari, u t-tnejn kienu xi kultant alleati f'kampanji militari. Madankollu, is-sema ħarxa kontinwa tal-bdiewa Ruteni mis-szlachta Pollakki (ħafna minnhom kienu nobbli Ruteni Polonizzati) u s-soppressjoni tal-Knisja Ortodossa keċċew lill-Bormli. Dawn tal-aħħar ma kellhom l-ebda rekwiżit li jieħdu l-armi kontra dawk li qiesu bħala għedewwa u okkupanti, inkluż il-Knisja Kattolika mar-rappreżentanti lokali tagħha. [[Stampa:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|Hetman Bohdan Khmelnytsky stabbilixxa stat Cossack indipendenti wara r-rewwixta tal-1648 kontra l-Polonja.]] Fl-1648, Bohdan Khmelnytsky mexxa l-akbar rewwixta tal-Cossack kontra l-Commonwealth u r-re Pollakk, li gawdew appoġġ mifrux mill-popolazzjoni lokali. Khmelnytsky waqqaf il-Cossack Hetmanate, li kien jeżisti sal-1764 (xi sorsi jsostnu sa l-1782). Wara li Khmelnytsky sofra telfa qawwija fil-Battalja ta 'Berestechko fl-1651, huwa rrikorriet għat-Tsar Russu għall-għajnuna. Fl-1654, Khmelnytsky kien soġġett għall-Ftehim Pereiaslav, li jifforma alleanza militari u politika mar-Russja li għarfet il-lealtà lejn il-monarka Russu. Wara mewtu, il-Hetmanate ġarrab gwerra devastanti ta' 30 sena bejn ir-Russja, il-Polonja, il-Khanate tal-Krimea, l-Imperu Ottoman u l-Bormlizzi, magħrufa bħala "Il-Rovina" (1657–1686), għall-kontroll tal-Hetmanate tal-Cossack. It-Trattat tal-Paċi Perpetwu bejn ir-Russja u l-Polonja fl-1686 qasam l-artijiet tal-Cossack Hetmanate bejniethom, u naqqas il-parti li fuqha l-Polonja kienet talbet is-sovranità mill-Ukrajna fil-punent tax-Xmara Dnieper. Fl-1686, il-Metropolitan ta' kyiv ġie anness mill-Patrijarkat ta' Moska permezz ta 'ittra sinodali tal-Patrijarka Ekumeniku ta' Kostantinopli Dijonisju IV, u b'hekk poġġa lill-Metropolitan ta 'kyiv taħt l-awtorità ta' Moska. Tentattiv biex ireġġa' lura t-tnaqqis sar mill-hetman Bormak Ivan Mazepa (1639-1709), li eventwalment iddefetta lill-Iżvediżi fil-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana (1700-1721) f'tentattiv biex jeħles mid-dipendenza Russa, iżda Kien mgħaffeġ fil-Battalja ta' Poltava (1709). L-awtonomija tal-Hetmanate kienet ristretta ħafna minn Poltava. Fis-snin 1764-1781, Katerina l-Kbira inkorporat ħafna mill-Ukrajna ċentrali fl-Imperu Russu, abolit il-Cossack Hetmanate u l-Zaporizhya Sich, u kienet waħda mill-persuni responsabbli għat-trażżin tal-aħħar rewwixta kbira tal-Cossack, il-Koliivshchyna. Fl-1775, it-truppi Russi qerdu l-fortizza Kosakka Ukrena - Sich, li saret traġedja nazzjonali kbira. Ċertu rwol f'dan kellu l-[[Fortizza ta' Santa Eliżabetta]], li fetħet it-triq għall-formazzjoni ta' ċivilizzazzjoni stabbli fin-nofsinhar tal-Ukrajna u l-ħolqien ta' bliet kbar bħal Odessa, Nikolaev, Kherson, u fl-1784 din il-fortizza ġiet trasformata fil-belt ta' Yelizavetgrad (issa Kropyvnytskyi) <ref>[https://old.library.kr.ua/kray/shlakhovoy/fortecia.html Фортеця Святої ЄлисаветиІсторична довідка]</ref>. Wara l-annessjoni tar-Russja tal-Krimea fl-1783, l-artijiet akkwistati ġodda, issa msejħa Novorossiya, infetħu għall-kolonizzazzjoni mir-Russi. L-awtokrazija zarista stabbilixxiet politika ta 'Russifikazzjoni, trażżan l-użu tal-lingwa Ukrajna u tillimita l-identità nazzjonali Ukrajna. Il-parti tal-punent tal-Ukrajna tal-lum kienet aktar tard maqsuma bejn ir-Russja u l-Awstrija mmexxija mill-Habsburg wara l-waqgħa tal-Commonwealth Pollakka-Litwana fl-1795. === Seklu 19 u kmieni fis-seklu 20 === [[Stampa:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|Truppi Pollakki jidħlu f'kyiv f'Mejju 1920 matul il-Gwerra Pollakka-Sovjetika. Wara l-iffirmar tal-Paċi ta' Riga fit-18 ta' Marzu, 1921, il-Polonja ħadet il-kontroll tal-Ukrajna tal-Punent tal-lum, filwaqt li s-Sovjetiċi ħadu l-kontroll tal-Lvant u ċ-ċentru tal-Ukrajna.]] Is-seklu 19 rat iż-żieda tan-nazzjonaliżmu Ukren. Biż-żieda fl-urbanizzazzjoni u l-modernizzazzjoni u tendenza kulturali lejn nazzjonaliżmu romantiku, ħarġet intelligentsia Ukrajna impenjata għall-qawmien mill-ġdid nazzjonali u l-ġustizzja soċjali. Il-poeta qaddej li sar nazzjonalità Taras Shevchenko (1814-1861) u t-teorist politiku Mykhailo Drahomanov (1841-1895) mexxew il-moviment nazzjonalista li qed jikber. Filwaqt li l-kundizzjonijiet għall-iżvilupp tagħha fil-Galizia Awstrijaka taħt l-Habsburgs kienu relattivament ħelwin, il-parti Russa (magħrufa storikament bħala "Little Russia" jew "Nofsinhar tar-Russja") iffaċċjat restrizzjonijiet severi, li waslet biex tipprojbixxi prattikament il-kotba kollha li jaqra ġew ippubblikati bl-Ukrajna fl-1876. L-Ukrajna, bħall-bqija tal-Imperu Russu, ingħaqdet mar-Rivoluzzjoni Industrijali aktar tard mill-biċċa l-kbira tal-Ewropa tal-Punent minħabba li żammet is-serf sal-1861. Minbarra ħdejn l-għelieqi tal-faħam li għadhom kif ġew skoperti tad-Donbas, u f'xi bliet akbar bħal Odessa u Kyiv, L-Ukrajna baqgħet fil-biċċa l-kbira ekonomija agrikola u ta' estrazzjoni tar-riżorsi. Il-parti Awstrijaka tal-Ukrajna kienet partikolarment fqira, u ġiegħlet mijiet ta' eluf ta' bdiewa jemigraw, li ħolqu s-sinsla ta' dijaspora Ukrajna estensiva f'pajjiżi bħall-Kanada, l-Istati Uniti, u l-Brażil. Xi wħud mill-Ukreni stabbilixxew ukoll fil-Lvant Imbiegħed. Skont iċ-ċensiment tal-1897, kien hemm 223,000 Ukrain etniku fis-Siberja u 102,000 fl-Asja Ċentrali. 1.6 miljun ruħ oħra emigraw lejn il-Lvant fl-għaxar snin wara li nfetħet il-Ferroviji Trans-Siberjani fl-1906. Iż-żoni tal-Lvant Imbiegħed b'popolazzjonijiet etniċi Ukreni saru magħrufa bħala l-Ukrajna l-Ħadra. L-Ukrajna kienet mgħaddsa fil-kaos mal-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, u l-ġlied fuq l-art Ukrajna baqa’ jippersisti sal-aħħar tal-1921. Fil-bidu, l-Ukreni kienu maqsuma bejn l-Awstrija-Ungerija, jiġġieldu għall-Poteri Ċentrali, għalkemm il-maġġoranza l-kbira servew fl-Armata Imperjali Russa, li kienet parti mit-Triple Entente, taħt ir-Russja. Meta l-Imperu Russu waqa’, il-kunflitt sar il-Gwerra tal-Indipendenza tal-Ukrajna, bl-Ukreni jiġġieldu flimkien, jew kontra, l-armati l-Aħmar, l-Abjad, l-Iswed u l-Ħodor, bil-Pollakki, l-Ungeriżi (fit-Transcarpathia) u l-Ġermaniżi wkoll jintervjenu f’diversi okkażjonijiet. [[Stampa:Ukrainian national costumes 04.jpg|thumb|Żgħażagħ lebsin il-kostum nazzjonali tal-Ukrajna waqt ċerimonja li tfakkar l-“Att ta' Riunifikazzjoni tar-Repubblika Popolari tal-Ukrajna u r-Repubblika Popolari tal-Ukrajna tal-Punent” tat-22 ta' Jannar, 1919, li ssir kull sena fi 22 belt tal-Ukrajna.]] L-ewwel tentattiv biex jinħoloq stat indipendenti, ir-Repubblika tal-Poplu tal-Ukrajna (UNR) li tegħleb lejn ix-xellug, tħabbar minn Mykhailo Hrushevsky, iżda l-perjodu kien ikkawżat minn ambjent politiku u militari estremament instabbli. L-ewwel ġie maħlul f'kolp ta' stat immexxi minn Pavlo Skoropadskyi, li ħalla l-Istat Ukren taħt il-protettorat Ġermaniż, u l-attentat biex tiġi restawrata l-UNR taħt id-Direttorat fl-aħħar falla hekk kif l-armata Ukrajna kienet regolarment maħkuma minn forzi oħra. Ir-Repubblika tal-Poplu tal-Ukrajna tal-Punent u r-Repubblika Hutsul li damu żmien qasir naqsu wkoll li jingħaqdu mal-bqija tal-Ukrajna. Ir-riżultat tal-kunflitt kien rebħa parzjali għat-Tieni Repubblika Pollakka, li annesset il-provinċji tal-Punent tal-Ukrajna, kif ukoll rebħa fuq skala akbar għall-forzi pro-Sovjetiċi, li rnexxielhom iwarrbu l-fazzjonijiet li kien fadal u eventwalment stabbilixxew is-Sovjetika. Ir-Repubblika Soċjalista tal-Ukrajna (l-Ukrajna Sovjetika). Sadanittant, il-Bukovina ta’ llum kienet okkupata mir-Rumanija u r-Rutenja tal-Karpazji ġiet ammessa fiċ-Ċekoslovakkja bħala reġjun awtonomu. Il-kunflitt fuq l-Ukrajna, parti mill-Gwerra Ċivili Russa, qered l-ex Imperu Russu kollu, inkluż l-Ukrajna ċentrali u tal-Lvant. Il-ġlied ħalla aktar minn 1.5 miljun mejta u mijiet ta' eluf ta' bla dar fit-territorju tal-eks Imperu Russu. Il-provinċji tal-Lvant ġew affettwati wkoll minn ġuħ fl-1921. === Perjodu ta' bejn il-gwerer === [[Stampa:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|thumb|Bdiewa bil-ġuħ fi triq f'Kharkiv, 1933. Il-kollettivizzazzjoni tal-uċuħ tar-raba' u l-konfiska tagħhom mill-awtoritajiet Sovjetiċi wasslu għal ġuħ kbir fl-Ukrajna Sovjetika magħrufa bħala Holodomor.]] Matul il-perjodu ta' bejn il-gwerra, fil-Polonja, il-Marixxall Józef Piłsudski fittex l-appoġġ tal-Ukrajna billi offra awtonomija lokali bħala mod biex tiġi minimizzata l-influwenza Sovjetika fir-reġjun tal-Lvant ta' Kresy tal-Polonja. Madankollu, dan l-approċċ ġie abbandunat wara l-mewt ta' Piłsudski fl-1935, minħabba l-inkwiet kontinwu fost il-popolazzjoni Ukrena, inkluż il-qtil ta' uffiċjali tal-gvern Pollakk mill-Organizzazzjoni tan-Nazzjonalisti Ukreni (OUN); bil-gvern Pollakk jirrispondi billi jillimita d-drittijiet ta' nies li ddikjaraw in-nazzjonalità Ukrena. Konsegwentement, il-moviment nazzjonalista u militanti taħt l-art Ukrajn, li tfaċċa fl-1920s, kiseb appoġġ usa'. Sadanittant, l-Ukrajna Sovjetika li għadha kif ġiet iffurmata saret waħda mir-repubbliki fundaturi tal-Unjoni Sovjetika. Matul l-1920, taħt il-politika ta' Ukrenization segwita mit-tmexxija komunista nazzjonali ta' Mykola Skrypnyk, it-tmexxija Sovjetika inizjalment ħeġġet qawmien mill-ġdid nazzjonali fil-kultura u l-lingwa Ukrajna. L-Ukrenization kienet parti mill-politika Sovjetika tal-Korenizzazzjoni (litteralment, indiġenizzazzjoni), li kellha l-għan li tippromwovi l-avvanz tal-popli indiġeni, il-lingwa u l-kultura tagħhom fil-gvern tar-repubbliki rispettivi tagħhom. Madwar l-istess żmien, il-mexxej Sovjetiku Vladimir Lenin waqqaf il-Politika Ekonomika Ġdida (NEP), li introduċiet forma ta' soċjaliżmu tas-suq, li ppermettiet xi sjieda privata ta' negozji produttivi żgħar u ta' daqs medju, bit-tama li terġa' tinbena l-Unjoni Sovjetika ta' wara l-gwerra li kellha. ġew meqruda kemm mill-Ewwel Gwerra Dinjija kif ukoll aktar tard mill-gwerra ċivili. L-NEP rnexxielu jirrestawra n-nazzjon li qabel kien mifni bil-gwerra għal-livelli ta' produzzjoni u produzzjoni agrikola ta' qabel l-Ewwel Gwerra Dinjija f'nofs is-snin għoxrin, ħafna minn dawn tal-aħħar ibbażati fl-Ukrajna.] Dawn il-politiki ġibdu ħafna figuri prominenti tal-UNR ta' qabel, inklużi dawk ta' qabel. Il-mexxej tal-UNR Hrushevsky, biex jirritornaw fl-Ukrajna Sovjetika, fejn ġew aċċettati u pparteċipaw fl-avvanz tax-xjenza u l-kultura Ukrajna. Dan il-perjodu tqassar meta Joseph Stalin sar il-mexxej tal-USSR wara l-mewt ta' Lenin. Stalin elimina n-NEP f'dik li saret magħrufa bħala l-Great Break. Li bdiet fl-aħħar tas-snin 20 u diġà b'ekonomija ppjanata ċentralment, l-Ukrajna Sovjetika pparteċipat fi pjan ta' industrijalizzazzjoni li kkwadrupla l-produzzjoni industrijali tagħha matul it-tletinijiet. Madankollu, bħala konsegwenza tal-politika l-ġdida ta 'Stalin, il-bdiewa Ukrajni sofrew il-konsegwenzi tal-programm ta' kollettivizzazzjoni tal-uċuħ agrikoli. Il-kollettivizzazzjoni kienet parti mill-ewwel pjan ta' ħames snin u kienet infurzata minn truppi regolari u l-pulizija sigrieta magħrufa bħala ċ-Cheka. Dawk li rreżistu ġew arrestati u deportati lejn gulags u kampijiet tax-xogħol. Peress li l-membri tal-irziezet kollettivi kultant ma tħallewx jirċievu qamħ sakemm jintlaħqu kwoti mhux realistiċi, miljuni ta' nies mietu bil-ġuħ f'ġuħ magħruf bħala Holodomor jew il-“Ġuħ il-Kbir”, li ġie rikonoxxut minn xi pajjiżi bħala att ta' ġenoċidju mwettaq minn Joseph Stalin u notevoli Sovjetiċi oħra. Wara l-Gwerra Ċivili Russa u l-kollettivizzazzjoni, il-Kbir Purge, filwaqt li qatlet l-għedewwa politiċi perċepiti ta’ Stalin, irriżulta f’telf profond ta' ġenerazzjoni ġdida ta' intellettwali Ukreni, magħrufa llum bħala r-Rinaxximent Esegwit. === It-Tieni Gwerra Dinjija === [[Stampa:Ukraine-growth.png|thumb|Evoluzzjoni territorjali tar-Ukrajna Sovjetika, 1922-1954]] Wara l-invażjoni tal-Polonja f'Settembru 1939, it-truppi Ġermaniżi u Sovjetiċi qasmu t-territorju tal-Polonja. Għalhekk, il-Galizia tal-Lvant u Volhynia bil-popolazzjoni Ukrajna tagħhom saru parti mill-Ukrajna. Għall-ewwel darba fl-istorja, in-nazzjon kien magħqud. Saru aktar gwadanni territorjali fl-1940, meta l-SSR tal-Ukrajna inkorporat id-distretti tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar ta' Bessarabia, Bukovina tat-Tramuntana, u r-reġjun ta' Hertsa mit-territorji li l-USSR ġiegħlet lir-Rumanija, għalkemm ċediet il-parti tal-punent tar-Repubblika Soċjalista Sovjetiku Awtonomu għall-SSR tal-Moldova maħluqa ġdida. Dawn il-konkwisti territorjali tal-USSR ġew rikonoxxuti internazzjonalment mit-trattati ta' paċi ta' Pariġi tal-1947. L-armati Ġermaniżi invadew l-Unjoni Sovjetika fit-22 ta' Ġunju, 1941, u bdew kważi erba' snin ta' gwerra totali. L-Assi inizjalment avvanza kontra l-isforzi ddisprati iżda bla suċċess tal-Armata l-Ħamra. Fil-Battalja ta' Kyiv, il-belt ġiet imfaħħra bħala "Belt Eroj", minħabba r-reżistenza ħarxa tagħha. Aktar minn 600,000 suldat Sovjetiku (jew kwart tal-Front tal-Punent Sovjetiku) inqatlu jew ittieħdu priġunieri hemmhekk, u ħafna sofrew trattament ħażin sever. Wara l-konkwista tagħha, il-biċċa l-kbira tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna ġiet organizzata fi ħdan ir-Reichskommissariat Ukrajna, bl-intenzjoni li tisfrutta r-riżorsi tagħha u eventwalment l-issetiljar Ġermaniż. Xi Ukreni tal-Punent, li kienu ssieħbu fl-Unjoni Sovjetika biss fl-1939, faħħru lill-Ġermaniżi bħala liberaturi, iżda dan ma damx ħafna peress li n-Nażisti għamlu ftit attentati biex jisfruttaw skuntentizza bil-politika Stalinista. Minflok, in-Nazi ppreservaw is-sistema tal-farms kollettivi, wettqu politiki ġenoċidali kontra l-Lhud, iddeportaw miljuni ta' nies biex jaħdmu fil-Ġermanja, u bdew programm ta' depopolazzjoni biex jippreparaw għall-kolonizzazzjoni Ġermaniża. Huma mblukkaw it-trasport tal-ikel fuq ix-Xmara Dnieper. Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-Ukreni ġġieldu fi jew flimkien mal-Armata l-Ħamra u r-reżistenza Sovjetika, tfaċċa moviment indipendenti tal-Armata Insurġenti tal-Ukrajna (UPA, 1942) fil-punent tal-Ukrajna. Inħoloq bħala l-forzi armati tal-Organizzazzjoni klandestina tan-Nazzjonalisti Ukreni (OUN). Iż-żewġ organizzazzjonijiet, l-OUN u l-UPA, appoġġaw l-għan ta' stat Ukren indipendenti fit-territorju b’maġġoranza etnika Ukrajna. Għalkemm dan ġab kunflitt mal-Ġermanja Nażista, xi drabi l-ġwienaħ Melnyk tal-OUN alleat ruħu mal-forzi Nażisti. Minn nofs l-1943 sat-tmiem tal-gwerra, l-UPA wettqet massakri ta' Pollakki etniċi fir-reġjuni ta' Volhynia u tal-Lvant tal-Galizia, u qatlet madwar 100,000 persuna ċivili Pollakka, u qanqlet tpattija. Dawn il-massakri organizzati kienu tentattiv mill-OUN biex jinħoloq stat Ukren omoġenju mingħajr minoranza Pollakka li tgħix fil-fruntieri tagħha, u biex jipprevjeni lill-istat Pollakk ta' wara l-gwerra milli jasserixxi s-sovranità fuq żoni li kienu parti mill-gwerra ta' qabel il-gwerra. Wara l-gwerra, l-UPA kompliet tiġġieled l-USSR sal-1950s. Fl-istess ħin, l-Armata tal-Ħelsien tal-Ukrajna, moviment nazzjonalista ieħor, ġġieled flimkien man-Nazi. [[Stampa:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|Kyiv ġarrbet ħsarat sinifikanti matul it-Tieni Gwerra Dinjija u kienet okkupata mill-Ġermaniżi mid-19 ta' Settembru, 1941 sas-6 ta' Novembru, 1943.]] B'kollox, in-numru ta' Ukreni etniċi li ġġieldu fil-gradi tal-armata Sovjetika huwa stmat bejn 4.5 miljun u 7 miljun; Nofs l-unitajiet ta' reżistenza tal-gwerillieri partiġġjani favur is-Sovjetika, li kienu jammontaw sa 500,000 suldat fl-1944, kienu wkoll Ukreni. B'mod ġenerali, iċ-ċifri għall-Armata Insurġenti Ukrajna mhumiex affidabbli, b’ċifri li jvarjaw bejn 15,000 u sa 100,000 ġellieda. Il-maġġoranza l-kbira tal-ġlied fit-Tieni Gwerra Dinjija seħħew fuq il-Front tal-Lvant. It-telf totali kkaġunat fuq il-popolazzjoni Ukrajna matul il-gwerra huwa stmat għal 6 miljun, inkluż madwar miljun u nofs Lhudi maqtula mill-Einsatzgruppen, xi drabi bl-għajnuna ta' kollaboraturi lokali. Mit-8.6 miljun telf ta' truppi Sovjetiċi stmati, 1.4 miljun kienu Ukreni etniċi. Jum il-Vitorja huwa ċċelebrat bħala waħda mill-ħdax-il festa nazzjonali tal-Ukrajna. === l-Ukrajna sovjetika ta' wara l-gwerra === Ir-repubblika ġarrbet ħsara kbira mill-gwerra u kienu meħtieġa sforzi sinifikanti biex tirkupra. Inqerdu aktar minn 700 belt u 28,000 raħal. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar bil-ġuħ fl-1946-1947, li kienet ikkawżata minn nixfa u qerda tal-infrastruttura fi żmien il-gwerra, li qatlet mill-inqas għexieren ta' eluf ta' nies. Fl-1945, l-SSR Ukrajna saret waħda mill-membri fundaturi tan-Nazzjonijiet Uniti (NU), parti minn ftehim speċjali fil-Konferenza ta' Yalta, u, flimkien mal-Belarus, kellha drittijiet tal-vot fin-NU minkejja li ma kinux indipendenti. Barra minn hekk, l-Ukrajna għal darb'oħra espandiet il-fruntieri tagħha billi annesset Zakarpattia, u l-popolazzjoni saret ħafna aktar omoġenizzata minħabba t-trasferimenti tal-popolazzjoni ta 'wara l-gwerra, li ħafna minnhom, bħal fil-każ tal-Ġermaniżi u t-Tatari tal-Krimea, ġew sfurzati. Fl-1 ta 'Jannar 1953, l-Ukreni kienu t-tieni biss wara r-Russi fost "deportati speċjali" adulti, li jammontaw għal 20% tat-total. Wara l-mewt ta' Stalin fl-1953, Nikita Khrushchev sar il-mexxej il-ġdid tal-USSR, li beda l-politika ta' de-Stalinization u Thaw ta' Khrushchev. Matul il-mandat tiegħu bħala kap tal-Unjoni Sovjetika, il-Krimea ġiet trasferita mill-SFSR Russu għall-SSR tal-Ukrajna, formalment bħala rigal ta' ħbiberija lill-Ukrajna u għal raġunijiet ekonomiċi. Dan irrappreżenta l-estensjoni finali tat-territorju Ukrajn u fforma l-bażi tal-fruntieri tal-Ukrajna rikonoxxuti internazzjonalment sal-lum. L-Ukrajna kienet waħda mill-aktar repubbliki importanti tal-Unjoni Sovjetika, li rriżultat f'ħafna pożizzjonijiet importanti fl-Unjoni Sovjetika miżmuma mill-Ukreni, inkluż notevolment Leonid Brezhnev, Segretarju Ġenerali tal-Partit Komunista tal-Unjoni Sovjetika mill-1964 sal-1982. Madankollu, hija kien hu u l-maħtur tiegħu fl-Ukrajna, Volodymyr Shcherbytsky, li ppresedu r-Russifikazzjoni estensiva tal-Ukrajna u li kienu strumentali fir-repressjoni ta' ġenerazzjoni ġdida ta' intellettwali Ukreni magħrufa bħala s-Sixtiers. L-Ukrajna Sovjetika malajr saret ċentru ewlieni tal-industrija tal-armi Sovjetika u r-riċerka ta 'teknoloġija għolja, għalkemm l-industrija tqila xorta kellha influwenza barra. Il-gvern Sovjetiku investa fi proġetti ta 'enerġija idroelettrika u nukleari biex jissodisfa d-domanda għall-enerġija li kien jinvolvi l-iżvilupp. Madankollu, fis-26 ta 'April, 1986, reattur fl-impjant tal-enerġija nukleari ta' Chernobyl sploda, li rriżulta fid-diżastru ta 'Chernobyl, l-agħar inċident ta' reattur nukleari fl-istorja. === Indipendenza === [[Stampa:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|Il-President Ukrain Leonid Kravchuk u l-President Russu Boris Yeltsin jiffirmaw il-Ftehim ta' Belavezha, li xolt l-Unjoni Sovjetika, fit-8 ta' Diċembru, 1991.]] Mikhail Gorbachev wettaq politika ta' liberalizzazzjoni limitata tal-ħajja pubblika, magħrufa bħala perestroika, u pprova jirriforma ekonomija staġnata. Dan tal-aħħar fallew, iżda d-demokratizzazzjoni tal-Unjoni Sovjetika qanqlet tendenzi nazzjonalisti u separatisti fost minoranzi etniċi, inklużi Ukreni. Bħala parti mill-hekk imsejħa parata tas-sovranitajiet, fis-16 ta' Lulju, 1990, is-Sovjet Suprem elett tal-SSR tal-Ukrajna adotta d-Dikjarazzjoni tas-Sovranità tal-Istat tal-Ukrajna. Wara kolp ta' stat fallut minn xi mexxejja komunisti f'Moska biex jiddepożitaw lil Gorbachev, ġiet ipproklamata l-indipendenza assoluta fl-24 ta' Awwissu, 1991. Ġiet approvata minn 92% tal-elettorat Ukren f’referendum fl-1 ta' Diċembru. Il-president il-ġdid tal-Ukrajna, Leonid Kravchuk, iffirma l-Ftehim ta' Belavezha u għamel lill-Ukrajna membru fundatur tal-Commonwealth ta' Stati Indipendenti (CIS) ħafna iktar laxk għalkemm l-Ukrajna qatt ma saret membru sħiħ ta' dan tal-aħħar peress li ma rratifikatx il-fondazzjoni tal-Ukrajna is-CIS. Dawn id-dokumenti ssiġġillaw id-destin tal-Unjoni Sovjetika, li ivvotat formalment it-triq tagħha biex teżisti fis-26 ta' Diċembru. Inizjalment kien maħsub li l-Ukrajna kellha kundizzjonijiet ekonomiċi favorevoli meta mqabbla mar-reġjuni l-oħra tal-Unjoni Sovjetika, għalkemm kienet waħda mill-ifqar repubbliki Sovjetiċi fiż-żmien tax-xoljiment. Madankollu, matul it-tranżizzjoni tiegħu għall-ekonomija tas-suq, il-pajjiż esperjenza tnaqqis ekonomiku aktar profond minn kważi r-repubbliki ta 'qabel Sovjetiċi l-oħra kollha. Matul ir-riċessjoni, bejn l-1991 u l-1999, l-Ukrajna tilfet 60% tal-PGD tagħha u sofriet minn iperinflazzjoni li laħqet il-quċċata ta' 10,000% fl-1993. Is-sitwazzjoni stabbilizzat biss ħafna wara li l-munita l-ġdida, il-hryvnia, waqgħet drastikament fl-aħħar tal-1998, parzjalment bħala konsegwenza tal-inadempjenza tad-dejn Russu aktar kmieni dik is-sena. Il-wirt tal-politiki ekonomiċi tad-disgħinijiet kien il-privatizzazzjoni massiva tal-proprjetà tal-istat li ħolqot klassi ta 'individwi estremament qawwija u għonja magħrufa bħala oligarki. Il-pajjiż imbagħad waqa 'f'serje ta' riċessjonijiet qawwija bħala riżultat tal-kriżi finanzjarja globali tal-2008, il-bidu tal-gwerra Russa-Ukrajna fl-2014, u finalment l-invażjoni fuq skala sħiħa mir-Russja li bdiet fl-24 ta' Frar 2022. L-ekonomija tal-Ukrajna b'mod ġenerali prestazzjoni baxxa minn meta kisbet l-indipendenza minħabba korruzzjoni mifruxa u ġestjoni ħażina, li, partikolarment fid-disgħinijiet, wasslu għal protesti u strajks organizzati. Il-gwerra mar-Russja żammet irkupru ekonomiku sinifikanti fis-snin 2010, filwaqt li l-isforzi biex tiġi miġġielda l-pandemija tal-COVID-19, li waslet fl-2020, saru ħafna aktar diffiċli minħabba rati baxxi ta’ tilqim u, aktar tard fil-pandemija, minħabba l-invażjoni li għaddejja. Minn perspettiva politika, waħda mill-karatteristiċi li jiddefinixxu l-politika Ukrajna hija li għal ħafna mill-ħin kienet maqsuma madwar żewġ kwistjonijiet: ir-relazzjoni bejn l-Ukrajna, il-Punent u r-Russja, u l-qasma klassika tax-xellug-lemin. L-ewwel żewġ presidenti, Kravchuk u Leonid Kuchma, kellhom it-tendenza li jibbilanċjaw viżjonijiet opposti tal-Ukrajna, għalkemm Yushchenko u Yanukovych kienu ġeneralment favur il-Punent u favur ir-Russja, rispettivament. Kien hemm żewġ protesti kbar kontra Yanukovych: ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-2004, meta għexieren ta' eluf ta' nies ħarġu jipprotestaw kontra l-frodi elettorali favur tiegħu (Yushchenko eventwalment ġie elett president), u oħra fix-xitwa tal-2013/2014, meta aktar nies Huma nġabru fl-Euromaidan biex jopponu r-rifjut ta' Yanukovych li jiffirma l-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Ukrajna. Fi tmiem il-protesti fil-21 ta' Frar 2014, huwa ħarab mill-Ukrajna u twaqqa' mill-parlament f'dik li tissejjaħ ir-Rivoluzzjoni tad-Dinjità, iżda r-Russja rrifjutat li tirrikonoxxi lill-gvern interim favur il-Punent, u sejħitlu ġunta u ddenunzjat l-avvenimenti. bħala kolp ta' stat sponsorjat mill-Istati Uniti. Għalkemm ir-Russja kienet iffirmat il-memorandum ta' Budapest fl-1994 li qal li l-Ukrajna trid tagħti l-armi nukleari bi skambju għal garanziji ta' sigurtà u integrità territorjali, irreaġixxiet b’mod vjolenti għal dawn l-avvenimenti u bdiet gwerra kontra l-ġar tal-punent tagħha. Fl-aħħar ta' Frar u l-bidu ta' Marzu 2014, annessa l-Krimea billi tuża l-Navy tagħha f'Sevastopol, kif ukoll l-hekk imsejħa irġiel ħodor żgħar; Wara li dan irnexxielu, nieda gwerra prokura fid-Donbas permezz tar-Repubblika Popolari ta' Donetsk u r-Repubblika Popolari ta' Luhansk. L-ewwel xhur tal-kunflitt mas-separatisti appoġġjati mir-Russi kienu bla xkiel, iżda l-forzi Russi bdew invażjoni miftuħa fid-Donbas fl-24 ta' Awwissu,, 2014. Flimkien imbuttaw lit-truppi Ukreni lura lejn il-linja ta' quddiem stabbilita fi Frar 2015, jiġifieri wara li l-Ukrajna truppi rtiraw minn Debaltseve. Il-kunflitt baqa' fi stat kemmxejn iffriżat sas-sigħat bikrin tal-24 ta' Frar, 2022, meta r-Russja pproċediet b'invażjoni kontinwa tal-Ukrajna. It-truppi Russi jikkontrollaw madwar 17% tat-territorju rikonoxxut internazzjonalment tal-Ukrajna, li jikkostitwixxi 94% tal-Oblast ta' Luhansk, 73% tal-Oblast ta' Kherson, 72% tal-Oblast ta' Zaporizhia, 54% tal-Oblast ta' Donetsk u l-Krimea kollha, għalkemm ir-Russja falliet bil-pjan inizjali tagħha, u It-truppi Ukreni rkupraw parti mit-territorju f'kontrooffensivi. Il-kunflitt militari mar-Russja wassal biex il-politika tal-gvern tinbidel lejn il-Punent. Ftit wara li Yanukovych ħarab mill-Ukrajna, il-pajjiż iffirma l-ftehim ta' assoċjazzjoni mal-UE f'Ġunju 2014 u ċ-ċittadini tiegħu ngħataw eżenzjoni mill-viża biex jivvjaġġaw lejn l-Unjoni Ewropea tliet snin wara. F'Jannar 2019, il-Knisja Ortodossa tal-Ukrajna ġiet rikonoxxuta bħala indipendenti minn Moska, bidlet id-deċiżjoni tal-1686 tal-Patrijarka ta' Kostantinopli u tat daqqa ta' ħarta ġdida lill-influwenza ta' Moska fl-Ukrajna. Fl-aħħarnett, f'nofs gwerra fuq skala sħiħa mar-Russja, l-Ukrajna kisbet status ta' kandidat tal-Unjoni Ewropea fit-23 ta' Ġunju, 2022. Kampanja wiesgħa kontra l-korruzzjoni bdiet kmieni fl-2023 bir-riżenji ta' diversi deputati ministri u kapijiet reġjonali waqt riorganizzazzjoni ta' il-gvern. L-Ukrajna qabdet diversi insedjamenti u bliet fir-reġjun ta' Kursk tar-Russja mit-6 ta' Awwissu, 2024 u stabbilixxiet Gvern Militari hemmhekk mill-15 ta' Awwissu 2024. == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Белокузьминовка.jpg|thumb|left|Muntanji tal-ġibs ħdejn Kramatorsk, Oblast ta' Donetsk, Ukrajna]] [[Stampa:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|thumb|Mappa topografika tal-Ukrajna, bi fruntieri, bliet u rħula.]] [[Stampa:Map of Ukraine political enwiki.png|thumb|left|Mappa tal-Oblasts tal-Ukrajna u ċ-ċentri amministrattivi tagħhom]] [[Stampa:Novy Svet, Crimea, Sudak Bay from Kush Kaya.jpg|thumb|Pajsaġġ f'Pajsaġġ f'Repubblika Awtonoma tal-Krimea, fl-Ukrajna, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Угорські скелі після дощу.jpg|thumb|left|Pajsaġġ f'Oblast ta' Ivano-Frankivsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Вид з гори Парашка.jpg|thumb|Pajsaġġ f'Oblast ta' Lviv, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna hija t-tieni l-akbar pajjiż fl-Ewropa, wara r-Russja, u l-akbar pajjiż fl-Ewropa. Hija tinsab bejn il-latitudnijiet 44° u 53° N u lonġitudnijiet 22° u 41° E, u tinsab prinċipalment fil-Pjanura tal-Ewropa tal-Lvant. L-Ukrajna tkopri erja ta '603,550 kilometru kwadru (233,030 sq mi), b'kosta ta' 2,782 kilometru (1,729 mi). Il-pajsaġġ tal-Ukrajna jikkonsisti prinċipalment minn steppi fertili (pjanuri bi ftit siġar) u plateaus, qasmu minn xmajjar bħad-Dnieper (Dnipro), is-Severski Donets, id-Dniester u l-Bug tan-Nofsinhar hekk kif joħorġu lejn il-Baħar l-Iswed u l-iżgħar. Il-baħar ta' Azov. Lejn il-Lbiċ, id-delta tad-Danubju tifforma l-fruntiera mar-Rumanija. Ir-reġjuni tal-Ukrajna għandhom karatteristiċi ġeografiċi diversi, li jvarjaw minn artijiet għolja għal artijiet baxxi. L-uniċi muntanji tal-pajjiż huma l-Muntanji Karpazji fil-punent, li minnhom l-ogħla hija Hoverla b'2,061 metru (6,762 pied), u l-Muntanji tal-Krimea, fin-Nofsinhar imbiegħed tul il-kosta. L-Ukrajna għandha wkoll diversi reġjuni muntanjużi, bħall-Plateau Volyn-Podillia (fil-punent) u l-Plateau Qrib Dnieper (fuq ix-xatt tal-lemin tad-Dnieper). Lejn il-lvant jinsabu l-għoljiet tal-Lbiċ tal-Plateau tar-Russja Ċentrali, minn fejn tgħaddi l-fruntiera mar-Russja. Ħdejn il-Baħar Azov hemm il-firxa tal-muntanji ta 'Donets u l-plateau ta' Azov qrib. Is-silġ imdewweb mill-muntanji jitma' x-xmajjar u l-kaskati tagħhom. Ir-riżorsi naturali importanti tal-Ukrajna jinkludu l-litju, il-gass naturali, il-kawlina, l-injam, u abbundanza ta' art li tinħarat. L-Ukrajna għandha ħafna problemi ambjentali. Xi reġjuni m'għandhomx provvisti adegwati ta' ilma tax-xorb. It-tniġġis ta 'l-arja u l-ilma jolqot il-pajjiż, kif ukoll id-deforestazzjoni u t-tniġġis mir-radjazzjoni fil-grigal mill-inċident fl-1986 fl-impjant nukleari ta' Chernobyl. Il-ħsara ambjentali kkawżata mill-invażjoni Russa tal-Ukrajna ġiet deskritta bħala ekoċidju, il-qerda tad-Diga Kakhovka, tniġġis qawwi, u miljuni ta 'tunnellati ta' debris ikkontaminati stmati li jiswew aktar minn USD50 biljun għat-tiswija. === Klima === [[Stampa:Yenakievo sq lenin.jpg|thumb|left|Xitwa f'Yenákiyeve, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen tal-Ukrajna]] [[Stampa:Зимовий вечір в крейдяних горах 01.jpg|thumb|left|Pajsaġġ ta' Ivanivske, Oblast ta' Donest, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Derkul River.jpg|thumb|Pajsaġġ ta' Xmara Derkul, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna fix-xitwa]] [[Stampa:Кельменецька бульбона.jpg|thumb|left|Pajsaġġ f'Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna tinsab fil-latitudnijiet tan-nofs u ġeneralment għandha klima kontinentali, ħlief għall-kosti tan-Nofsinhar tagħha, li għandhom klimi kesħin semi-aridi u subtropikali umdi. It-temperaturi medji annwali jvarjaw bejn 5.5 u 7 °C (41.9 u 44.6 °F) fit-tramuntana u 11 u 13 °C (51.8 u 55.4 °F) fin-nofsinhar. Il-preċipitazzjoni hija l-ogħla fil-punent u t-tramuntana u l-aktar baxxa fil-lvant u fix-Xlokk. L-Ukrajna tal-Punent, partikolarment fil-Muntanji Karpazji, tirċievi madwar 120 ċentimetru (47.2 in) ta' preċipitazzjoni kull sena, filwaqt li l-Krimea u ż-żoni kostali tal-Baħar l-Iswed jirċievu madwar 40 ċentimetru (15.7 in). Id-disponibbiltà tal-ilma fil-baċini tax-xmajjar ewlenin hija mistennija tonqos minħabba t-tibdil fil-klima, speċjalment fis-sajf. Dan joħloq riskji għas-settur agrikolu. L-impatti negattivi tat-tibdil fil-klima fuq l-agrikoltura jinħassu l-aktar fin-nofsinhar tal-pajjiż, li għandu klima ta' steppa. Fit-tramuntana, xi għelejjel jistgħu jibbenefikaw minn staġun itwal tat-tkabbir. Il-Bank Dinji ddikjara li l-Ukrajna hija vulnerabbli ħafna għat-tibdil fil-klima. === Bijodiversità === [[Stampa:WLE - 2020 - Ай-Петринська_яйла.jpg|thumb|Veduta mill-inklinazzjoni tal-punent tal-Muntanja Ai-Petri tal-Plateau Ai-Petri, fil-Krimea, indikata mill-gvern tal-Ukrajna bħala sit ta' wirt naturali.]] [[Stampa:Ніжний ранковий світло.jpg|thumb|left|Veduta ta' foresta fl-Oblast ta' Donetsk, Ukrajna]] [[Stampa:Ранок в урочищі.jpg|thumb|Veduta ta' foresta fl-Oblast ta' Lugansk, Ukrajna]] [[Stampa:Краса українського поля.jpg|thumb|left|Veduta ta' qasam fl-Oblast ta' Lviv, Ukrajna]] L-Ukrajna fiha sitt ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta tal-Ewropa Ċentrali, kumpless tal-foresti sub-Mediterranji tal-Krimea, steppa tal-foresti tal-Ewropa tal-Lvant, foresti mħallta Pannoniċi, foresti tal-koniferi tal-muntanji tal-Karpazji, u steppa Pontika. Hemm kemmxejn aktar foresta tal-koniferi milli jwaqqgħu l-weraq. Iż-żona l-aktar densa ta' foresti hija Polisia fil-majjistral, b'arżnu, ballut u betula. Hemm 45,000 speċi ta' annimali (l-aktar invertebrati), b'madwar 385 speċi fil-periklu elenkati fil-Ktieb tad-Data l-Aħmar tal-Ukrajna. Artijiet mistagħdra ta' importanza internazzjonali jkopru aktar minn 7,000 kilometru kwadru (2,700 sq mi), u d-Delta tad-Danubju hija importanti għall-konservazzjoni. L-Ukrajna fiha ħabitats li jsostnu 35% tal-bijodiversità tal-Ewropa, inklużi 70,000 speċi ta' pjanti u annimali, ħafna minnhom mhux tas-soltu jew endemiċi, inklużi bison, orsijiet kannella, linċi u ilpup. L-Ukrajna ddeżinjat 11-il Art Wetland ta' Importanza Internazzjonali (“siti Ramsar”). Bħalissa għandha total ta' 50 sit, li jkopru erja ta' aktar minn 800,000 ettaru. Il-11-il Sit Ramsar huma Dnister River Valley, Burshtyn Water Reservoir, Liadova-Murafa Un, Nadsiannia Raised Bog, Black Bog, Prut River Headwaters (Habitat ta' 35 speċi mhedda), Ozirnyi-Brebeneskul, Pohorilets River Headwaters, Narcissi Central Population of the poets-daffriend Romania Cave (L-akbar grotta fil-Karpazji Ukreni), Byle Lake u Koza Berezyna Mire. === Żoni urbani === L-Ukrajna għandha 457 belt, li minnhom 176 huma indikati bħala bliet tal-klassi oblast, 279 bħala bliet minuri tal-klassi raion, u tnejn bħala bliet ta' status legali speċjali. Hemm ukoll 886 insedjament tat-tip urban u 28,552 villaġġ. == Kostituzzjoni == === Kostituzzjoni === [[Stampa:Chart Constitution of Ukraine EN.svg|thumb|Dijagramma tas-sistema politika ta' Ukrajna]] Il-Kostituzzjoni tal-Ukrajna ġiet adottata u ratifikata fil-ħames sessjoni tal-Verkhovna Rada, il-parlament tal-Ukrajna, fit-28 ta' Ġunju, 1996. Il-kostituzzjoni ġiet approvata b'315-il vot favur minn 450 vot possibbli (mill-inqas 300 vot favur ) . Il-liġijiet l-oħra kollha u l-atti legali normattivi l-oħra tal-Ukrajna għandhom jikkonformaw mal-kostituzzjoni. Id-dritt li tiġi emendata l-kostituzzjoni permezz ta' proċedura leġiżlattiva speċjali huwa esklussivament tal-parlament. L-uniku korp li jista’ jinterpreta l-kostituzzjoni u jiddetermina jekk il-leġiżlazzjoni tikkonformax magħha hija l-Qorti Kostituzzjonali tal-Ukrajna. Mill-1996, il-festa ta' Jum il-Kostituzzjoni ġiet iċċelebrata fit-28 ta' Ġunju. Fis-7 ta' Frar, 2019, il-Verkhovna Rada ivvotat biex temenda l-kostituzzjoni biex tistabbilixxi l-għanijiet strateġiċi tal-Ukrajna bħas-sħubija fl-Unjoni Ewropea u n-NATO. === Gvern === [[Stampa:Владимир Зеленский (51939489510).jpg|thumb|left|President Volodymyr Zelensky]] [[Stampa:Book of Condolence (52366372626)_(cropped).jpg|thumb|Prim Ministru Denys Shmyhal]] Il-president jiġi elett b'vot popolari għal terminu ta' ħames snin u huwa l-kap formali tal-istat. Il-fergħa leġiżlattiva tal-Ukrajna tinkludi l-parlament unikamerali b'450 siġġu, il-Verkhovna Rada. Il-Parlament huwa primarjament responsabbli biex jifforma l-fergħa eżekuttiva u l-Kabinett tal-Ministri, immexxi mill-prim ministru. Il-president iżomm l-awtorità li jinnomina ministri tal-affarijiet barranin u tad-difiża għall-approvazzjoni parlamentari, kif ukoll is-setgħa li jaħtar l-avukat ġenerali u l-kap tas-Servizz tas-Sigurtà. Il-liġijiet, l-atti tal-parlament u l-kabinett, id-digrieti presidenzjali u l-atti tal-parlament tal-Krimea jistgħu jitħassru mill-Qorti Kostituzzjonali jekk jinstabu li jiksru l-kostituzzjoni. Atti regolatorji oħra huma suġġetti għal reviżjoni ġudizzjarja. Il-Qorti Suprema hija l-korp ewlieni tas-sistema tal-qorti ta' ġurisdizzjoni ġenerali. L-awtonomija lokali hija uffiċjalment garantita. Il-kunsilli lokali u s-sindki tal-bliet huma eletti min-nies u jeżerċitaw kontroll fuq il-baġits lokali. Il-kapijiet tal-amministrazzjonijiet reġjonali u distrettwali jinħatru mill-president skont il-proposti tal-prim ministru. === Qrati u infurzar tal-liġi === [[Stampa:Klov_Palace. Listed ID 80-382-0462. - 8 Pylypa Orlyka Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 396.jpg|thumb|Il-Palazz Klovsky, is-sede tal-Qorti Suprema tal-Ukrajna]] Il-liġi marzjali ġiet iddikjarata meta r-Russja invadiet il-pajjiż fi Frar 2022, u għadha fis-seħħ. Il-qrati igawdu minn libertà legali, finanzjarja u kostituzzjonali ggarantita mil-liġi Ukrajna mill-2002. L-imħallfin huma fil-biċċa l-kbira protetti tajjeb mit-tkeċċija (ħlief għal kondotta ħażina serja). L-imħallfin tal-qorti jinħatru b'digriet presidenzjali għal terminu inizjali ta' ħames snin, u wara l-pożizzjonijiet tagħhom jiġu kkonfermati għal għomru mill-Kunsill Suprem tal-Ukrajna. Għalkemm għad hemm problemi, is-sistema hija meqjusa li tjiebet ħafna mill-indipendenza tal-Ukrajna fl-1991. Il-Qorti Suprema hija meqjusa bħala korp indipendenti u imparzjali, u f'diversi okkażjonijiet iddeċidiet kontra l-gvern tal-Ukrajna. Il-Proġett tal-Ġustizzja Dinjija jikklassifika lill-Ukrajna fis-66 post minn 99 pajjiż mistħarrġa fl-Indiċi annwali tal-Istat tad-Dritt. Il-prosekuturi fl-Ukrajna għandhom setgħat akbar milli fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej. L-aġenziji tal-infurzar tal-liġi huma kkontrollati mill-Ministeru tal-Intern. Huma magħmulin prinċipalment mill-forza tal-pulizija nazzjonali u diversi unitajiet u aġenziji speċjalizzati, bħas-servizzi tal-Gwardja tal-Fruntiera tal-Istat u tal-Gwardja tal-Kosta. Aġenziji tal-infurzar tal-liġi, partikolarment il-pulizija, ġew ikkritikati għall-immaniġġjar ħarxa tagħhom tar-Rivoluzzjoni Oranġjo tal-2004. Ħafna eluf ta 'uffiċjali tal-pulizija kienu stazzjonati madwar il-kapital, primarjament biex jiskoraġġixxu dimostranti milli jisfida l-awtorità tal-istat, iżda wkoll biex jipprovdu malajr forza ta' reazzjoni f'każ ta' bżonn; ħafna mill-uffiċjali kienu armati. === Relazzjonijiet barranin === [[Stampa:Batumi International Conference, on 19 July 2021 03 (cropped).jpg|thumb|Il-President tal-Ġeorġja Salomé Zurabishvili, il-President tal-Moldova Maia Sandu, il-President tal-Ukrajna Volodymyr Zelenskyy, u l-President tal-Kunsill Ewropew Charles Michel waqt il-Konferenza Internazzjonali tal-2021 f'Batumi. Fl-2014, l-UE ffirmat ftehimiet ta' assoċjazzjoni mat-tliet pajjiżi.]] [[Stampa:EU DCFTA EFTA.svg|thumb|F'Jannar 2016, l-Ukrajna ngħaqdet maż-Żona ta' Kummerċ Ħieles Profonda u Komprensiva mal-UE (bl-aħdar), maħluqa mill-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Ukrajna u l-Unjoni Ewropea, li witta t-triq tagħha lejn l-integrazzjoni Ewropea.]] [[Stampa:Botschaft der Ukraine in Wien.jpg|thumb|Ambaxxata tal-Ukrajna fi [[Vjenna]], l-[[Awstrija]]]] L-Ukrajna kienet membru mhux permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1999 sal-2001. Storikament, l-Ukrajna Sovjetika ngħaqdet man-Nazzjonijiet Uniti fl-1945 bħala wieħed mill-membri oriġinali wara kompromess tal-Punent mal-Unjoni Sovjetika. L-Ukrajna għamlet ukoll kontribuzzjonijiet għall-operazzjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1992. L-Ukrajna tqis l-integrazzjoni Ewro-Atlantika bħala l-għan ewlieni tagħha tal-politika barranija, iżda fil-prattika dejjem ibbilanċjat ir-relazzjoni tagħha mal-Unjoni Ewropea u l-Istati Uniti b’rabtiet b’saħħithom mar-Russja. Il-Ftehim ta' Sħubija u Kooperazzjoni (PCA) tal-Unjoni Ewropea mal-Ukrajna daħal fis-seħħ fl-1998. L-Unjoni Ewropea (UE) ħeġġet lill-Ukrajna biex timplimenta bis-sħiħ il-PCA qabel ma jibdew id-diskussjonijiet dwar ftehim ta' assoċjazzjoni, maħruġ fis-Summit tal-UE f'Diċembru 1999 f'Ħelsinki , li rrikonoxxa l-aspirazzjonijiet fit-tul tal-Ukrajna iżda ma ddiskutax is-sħubija. Fl-1992, l-Ukrajna ngħaqdet mal-Konferenza ta' dak iż-żmien dwar is-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (issa l-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (OSCE)), u saret ukoll membru tal-Kunsill ta' Kooperazzjoni tal-Atlantiku tat-Tramuntana. Ir-relazzjonijiet bejn l-Ukrajna u n-NATO huma mill-qrib u l-pajjiż iddikjara l-interess tiegħu fis-sħubija futura. L-Ukrajna hija l-aktar membru attiv tas-Sħubija għall-Paċi (PPP). Il-partiti politiċi ewlenin kollha fl-Ukrajna jappoġġjaw l-integrazzjoni sħiħa u definittiva fl-Unjoni Ewropea. Il-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Ukrajna u l-Unjoni Ewropea ġie ffirmat fl-2014. L-Ukrajna żammet rabtiet mill-qrib mal-ġirien kollha tagħha, iżda r-relazzjonijiet bejn ir-Russja u l-Ukrajna ddeterjoraw malajr fl-2014 minħabba l-okkupazzjoni illegali tar-Russja u l-annessjoni tal-Krimea, id-dipendenza tal-enerġija u t-tilwim dwar il-ħlas. Iż-Żona ta' Kummerċ Ħieles Profonda u Komprensiva (DCFTA), li daħlet fis-seħħ f'Jannar 2016 wara r-ratifika tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Ukrajna u l-Unjoni Ewropea, tintegra formalment lill-Ukrajna fis-Suq Uniku Ewropew u fiż-Żona Ekonomika Ewropea. L-Ukrajna tirċievi aktar appoġġ u assistenza għall-aspirazzjonijiet tagħha ta' sħubija fl-UE mill-Fond Internazzjonali Visegrád tal-Grupp Visegrád, li huwa magħmul mill-membri tal-UE Ċentrali tal-Ewropa: ir-Repubblika Ċeka, il-Polonja, l-Ungerija u s-Slovakkja. Fl-2020, f'Lublin, il-Litwanja, il-Polonja u l-Ukrajna ħolqu l-inizjattiva Trijanglu ta' Lublin, li għandha l-għan li toħloq kooperazzjoni akbar bejn it-tliet pajjiżi storiċi tal-Commonwealth Pollakk-Litwan u tippromwovi l-integrazzjoni u l-adeżjoni tal-Ukrajna mal-UE u n-NATO. Fl-2021, it-Trio ta' Sħubija ġie ffurmat bl-iffirmar ta' memorandum konġunt bejn il-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal-Ġeorġja, il-Moldova u l-Ukrajna. It-Trio ta' Assoċjazzjoni huwa format tripartitiku biex isaħħaħ il-kooperazzjoni, il-koordinazzjoni u d-djalogu bejn it-tliet pajjiżi (li ffirmaw il-Ftehim ta' Assoċjazzjoni mal-UE) mal-Unjoni Ewropea dwar kwistjonijiet ta' interess komuni relatati mal-integrazzjoni Ewropea, kooperazzjoni msaħħa fil-qafas tal- Is-Sħubija tal-Lvant u l-impenn għall-prospett tas-sħubija fl-Unjoni Ewropea. Fl-2021, l-Ukrajna kienet qed tipprepara biex tapplika formalment għas-sħubija fl-UE fl-2024, bil-għan li tissieħeb fl-Unjoni Ewropea fis-snin 30, madankollu, bl-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022, il-President Ukrain Volodymyr Zelenskyy talab li l-pajjiż jiġi ammess fl-2021. UE immedjatament. L-istatus ta' kandidat ingħata f'Ġunju 2022. F'dawn l-aħħar snin, l-Ukrajna saħħet b'mod drammatiku r-rabtiet tagħha mal-Istati Uniti u mal-membri l-oħra tan-NATO. === Militari === [[Stampa:UA flag in liberated Balakliia 01.png|thumb|left|Bandiera tal-Ukrajna ttajjar f'Balakliia meħlusa fit-8 ta' Settembru, 2022]] [[Stampa:UA 25th brigade BMP-1TS 02.jpg|thumb|Truppi Ukreni miexja matul il-Kontroffensiva tal-Lvant tal-Ukrajna tal-2022]] [[Stampa:UA TDF in liberated Shevchenkove.jpg|thumb|left|Suldati tal-Forzi tad-Difiża Territorjali tal-Ukrajna ħdejn il-marka tad-dħul miżbugħa mill-ġdid (mill-kuluri tal-bandiera Russa għal dawk Ukrajni) f'Shevchenkove, rilaxxata wara l-kontrooffensiva ta' Kharkiv]] Wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, l-Ukrajna wiret forza militari ta' 780,000 raġel fit-territorju tagħha, mgħammra bit-tielet l-akbar armament ta' armi nukleari fid-dinja. Fl-1992, l-Ukrajna ffirmat il-Protokoll ta' Lisbona li fih il-pajjiż qabel li jgħaddi l-armi nukleari kollha lir-Russja għar-rimi u jingħaqad mat-Trattat ta' Non-Proliferazzjoni Nukleari bħala stat ta' armi mhux nukleari. Fl-1996, il-pajjiż kien iddikjara lilu nnifsu ħieles mill-armi nukleari. L-Ukrajna ħadet miżuri konsistenti biex tnaqqas l-armi konvenzjonali. Huwa ffirma t-Trattat dwar il-Forzi Armati Konvenzjonali fl-Ewropa, li pprovda għat-tnaqqis ta' tankijiet, artillerija u vetturi armati (il-forzi tal-armata tnaqqsu għal 300,000). Il-pajjiż ippjana li jikkonverti l-armata attwali bbażata fuq il-kunskritt f'armata voluntiera professjonali. L-armata attwali tal-Ukrajna tikkonsisti minn 196,600 persunal attiv u madwar 900,000 riservist. [[Stampa:Ukrainian HIMARS in Zaporizhya oblast, early June 2022 (3).jpg|thumb|Lanċjar rokit Amerikan M142 HIMARS fis-servizz fl-Ukrajna, eżempju ta' tagħmir militari barrani riċevut matul il-Gwerra Russo-Ukrajna]] L-Ukrajna kellha rwol dejjem aktar importanti fl-operazzjonijiet taż-żamma tal-paċi. Fl-2014, il-frejgata Ukrajna Hetman Sagaidachniy ingħaqdet mal-Operazzjoni Atalanta tal-Unjoni Ewropea kontra l-piraterija u kienet tagħmel parti mill-Forza Navali tal-UE 'l barra mill-kosta tas-Somalja għal xahrejn. Truppi Ukrajni ġew skjerati fil-Kosovo bħala parti mill-Battaljun Ukrajno-Pollakk. Bejn l-2003 u l-2005, unità Ukrajna ġiet skjerata bħala parti mill-forza multinazzjonali fl-Iraq taħt il-kmand Pollakk. Unitajiet militari ta' stati oħra pparteċipaw regolarment f'eżerċizzji militari multinazzjonali mal-forzi Ukreni fl-Ukrajna, inklużi l-forzi militari tal-Istati Uniti. Wara l-indipendenza, l-Ukrajna ddikjarat lilha nnifisha stat newtrali. Il-pajjiż kellu sħubija militari limitata mal-Federazzjoni Russa u pajjiżi oħra tas-CIS u kellu sħubija man-NATO mill-1994. Fis-snin 2000, il-gvern inbidel lejn in-NATO, u l-Pjan ta' Azzjoni NATO-Ukrajna ffirmat fl-2002 stabbilixxa kooperazzjoni aktar profonda man-NATO. alleanza. Aktar tard ġie miftiehem li l-mistoqsija li tissieħeb fin-NATO għandha tiġi mwieġba b'referendum nazzjonali f'xi punt fil-futur. Il-President depost Viktor Yanukovych qies li l-livell ta' kooperazzjoni ta' dak iż-żmien bejn l-Ukrajna u n-NATO kien biżżejjed, u kien kontra li l-Ukrajna tissieħeb fin-NATO. Matul is-summit ta' Bukarest tal-2008, in-NATO ddikjarat li l-Ukrajna eventwalment se ssir membru tan-NATO meta tissodisfa l-kriterji tas-sħubija. Bħala parti mill-modernizzazzjoni wara l-bidu tal-gwerra Russa-Ukrajna fl-2014, uffiċjali subalterni tħallew jieħdu aktar inizjattiva u ġiet stabbilita forza ta' difiża territorjali voluntiera. Ħafna pajjiżi fornew diversi armi difensivi, inklużi drones, iżda mhux ajruplani tal-ġlied. Matul l-ewwel ġimgħat tal-invażjoni Russa tal-2022, il-militar kellu diffikultà biex jiddefendi ruħu minn skuar ta' livell għoli, missili, u skuar; iżda l-infanterija ħafifa użat armi immuntati fuq l-ispalla b'mod effettiv biex teqred tankijiet, vetturi korazzati, u ajruplani li jtiru baxx. F’Awwissu tal-2023, uffiċjali Amerikani kkalkulaw li sa 70,000 suldat Ukrain inqatlu u bejn 100,000 u 120,000 midruba waqt l-invażjoni Russa tal-Ukrajna. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[Stampa:Zaporizhia Regional Administration.JPG|thumb|left|Il-bini ta' l-amministrazzjoni reġjonali ta' Zaporiya u l-kunsill reġjonali, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Map of Ukraine Oblasts simple 4 colors.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] [[Stampa:Pokrovske District State Administration.jpg|thumb|left|Amministrazzjoni Statali tad-Distrett ta' Pokrovske, Oblast ta' Dniprovesk, fl-Ukrajna]] Is-sistema ta' suddiviżjonijiet tal-Ukrajna tirrifletti l-istatus tal-pajjiż bħala stat unitarju (kif stabbilit fil-kostituzzjoni tal-pajjiż) b'reġimi legali u amministrattivi unifikati għal kull unità. Inklużi Sevastopol u r-Repubblika Awtonoma tal-Krimea li kienu annessi mill-Federazzjoni Russa fl-2014, l-Ukrajna tikkonsisti minn 27 reġjun: erbgħa u għoxrin oblast (provinċja), repubblika awtonoma waħda (Repubblika Awtonoma tal-Krimea) u żewġ bliet ta’ status speċjali: Kyiv, il- kapital, u Sevastopol . L-24 oblast u l-Krimea huma suddiviżi f'136 rajon (distrett) u muniċipalitajiet urbani ta' importanza reġjonali jew unitajiet amministrattivi tat-tieni livell. Il-lokalitajiet popolati fl-Ukrajna huma maqsuma f'żewġ kategoriji: urbani u rurali. Il-lokalitajiet urbani popolati huma aktar maqsuma fi bliet u insedjamenti tat-tip urban (invenzjoni amministrattiva Sovjetika), filwaqt li lokalitajiet rurali popolati huma magħmula minn rħula u insedjamenti (terminu użat ħafna). L-ibliet kollha għandhom ċertu grad ta' awtogvernar ibbażat fuq l-importanza tagħhom, bħall-importanza nazzjonali (bħal fil-każ ta' Kiev u Sevastopol), importanza reġjonali (f'kull oblast jew repubblika awtonoma), jew importanza distrettwali (l-oħrajn kollha). ). L-importanza ta’ belt tiddependi fuq diversi fatturi, bħall-popolazzjoni tagħha, l-importanza soċjoekonomika u storika tagħha, u l-infrastruttura tagħha. == Ekonomija == [[Stampa:Sobrevolando Kiev (8155788725).jpg|thumb|left|Veduta mill-ajru ta' Boryspil – l-ajruport internazzjonali ewlieni tal-pajjiż u ċentru industrijali importanti]] [[Stampa:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|thumb|[[Kjiv|Kyiv]], iċ-ċentru finanzjarju tal-Ukrajna]] [[Stampa:Stakhanov Coal Mine. Administrative Building.JPG|thumb|left|Minjiera tal-Faħam ta' Stakhanov, Svátove, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Stakhanov Coal Mine (east side).JPG|thumb|Minjiera tal-Faħam ta' Stakhanov, Svátove, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] Fl-2021, l-agrikoltura kienet l-akbar settur tal-ekonomija. L-Ukrajna hija waħda mill-akbar esportaturi tal-qamħ fid-dinja. Minkejja t-titjib, bħal fil-Moldova, il-korruzzjoni fl-Ukrajna għadha ostaklu biex tissieħeb fl-UE; il-pajjiż ikklassifika 104 minn 180 fuq l-Indiċi tal-Perċezzjonijiet tal-Korruzzjoni għall-2023. Fl-2021, il-PGD per capita tal-Ukrajna fil-parità tas-saħħa tal-akkwist kien ftit aktar minn $14,000. Minkejja li pprovda appoġġ finanzjarju ta' emerġenza, l-IMF stenna li l-ekonomija tikkuntratta drastikament b’35% fl-2022 minħabba l-invażjoni tar-Russja. Stima waħda għall-2022 kienet li l-ispejjeż tar-rikostruzzjoni ta' wara l-gwerra jistgħu jilħqu nofs triljun dollaru. Fl-2021, is-salarju medju fl-Ukrajna laħaq l-ogħla livell, kważi ₴14,300 (US$525) fix-xahar. Madwar 1% tal-Ukreni għexu taħt il-linja nazzjonali tal-faqar fl-2019. Il-qgħad fl-Ukrajna kien 4.5% fl-2019. Fl-2019, 5 sa 15% tal-popolazzjoni Ukrajna kienet ikklassifikata bħala klassi tan-nofs. Fl-2020, id-dejn pubbliku tal-Ukrajna kien madwar 50 % tal-PGD nominali tagħha. Fl-2021, il-prodotti minerali u l-industrija ħafifa kienu setturi importanti. L-Ukrajna tipproduċi kważi kull tip ta 'vetturi tat-trasport u vetturi spazjali. L-Unjoni Ewropea hija s-sieħeb kummerċjali ewlieni tal-pajjiż u r-rimessi mill-Ukreni li jaħdmu barra huma importanti. === Agrikoltura === [[Stampa:Типовий город вздовж р.Бахмутки у м.Сіверську.jpg|thumb|left|Ġonna tipika fuq ix-xtut tax-Xmara Bakhmutka f'Siversk, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Панорама пшеничного поля біля м.Сіверська.jpg|thumb|Panorama ta' għalqa tal-qamħ qrib Siversk, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|thumb|left|Ħsad tal-qamħ fir-raħal ta' Spasov, Rivne Oblast, Ukrajna.]] L-Ukrajna hija fost il-produtturi u l-esportaturi agrikoli ewlenin fid-dinja u ħafna drabi hija deskritta bħala l-"breadbasket tal-Ewropa." Matul l-istaġun tal-kummerċjalizzazzjoni internazzjonali tal-qamħ 2020/21 (Lulju-Ġunju), ġie kklassifikat bħala s-sitt l-akbar esportatur tal-qamħ, li jammonta għal disgħa fil-mija tal-kummerċ globali tal-qamħ. Il-pajjiż huwa wkoll esportatur ewlieni globali tal-qamħ, ix-xgħir u ż-żerriegħa tal-kolza. Fl-2020/21, kien jammonta għal 12 fil-mija tal-kummerċ globali fil-qamħirrum u x-xgħir u 14 fil-mija tal-esportazzjonijiet globali taż-żerriegħa tal-kolza. Is-sehem kummerċjali tiegħu huwa saħansitra ogħla fis-settur taż-żejt tal-ġirasol, bil-pajjiż jammonta għal madwar 50 fil-mija tal-esportazzjonijiet globali fl-2020/2021. Skont l-Organizzazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura tan-Nazzjonijiet Uniti (FAO), minbarra li tikkawża telf ta' ħajjiet u żżid il-ħtiġijiet umanitarji, it-tfixkil probabbli kkawżat mill-gwerra Russo-Ukranjana fuq is-setturi tal-qamħ u ż-żerriegħa taż-żejt tal-Ukrajna Jistgħu jipperikolaw is-sigurtà tal-ikel ta' ħafna pajjiżi, speċjalment dawk li jiddependu ħafna fuq l-Ukrajna għall-importazzjonijiet tagħhom tal-ikel u l-fertilizzanti. Bosta minn dawn il-pajjiżi jappartjenu għall-grupp ta' pajjiżi l-inqas żviluppati (LDCs), filwaqt li ħafna oħrajn jappartjenu għall-grupp ta' pajjiżi bi dħul baxx b'defiċit alimentari (LIFDCs). Pereżempju, l-Eritrea akkwistat 47 fil-mija tal-importazzjonijiet tagħha tal-qamħ fl-2021 mill-Ukrajna. B'mod ġenerali, aktar minn 30 nazzjon jiddependu fuq l-Ukrajna u l-Federazzjoni Russa għal aktar minn 30 fil-mija tal-ħtiġijiet ta' importazzjoni tal-qamħ tagħhom, ħafna minnhom fl-Afrika ta' Fuq u l-Asja tal-Punent u Ċentrali. === Turiżmu === [[Stampa:Зимова фортеця.jpg|thumb|left|Kastell ta' Kamianets-Podilskyi, waħda mis-seba' meravilji tal-Ukrajna]] [[Stampa:Чорноморськ. Вид на море з приморських сходів.jpg|thumb|Bajja ta' Chornomorsk, Oblast ta' Odesa tal-Ukrajna]] Qabel il-Gwerra Russo-Ukrajna, in-numru ta' turisti li żaru l-Ukrajna kien it-tmien post fl-Ewropa, kif ikklassifikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tat-Turiżmu. L-Ukrajna għandha bosta attrazzjonijiet turistiċi: meded ta' muntanji tajbin għall-iskijar, il-mixi u s-sajd; il-kosta tal-Baħar l-Iswed bħala destinazzjoni popolari tas-sajf; riżervi naturali ta' ekosistemi differenti; u knejjes, fdalijiet tal-kastell u monumenti u parks arkitettoniċi oħra. [[Kjiv|Kyiv]], [[Lviv]], Odesa u Kamianets-Podilskyi kienu ċ-ċentri turistiċi ewlenin tal-Ukrajna, kull wieħed joffri ħafna monumenti storiċi u infrastruttura estensiva tal-lukandi. Is-Seba' Wonders tal-Ukrajna u s-Seba' Wonders Naturali tal-Ukrajna huma selezzjonijiet tal-aktar monumenti importanti tal-Ukrajna, magħżula minn esperti Ukreni u vot pubbliku bbażat fuq l-Internet. It-turiżmu kien il-pedament tal-ekonomija tal-Krimea qabel tnaqqis sinifikanti fl-għadd ta' viżitaturi wara l-okkupazzjoni u l-annessjoni illegali Russa fl-2014. === Trasport === [[Stampa:Скоростной поезд "Хендай".jpg|thumb|left|Unità multipla HRCS2. It-trasport bil-ferrovija huwa użat ħafna fl-Ukrajna.]] [[Stampa:Terminal F KBP.JPG|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Kyiv f'Boryspil, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Boryspil International Airport. Terminal D. 8.jpg|thumb|left|Ajruport Internazzjonali ta' Kyiv f'Boryspil, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Залізничний вокзал м. Лиман після реставрації.jpg|thumb|Stazzjon tal-ferrovija Lyman, Oblast ta' Donetski, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Бердянский морской торговый порт.JPG|thumb|Port ta' Berdyansk (okkupat illegalment mir-Russja)]] Ħafna toroq u pontijiet ġew meqruda, u l-ivvjaġġar internazzjonali bil-baħar ġie mblukkat mill-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022. Qabel dan, kien prinċipalment permezz tal-port ta' Odesa, minn fejn il-laneċ għal Istanbul, Varna u Haifa baħħru regolarment. L-akbar kumpanija tal-laneċ li topera dawn ir-rotot kienet Ukrferry. Hemm aktar minn 1,600 km (1,000 mi) ta 'passaġġi tal-ilma navigabbli fuq 7 xmajjar, prinċipalment fuq id-Danubju, Dnieper u Pripyat. Ix-xmajjar kollha fl-Ukrajna jiffriżaw fix-xitwa, u jillimitaw in-navigazzjoni. In-netwerk ferrovjarju tal-Ukrajna jgħaqqad żoni urbani ewlenin, faċilitajiet tal-port u ċentri industrijali mal-pajjiżi ġirien. L-akbar konċentrazzjoni ta' ferroviji tinsab fir-reġjun ta' Donbass. L-Ukrajna għadha waħda mill-akbar utenti tal-ferroviji fid-dinja. Ukraine International Airlines hija t-trasportatur tal-bandiera u l-akbar linja tal-ajru, li għandha kwartjieri ġenerali fi Kyiv biċ-ċentru ewlieni tagħha fl-Ajruport Internazzjonali ta' Kyiv Boryspil. Topera titjiriet domestiċi u internazzjonali tal-passiġġieri u servizzi tal-merkanzija lejn l-Ewropa, il-Lvant Nofsani, l-Istati Uniti, il-Kanada u l-Asja. ==== Ritratt tal-port ewlieni tal-Oblast ta' Odesa fl-Ukrajna ==== <gallery> Stampa:Port of Yuzhny1.jpg|Port ta' Pivdenne, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Burlacha Balka1.jpg|Port ta' Chornomorsk, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Port of Yuzhny3.jpg|Port ta' Pivdennyi, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Port of Yuzhny1.jpg|Port ta' Pivdennyi, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Панорама терминалов ТИС июль 2010.jpg|Port ta' Pivdennyi, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna </gallery> === Enerġija === [[Stampa:Electricity production by source, Ukraine, OWID.svg|thumb|Produzzjoni tal-elettriku minn sorsi fl-Ukrajna]] [[Stampa:Kernkraftwerk Saporischschja.JPG|thumb|Impjant nukleari ta' Zaporizhia, Enerhodar, Oblast ta' Zaporizhia, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Shchastia LTES.jpg|thumb|left|Impjant ta' enerġija termali ta' Lugansk (meqruda illegalment mir-[[Russja|Russi]])]] L-enerġija fl-Ukrajna tiġi prinċipalment mill-gass u l-faħam, segwita mill-enerġija nukleari u mbagħad miż-żejt. L-industrija tal-faħam ġiet affettwata mill-kunflitt. Il-biċċa l-kbira tal-gass u ż-żejt huma importati, iżda mill-2015 il-politika tal-enerġija tat prijorità lid-diversifikazzjoni tal-provvista tal-enerġija. Madwar nofs il-ġenerazzjoni tal-elettriku hija nukleari u kwart huwa faħam. L-akbar impjant tal-enerġija nukleari tal-Ewropa, l-Impjant tal-Enerġija Nukleari ta’ Zaporizhia, jinsab fl-Ukrajna. Is-sussidji għall-fjuwils fossili kienu ta' $ 2.2 biljun fl-2019. Sas-snin 2010, il-fjuwil nukleari kollu tal-Ukrajna kien ġej mir-Russja, iżda issa l-biċċa l-kbira tiegħu le. Parti mill-infrastruttura tal-enerġija ġiet meqruda waqt l-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022. Il-kuntratt għat-tranżitu tal-gass Russu jiskadi fl-aħħar tal-2024. Fil-bidu tal-2022, l-Ukrajna u l-Moldova diżakkoppjaw il-grilji tal-enerġija tagħhom mis-Sistema Integrata tal-Enerġija tar-Russja u l-Belarus; u n-Netwerk Ewropew ta' Operaturi tas-Sistema ta' Trażmissjoni tal-Elettriku sinkronizzahom mal-Ewropa kontinentali. === Teknoloġiji tal-informazzjoni === Uffiċjali ewlenin jistgħu jużaw Starlink bħala backup. L-industrija tal-IT ikkontribwiet kważi 5 fil-mija tal-PGD tal-Ukrajna fl-2021 u fl-2022 kompliet kemm ġewwa kif ukoll barra l-pajjiż == Demografija == Qabel l-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022, il-pajjiż kellu popolazzjoni stmata ta' aktar minn 41 miljun ruħ u kien it-tmien pajjiż l-aktar popolat fl-Ewropa. Huwa pajjiż urbanizzat ħafna u r-reġjuni industrijali tiegħu fil-Lvant u x-Xlokk huma l-aktar popolati: madwar 67% tal-popolazzjoni totali tiegħu tgħix f'żoni urbani. F'dak iż-żmien, l-Ukrajna kellha densità tal-popolazzjoni ta' 69.5 abitant għal kull kilometru kwadru (180 abitant/mi²) u l-istennija tal-ħajja ġenerali fil-pajjiż mat-twelid kienet ta' 73 sena (68 sena għall-irġiel u 77.8 sena għan-nisa). Wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, il-popolazzjoni tal-Ukrajna laħqet il-quċċata ta' madwar 52 miljun fl-1993. Madankollu, minħabba li r-rata tal-mewt tagħha qabżet ir-rata tat-twelid tagħha, l-emigrazzjoni tal-massa, il-kundizzjonijiet tal-għajxien ħżiena u l-kura kura medika ta' kwalità fqira, il-popolazzjoni totali naqset b'6.6 miljun, jew 12.8% mill-istess sena sal-2014. Skont iċ-ċensiment tal-2001, l-Ukreni etniċi kienu jiffurmaw madwar 78% tal-popolazzjoni, filwaqt li r-Russi kienu l-akbar minoranza, li jiffurmaw 17.3% tal-popolazzjoni. Popolazzjonijiet ta' minoranza żgħar kienu jinkludu: Belarussi (0.6%), Moldovani (0.5%), Tatari tal-Krimea (0.5%), Bulgari (0.4%), Ungeriżi (0.3%), Rumeni (0.3%), Pollakki (0.3%), Lhud ( 0.3%), Armeni (0.2%), Griegi (0.2%) u Tatari (0.2%). Kien stmat ukoll li kien hemm madwar 10-40,000 Korean fl-Ukrajna, li jgħixu l-aktar fin-nofsinhar tal-pajjiż, li jappartjenu għall-grupp storiku Koryo-saram, kif ukoll madwar 47,600 Roma (għalkemm il-Kunsill tal-Ewropa jistma numru akbar ta' madwar 260,000). Barra l-ex Unjoni Sovjetika, l-akbar sors ta' immigranti deħlin fil-perjodu ta' wara l-indipendenza tal-Ukrajna ġie minn erba' pajjiżi Asjatiċi, jiġifieri ċ-Ċina, l-Indja, il-Pakistan u l-Afganistan. Fl-aħħar tas-snin 2010, 1.4 miljun Ukrajn ġew spostati internament minħabba l-gwerra f'Donbas, u kmieni fl-2022, aktar minn 4.1 miljun ħarbu mill-pajjiż bħala riżultat tal-invażjoni Russa. ==== Kompożizzjoni etnika tal-popolazzjoni ta' Ukrajna, ċensiment 2001 ==== * Ukreni (77.8%) * Russi (17.3%) * Rumeni (inklużi l-Moldova) (0.8%) * Bjelorussi (0.6%) * Tatari ta' Krimea (0.5%) * Bulgari (0.4%) * Ungeriżi (0.3%) * Poli (0.3%) * oħrajn (2%) === Dijaspora === Id-dijaspora Ukrajna tinkludi Ukreni u d-dixxendenti tagħhom li jgħixu barra l-Ukrajna madwar id-dinja, speċjalment dawk li jżommu xi konnessjoni mal-art tal-antenati tagħhom u jżommu s-sens tal-identità nazzjonali tal-Ukrajna fil-komunità lokali tagħhom stess. Id-dijaspora Ukrajna tinstab f’bosta reġjuni tad-dinja, inklużi stati oħra post-Sovjetiċi, kif ukoll il-Kanada, u pajjiżi oħra bħall-Polonja, l-Istati Uniti, ir-Renju Unit, u l-Brażil. L-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022 ġiegħlet miljuni ta' ċivili Ukreni jirrilokaw f'pajjiżi ġirien. Ħafna minnhom marru fil-Polonja, is-Slovakkja u r-Repubblika Ċeka, u oħrajn stabbilixxew, għall-inqas temporanjament, fl-Ungerija, il-Moldova, il-Ġermanja, Awstrija, Rumanija u pajjiżi Ewropej oħra. === Reliġjon === [[Stampa:Кропивницький. Синагога P1480889.jpg|thumb|left|Sinagoga ta' Kropyvnytskyi, Oblast ta' Kirovograd, fl-Ukrajna]] [[Stampa:80-391-0151 Kyiv St.Sophia's Cathedral RB 18 2 (cropped).jpg|thumb|Il-Katidral ta' Santa Sofia ta' [[Kjiv|Kyiv]], Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, huwa wieħed mill-katidrali Kristjani ewlenin fl-Ukrajna.]] [[Stampa:Спасо-Преображенський собор, Одеса DSC8126.jpg|thumb|left|Katidral tat-Trasfigurazzjoni f'Odesa, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna]] [[Stampa:46-101-0548 Lviv Latin Cathedral RB 18.jpg|thumb|Il-Bażilika Arċikatidral tal-Assunta tal-Verġni Mqaddsa Marija więtszej Maryi Panny), huwa katidral Kattoliku Ruman ta' 14-il seklu f'Lviv, fil-Punent tal-Ukrajna.]] [[Stampa:Кафедральний костел святих Петра і Павла (Луцьк) P1070901.jpg|thumb|left|Katidral tat-San Pietru f'Lutsk, Oblast ta' Lutsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Дом органной музыки Днепропетровск 1.JPG|thumb|Knisja f'Dnipro, Oblast ta' Dniprovestk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Церква Олександра Невського Слов'янськ DJI 0096.jpg|thumb|left|Knisja f'Slóviansk, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Hram Beryslav.jpg|thumb|left|Bini ta' knisja f'Beryslav, Oblast ta' Kherson, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni Ortodossa tal-Lvant fid-dinja, wara r-Russja. Stħarriġ tal-2021 mill-Istitut Internazzjonali tas-Soċjoloġija ta' Kyiv (KIIS) sab li 82% tal-Ukreni ddikjaraw lilhom infushom reliġjużi, filwaqt li 7% kienu atei u 11% oħra sabuha diffiċli biex iwieġbu l-mistoqsija. Il-livell ta' reliġjożità fl-Ukrajna kien irrappurtat li kien l-ogħla fil-Punent tal-Ukrajna (91%) u l-inqas f'Donbas (57%) u fil-Lvant tal-Ukrajna (56%). Fl-2019, 82% tal-Ukreni kienu Insara; li minnhom 72.7% iddikjaraw lilhom infushom Ortodossi tal-Lvant, 8.8% Kattoliċi Griegi Ukrajni, 2.3% Protestanti u 0.9% Kattoliċi tal-Knisja Latina. Insara oħra kienu jinkludu 2.3%. Il-Ġudaiżmu, l-Islam u l-Induiżmu kienu r-reliġjonijiet ta’ 0.2% tal-popolazzjoni kull wieħed. Il-Protestanti huma komunità li qed tikber fl-Ukrajna, li jiffurmaw 1.9% tal-popolazzjoni fl-2016, iżda żdiedu għal 2.2% tal-popolazzjoni fl-2018. Il-President Ukren Volodymyr Zelenskyy qal f'intervista ma' CBN fil-11 ta' Diċembru li l-forzi Russi qatlu 50 qassis u 700 qaddis waqt l-invażjoni [[Russja|Russa]]. Il-qerda tar-[[Russja]] tas-siti kulturali fl-Ukrajna hija parti minn strateġija usa' biex timmina l-identità tal-Ukrajna. Dan l-immirar sistematiku żdied minn meta bdiet l-invażjoni fuq skala sħiħa fi Frar 2022, b'rapporti li jindikaw li aktar minn 1,080 sit ta' wirt kulturali jew ġew meqruda jew saritilhom ħsara minħabba azzjonijiet militari [[Russja|Russi]]. "Ir-Russi jittrattaw knejjes Ukreni differenti bejn wieħed u ieħor bħal skejjel," qal Zelenskyy. “Kull fejn daħlu fit-territorji tagħna, qerdu skejjel u knejjes. "Sempliċement biex ma tħalli l-ebda traċċa warajha." Il-president qal li 50 qassis inqatlu “b’modi differenti.” Żied jgħid li dan il-qtil ma kienx każwali, iżda atti ta' vjolenza intenzjonati kontra ħaddiema reliġjużi li jagħtu prijorità li jaqdu lin-nies u lil Alla fuq il-lealtà lejn il-Patrijarka Ortodoss Russu Kirill. === Saħħa === Is-sistema tal-kura tas-saħħa tal-Ukrajna hija sussidjata mill-istat u b'xejn għaċ-ċittadini Ukrajni kollha u r-residenti rreġistrati. Madankollu, mhuwiex obbligatorju li tirċievi trattament fi sptar tal-istat peress li hemm diversi kumplessi mediċi privati ​​madwar il-pajjiż. Is-settur pubbliku jimpjega l-maġġoranza tal-professjonisti tas-saħħa, u dawk li jaħdmu f’ċentri mediċi privati ​​normalment iżommu wkoll l-impjieg statali tagħhom, peress li huma meħtieġa jipprovdu kura f’ċentri tas-saħħa pubbliċi fuq bażi regolari. [[Stampa:Міська дитяча лікарня (Кременчук) - 04.JPG|thumb|Isptar Muniċipali tat-Tfal Kremenchuk, Oblast ta' Poltava, Ukrajna]] Il-fornituri tas-servizzi mediċi u l-isptarijiet kollha fl-Ukrajna huma subordinati għall-Ministeru tas-Saħħa, li jissorvelja u jikkontrolla l-prattika medika ġenerali u huwa responsabbli għall-amministrazzjoni ta 'kuljum tas-sistema tal-kura tas-saħħa. Minkejja dan, l-istandards tal-iġjene u l-kura tal-pazjent naqsu. L-Ukrajna tiffaċċja għadd ta' problemi kbar tas-saħħa pubblika u hija meqjusa li tinsab fi kriżi demografika minħabba r-rata għolja ta' mwiet, ir-rata baxxa tat-twelid u l-emigrazzjoni għolja tagħha. Fattur wieħed li jikkontribwixxi għar-rata għolja ta' mortalità hija rata għolja ta' mortalità fost l-irġiel fl-età tax-xogħol minn kawżi li jistgħu jiġu evitati bħall-avvelenament bl-alkoħol u t-tipjip. Riforma attiva tas-sistema tal-kura tas-saħħa Ukrajna bdiet immedjatament wara l-ħatra ta' Ulana Suprun bħala l-kap tal-Ministeru tas-Saħħa. Bl-għajnuna tad-deputat Pavlo Kovtoniuk, Suprun biddel id-distribuzzjoni tal-finanzi fis-settur tal-kura tas-saħħa għall-ewwel darba. Il-fondi għandhom isegwu l-pazjent. It-tobba tal-kura primarja se jipprovdu kura bażika lill-pazjenti. Il-pazjent ikollu d-dritt li jagħżel wieħed. Is-servizz mediku ta' emerġenza huwa kkunsidrat li huwa ffinanzjat bis-sħiħ mill-Istat. Ir-riforma tal-mediċina ta' emerġenza hija wkoll parti importanti mir-riforma tal-kura tas-saħħa. Barra minn hekk, pazjenti li jbatu minn mard kroniku, li jikkawża għadd kbir ta' diżabilitajiet u mortalità, jirċievu mediċini b’xejn jew bi prezz baxx. === Edukazzjoni === [[Stampa:UkrainianAcademyOfBanking.JPG|thumb|left|Akkademja Ukrajna tal-Banking tal-Bank Nazzjonali ta' Ukrajna, Sumy, Oblast ta' Sumy, Ukrajna]] [[Stampa:Universidad Roja de Kiev.jpg|thumb|Universita ta' [[Kjiv|Kyiv]] hija waħda mill-istituzzjonijiet edukattivi aktar importanti fl-Ukrajna.]] [[Stampa:Резиденція митрополитів Буковини і Далмації 5.jpg|thumb|Residenza tal-Metropolini ta' Bukovina u Dalmazja, minn Josef Hlávka, 1882, illum Università ta' Chernovtsy]] [[Stampa:Tavrian state agrotechnological university.JPG|thumb|left|Università Agroteknoloġika Taurida, Melitópol, Oblast ta' Zaporiya, Ukrajna]] [[Stampa:Melitopol' Budynok Melitopol's'kogo Povitovogo Z'yizdu Rad 01 Lenina 10 (YDS 6883).JPG|thumb|left|Università Pedagoġika Statali ta' Melitopol, Melitópol, Oblast ta' Zaporiya, Ukrajna]] [[Stampa:Tavrian state agrotechnological university, Ukraine, main building at night in national colours.jpg|thumb|Università Agroteknoloġika Taurida, Melitópol, Oblast ta' Zaporiya, Ukrajna]] [[Stampa:Starobilsk university.jpg|thumb|left|Università ta' Lugansk fi Starobilsk, Starobilsk, Oblast ta' Lugansk, Ukrajna]] [[Stampa:BalakliiaLyceum.jpg|thumb|Lyceum, Balakliia, Oblast ta' Kharkiv, Ukrajna]] [[Stampa:БОШ№2.JPG|thumb|left|Skola Primarja Balakliysk, Balakliia, Oblast ta' Kharkiv, Ukrajna]] [[Stampa:BalakliiaPedagogicalSchool.jpg|thumb|Kulleġġ Pedagoġiku (fergħa tal-Università Pedagoġika ta' Kharkiv), Balakliia, Oblast ta' Kharkiv, Ukrajna]] [[Stampa:4 Kotsiubynskoho Street, Brody (02).jpg|thumb|Kulleġġ Pedagoġiku, Brody, Oblast ta' Lviv, Ukrajna]] Skont il-Kostituzzjoni tal-Ukrajna, iċ-ċittadini kollha għandhom aċċess għal edukazzjoni b'xejn. L-edukazzjoni sekondarja ġenerali sħiħa hija obbligatorja fl-iskejjel pubbliċi, li jikkostitwixxu l-maġġoranza l-kbira. Edukazzjoni ogħla b'xejn fi stabbilimenti edukattivi pubbliċi u komunali hija pprovduta fuq bażi kompetittiva. Minħabba li l-Unjoni Sovjetika insistiet fuq aċċess sħiħ għall-edukazzjoni għaċ-ċittadini kollha, u dan għadu minnu llum, ir-rata tal-litteriżmu hija stmata għal 99.4%. Mill-2005, il-programm ta' skola ta' ħdax-il sena ġie sostitwit b'wieħed ta' tnax-il sena: l-edukazzjoni primarja ddum erba' snin (li tibda minn sitt snin), l-edukazzjoni medja (sekondarja) iddum ħames snin, u l-edukazzjoni sekondarja għolja ddum tliet snin. Studenti fil-grad 12 jagħmlu eżamijiet tal-gvern, magħrufa wkoll bħala eżamijiet tat-tluq mill-iskola. Dawn l-eżamijiet aktar tard jintużaw għad-dħul fl-università. Fost l-eqdem hemm ukoll l-Università ta' Lviv, imwaqqfa fl-1661. Fis-seklu 19, inħolqu aktar istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla, ibda mill-universitajiet ta' Kharkiv (1805), kyiv (1834), Odessa (1865) u Chernovtsi (1875) u numru ta' istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla professjonali, pereżempju: l-Istitut Storiku u Filoloġiku ta' Nizhyn (oriġinarjament stabbilit bħala l-Gymnasium tax-Xjenzi Ogħla fl-1805), Istitut Veterinarju (1873) u Istitut Teknoloġiku (1885) f’Kharkiv, Politekniku. Istitut fi Kyiv (1898) u Skola Għolja tal-Minjieri (1899) f'Katerynoslav. Tkabbir rapidu segwit fil-perjodu Sovjetiku. Fl-1988, in-numru ta' istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla żdied għal 146 b'aktar minn 850,000 student. Is-sistema ta' edukazzjoni ogħla ta' l-Ukrajna tinkludi istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla, faċilitajiet xjentifiċi u metodoloġiċi taħt korpi edukattivi nazzjonali, muniċipali u awtonomi. L-organizzazzjoni tal-edukazzjoni ogħla fl-Ukrajna hija mibnija skont l-istruttura tal-edukazzjoni tal-pajjiżi l-aktar żviluppati fid-dinja, kif definit mill-UNESCO u n-NU. L-Ukrajna tipproduċi r-raba’ l-akbar numru ta' gradwati post-sekondarji fl-Ewropa, filwaqt li tikklassifika s-seba' post fil-popolazzjoni. L-edukazzjoni ogħla hija ffinanzjata mill-istat jew mill-privat. Ħafna universitajiet jipprovdu akkomodazzjoni sussidjata għal studenti barra mill-belt. Huwa komuni li l-libreriji jipprovdu l-kotba meħtieġa għall-istudenti kollha rreġistrati. L-universitajiet Ukreni jagħtu żewġ gradi: il-lawrja ta' baċellerat (4 snin) u l-lawrja ta' master (5-6 sena), skont il-proċess ta' Bolonja. Storikament, it-titlu ta' Speċjalist (ġeneralment 5 snin) għadu jingħata; Kien l-uniku grad mogħti mill-universitajiet fi żminijiet Sovjetiċi. L-Ukrajna kklassifikat fil-55 post fl-2023 fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali. ==== Universitajiet ==== Fl-Ukrajna hemm aktar minn 240 università, fejn studenti internazzjonali jistgħu jispeċjalizzaw f'oqsma xjentifiċi differenti. L-istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla (HEIs) tal-Ukrajna joffru l-livelli ta' edukazzjoni li ġejjin: Junior, Baccalaureate, Master's, Doctor of Philosophy, Doctor of Science. Il-lingwi ewlenin tal-istruzzjoni fl-HEIs Ukrajni huma l-Ukrajn jew l-Ingliż. Il-kostituzzjoni Ukrajna tiggarantixxi aċċess għal edukazzjoni b'xejn għaċ-ċittadini kollha. Ir-rata tal-litteriżmu hija madwar 99.4%. == Kultura == [[Stampa:46-101-1483 Lviv Opera SAM 7712 Panorama.jpg|thumb|left|Teatru ta' Lviv, Oblast ta' Lviv, Ukrajna]] [[Stampa:Pysanky2011.JPG|thumb|Kollezzjoni ta' bajd tal-Għid tradizzjonali Ukrain - pysanky. Il-motifi tad-disinn ta' pysanky jmorru lura għall-kulturi Slavi bikrija.]] [[Stampa:P1230516 Вул. Жовтнева, 23.jpg|thumb|left|Teatru ta' Potalva, Oblast ta' Potalva, Ukrajna]] [[Stampa:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|thumb|Ċelebrazzjoni tal-Milied Ortodossa f'[[Lviv]].]] [[Stampa:Кінотеатр (нині Український Дім) «Перемога».jpg|thumb|left|Teatru ta' Ternópil, Oblast ta' Ternópil, Ukrajna]] [[Stampa:Istorichnii myzei Dnipropetrovs'ka.JPG|thumb|Mużew f'Dnipro, Oblast ta' Dnipropetrovsk, Ukrajna]] Id-drawwiet Ukrajni huma influwenzati ħafna mill-Kristjaneżmu Ortodoss, ir-reliġjon dominanti fil-pajjiż. Ir-rwoli tas-sessi wkoll għandhom tendenza li jkunu aktar tradizzjonali, bin-nanniet għandhom rwol akbar fit-trobbija tat-tfal, milli fil-Punent. Il-kultura tal-Ukrajna ġiet influwenzata wkoll mill-ġirien tal-Lvant u tal-Punent tagħha, li hija riflessa fl-arkitettura, il-mużika u l-arti tagħha. L-era komunista kellha influwenza qawwija fuq l-arti u l-letteratura Ukrajna. Fl-1932, Stalin biddel ir-realiżmu soċjalista f'politika statali fl-Unjoni Sovjetika billi ħareġ id-digriet "Dwar ir-Rikostruzzjoni ta' Organizzazzjonijiet Letterarji u Artistiċi." Dan fil-biċċa l-kbira għen il-kreattività. Matul is-snin tmenin, ġie introdott glasnost (ftuħ) u l-artisti u l-kittieba Sovjetiċi kienu għal darb'oħra liberi li jesprimu lilhom infushom kif xtaqu. Fl-2023, il-UNESCO iskritt 8 siti Ukreni fil-Lista tal-Wirt Dinji. L-Ukrajna hija magħrufa wkoll għat-tradizzjonijiet dekorattivi u folkloristiċi tagħha, bħal pittura Petrykivka, fuħħar Kosiv, u kanzunetti Bormla. Bejn Frar 2022 u Marzu 2023, il-UNESCO vverifikat ħsara lil 247 sit, inklużi 107 sit reliġjuż, 89 bini ta' interess artistiku jew storiku, 19-il monument u 12-il librerija. Minn Jannar 2023, iċ-ċentru storiku ta' Odessa ġie iskritt fil-Lista tal-Wirt Dinji fil-Periklu. It-tradizzjoni tal-bajd tal-Għid, magħrufa bħala pysanky, għandha għeruq antiki ħafna fl-Ukrajna. Dawn il-bajd ġew miġbuda b'xama' biex jinħoloq mudell; imbagħad iż-żebgħa ġiet applikata biex tagħti lill-bajd il-kuluri pjaċevoli tagħhom; Iż-żebgħa ma affettwax il-partijiet tal-bajda li qabel kienu mgħottija fix-xama '. Wara li l-bajda kollha kienet miżbugħa, ix-xama 'tneħħa ħalliet biss il-mudell ikkulurit. Din it-tradizzjoni għandha eluf ta' snin u hija ta' qabel il-wasla tal-Kristjaneżmu fl-Ukrajna. Fil-belt ta' Kolomyia, ħdejn l-għoljiet tal-Muntanji Karpazji, il-mużew Pysanka inbena fl-2000, li rebaħ nomina bħala monument tal-Ukrajna moderna fl-2007, bħala parti mill-azzjoni Seba Wonders of Ukraine. Mill-2012, il-Ministeru tal-Kultura tal-Ukrajna fforma l-Inventarju Nazzjonali tal-Elementi tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Ukrajna, li minn Lulju 2024 jikkonsisti minn 103 elementi. === Libreriji === [[Stampa:Библиотека имени Вернадского.JPG|thumb|Bini prinċipali tal-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna]] Il-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna hija l-librerija akkademika ewlenija u ċ-ċentru ewlieni tal-informazzjoni xjentifika tal-Ukrajna. Matul l-invażjoni Russa tal-Ukrajna tal-2022, ir-Russi ibbumbardjaw il-Librerija Xjentifika Maksymovych tal-Università Nazzjonali Taras Shevchenko Kiev, il-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna, il-Librerija Xjentifika Medika Nazzjonali tal-Ukrajna, u l-librerija taż-żgħażagħ tal-belt ta' [[Kjiv|Kyiv]]. ==== Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna ==== Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna ([[Lingwa Ukrena|Ukranjan]]: Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського), VNLU Iċ-ċentru ewlieni tal-informazzjoni xjentifika tal-Ukrajna, waħda mill-akbar libreriji nazzjonali fid-dinja. Il-bini prinċipali tiegħu jinsab fil-kapitali tal-pajjiż, [[Kjiv|Kyiv]], fil-viċinat Demiivka. Il-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna twaqqfet fit-2 ta' Awwissu, 1918 minn Hetman Pavlo Skoropadskyi taħt l-isem "Librerija Nazzjonali tal-Istat tal-Ukrajna" (Natsionalna biblioteka Ukrayinskoyi Derzhavy). Fit-23 ta' Awwissu, 1918, inħoloq il-Kumitat Proviżorju għall-ħolqien tal-Librerija Nazzjonali, immexxi minn Vladimir Vernadsky (Volodymyr Vernadsky). Il-bini attwali nbena bejn l-1975 u l-1989. Għandu 27 sular u erja ta '35,700 m 2. Is-saqaf tiegħu jilħaq 76.7 m u l-antenna tagħha tilħaq 78.6 m 'l fuq mill-art. Kien biss fl-1996 meta l-librerija rċeviet id-denominazzjoni tal-Librerija Nazzjonali tagħha bl-isem attwali tagħha ta' Librerija Nazzjonali Vernadsky. Il-librerija għandha kważi 15-il miljun kopja. Għandu l-aktar kollezzjoni kompluta ta' kitbiet Slavi, arkivji ta' xjenzati prominenti u personalitajiet kulturali tad-dinja u l-Ukrajna. Fost l-azjendi tagħha hemm il-kollezzjoni tal-presidenti tal-Ukrajna, kopji arkivjali ta' dokumenti stampati Ukrajni mill-1917, u l-arkivju tal-Akkademja Nazzjonali tax-Xjenzi tal-Ukrajna. === Letteratura === [[Stampa:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|thumb|left|Taras Shevchenko]] [[Stampa:Lesya Ukrainka portrait.jpg|thumb|Lesya Ukrainka, waħda mill-kittieba Ukreni l-aktar prominenti]] Il-letteratura Ukrajna għandha l-oriġini tagħha fil-kitbiet ta' Slavonic tal-Knisja l-Qadima, li ntużat bħala lingwa liturġika u letterarja wara l-Kristjanizzazzjoni fis-sekli 10 u 11. Kitbiet oħra ta’ dak iż-żmien jinkludu kronaki, li l-aktar sinifikanti minnhom kienet il-Kronika Primarja. L-attività letterarja ffaċċjat tnaqqis f'daqqa wara l-invażjoni Mongola tar-Rus' ta' Kiev, qabel ma rat qawmien mill-ġdid li beda fis-seklu 14, u avvanzat fis-seklu 16 bl-invenzjoni tal-istampar. Il-Cossacks stabbilixxew soċjetà indipendenti u popolarizzaw tip ġdid ta' poeżija epika, li mmarkat punt għoli tal-letteratura orali Ukrajna. Dawn l-iżviluppi ġew ttardjati fis-seklu 17 u fil-bidu tat-18, kif kitbu ħafna awturi Ukreni bir-Russu jew il-Pollakk. Madankollu, fl-aħħar tas-seklu 18, fl-aħħar ħarġet il-lingwa letterarja moderna Ukrajna. Fl-1798, l-era moderna tat-tradizzjoni letterarja Ukrajna bdiet bil-pubblikazzjoni ta 'Aeneid minn Ivan Kotliarevsky fil-vernakulari Ukrajna. Fis-snin 30, bdiet tiżviluppa letteratura romantika Ukrajna u tfaċċat l-iktar figura kulturali famuża tal-pajjiż, il-poeta u pittur romantiku Taras Shevchenko. Filwaqt li Ivan Kotliarevsky huwa meqjus bħala missier il-letteratura vernakulari Ukrajna, Shevchenko huwa missier rinaxximent nazzjonali. Fl-1863, l-użu tal-lingwa Ukrajna fl-istampa kien ipprojbit mill-Imperu Russu. Din l-attività letterarja naqqset drastikament fiż-żona u kittieba Ukreni kienu mġiegħla jippubblikaw ix-xogħlijiet tagħhom bir-Russu jew ixerrduhom fil-Galicia kkontrollata mill-Awstrija. Il-projbizzjoni qatt ma tneħħiet uffiċjalment, iżda saret skaduta wara r-rivoluzzjoni u l-Bolxeviki telgħu l-poter. Il-letteratura Ukrajna kompliet tiffjorixxi fis-snin bikrija Sovjetiċi, meta kważi t-tendenzi letterarji kollha ġew approvati. Dawn il-politiki ffaċċjaw tnaqqis qawwi fis-snin tletin, meta rappreżentanti prominenti, kif ukoll ħafna oħrajn, ġew maqtula mill-NKVD matul il-Kbir Purge. B'mod ġenerali, madwar 223 kittieb ġew repressi minn dak li sar magħruf bħala l-Rinaxximent Esegwit. Dawn ir-ripressjonijiet kienu parti mill-politika implimentata ta' Stalin ta' realiżmu soċjalista. Id-duttrina mhux bilfors irażżan l-użu tal-lingwa Ukrajna, iżda kienet teħtieġ lill-kittieba biex isegwu ċertu stil fix-xogħlijiet tagħhom. Il-libertà letterarja kibret fl-aħħar tas-snin 80 u l-bidu tad-disgħinijiet flimkien mat-tnaqqis u l-kollass tal-USSR u r-restawr tal-indipendenza tal-Ukrajna fl-1991. === Arkitettura === [[Stampa:Буська ратуша (мур).jpg|thumb|left|Arkitettura]] [[Stampa:80-391-9007 Kyiv St.Michael's Golden-Domed Monastery RB 18.jpg|thumb|Arkitettura]] [[Stampa:Споруди палацового комплексу ВДІАМЗ «Садиба Попова» 2.jpg|thumb|left|Arkitettura]] L-arkitettura Ukrajna tinkludi l-motifi u l-istili li jinsabu fi strutturi mibnija fl-Ukrajna moderna u minn Ukreni madwar id-dinja. Dawn jinkludu għeruq inizjali li ġew stabbiliti fl-istat ta' Kyivan Rus'. Wara l-Kristjanizzazzjoni tar-Rus ta’ Kiev, l-arkitettura Ukrajna ġiet influwenzata mill-arkitettura Biżantina. Wara l-invażjoni Mongola ta' Kievan Rus', kompliet tiżviluppa fir-Renju tal-Galicia-Volhynia. Wara l-unjoni mat-Tsardom tar-Russja, l-arkitettura fl-Ukrajna bdiet tiżviluppa f'direzzjonijiet differenti, b'ħafna strutturi fiż-żona tal-Lvant akbar, immexxija mir-Russja, mibnija fl-istili tal-arkitettura Russa ta' dak il-perjodu, filwaqt li r-reġjun tal-punent tal-Galicia żviluppa taħt Influwenzi arkitettoniċi Pollakki u Awstro-Ungeriżi. Motivi nazzjonali Ukrajni eventwalment jintużaw matul il-perjodu tal-Unjoni Sovjetika u fl-Ukrajna indipendenti moderna. Madankollu, ħafna mill-orizzont arkitettoniku kontemporanju tal-Ukrajna huwa ddominat minn Khrushchyovkas ta' stil Sovjetiku, jew bini ta' appartamenti bi prezz baxx. === Knitting u rakkmu === [[Stampa:Rushnyk Ukraine embroidered decorative towels.jpg|thumb|Rushnyk, rakkmu Ukrajna]] L-arti tat-tessuti maħduma bl-idejn għandhom rwol importanti fil-kultura Ukrajna, speċjalment fit-tradizzjonijiet tat-tieġ Ukrajni. Ir-rakkmu, l-insiġ u l-bizzilla Ukrajni jintużaw f'ħwejjeġ folkloristiċi tradizzjonali u ċelebrazzjonijiet tradizzjonali. Rakkmu Ukrain ivarja skond ir-reġjun ta' oriġini u d-disinji għandhom storja twila ta' motivi, kompożizzjonijiet, għażliet ta 'kulur u tipi ta' ħjata. L-użu tal-kulur huwa importanti ħafna u għandu għeruq fil-folklor Ukrain. Motivi tar-rakkmu misjuba f'partijiet differenti tal-Ukrajna huma ppreservati fil-Mużew Rushnyk f'Pereiaslav. Il-kostum nazzjonali huwa minsuġ u mżejjen b’attenzjoni kbira. Fir-raħal ta 'Krupove, li jinsab fir-reġjun ta' Rivne, l-insiġ b'newlijiet magħmulin bl-idejn għadu pprattikat. F'din il-belt twieldu żewġ personalitajiet ta' fama internazzjonali fil-qasam tas-snajja nazzjonali: Nina Myhailivna u Uliana Petrivna. === Mużika === [[Stampa:Fedir Stovbynenko - Kozak-bandyryst (1890).jpg|thumb|Borżak mamay idoqq il-kobza]] [[Stampa:Лисенко Микола (cropped).jpg|thumb|Mykola Lysenko huwa ġeneralment meqjus bħala missier il-mużika klassika Ukrajna.]] Il-mużika hija parti importanti mill-kultura Ukrajna, bi storja twila u ħafna influwenzi. Minn mużika folk tradizzjonali għal rock klassiku u modern, l-Ukrajna pproduċiet diversi mużiċisti rikonoxxuti internazzjonalment, inklużi Kirill Karabits, Okean Elzy u Ruslana. Elementi tal-mużika folkloristika tradizzjonali Ukrajna għamlu triqthom fil-mużika tal-Punent u anke fil-jazz modern. Il-mużika Ukrajna kultant fiha taħlita mħawda ta' kant eżotiku melismatiku b'armonija ta' kordi. Il-karatteristika ġenerali l-aktar impressjonanti tal-mużika folkloristika etnika Ukrajna awtentika hija l-użu estensiv ta' modi minuri jew tasti li jinkorporaw it-tieni intervalli miżjuda. Matul il-perjodu Barokk, il-mużika kellha post ta' importanza konsiderevoli fil-kurrikulu tal-Akkademja Kyiv-Mohyla. Ħafna min-nobbli kienu tas-sengħa fil-mużika u ħafna mexxejja tal-Cossack Ukreni, bħal Mazepa, Paliy, Holovatyj u Sirko, kienu plejers ta' kobza, bandura jew torban. L-ewwel akkademja tal-mużika ddedikata għal din id-dixxiplina twaqqfet f’Hlukhiv fl-1738 u l-istudenti ġew mgħallma jkantaw u jdoqqu l-vjolin u l-bandura minn manuskritti. Bħala riżultat, ħafna mill-kompożituri u artisti tal-bidu fi ħdan l-Imperu Russu kienu etnikament Ukreni, billi twieldu jew edukati f'Hlukhiv jew kienu assoċjati mill-qrib ma 'din l-iskola tal-mużika. Il-mużika klassika Ukrajna tvarja konsiderevolment skont jekk il-kompożitur kienx Ukrain etniku li jgħix fl-Ukrajna, kompożitur etniku mhux Ukrain li kien ċittadin tal-Ukrajna, jew parti mid-dijaspora Ukrajna. Minn nofs is-sittinijiet, il-mużika pop influwenzata mill-Punent ilha tikseb popolarità fl-Ukrajna. Tispikka l-kantanta folkloristika u armonjuża Mariana Sadovska. Il-mużika pop u folk Ukrajna ħarġet bil-popolarità internazzjonali ta’ gruppi u artisti bħal Vopli Vidoplyasova, Dakh Daughters, Dakha Brakha, Ivan Dorn u Okean Elzy. === Midja === Il-qafas legali Ukrajn dwar il-libertà tal-istampa huwa meqjus bħala "wieħed mill-aktar progressivi fl-Ewropa tal-Lvant." Il-kostituzzjoni u l-liġijiet jipprovdu għal-libertà tal-espressjoni u tal-istampa. L-awtorità regolatorja ewlenija għall-midja tax-xandir hija l-Kunsill Nazzjonali tax-Xandir tat-Televiżjoni u tar-Radju tal-Ukrajna (NTRBCU), li huwa responsabbli biex jagħti liċenzja lill-ħwienet tal-midja u jiżgura l-konformità tagħhom mal-liġi. kyiv tiddomina s-settur tal-midja fl-Ukrajna: gazzetti nazzjonali Den, Dzerkalo Tyzhnia, tabloids bħal The Ukrenian Week jew Focus, u t-televiżjoni u r-radju huma bbażati hemmhekk, għalkemm Lviv huwa wkoll ċentru ewlieni tal-midja nazzjonali. L-Aġenzija Nazzjonali tal-Aħbarijiet tal-Ukrajna, Ukrinform, twaqqfet hawn fl-1918. Il-BBC tal-Ukrajna beda xxandar fl-1992. Mill-2022, 75% tal-popolazzjoni tuża l-Internet, u l-midja soċjali tintuża ħafna mill-gvern u n-nies. Fl-10 ta' Marzu, 2024, il-ħallieqa tad-dokumentarju 20 Days in Mariupol ingħataw l-Oscar fil-kategorija "L-Aħjar Film Dokumentarju", l-ewwel Oscar fl-istorja tal-Ukrajna. === Sport === [[Stampa:Lviv Ukraina Stadium12.jpg|thumb|left|Stadium ta' Ukrajna, Oblast ta' Lviv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Стадіон Трудові резерви Біла Церква.jpg|thumb|Stadium fil-Bila Tserkva, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Льодова арена (Біла Церква)2.jpg|thumb|left|White Leopard Ice Rink fil-Bila Tserkva, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Sloviansk Yuriy Skydanov Stadium 12.jpg|thumb|Stadium ta' Sloviansk, Donetsk Oblast, fl-Ukrajna]] [[Stampa:М. Южне. Спортивний комплекс. - panoramio (3).jpg|thumb|left|Kumpless sportiv ta' Pivdenne, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Olimp Sports Complex in Yuzhne.jpg|thumb|Kumpless sportiv ta' Pivdenne, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna bbenefikat ħafna mill-enfasi Sovjetika fuq l-edukazzjoni fiżika. Dawn il-politiki ħallew lill-Ukrajna b'mijiet ta' grawnds, pixxini, gyms, u ħafna faċilitajiet sportivi oħra. L-aktar sport popolari huwa l-futbol. L-aktar kampjonat professjonali importanti huwa l-Vyscha Liha ("premier league"). Ħafna Ukreni lagħbu wkoll mat-tim nazzjonali tal-futbol Sovjetiku, l-aktar ir-rebbieħa tal-Ballun tad-Deheb Ihor Belanov u Oleh Blokhin. Dan il-premju ngħata biss lil wieħed Ukrain wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, Andriy Shevchenko. It-tim nazzjonali ddebutta fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2006 u wasal sal-kwarti tal-finali qabel ma tilef kontra ċ-champion eventwali, l-Italja. Boxers Ukreni huma fost l-aqwa fid-dinja. Minn mindu sar iċ-champion mhux ikkontestat tal-cruiserweight fl-2018, Oleksandr Usyk rebaħ ukoll it-titli unifikati WBA (Super), IBF, WBO u IBO heavyweight. Din il-proeza għamlitu wieħed minn tliet boxers li għaqqad it-titli mondjali tal-cruiserweight u sar champion dinji tal-heavyweight. L-aħwa Vitali u Wladimir Klitschko huma eks-champions tad-dinja tal-piż tqil li kellhom diversi titli mondjali tul il-karriera tagħhom. Mill-Ukrajna wkoll Vasyl Lomachenko, midalja tad-deheb Olimpika fl-2008 u l-2012. Huwa ċ-champion mondjali unifikat tal-piż ħafif li jorbot ir-rekord għar-rebħ ta' titlu mondjali fl-inqas ġlied professjonali; tlieta. Minn Settembru 2018, huwa kklassifikat bħala l-aqwa boxer attiv fid-dinja, lira għal lira, minn ESPN. Sergey Bubka kellu r-rekord tal-arblu mill-1993 sal-2014; B’saħħa kbira, veloċità u ħiliet ġinnastiċi, ġie magħżul l-aqwa atleta fid-dinja f'diversi okkażjonijiet. Il-basketball kiseb popolarità fl-Ukrajna. Fl-2011, l-Ukrajna kisbet id-dritt li tospita l-EuroBasket 2015. Sentejn wara, it-tim nazzjonali tal-basketball tal-Ukrajna spiċċa fis-sitt post fl-EuroBasket 2013 u kkwalifika għat-Tazza tad-Dinja FIBA ​​għall-ewwel darba fl-istorja tiegħu. Il-parteċipant tal-Euroleague Budivelnyk Kyiv huwa l-iktar klabb tal-basketball professjonali b'saħħtu fl-Ukrajna. Iċ-ċess huwa sport popolari fl-Ukrajna. Ruslan Ponomariov huwa l-eks champion tad-dinja. Hemm madwar 85 Gran Mastru u 198 Master Internazzjonali fl-Ukrajna. Il-kampjonat tar-rugby jintlagħab madwar l-Ukrajna. === Kċina === [[Stampa:Borscht served.jpg|thumb|left|Borsch Ukrajn bi smetana tal-krema qarsa]] Id-dieta tradizzjonali tal-Ukrajna tinkludi tiġieġ, majjal, ċanga, ħut u faqqiegħ. Ukreni wkoll għandhom it-tendenza li jieklu ħafna patata; ċereali; u ħaxix frisk, mgħolli jew imnaddfin. Dixxijiet tradizzjonali popolari huma varenyky (għaġina mgħollija bil-faqqiegħ, patata, sauerkraut, ġobon cottage, ċirasa jew berries), nalysnyky (pancakes bil-ġobon cottage, żerriegħa tal-peprin, faqqiegħ, kavjar jew laħam), kapusnyak (soppa tal-kaboċċi ġeneralment magħmula minn laħam, patata, karrotti, basal, millieġ, pejst tat-tadam, ħwawar u ħwawar friski), borscht aħmar (soppa magħmula minn pitravi, kaboċċi u faqqiegħ jew laħam) u holubtsi (rombli tal-kaboċċi mimlijin bir-ross, karrotti, basla u laħam ikkapuljat). Oġġetti tradizzjonali moħmija jinkludu korovais imżejjen u ħobż tal-Għid tal-paska. L-ispeċjalitajiet Ukreni jinkludu wkoll it-tiġieġ ta' Kyiv u t-torta ta' Kyiv. Ukreni jixorbu compote tal-frott, meraq, ħalib, ryazhanka, ilma minerali, tè u kafè, birra, inbid u horilka. == Kapitali provinċjali ta' Ukrajna skond il-popolazzjoni == <gallery> Stampa:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|Kyiv (belt bi status speċjali) Stampa:Guveliakin Oleg for wiki Vozdvizjenka 2012 (8).jpg|Kyiv (belt bi status speċjali) Stampa:Музей історії України у Другій світовій війні.jpg|Kyiv (belt bi status speċjali) Stampa:Успенський собор взимку, аерофото.jpg|Kharkiv, Oblast ta' Kharkiv Stampa:Odesa Pushkinska 2 hotel Europeisky DSC 3831 51-101-1045.JPG|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Primorskiy-bulvar-7-8-5.jpg|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Потьомкінські сходи 11.jpg|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Воронцовський маяк 04.jpg|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Вид на "Нагірну" частину міста з лівого берегу.jpg|Dnipro, Oblast ta' Dnipro Stampa:Вид на місто зі сторони Південного мосту.jpg|Dnipro, Oblast ta' Dnipro Stampa:Bridge on Ilicha Prospect in Donetsk, 2008.jpg|Donetsk, Oblast ta' Donetsk Stampa:Donezk Zentrum Postisheva.jpg|Donetsk, Oblast ta' Donetsk Stampa:Будинок-башта по проспекту Соборному, 220 вид навскоси.jpg|Zaporizhzhia, Oblast ta' Zaporizhzhia Stampa:Вигляд на північну частину міста з гори Лева.jpg|Lviv, Oblast ta' Lviv Stampa:Лвов Галиција.jpg|Lviv, Oblast ta' Lviv Stampa:Monument To Adam Mickiewicz (237385565).jpeg|Lviv, Oblast ta' Lviv Stampa:Sobornaya-ploshchad.jpg|Mykoláyiv, Oblast ta' Mykoláyiv Stampa:Отель Украина 2.jpg|Lugansk, Oblast ta' Lugansk Stampa:VinnytsiaCityTower.jpg|Vínnitsa, Oblast ta' Vínnitsa Stampa:1356 Памятник затопленным кораблям.jpg|Sevastópol (belt bi status speċjali) Stampa:Balaklava, Sevastopol.jpg|Sevastópol (belt bi status speċjali) Stampa:Simferopol Montage.png|Simferópol, Repubblika Awtonoma tal-Krimea Stampa:Glory monument - Kruhla Square - Poltava - 2.jpg|Poltava, Oblast ta' Poltava Stampa:Літній ранок у Чернігові.jpg|Cherníhiv, Oblast ta' Cherníhiv Stampa:Черкаси.jpg|Cherkasy, Oblast ta' Cherkasy Stampa:71-101-0002 SAM 0814 Cherkasy.jpg|Cherkasy, Oblast ta' Cherkasy Stampa:Khersonkollage.jpg|Kherson, Oblast ta' Kherson Stampa:Mikhail Chekman Park of Culture and Recreation 001.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:Хмельницький, вулиця Панаса Мирного, ЖК «.Агора», фото 1.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:Стара фортеця.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:Міська рада. Ніч.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:UkrainianAcademyOfBanking.JPG|Sumy, Oblast ta' Sumy Stampa:Chern-Panorama2.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Architecture-of-Chernivtsi-4.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Німецький Народний Дім.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Готель «Пансіон сіті» Чернівці Університетська, 34.JPG|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Чернівці Кобилянської 2.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Будинок взаємного кредиту (міська рада) .jpg|Zhitómir, Oblast ta' Zhitómir Stampa:Soborna Street in Rivne.jpg|Rivne, Oblast ta' Rivne Stampa:Ratush-01.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Вул. Шашкевича, 2.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Вечір над Білим будинком - Evening over the administrative building - panoramio.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Івано-Франківськ Страчених, 3.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Ivano Frankivsk Halycka SAM 0623 26-101-0575.JPG|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:UA-TE Ternopil Buran 18-06-16.JPG|Ternópil, Oblast ta' Ternópil Stampa:Valova-8-14103710.jpg|Ternópil, Oblast ta' Ternópil Stampa:Кінотеатр (нині Український Дім) «Перемога».jpg|Ternópil, Oblast ta' Ternópil Stampa:Фортеця Святої Єлисавети. Місто Кропивницький.jpg|Kropivnitski, Oblast ta' Kropivnitski Stampa:Lisavetgrad Dvortsova 15.jpg|Kropivnitski, Oblast ta' Kropivnitski Stampa:CollageLutsk.jpg|Lutsk, Oblast ta' Volinja Stampa:Ужгородський кафедральний собор, аерофото 2.jpg|Úzhgorod, Oblast ta' Transkarpatija </gallery> == Organizzazzjoni territorjali == [[Stampa:Zaporizhia Regional Administration.JPG|thumb|left|Il-bini ta' l-amministrazzjoni reġjonali ta' Zaporiya u l-kunsill reġjonali, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Map of Ukraine Oblasts simple 4 colors.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] [[Stampa:Pokrovske District State Administration.jpg|thumb|left|Amministrazzjoni Statali tad-Distrett ta' Pokrovske, Oblast ta' Dniprovesk, fl-Ukrajna]] Id-diviżjonijiet tal-Ukrajna huma taħt il-ġurisdizzjoni tal-Kostituzzjoni tal-Ukrajna. L-Ukrajna hija stat unitarju bi tliet livelli ta' diviżjonijiet amministrattivi: 27 reġjun (24 oblast (provinċji), żewġt ibliet bi status speċjali ([[Kiev|Kyiv]] u Sebastopol) u repubblika awtonoma waħda), 136 raions (distretti) u 1469 hromadas. Ir-riforma amministrattiva ta' Lulju 2020 għaqqdet il-biċċa l-kbira tal-490 raion wirt u 118-il belt ta' importanza reġjonali ta' qabel l-2020 f'136 raion riorganizzat, jew distrett tal-Ukrajna. Il-livell li jmiss taħt raions huma hromadas. Skont l-Artikolu 133 tal-Kostituzzjoni tal-Ukrajna kif emendata, is-sistema ta' organizzazzjoni amministrattiva u territorjali tal-Ukrajna tikkonsisti minn: {| class="wikitable" || Diviżjonijiet amministrattivi tal-Ukrajna ! Livell ta' suddiviżjoni!! Territorju!! Total |- | rowspan="3" | L-ewwel | [[Repubblika Awtonoma tal-Krimea|repubblika awtonoma]] | 1 |- | [[bliet bi status speċjali]] | 2 |- | [[Oblasts of Ukraine|oblasts]] (reġjuni) | 24 |- | It-tieni | [[Raions ta' l-Ukraina|raions]] (distretti) | 136 |- | It-tielet | [[hromada]]s (komunitajiet territorjali) | 1469 |- |} <!-- |- | | colspan="3" | [[Raions fl-ibliet tal-Ukrajna|raions fl-ibliet]] (distretti urbani) | 108 |- | | colspan="3" | [[Postijiet popolati fl-Ukrajna|postijiet popolati]]: 1343 urbani, 28374 rurali | 29717 |} F'riforma fl-2020, il-postijiet popolati kollha fil-pajjiż amministrattiv (ħlief għal żewġt ibliet bi status speċjali, Kyiv u Sevastopol) ġew resubordinati għar-raions. Iċ-ċifra l-ġdida ta' 136 raion tinkludi 10 fir-Repubblika Awtonoma tal-Krimea u f'Sevastopol; Minn Settembru 2023, ir-raions tal-Krimea huma funzjonali. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Ewropa}} [[Kategorija:Ukrajna]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1991]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Ewropa]] gkxi9lh7nnlmcwykponsuu53uiijwhx 0 12582 329494 320881 2026-04-22T10:07:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329494 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|image=[[File:Photo-president-malta-abela.JPG|Photo-president-malta-abela|240px]]}} [[Stampa:George abela president.jpg|thumb|250px|George Abela]] {{kwota|Irrid inkun simbolu ta' għaqda u nilqa din il-ħatra b'umiltà u gratitudni.|George Abela f'jum il-ħatra tiegħu bħala President}} L-Avukat '''George Abela''' ([[Ħal Qormi|Qormi]], [[22 ta' April]] [[1948]]) kien it-tmien [[President ta' Malta|President tar-Repubblika ta' Malta]]. Huwa kien ukoll Deputat Mexxej tal-Partit Laburista. George Abela twieled f'[[Ħal Qormi]] għand George u Ladgarda mwielda Debono. Huwa attenda l-iskola primarja ta' Ħal Qormi stess u kompla bl-edukazzjoni sekondarja tiegħu fil-Liċew tal-[[Ħamrun]]. Fl-1965 daħal fl-[[Università ta' Malta]], fejn ġab il-Baċellerat tal-Arti. Hu kompla l-istudji tiegħu u sar nutar pubbliku, imbagħad, fl-1975, hu ggradwa bħala avukat. Il-[[General Workers' Union]] ħatritu bħala l-[[konsulent legali]] tagħha, u fil-25 sena li qatta' ma' din l-unjin kiseb esperjenza konsiderevoli fid-drittjiet tal-ħaddiema. == Ħidma sportiva == Fl-1982, wara li serva bħala president ta' [[Qormi FC]], hu kien magħżul bħala ċ-ċermen tal-[[Malta Football Association]]. Fl-MFA għamel bidliet kbar, u tejjeb l-infrastruttura, fejn ġew mibnija grawnds għat-taħriġ, ġinnasju, u klinika tal-fiżjoterapija, waqt li ġie installat dawl artifiċjali. Il-plejers tat-[[tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta]] kienu ngaġġati għat-taħriġ għall-ewwel darba fuq bażi professjonali. == Politika == Wara għaxar snin fl-MFA, fl-1992, hu ħalla l-kariga li kellu u ħa l-irwol ta' Deputat Kap responsabbli tal-Affarijiet tal-Partit fi ħdan il-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]. Wara r-rebħa elettorali tal-partit fl-1996, hu ġie appuntat mill-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] l-ġdid, [[Alfred Sant]], konsulent legali u b'hekk beda jattendi s-seduti tal-[[kabinett]]. Hu irriżenja minn postu fl-1997 wara dissens mal-Prim Ministru Alfred Sant. Fl-1998 ma baqax attiv fil-PL, minħabba nuqqas ta' ftehim wara d-deċiżjoni meħuda mid-delegati fil-konferenza ġenerali tal-partit li jsejħu elezzjoni bikrija li kienet mifuhma li kienet neċessarja minħabba li f'dak il-perjodu kien hemm kriżi parlamentari. Fis-sena 2000 hu spiċċa sfavorit fl-amministrazzjoni tal-General Workers' Union u uffiċjalment ma' baqax mal-organizzazzjoni. Mill-2000 'il quddiem hu beda jiffoka fuq il-prattika legali privata tiegħu, fejn ħadem bħala konsulent legali għal diversi entitajiet tal-gvern, fosthom mal-[[Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar]] (MEPA) u l-Malta European Union Steering Action Committee (MEUSAC). Din, flimkien mal-kritika pubblika persistenti lejn l-Unjin, wasslet għall-istampa biex tispeluka fuq affinità ġdida ta' Abela lejn l-amministrazzjoni [[Partit Nazzjonalista (Malta)|Nazzjonalista]], partikularment lejn il-Prim Ministru ta' dak iż-żmien, [[Edward Fenech Adami]], u l-Ministru tal-Kabinett [[Austin Gatt]]. Dawn l-ispekulazzjonijiet dehru influwenti fil-ġirja għall-kap tal-Partit Laburista tal-2008.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com.mt/articles/view/20080314/local/george-abela-shows-willingness-to-contest-mlp-leadership-election |titlu=George Abela willing to contest MLP leadership election |pubblikatur=Times Of Malta |data=2008-03-14 |data-aċċess=2009-04-04 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080320232600/http://www.timesofmalta.com.mt/articles/view/20080314/local/george-abela-shows-willingness-to-contest-mlp-leadership-election |arkivju-data=2008-03-20 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_5726.shtml |titlu=George Abela officially announces leadership bid |pubblikatur=MaltaMedia |lingwa=Ingliż |data=2008-04-13 |data-aċċess=2009-04-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080708195824/http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_5726.shtml |arkivju-data=2008-07-08 |url-status=dead }}</ref> Hu kkontesta l-elezzjoni għall-kap il-ġdid tal-Partit Laburista wara r-riżenja ta' Alfred Sant fl-2008, flimkien ma' [[Evarist Bartolo]], [[Marie Louise Coleiro Preca]], [[Joseph Muscat]] u [[Michael Falzon]]. Nhar is-6 ta' Ġunju 2008, minħabba li ebda kandidat ma kiseb il-50% u vot biex jiġi elett bħala l-kap tal-partit, kellha issir it-tieni rawnd ta' votazzjoni bejn l-aktar żewġ kandidati li ġabu voti. Fl-ewwel rawnd, Joseph Muscat kiseb 435 vot, waqt li Abela kiseb 200 vot mit-875 vot validu.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_6633.shtml |titlu=MLP elections go for run off between Abela and Muscat |pubblikatur=MaltaMedia |data=2008-06-06 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-04-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080609025308/http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_6633.shtml |arkivju-data=2008-06-09 |url-status=dead }}</ref> Abela tilef il-konfront elettorali ma' Joseph Muscat meta dan tal-aħħar kiseb total ta' 574 vot (66.36%) waqt li George Abela ġab 291 (33.64%).<ref>{{ċita web |url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_6649.shtml |titlu=Dr Joseph Muscat elected new MLP leader |pubblikatur=MaltaMedia |data=2008-06-06 |data-aċċess=2009-04-04 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080610005644/http://www.maltamedia.com/artman2/publish/govt_politics/article_6649.shtml |arkivju-data=2008-06-10 |url-status=dead }}</ref> Il-kap il-ġdid Joseph Muscat stieden lil Abela biex jipparteċipa fl-affarijiet tal-partit taħt il-gwida l-ġdida, u Abela ġie maħtur bħala r-rappreżentant tal-Partit Laburista fil-Malta-EU Steering Action Committee (MEUSEC). === President ta' Malta === Nhar it-12 ta' Jannar 2009, il-Prim Ministru [[Lawrence Gonzi]] ħabbar li l-Gvern kien ippropona lil George Abela bħala l-President suċċessiv ta' Malta. Hu kellu jkun is-suċċessur ta' Eddie Fenech Adami li l-ħames snin li kellu fl-irwol ta' [[President ta' Malta]] kienu se jiskadu fl-4 ta' April 2009.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090110/local/george-abela-to-become-next-president-agreement-between-government-opposition-agreement |titlu=George Abela favourite to become next President |pubblikatur=Times Of Malta |data=2009-01-10 |data-aċċess=2009-04-04 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090123031658/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090110/local/george-abela-to-become-next-president-agreement-between-government-opposition-agreement |arkivju-data=2009-01-23 |url-status=dead }}</ref> Din hi l-ewwel darba fl-istorja ta' Malta li gvern innomina President li ġej mill-partit li jinsab fl-Oppożizzjoni. Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] wriet qbil unanimu fl-elezzjoni interna li saret għall-kandidatura ta' Abela bħala President, u din kienet l-ewwel darba wkoll li l-Parlament espressa kunsens fuq kandidatura għal President mill-1974. Il-voti finali kienu ta' 26 favur u 2 kontra. Nhar l-4 ta' April 2009, George Abela ġie maħtur bħala t-tmien President tar-Repubblika ta' Malta, wara quddiesa solenni kkonċelebrata mill-[[Arċisqof ta' Malta]], Mons. [[Pawlu Cremona]] fil-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]] fil-[[Belt Valletta]].<ref>{{ċita web |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=85799 |titlu=George Abela to be sworn in as President today |pubblikatur=Malta Independent |data=2009-04-04 |data-aċċess=2009-04-04 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110915204342/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=85799 |arkivju-data=2011-09-15 |url-status=dead }}</ref> Fil-Palazz Presidenzjali, fil-preżenza tal-Ispiker tal-Kamra tar-Rappreżentanti, [[Louis Galea]], u l-Prim Ministru, Lawrence Gonzi, Abela wiegħed li "jikkonserva, iħares u jiddefendi l-[[Kostituzzjoni ta' Malta]]".<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090404/local/wrap-up |titlu=New President hopes unity shown in his appointment will blossom |pubblikatur=Times Of Malta |data=2009-04-04 |data-aċċess=2009-04-04 |lingwa=Ingliż }}</ref> ==== Inizjattivi ġodda ==== Abela beda inizjattivi ġodda fosthom il-Forum tal-President li iddiskuta fi tliet sessjonijiet ir-Riforma Kostituzzjonali. Huwa beda ukoll il-Premju tal-President għall-Kreattività li għandu l-għan li jgħin fl-iżvilupp ta' talenti ġodda u fit-tkattir ta' ħidma marbuta ma' proġetti tal-arti li jimpenjaw lit-tfal u ż-żgħażagħ fil-komunità. Hemm tliet programmi marbuta mal-Premju- Tfal, Żgħażagħ u Komunità. Mill-2011, fl-aħħar ta' kull sena beda jingħata l-Premju tal-President għall-volontarjat. Ġie mwaqqaf kumitat mmexxi mill-President Emeritus Ugo Mifsud Bonnici, flimkien ma' Anna Bonanno, Dr. Nigel Camilleri u Dr. Andrew Azzopardi li fasslu kriterji u regoli għal dan il-premju tal-Volontarjat, taħt il-Patroċinju tal-President Abela bis-segratarja Darleen Zerafa. ==== Community Chest Fund ==== Il-President Abela sa mill-2009 ried li l-manifestazzjoni nazzjonali tal-Istrina terġa' tibda ssir mingħajr rigali kif fil-fatt seħħ. Beda inizjattivi ġodda bħal Rockestra, President's Run, il-ftuħ tal-kitchen garden b'donazzjoni għall-Malta Community Chest Fund, attivitajiet il-Verdala miftuħin għall-pubbliku u b'donazzjoni għall-pazjenti bil-kanċer, attivitajiet fil-Palazz ta' San Anton, u diversi inizjattivi oħra. ==== Relazzjoni mal-Gvern Laburista ==== Fl-aħħar sena tal-Presidenza tiegħu, Abela ra bidla fl-amministrazzjoni. Wara 15-il sena ta' gvernijiet immexxija mill-Partit Nazzjonalista, [[Joseph Muscat]] għamel rebħa storika kbira għall-Partit Laburista. Biex ma jiġix impinġi ma' naħa jew ma' oħra, Abela għażel li ma joħroġx ixejjer mal-gallarija flimkien mal-Prim Ministru Muscat wara li dan ħa l-ġurament tal-ħatra. Mill-ewwel inqalgħet polemika meta l-President George Abela għamel id-"Diskors tat-Tron" li bih fetaħ il-Parlament, diskors li jkun miktub mill-Prim Ministru tal-ġurnata. Xi uħud ħassewh wisq partiġġjan. Wara dan id-diskors, Abela sostna li l-President għandu jiddistakka ruħu mill-politika u għalhekk kien se jipproponi tibdil għad-diskors tat-tron, fil-bidu tal-leġislatura. Sostna li filwaqt li d-diskors għandu jibqa’ jsir, dan għandu jinkiteb mill-President innifsu filwaqt li jiffoka fuq ir-raġunijiet għalfejn għandu jinfetaħ il-Parlament. U mbagħad il-pjanijiet għal-leġislatura li jkun imiss għandhom jinqraw mill-Prim Ministru nnifsu. Lejn l-aħħar tal-Presidenza tiegħu, Abela ma ffirmax liġi li ressaq Gvern Laburista li kienet tippermetti li koppji tal-istess sess jaddottaw trabi. Dik il-liġi mbagħad iffirmata l-President [[Marie Louise Coleiro Preca]]. == Familja == Abela iżżewweġ lil Margaret née Cauchi, mill-Belt Valletta, fit-23 ta' Mejju 1976. Għandhom żewġt itfal, Robert li huwa [[avukat]], u Maria li ggradwat mill-Università ta' Malta u tispeċjalizza fil-[[kant liriku]] fil-[[Conservatorio Giuseppe Verdi (Milan)|Conservatorio Giuseppe Verdi]] ġewwa Milan, l-Italja.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090404/local/biography-the-new-president |titlu=Biography - The new President |pubblikatur= Times Of Malta |data=2009-04-04 |data-aċċess=2009-04-04 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fi Frar 2010 [[Lydia Abela]], mart iben il-President George Abela saret is-segretarju eżekuttiv tal-Partit Laburista. [[Robert Abela]], bin il-President, kellu sehem attiv fl-Elezzjonijiet Ġenerali 2013 u tkellem f'attivitajiet tal-massa tal-Partit Laburista. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20231204132222/https://president.gov.mt/presidenti-emeriti/dr-george-abela/ Profil] fuq is-sit uffiċjali tal-President ta' Malta {{kaxxa tal-bidu}} {{kaxxa ta' suċċessjoni |qabel=[[Joe Debono Grech]] |titlu=[[Deputat Mexxej tal-Partit Laburista]] |snin=1992 – 1998 |wara=[[Joe Brincat (politiku)|Joe Brincat]]}} {{kaxxa ta' suċċessjoni |qabel=[[Eddie Fenech Adami]] |titlu=[[President ta' Malta]] |snin=2009 – 2014 |wara=[[Marie Louise Coleiro Preca]]}} {{kaxxa tat-tmiem}} {{Presidenti ta' Malta}} {{DEFAULTSORT:Abela, George}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1948]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Deputati Mexxejja tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Avukati Maltin]] [[Kategorija:Nies minn Ħal Qormi]] t16ur46nn7bq0t7xpawa8korkiailmu 0 25078 329488 327122 2026-04-22T09:04:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329488 wikitext text/x-wiki Il-Latvja tagħżel leġiżlatura fuq livell nazzjonali. Is-Saeima fih 100 membru, li jiġu eletti għal mandat ta’ 4 snin b’rappreżentazzjoni proporzjonali b’limitu ta’ 5%. Il-metodu Sainte-Lague mhux modifikat jintuża biex jalloka s-siġġijiet. L-elezzjonijiet parlamentari jsiru fl-ewwel Sibt ta’ Ottubru. Lokalment, il-Latvja tagħżel kunsilli muniċipali, li jikkonsistu minn 7 sa 60 membru, skont id-daqs tal-muniċipalità, kif ukoll permezz ta’ rappreżentanza proporzjonali għal mandat ta’ erba’ snin. Il-Latvja għandha sistema parlamentari b’diversi partiti, fejn l-ebda partit wieħed ma jkollu ċ-ċans li jikseb il-poter waħdu, u l-partiti għandhom jaħdmu ma’ xulxin biex jiffurmaw gvernijiet ta’ koalizzjoni. == Elezzjoni parlamentari tal-2018 == [[Stampa:Latvian_parliamentary_elections_from_1993_graph.svg|daqsminuri|300x300px| Grafika tal-elezzjonijiet parlamentari Latvjani mill-1993 ]] Elezzjoni Parlamentari saret fis-6 ta 'Ottubru 2018. {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" | Partit !Voti ! % ! Siġġijiet ! +/– |- | bgcolor="#ED1C24" | | align="left" |Harmony | 167.117 | 19.80 | 23 | –1 |- | bgcolor="#808080" | | align="left" |Who owns the state? | 120,264 | 14.25 | 16 | Ġdid |- | bgcolor="#192956" | | align="left" |New Consevative Party | 114.694 | 13.59 | 16 | +16 |- | bgcolor="yellow" | | align="left" |Development/For! | 101.685 | 12.04 | 13 | +13 |- | bgcolor="{{National Alliance (Latvia)/meta/color}}" | | align="left" |National Alliance | 92.963 | 11.01 | 13 | –4 |- | bgcolor="{{Union of Greens and Farmers/meta/color}}" | | align="left" |Union of Greens and Farmers | 83.675 | 9.91 | 11 | –10 |- | bgcolor="{{Unity (Latvia)/meta/color}}" | | align="left" |New Unity | 56,542 | 6.69 | 8 | –15 |- | bgcolor="#1D2951" | | align="left" |Latvian Association of Regions | 35,018 | 4.14 | 0 | –8 |- | bgcolor="#2A52BE" | | align="left" |Latvian Russian Union | 27,014 | 3.20 | 0 | 0 |- | bgcolor="#E64632" | | align="left" |The Progressives | 22,078 | 2.61 | 0 | Ġdid |- | bgcolor="#AB4E52" | | align="left" |For Latvia from the Heart | 7,114 | 0.84 | 0 | –7 |- | | align="left" |Latvian Nationalists | 4,245 | 0.50 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |For an Alternative | 2,900 | 0.34 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |SKG Union (LSDSP - kds-GKL) | 1,735 | 0,20 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |Eurosceptic Action Party | 1,059 | 0.12 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |Latvian Centrist Party | 897 | 0.10 | 0 | Ġdid |- | colspan="2" align="left" | Voti invalidi / vojta | 5,925 | - | - | - |- | colspan="2" align="left" | '''Total''' | '''844,925''' | '''100''' | '''100''' | '''0''' |- | colspan="2" align="left" | Votanti rreġistrati / għadd ta' votanti | 1,548,100 | 54.58 | - | - |- | colspan="7" align="left" | Sors: [https://sv2018.cvk.lv/pub/ElectionResults CVK] |} == Referenda == Il-Kostituzzjoni tal-Latvja tippreskrivi referendum għal ħames raġunijiet: <ref>{{Ċita web|url=http://www.vvc.gov.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/Constitution.doc|data-aċċess=2020-05-19|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181221104504/http://www.vvc.gov.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/Constitution.doc|arkivju-data=2018-12-21|url-status=dead}}</ref> * għas-sejħa lura tal-Parlament (Artikolu 14) * għas-sħubija fl-Unjoni Ewropea (Artikolu 68) * taċċetta bidliet sostanzjali fit-termini rigward is-sħubija fl-Unjoni Ewropea (jekk mitluba minn 50% tal-Parlament) (Artikolu 68) * taċċetta leġislazzjoni sospiża mill-President (Artikolu 72) * temenda l-Kostituzzjoni jew tadotta ligi (Artikolu 78) Wieħed minn għaxra tal-votanti rreġistrati għandhom id-dritt li jibdew referendum nazzjonali fir-rigward ta’ sejħa lura tal-Parlament. [[:en:Voter_turnout|L-għadd ta’ votanti]] meħtieġa huwa żewġ terzi tan-numru tal-votanti li pparteċipaw fl-aħħar elezzjonijiet għall-Parlament. Il-Kostituzzjoni timponi diversi restrizzjonijiet fuq meta jista’ jsir ir-referendum ta’ sejħa lura. Ma jistax isir: * sena wara l-elezzjonijiet parlamentari * sena qabel l-elezzjonijiet parlamentari * sitt xhur qabel l-elezzjonijiet presidenzjali * sitt xhur wara l-aħħar referendum revikatorju. Kien hemm referendum wieħed bħal dan - referendum ta’ xoljiment parlamentari tal-2011 . Bidliet sostanzjali fit-termini rigward is-sħubija tal-Latvja fl-Unjoni Ewropea għandhom jiġu deċiżi permezz ta' referendum nazzjonali jekk tali referendum huwa mitlub minn tal-anqas minn nofs il-membri tal-Parlament. F’ċerti każijiet il-President jew terz tal-membri tal-Parlament għandhom id-dritt li jissospendu l-proklamazzjoni ta’ liġi għal perjodu ta’ xahrejn. Referendum isir fuq dik il-liġi jekk f’dak il-perjodu ta’ xahrejn wieħed minn kull għaxra tal-elettorat jitlob għal referendum, ħlief jekk il-Parlament jerġa’ jadotta l-liġi bi tliet tlett kwarti ta’ maġġoranza kwalifikata. L-għadd ta’ votanti meħtieġa hija 50% tan-numru tal-votanti li pparteċipaw fl-aħħar elezzjonijiet għall-Parlament. Jekk ma jintalab l-ebda referendum fil-perjodu ta’ xahrejn allura l-liġi tidħol fis-seħħ. Referendum bħal dan sar fi tliet okkażjonijiet: fl-1998, fl-1999 u fl-2007. Il-Kostituzzjoni tillimita kwistjonijiet li jistgħu jiġu sottomessi għal referendum. Hija tipprojbixxi kwistjonijiet bħal baġits, taxxi, lieva militari, dikjarazzjonijiet tal-gwerra, trattati ta' paċi, ftehim ma' nazzjonijiet oħra, eċċ. Wieħed ninn għaxra tal-elettorat jista' jitlob emenda tal-Kostituzzjoni jew adozzjoni ta' liġi. Jekk il-Parlament ma jaċċettax l-emenda jew l-abbozz ta' liġi, allura se jitressaq għal referendum. Ċerti partijiet tal-Kostituzzjoni jistgħu jiġu emendati biss permezz ta' referendum. Maġġoranza assoluta (maġġoranza tal-eletturi kollha, irrispettivament mill-parteċipazzjoni tal-votanti) hija meħtieġa għal emenda jew abbozz ta' liġi biex jgħaddi tali referendum. L-eċċezzjoni hija deċiżjonijiet dwar is-sħubija tal-Latvja fl-UE jew bidliet sostanzjali fit-termini tas-sħubija fl-UE - dawk il-miżuri għandhom bżonn parteċipazzjoni ta' votant ta' 50% tal-għadd ta' votanti li pparteċipaw fl-aħħar elezzjonijiet għal-Parlament. Emendi għall-Kostituzzjoni ġew imressqa għal referendum f'żewġ każijiet: fl- 2008 u fl- 2012 ; l-istess sar għal abbozz ta' liġi fl- 2008 u sar referendum ta' sħubija fl- Unjoni Ewropea fl-2003. Kien hemm 13-il referendum fl-istorja tal-Latvja: 4 fil-perjodu bejn l-1923 u l-1934 u 9 mill-1991. == Ara ukoll == * Kalendarju elettorali * Sistema elettorali * Elezzjoni Parlamentari Latvjana 2018 == Rabtiet esterni == * [http://psephos.adam-carr.net/countries/l/latvia/ Arkivju Elettorali ta ’Adam Carr] * [http://www.parties-and-elections.de/latvia.html Partiti u Elezzjonijiet fl-Ewropa] * [https://web.archive.org/web/20100802165711/http://www.cvk.lv/cgi-bin/wdbcgiw/base/saeima9.GalRezS9.vis Kummissjoni Elettorali Nazzjonali tal-Latvja] * [https://web.archive.org/web/20200213105822/https://www.osce.org/odihr-elections/14486.html Rapporti tal-OSCE dwar l-elezzjonijiet Latvjani] * [https://web.archive.org/web/20120210033219/http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/latvia/ NSD: Database Elettorali Ewropea - Il-Latvja] tippubblika data dwar l-elezzjonijiet fuq livell reġjonali; tippermetti tqabbil ta' riżultati elettorali, 1990-2010 == Referenzi == <br /> [[Kategorija:Latvja]] 37a1u6l8u4ivpyn2lodffrxuyidy1ik 2 25623 329455 329384 2026-04-21T13:44:03Z Trigcly 17859 aġġornament 329455 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1971)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] eld58mbcm2qlw9iy6r6diz8aaujlvqr 329460 329455 2026-04-21T15:00:42Z Trigcly 17859 aġġornament 329460 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1972)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 2eaf2b7lnhz6y8f0q82qgiyua8exnh1 329491 329460 2026-04-22T09:38:29Z Trigcly 17859 aġġornament 329491 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1973)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 7jcg7ec1r7citlplh0ot6xxia2ic7u9 0 26483 329482 269629 2026-04-22T06:53:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329482 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Umm-El-Banine Assadoulaeff''' (Umm El-Banu Äsâdullayeva) (twieldet fit-18 ta' Diċembru 1905 &#x2013; mietet fit-23 ta' Ottubru 1992) kienet [[Kittieb|kittieba]] Franċiża ta' dixxendenza [[Ażerbajġan|Ażerbajġana]] li kitbet bil-psewdonimu ta' '''Banine'''.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2021-05-29 |titlu=Банин Асадуллаева "Кавказские дни" |url=http://www.anl.az/el_ru/b/b_kd.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181223000421/http://www.anl.az/el_ru/b/b_kd.pdf |arkivju-data=2018-12-23 |url-status=dead }}</ref> == Bijografija == Il-miljunarju Ażerbajġan [[Musa Nagiyev]] kien in-nannu tagħha u kienet bint in-negozjant u l-[[politiku]] Ażerbajġan [[Mirza Asadullayev]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.gender-az.org/index_az.shtml?id_doc=518|titlu=Azerbaijan Gender Information Center|sit=www.gender-az.org|data-aċċess=2021-05-29}}</ref> Banine emigrat lejn [[Franza]] fl-1923 biex issegwi lil missierha, eks Ministru fil-gvern tar-Repubblika Demokratika tal-Ażerbajġan (Diċembru 1918-April 1920). Hija marret tgħix f'[[Istanbul]] fejn abbandunat lil żewġha li kienet sfurzata tiżżewweġ fl-età ta' ħmistax-il sena u mbagħad ħarbet lejn [[Pariġi]]. Hemmhekk, wara ħafna snin, konoxxenti letterarji, inklużi [[Henry de Montherlant]], [[Nikos Kazantzakis]], u [[André Malraux]] ħeġġewha tippubblika x-xogħol tagħha. Aktar tard Banine ddedikat ħajjitha biex tintroduċi l-[[Storja|istorja]] u l-[[kultura]] tal-Ażerbajġan fi Franza u fl-[[Ewropa]]. L-iktar kitbiet famużi tagħha huma l-''Ġranet Kawkasi'' u l-''Ġranet Pariġini''. Banine, li kienet il-ħabiba tal-kittieb [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Ernst Jünger]] u r-[[Russja|Russu]] [[Ivan Bunin]], tirrakkonta l-konverżjoni tagħha għall-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]] fil-kotba tagħha. Banine ppubblikat diversi artikli dwar is-sitwazzjoni fl-Ażerbajġan. Hija mietet f'Ottubru 1992. L-obitwarju tagħha fil-gazzetta ''[[Le Figaro]]'' sejħilha "waħda minn dawk il-personaġġi ta' ''La vie romanesque'' li jaqsmu seklu, jiġbdu bħal kalamita lill-figuri singulari kollha ta' żminijiethom".<ref>William Pfaff. The Bullet's Song: Romantic Violence and Utopia. {{ISBN|978-0-684-80907-6}}</ref> == Xogħlijiet prinċipali == * ''Nami'', Gallimard, 1942. * ''Ġranet Kawkasi'' (''Jours caucasiens''), Julliard, 1946. * ''Ġranet Pariġini'' (''Jours parisiens''), Julliard, 1947, Gris Banal, 2003. * ''Laqgħat ma' Ernst Jünger'' (''Rencontres avec Ernst Jünger''), Julliard, 1951. * ''Jien għażilt ix-xaħxieħa'' (''J'ai choisi l'opium''), Stock, 1959. * ''Wara'' (''Après''), Stock, 1962. * ''Franza Barranija'' (''La France étrangère''), SOS Desclée de Brouwer, 1968. * ''Is-sejħa tal-aħħar ċans'' (''L'appel de la dernière chance''), SOS, 1971. * ''Ritratt ta' Ernst Jünger: ittri, testi, laqgħat'' (''Portrait d'Ernst Jünger: lettres, textes, rencontres''), La Table Ronde, 1971. * ''Diversi aspetti ta' Ernst Jünger (Ernst Jünger aux faces multiples)'', Lausanne, éditions L'Âge d'Homme, 1989. ** ''Dak li qaltli Marie: il-ġrajja ta' Marie l-Qaddejja'' (''Ce que Marie m'a raconté: le dit de la Servante Marie''), Cahier Bleus, 1991. == Referenzi == [[Kategorija:Mietu fl-1992]] [[Kategorija:Twieldu fl-1905]] [[Kategorija:Novellisti Ażerbajġani]] [[Kategorija:Novellisti Franċiżi]] 5fj6z7bg8bcsk3wlx9vgnc0bj0xiro0 0 30609 329495 328339 2026-04-22T10:24:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329495 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Flag of Greenland.svg|daqsminuri|Il-bandiera ta' Greenland.]] '''Greenland''', xi kultant magħrufa wkoll bħala l-'''Groenlandja''', (bil-lingwa ta' Greenland: ''Kalaallit Nunaat'', pronunzjata: [kalaːɬːit nʉnaːt]; bid-[[Lingwa Daniża|Daniż]]: ''Grønland'', pronunzjata: [ˈkʁɶnˌlænˀ]) hija territorju awtonomu fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] tar-Renju tad-[[Danimarka]].<ref>Dallen J. Timothy (2020). ''Tourism in European Microstates and Dependencies: Geopolitics, Scale and Resource Limitations''. CABI. p. 94. ISBN <bdi>978-1-78924-310-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/autonomy.html|titlu=The working autonomies in Europe. Territorial autonomy as a means of minority protection and conflict solution in the European experience - An overview and schematic comparison, 19.6.2006|sit=www.gfbv.it|data-aċċess=2023-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|titlu=Greenland|data=2019-08-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190830110832/http://www.world-autonomies.info/tas/Greenland/Pages/default.aspx|arkivju-data=2019-08-30|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://international-partnerships.ec.europa.eu/index_en|titlu=International Partnerships|data=2023-08-11|sit=international-partnerships.ec.europa.eu|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-19}}</ref> Hi wieħed minn tliet territorji li jiffurmaw ir-Renju tad-Danimarka; l-oħrajn huma l-art kontinentali [[Ewropa|Ewropea]] tad-Danimarka u l-[[Gżejjer Faroe]]. Iċ-ċittadini ta' dawn it-tliet territorji huma ċittadini tad-Danimarka u ċittadini tal-[[Unjoni Ewropea]]. Il-[[belt kapitali]] u l-ikbar belt ta' Greenland hija [[Nuuk]].<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Greenland|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/|data-aċċess=2023-08-19|lingwa=en|data=2023-07-25|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230513214534/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/|arkivju-data=2023-05-13|url-status=dead}}</ref> Greenland tinsab bejn l-[[Oċean Artiku]] u l-[[Oċean Atlantiku]], fil-Lvant tal-Arċipelagu Artiku [[Kanada|Kanadiż]]. Hija l-ikbar gżira fid-[[Id-Dinja|dinja]], kif ukoll l-iżjed territorju fit-Tramuntana tad-dinja – il-Gżira ta' Kaffeklubben lil hinn mill-kosta tat-Tramuntana hija l-iżjed art fit-Tramuntana tad-dinja, u l-Kap Morris Jesup fuq l-art kontinentali tat-territorju kien maħsub li kien l-iżjed art fit-Tramuntana tad-dinja sas-snin 60 tas-seklu 20. == Storja == [[Stampa:Coat of arms of Greenland.svg|daqsminuri|L-arma ta' Greenland.]] Għalkemm hija parti mill-kontinent tal-Amerka ta' Fuq, Greenland ilha tiġi assoċjata [[Politika|politikament]] u [[Kultura|kulturalment]] mal-Ewropa (speċifikament in-[[Norveġja]] u d-Danimarka, is-setgħat kolonjali) għal iktar minn millenju, diġà mid-986.<ref>{{Ċita web|url=http://www.archaeology.org/online/features/greenland/|titlu=The Fate of Greenland's Vikings|data=2011-01-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121104204345/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/|arkivju-data=2012-11-04|url-status=bot: unknown}}</ref> Greenland ġiet abitata f'intervalli għal mill-inqas dawn l-aħħar 4,500 sena minn popli Artiċi li l-antenati tagħhom marru hemmhekk minn dik li issa hija l-Kanada.<ref>{{Ċita web|url=http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/|titlu=Saqqaq - Nationalmuseet|data=2013-12-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131207035806/http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/|arkivju-data=2013-12-07|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Saillard J, Forster P, Lynnerup N, Bandelt HJ, Nørby S (2000). "mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion". ''American Journal of Human Genetics''. '''67''' (3): 718–26.</ref> In-Nordiċi insedjaw il-parti mhux abitata tan-Nofsinhar ta' Greenland mill-bidu tas-seklu 10, wara li kienu bdew jinsedjaw l-[[Iżlanda]]. L-[[Inuit]] waslu fis-seklu 13. Għalkemm taħt l-influwenza kontinwa tan-Norveġja u tan-Norveġiżi, Greenland ma kinitx formalment taħt il-Kuruna Norveġiża qabel l-1261. Il-kolonji Nordiċi għebu fl-aħħar tas-seklu 15, wara li faqqgħet il-[[pesta s-sewda]] fin-Norveġja u b'hekk daħlet fi żmien ta' deklin kbir. Fil-bidu tas-[[seklu 17]], l-esploraturi Daniżi u Norveġiżi reġgħu waslu Greenland. Meta d-Danimarka u n-Norveġja sseparaw, Greenland saret parti mid-Danimarka fl-1814 u ġiet integrata għalkollox fl-istat Daniż fl-1953 taħt il-Kostituzzjoni tad-Danimarka, li permezz tagħha ċ-ċittadini ta' Greenland saru ċittadini tad-Danimarka. Fl-1979, id-Danimarka tat l-awtogovernanza lil Greenland; fl-2008, iċ-ċittadini ta' Greenland ivvutaw għall-Att dwar l-Awtogovernanza, li ttrasferixxa iktar poter mill-gvern Daniż lill-gvern lokali ta' Greenland. Taħt l-istruttura l-ġdida, Greenland gradwalment ingħatat ir-responsabbiltà għal għadd ta' servizzi u oqsma ta' kompetenza governattivi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|titlu=Greenland in figures 2012.|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121113160436/http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|arkivju-data=2012-11-13|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-gvern Daniż għandu kontroll fuq iċ-ċittadinanza, il-politika monetarja u l-affarijiet barranin, inkluż id-difiża. Il-biċċa l-kbira tar-residenti ta' Greenland huma Inuit.<ref>{{Ċita web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/|titlu=Thule Culture - The Canadian Encyclopedia|data=2015-11-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151120045928/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/thule-culture/|arkivju-data=2015-11-20|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-popolazzjoni hija kkonċentrata l-iktar tul il-kosta tal-Lbiċ, u l-kumplament tal-gżira hija popolata b'mod sparpaljat. Tliet kwarti minn Greenland hija miksija mill-unika saff tas-silġ permanenti 'l barra mill-[[Antartika]]. B'popolazzjoni ta' 56,583 ruħ (2022)<ref>{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/greenland-population|titlu=Greenland Population 2023 (Live)|sit=worldpopulationreview.com|data-aċċess=2023-08-19}}</ref>, Greenland hija l-inqas reġjun popolat densament fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc|titlu=Population density (people per sq. km of land area) {{!}} Data {{!}} Table|data=2013-06-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130605122932/http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc|arkivju-data=2013-06-05|url-status=bot: unknown}}</ref> 67 % tal-produzzjoni tal-elettriku tagħha tiġi mill-enerġija rinnovabbli, l-iktar mill-enerġija idroelettrika.<ref>{{Ċita web|url=https://nukissiorfiit.gl/da/Produkter/Vedvarende-energi|titlu=Nukissiorfiit Vedvarende energi|sit=Nukissiorfiit|lingwa=da|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240610113257/https://nukissiorfiit.gl/da/Produkter/Vedvarende-energi|arkivju-data=2024-06-10|url-status=dead}}</ref> == Etimoloġija == [[File:Greenland_42.74746W_71.57394N.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Greenland_42.74746W_71.57394N.jpg|xellug|daqsminuri|Immaġni satellitari ta' Greenland.]] L-insedjaturi Nordiċi bikrin semmew il-gżira ''Greenland''. Fis-sagi Iżlandiżi, l-Iżlandiż imwieled Norveġiż [[Erik l-Aħmar]] ġie eżiljat mill-Iżlanda minħabba li wettaq qtil. Flimkien mal-familja estiża u l-[[Skjavitù|iskjavi]] jew is-servi tiegħu, huwa salpa b'għadd ta' bastimenti sabiex jesplora art bis-silġ li kienet magħrufa li tinsab fil-Majjistral. Wara li sab żona abitabbli li seta' jinsedjaha, huwa semmiha ''Grœnland'' (tradotta bħala "Greenland"), x'aktarx bit-tama li l-isem pjaċevoli jattira iktar insedjaturi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.gutenberg.org/files/17946/17946-h/17946-h.htm|titlu=The Project Gutenberg eBook of Eirik The Red's Saga:, by The Rev. J. Sephton.|data=2011-05-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110511061916/http://www.gutenberg.org/files/17946/17946-h/17946-h.htm|arkivju-data=2011-05-11|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ancientstandard.com/2010/12/17/how-greenland-got-its-name/|titlu=How Greenland got its Name - Ancient History Blog|data=2012-03-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120319050912/http://ancientstandard.com/2010/12/17/how-greenland-got-its-name/|arkivju-data=2012-03-19|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Grove, Jonathan (2009). "The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative". ''Journal of the North Atlantic''. '''2''': 30–51.</ref> Is-''Saga ta' Erik l-Aħmar'' issostni: "Fis-sajf, Erik salpa biex jinsedja t-territorju li kien sab, u semmih Greenland, bil-ħsieb skontu li n-nies kienu se jiġu attirati jgħixu hemm ladarba kellu isem favorevoli".<ref>{{Ċita web|url=https://news.nationalgeographic.com/2016/06/iceland-greenland-name-swap/|titlu=Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?|data=2017-12-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160630143403/http://news.nationalgeographic.com/2016/06/iceland-greenland-name-swap/|arkivju-data=2016-06-30|url-status=bot: unknown}}</ref> L-isem tat-territorju bil-lingwa ta' Greenland huwa ''Kalaallit Nunaat'' ("art tal-Kalaallit"). Il-poplu Kalaallit huwa poplu Inuit ta' Greenland li jgħix fir-reġjun tal-Punent ta' Greenland. Fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], il-militar tal-Istati Uniti uża ''Bluie'' bħala isem f'kodiċi għal Greenland, fejn kellhom diversi bażijiet imsemmija ''Bluie (tal-Lvant jew tal-Punent; numeral sekwenzjali)''.<ref>Morison, Samuel Eliot (1975). ''History of United States Naval Operations in World War II, Volume 1: The Battle of the Atlantic September 1939 – May 1943''. Boston: Little, Brown and Company. p. 62.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Danimarka]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Greenland]] cv2goy8tq1vxq01wh7ghx75s601z7eq 0 31011 329481 321664 2026-04-22T04:19:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329481 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Tell es-sultan.jpg|daqsminuri|Immaġni satellitari ta' Tell es-Sultan.]] '''Ġeriko tal-Qedem''' jew '''Tell es-Sultan''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: تل السلطان, litteralment "l-Għolja tas-Sultan") hija sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fil-belt ta' [[Ġeriko]], il-[[Palestina]], li jikkonsisti mill-fdalijiet tal-eqdem belt iffortifikata fid-[[Id-Dinja|dinja]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/9/18/jerichos-tell-es-sultan-added-to-unesco-world-heritage-list|titlu=Photos: Jericho’s Tell es-Sultan added to UNESCO World Heritage list|sit=Al Jazeera|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1687/|titlu=Ancient Jericho&#x2f;Tell es-Sultan|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}</ref> Is-sit jinsab biswit il-kamp tar-refuġjati ta' Ein as-Sultan, żewġ kilometri fit-Tramuntana taċ-ċentru tal-belt Palestinjana ta' Ġeriko. L-għolja ilha abitata mill-għaxar millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]., u b'hekk Ġeriko tal-Qedem hija fost l-eqdem bliet kontinwament abitati fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newarab.com/news/un-committee-lists-wbanks-jericho-world-heritage-site|titlu=UN committee lists W.Bank's Jericho as a World Heritage Site|kunjom=Agencies|isem=The New Arab Staff|data=|sit=https://www.newarab.com/|lingwa=en|data-aċċess=}}</ref> Is-sit huwa notevoli għar-rwol tiegħu fl-[[Storja|istorja]] tal-arkeoloġija tal-Lvant. Iż-żona ġiet identifikata għall-ewwel darba bħala s-sit ta' Ġeriko tal-Qedem fl-era moderna minn [[Charles Warren]] fl-1868, abbażi tal-prossimità tagħha mal-għajn il-kbira ta' Ein es-Sultan'','' li kienet ġiet proposta bħala l-għajn ta' Elixa minn [[Edward Robinson]] tliet deċennji qabel. == Storja == === Epipaleolitiku === In-nixfiet u s-sirda tad-Dryas Inferjuri ntemmu għall-ħabta tad-9600 Q.K., u b'hekk wasslu għall-Oloċen u l-Epipaleolitiku tal-istorja tal-[[bniedem]]. Il-klima saħnet u b'hekk gruppi Natufjani setgħu jestendu d-durata tas-soġġorn tagħhom, u eventwalment bdew joqogħdu fl-istess post is-sena kollha u ġew stabbiliti l-insedjamenti permanenti. L-ewwel insedjament permanenti ta' Tell es-Sultan — immarkat mill-kostruzzjoni ta' strutturi Natufjani — żviluppa bejn l-10,000 u d-9000 Q.K., li milli jidher kien qabel l-invenzjoni tal-agrikoltura.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mama.org/exhibits/ancient/prehistoric/|titlu=Prehistoric Exhibits|data=2018-08-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180803074340/https://www.mama.org/exhibits/ancient/prehistoric/|arkivju-data=2018-08-03|url-status=dead}}</ref><ref>Freedman et al., 2000, p. 689-691.</ref> Tell es-Sultan kienet post popolari fost il-gruppi ta' kaċċaturi-ġemmiegħa Natufjani minħabba l-għajn ta' Ein as-Sultan fil-qrib; dawn il-kaċċaturi-ġemmiegħa ħallew warajhom għadd ta' għodod mikrolitiċi b'għamla ta' nofs [[qamar]].<ref>Mithen, Steven (2006). ''After the ice: a global human history, 20,000-5000 BCE''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN <bdi>0-674-01999-7</bdi>. p. 59.</ref> === Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar (PPNA) === [[File:Jerycho8.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jerycho8.jpg|daqsminuri|Il-pedamenti tal-abitazzjonijiet f'Tell es-Sultan/Ġeriko tal-Qedem.]] Fil-fażi tan-Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar f'Tell es-Sultan (għall-ħabta tat-8500-is-7500 Q.K.)<ref>Nigro, Lorenzo (2014). "The Archaeology of Collapse and Resilience: Tell es-Sultan/ancient Jericho as a Case Study". ''Rome "la Sapienza" Studies on the Archaeology of Palestine & Transjordan''. '''11''': 272.</ref> tfaċċat waħda mill-ewwel protobliet ewlenin fid-dinja. Mat-tisħin dinji, feġġet [[kultura]] ġdida bbażata fuq l-agrikoltura u abitazzjoni permanenti, li l-arkeologi sejħulha tan-"Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar" (PPNA), li xi kultant ġiet imsejħa bħala l-era Sultanjana b'referenza għall-isem Għarbi tal-belt. Il-villaġġi tal-PPNA huma kkaratterizzati minn abitazzjonijiet ċirkolari żgħar, id-dfin tal-mejtin taħt l-art tal-binjiet, id-dipendenza fuq il-kaċċa tal-[[Annimal|annimali]] selvaġġi, il-kultivazzjoni taċ-ċereali selvaġġi jew domestiċi, u l-ebda użu tal-faħħar sa dak iż-żmien. Ir-raħal tal-PPNA, insedjament ta' madwar 40,000 [[metru]] kwadru (430,000 pied kwadru), kien magħmul minn djar tondi tat-tal-brikks tat-tajn, iżda mingħajr ebda ppjanar tat-toroq.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ourfatherlutheran.net/biblehomelands/palestine/jericho/jericho.htm|titlu=Old Testament Jericho|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080220035014/http://www.ourfatherlutheran.net/biblehomelands/palestine/jericho/jericho.htm|arkivju-data=2008-02-20|url-status=dead}}</ref> L-abitazzjonijiet ċirkolari kienu mibnija bil-brikks tat-tafal u tal-ħuxlief li kienu jitħallew jinxfu fix-[[xemx]], u mbagħad kienu jiġu mkaħħla ma' xulxin bit-tajn. Kull dar kienet wiesgħa madwar 5 metri (16-il pied), u kienet imsaqqfa bil-veġetazzjoni ssiġillata bit-tajn. Fi ħdanhom kien hemm fuklar u fuq barra kien ikun hemm ħuġġieġa.<ref>Mithen, Steven (2006). ''After the ice: a global human history, 20,000-5000 BCE''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN <bdi>0-674-01999-7</bdi>. p. 54.</ref> Għad ma hemmx qbil dwar l-identità u l-għadd tal-abitanti ta' Ġeriko tal-Qedem fil-PPNA, u l-istimi jvarjaw saħansitra bejn 2,000-3,000 sa 200-300 abitant.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Jericho-West-Bank|titlu=Jericho {{!}} Facts & History {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}</ref><ref>Akkermans, Peter M. M; Schwartz, Glenn M. (2004). ''The Archaeology of Syria: From Complex Hunter-Gatherers to Early Urban Societies (c. 16,000–300 BCE)''. Cambridge University Press. p. 57. ISBN <bdi>978-0-521-79666-8</bdi>.</ref> Huwa magħruf li din il-popolazzjoni kienet tikkoltiva l-qamħ emmer, ix-xgħir u l-legumi, u kienet tikkaċċja l-annimali selvaġġi. Ir-raħal kien imdawwar minn ħitan difensivi kbar tal-ġebel li kien għoli iktar minn 3.6 metri (12-il pied) u kien wiesa' 1.8 metru (6 piedi) fil-bażi tiegħu. Fi ħdan dawn il-ħitan kien hemm torri tal-ġebel stabbilit fiċ-ċentru tan-naħa tal-Punent tal-għolja.<ref>Barkai, Ran; Liran, Roy (2008). "Midsummer Sunset at Neolithic Jericho". ''Time and Mind''. '''1''' (3): 273–284 [279].</ref> Dan it-torri kien l-ogħla struttura fid-dinja sa ma nbniet il-[[Piramidi Eġizzjani|Piramida]] ta' [[Djoser]], u kien it-tieni l-eqdem torri wara dak tal-Għolja ta' Qaramel.<ref>{{Ċita web|url=https://pcma.uw.edu.pl/en/research/season-by-season/tell-qaramel-syria-3/|titlu=Tell Qaramel (Syria), 2006|sit=pcma.uw.edu.pl|data-aċċess=2023-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240305104953/https://pcma.uw.edu.pl/en/research/season-by-season/tell-qaramel-syria-3/|arkivju-data=2024-03-05|url-status=dead}}</ref> Il-ħitan u t-torri nbnew għall-ħabta tat-8000 Q.K.<ref>{{Ċita web|url=https://www.jpost.com/video-articles/video/worlds-first-skyscraper-sought-to-intimidate-masses|titlu='World’s first skyscraper sought to intimidate masses'|data=2011-02-14|sit=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-13}}</ref><ref>Kenyon, Kathleen M.; Holland, Thomas A. (1960). ''Excavations at Jericho: The architecture and stratigraphy of the Tell: plates''. Vol. 3. British School of Archaeology in Jerusalem. p. 6. ISBN <bdi>978-0-9500542-3-0</bdi>.</ref> Id-datazzjoni bil-karbonju tat-torri ppubblikata fl-1981 u fl-1983 tindika li nbena għall-ħabta tat-8300 Q.K. u baqa' jintuża sal-ħabta tas-7800 Q.K. Il-ħitan u t-torri kienu jirrekjedu xi mitt jum ta' xogħol biex jinbnew minn 100 [[raġel]], għaldaqstant x'aktarx li diġà kien hemm xi tip ta' organizzazzjoni soċjali u qsim tax-xogħol. L-istrutturi ewlenin jenfasizzaw l-importanza tal-għolja għall-fehim tal-mudelli ta' insedjament fil-perjodu Sultanjan fin-Nofsinhar tad-dinja tal-Lvant.<ref>Cremin, Aedeen (2007). ''Archaeologica: The World's Most Significant Sites and Cultural Treasures''. Frances Lincoln. pp. 209ff. ISBN <bdi>978-0-7112-2822-1</bdi>.</ref> === Neolitiku B ta' Qabel il-Fuħħar (PPNB) === [[File:Jericho_Statue.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jericho_Statue.png|daqsminuri|213x213px|[[Statwa]] ta' antenat, Ġeriko tal-Qedem, madwar 9,000 sena ilu. Il-[[Mużew]] Arkeoloġiku ta' Rockefeller, [[Ġerusalemm]].]] Wara ftit sekli, l-ewwel insedjament ġie abbandunat. Wara l-fażi ta' insedjament tal-PPNA, ma kienx hemm insedjamenti ġodda għal diversi sekli, imbagħad ġie stabbilit insedjament fin-Neolitiku B ta' Qabel il-Fuħħar (PPNB) fuq is-superfiċe mikula tal-għolja. Dan it-tieni insedjament, stabbilit fis-6800 Q.K., x'aktarx jirrappreżenta x-xogħol ta' poplu invażur li assorba lill-abitanti oriġinali fil-kultura dominanti tagħhom. L-artefatti li jmorru lura minn dan il-perjodu jinkludu għaxar kranji umani tal-ġibs, impittra b'tali mod li jirrikostitwixxu l-fattizzi ta' xi individwi.<ref>Watson, Noelle, ed. (1996). "Jericho (West Bank)". ''International Dictionary of Historic Places''. Vol. 4: Middle East and Africa. [[Chicago]]: Fitzroy Dearborn Publishers. pp. 367–370. ISBN <bdi>1-884964-03-6</bdi>.</ref> Dawn jirrappreżentaw ''terafim'' jew eżempju bikri ta' ritratti fl-istorja tal-[[arti]], u huwa maħsub li kienu jinżammu fid-djar tan-nies mentri l-katavri tagħhom kienu jindifnu.<ref>Janson, H. W.; Janson, Anthony F. (2004). ''History of Art: The Western Tradition''. Upper Saddle River: Prentice Hall Professional. ISBN <bdi>978-0-13-182895-7</bdi>.</ref> L-arkitettura kienet tikkonsisti minn binjiet rettilineari magħmula mill-brikks tat-tajn fuq pedamenti tal-ġebel. Il-brikks tat-tajn kellhom għamla ta' ħobżiet b'impronti fondi sabiex jeħla ma' xulxin faċilment. L-ebda binja ma ġiet skavata għalkollox. Normalment, diversi kmamar kienu raggruppati madwar bitħa ċentrali. Kien ikun hemm kamra waħda kbira (6.5 metri b'4 metri (21 pied bi 13-il pied)) u kamra oħra kemxejn iżgħar (7 metri bi 3 metri (23 pied b'10 piedi)) b'diviżjonijiet interni. Il-kumplament taż-żoni kienu żgħar u x'aktarx kienu jintuża għall-ħżin. Il-kmamar kellhom artijiet [[Aħmar|ħomor]] jew roża tat-terrazzo magħmula mill-[[ġebla tal-ġir]]. Ġew ippreservati wkoll xi marki ta' twapet tal-qasab jew tal-veġetazzjoni. Il-btieħi kien ikollhom art tat-tafal. [[Kathleen Kenyon]] interpretat binja partikolari bħala santwarju. Din kellha niċċa fil-ħajt. Pilastru mċaqqam tal-blat vulkaniku li nstab fil-qrib jaf kien joqgħod f'din in-niċċa. Il-mejtin kienu jindifnu taħt l-art jew bejn il-filati tal-ġebel tal-binjiet abbandunati. Hemm diversi difniet kollettivi u mhux l-iskeletri kollha huma artikolati għalkollox. Dan jaf jindika xi żmien ta' esponiment qabel id-dfin. Kontenitur tal-kranji kien iżomm sa seba' kranji umani fih. Ix-xedaq kien jitneħħa u l-wiċċ kien jinkesa bil-ġibs; minflok l-għajnejn kienu jitpoġġew qxur tal-baħar. B'kollox instabu għaxar kranji. Kranji mmudellata nstabu fl-Għolja ta' Ramad u f'Beisamoun ukoll. Sejbiet oħra kienu jinkludu żnied, bħal ponot tal-vleġeġ, xfafar tal-mehrież bis-snien, burini, barraxa, mannaretti żgħar, ossidjana, u ossidjana ħadra minn sors mhux magħruf. Kien hemm ukoll imtieħen manwali tal-qmuħ, ġebel li kien jintuża minflok imrietel, u xi mannari tat-tħin magħmula bil-blat [[aħdar]]. Oġġetti oħra li ġew skoperti jinkludu platti u skutelli tal-ġebla tal-ġir ratba, ċombini tal-insiġ magħmula bil-ġebel u piżijiet tal-insiġ, spatuli u għodod għat-tħaffir, figuri antropomorfiċi stilizzati tal-ġibs, kważi ta' daqs reali, figurini antropomorfiċi u terjomorfiċi tat-tafal, kif ukoll żibeġ tal-qxur tal-baħar u tal-malakit. === Żmien il-Bronż === Mill-4500 Q.K. 'il quddiem kien hemm suċċessjoni ta' insedjamenti, u l-ikbar wieħed inbena fi Żmien il-Bronż Bikri, għall-ħabta tal-2600 Q.K. Tell es-Sultan ġiet okkupata, inqerdet u ġiet abbandunata bosta drabi, kif joħroġ fid-dieher mill-bosta saffi ta' qerda tagħha. Milli jidher is-sit ilu okkupat b'mod kontinwu minn Żmien il-Bronż Bikri sal-ewwel parti ta' Żmien il-Bronż Nofsani. Id-datazzjoni bir-radjokarbonju tissuġġerixxi li l-belt inqerdet u ġiet abbandunata għall-ħabta tal-2000/1950 Q.K. Sussegwentement, il-belt ġiet rikostruwita, u laħqet il-quċċata tagħha fil-perjodu mill-1700 sal-1550 Q.K. Dak iż-żmien, kienet belt żgħira iżda importanti tar-reġjun ta' Kana li kienet tirrefletti l-livell ikbar ta' urbanizzazzjoni fl-inħawi. Il-belt ġiet ikkollegata mal-istabbiliment tal-[[Maryannu]], klassi ta' aristokratiċi li kienu jużaw il-karrijiet li kienet ikkollegata mal-istat Mitannit fit-Tramuntana. Kienet imdawra b'ħitan difensivi estensivi, imsaħħa b'torrijiet rettangolari, u kellha ċimiterju estensiv b'oqbra b'xaftijiet vertikali u kompartimenti funebri taħt l-art; l-offerti funebri elaborati f'uħud mill-oqbra jaf jirriflettu l-istabbiliment ta' rejiet lokali.<ref>Kuijt, Ian (2012). "Jericho". In Silberman, Neil Asher (ed.). ''The Oxford Companion to Archaeology''. Vol. 2 (2 ed.). [[Belt ta' New York|New York]]: Oxford University Press. ISBN <bdi>978-0-19-973578-5</bdi>. pp. 165-167.</ref> Kathleen Kenyon irrapportat li "Żmien il-Bronż Nofsani x'aktarx li huwa l-iżjed wieħed għani fl-istorja kollha ta' Kna'an. ... Is-sistemi difensivi ... x'aktarx li nbnew f'data iktar avvanzata f'dak il-perjodu" u kien hemm "ristawr kbir tal-ġebel;... parti minn sistema kumplessa" ta' difiżi.<ref>Kenyon, Kathleen Mary (1957). ''Digging up Jericho: the results of the Jericho excavations, 1952–1956''. Praeger. p. 68. ISBN <bdi>9780758162519</bdi>. pp. 213-218.</ref> Il-belt reġgħet inqerdet fis-seklu 16 fl-aħħar ta' Żmien il-Bronż Nofsani. Il-fdalijiet tal-karbonju kkalibrati mis-saff tal-qerda Nru IV imorru lura għall-1617-1530 Q.K., u dan jikkonferma l-akkuratezza tad-datazzjoni stratigrafika ta' Kenyon. Il-konsensus attwali fost l-istudjużi hu li s-sit ma kienx abitat mill-aħħar tas-seklu 15 sas-sekli 10-9 Q.K.,<ref>Nigro, Lorenzo (2020). "The Italian-Palestinian Expedition to Tell es-Sultan, Ancient Jericho (1997–2015)". In Sparks, Rachel T.; Finlayson, Bill; Wagemakers, Bart; SJ, Josef Mario Briffa (eds.). ''Digging Up Jericho: Past, Present and Future''. Archaeopress Publishing Ltd. ISBN <bdi>978-1789693522</bdi>. pp. 202-204.</ref> għalkemm dan ġie ddubitat minn skavi reċenti. B'mod speċifiku, l-iskavi arkeoloġiċi ma rnexxilhomx joħorġu fid-dieher evidenza li l-belt kienet abitata fi żmien il-Battalja ta' Ġeriko, kif deskritt fil-Ktieb ta' Ġoxwa.<ref>Miller, James Maxwell; Hayes, John Haralson (1986). ''A History of Ancient Israel and Judah''. Philadelphia: The Westminster Press. pp. 71–72. ISBN <bdi>978-0-664-21262-9</bdi>.</ref> === Żmien il-[[Ħadid]] === Tell es-Sultan baqgħet mhux okkupata mill-aħħar tas-seklu 15 sas-sekli 10-9 Q.K. meta l-belt reġgħet inbniet. Minn din il-belt ġdida ma tantx instabu ħafna iktar fdalijiet minn dar b'erbat ikmamar fix-xaqliba tal-Lvant. Sas-seklu 7 Ġeriko tal-Qedem kienet saret raħal estensiv, iżda dan l-insedjament inqered fil-konkwista Babiloniża tal-Ġudea fil-bidu tas-seklu 6. === Abbandun tal-għolja === B'rispons għall-irvelli tal-Ġudea kontra l-[[Babilonja]], Ġeriko tal-Qedem inqerdet mill-Babiloniżi fil-587/586 Q.K. Il-belt reġgħet inbniet matul il-perjodu [[Iran|Persjan]] wara li l-[[Ġudaiżmu|Lhud]] inħelsu minn taħt il-Babiloniżi. Ma tantx għad fadal wisq fdalijiet minn dan il-perjodu, u s-sit ġie abbandunat bħala post ta' insedjament mhux wisq wara dan il-perjodu.<ref>Negev, Avraham; Gibson, Shimon, eds. (2001). "Jericho". ''Archaeological Encyclopedia of the Holy Land''. New York u Londra: Continuum. pp. 256-260. ISBN <bdi>978-0826413161</bdi>.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Ġeriko tal-Qedem/Tell es-Sultan ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Skavi arkeoloġiċi == [[File:Jericho_and_Tell_es_Sultan_in_the_Survey_of_Western_Palestine_1880.18_(cropped).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jericho_and_Tell_es_Sultan_in_the_Survey_of_Western_Palestine_1880.18_(cropped).jpg|daqsminuri|Iż-żona ta' madwar Tell es-Sultan fl-Istħarriġ tal-Palestina magħmul mill-PEF, li tfassal ftit snin wara l-ispedizzjoni ta' Warren.]] L-ewwel skavi fl-għoljiet ta' madwar Ain es-Sultan (bl-Għarbi: عين سلطان, litteralment "Għajn is-Sultan") saru minn Charles Warren fl-1868 f'isem il-Fond tal-Esplorazzjoni tal-Palestina. Warren skava disa' għoljiet fl-inħawi tal-għajn; matul l-iskavi l-ħaddiema tiegħu ħaffru toqba ġol-brikks tat-tajn tal-ħajt mingħajr ma ndunaw x'kien.<ref>Wagemakers, Bart (2014). ''Archaeology in the 'Land of Tells and Ruins': A History of Excavations in the Holy Land Inspired by the Photographs and Accounts of Leo Boer''. Oxbow Books. p. 122ff. ISBN <bdi>978-1-78297-246-4</bdi>.</ref> L-għajn kienet ġiet identifikata fl-1838 fir-''Riċerki Bibbliċi fil-Palestina'' ta' Edward Robinson bħala "x-xenarju fejn twettaq il-miraklu ta' Elixa", fuq il-bażi li kienet l-għajn primarja qrib Ġeriko.<ref>Edward Robinson; Eli Smith (1841). ''Biblical Researches in Palestine''. Crocker & Brewster. pp. 283ff.</ref> Abbażi ta' dan, Warren ippropona l-għoljiet tal-madwar bħala s-sit ta' Ġeriko tal-Qedem, iżda ma kellux il-fondi biex iwettaq skavi rigorużi. Peress li kien jemmen li l-għajn kienet l-istess waħda tal-fejqan ta' Elixa, huwa ssuġġerixxa li l-għolja kollha tiġi mistħarrġa għall-evidenza, u hu kien tal-fehma li dan seta' jsir għal £400.<ref>Warren, Charles (1876). ''Underground Jerusalem''. Richard Bentley & Son. p. 196.</ref> [[Ernst Sellin]] u [[Carl Watzinger]] wettqu skavi f'Tell es-Sultan u f'Tulul Abu el-'Alayiq bejn l-1907 u l-1909 u mill-ġdid fl-1911, u sabu l-fdalijiet ta' żewġ ħitan li inizjalment issuġġerew li kienu jaqblu mal-ġrajja Bibblika tal-Battalja ta' Ġeriko. Iktar 'il quddiem irrevedew din il-konklużjoni u dataw is-sejbiet tagħhom għal Żmien il-Bronż Nofsani (1950-1550 Q.K.).<ref>Hoppe, Leslie J. (2005). ''New light from old stories: the Hebrew scriptures for today's world''. Paulist Press. pp. 82ff. ISBN <bdi>978-0-8091-4116-6</bdi>.</ref> Is-sit ġie skavat mill-ġdid minn [[John Garstang]] bejn l-1930 u l-1936, li reġa' ssuġġerixxa li l-fdalijiet tal-ħajt ta' fuq kienu jaqblu mad-deskrizzjoni fil-Bibbja, u kienu jmorru lura għall-ħabta tal-1400 Q.K.<ref>Bromiley, Geoffrey W. (1995). ''International Standard Bible Encyclopedia''. Vol. A–D. Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company. pp. 275ff. ISBN <bdi>978-0-8028-3781-3</bdi>.</ref> [[File:Plastered_Skull,_c._9000_BC.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plastered_Skull,_c._9000_BC.jpg|daqsminuri|Kranju miksi bil-ġibs, Tell es-Sultan/Ġeriko tal-Qedem, għall-ħabta tad-9000 Q.K.]] Kathleen Kenyon wettqet investigazzjoni estensivi b'tekniki iktar moderni bejn l-1952 u l-1958. Permezz tal-iskavi tagħha ġew skoperti torri u ħajt fit-trunċiera I. Kenyon ipprovdiet evidenza li ż-żewġ kostruzzjonijiet inbnew ferm qabel l-istimi preċedenti tal-età tas-sit, fin-Neolitiku, u kienu parti minn protobelt bikrija. L-iskavi tagħha ħarġu fid-dieher sensiela ta' sbatax-il ħajt ta' Żmien il-Bronż, li skontha wħud minnhom x'aktarx li nqerdu minn terremoti. L-aħħar wieħed mill-ħitan inbena ta' kafkaf, u jindika li l-insedjament kien inqered minn invażuri nomadiċi. Ħajt ieħor inbena minn kultura iktar sofistikata fi Żmien il-Bronż Nofsani, b'telgħa wieqfa miksija bil-ġibs u bil-brikks tat-tajn fuq nett.<ref>Davis, Miriam C. (2008). ''Dame Kathleen Kenyon: digging up the Holy Land''. Left Coast Press. pp. 101ff. ISBN <bdi>978-1-59874-326-5</bdi>.</ref> [[Lorenzo Nigro]] u [[Nicolo Marchetti]] wettqu skavi bejn l-1997 u s-sena 2000. Mill-2009, il-proġett arkeoloġiku [[Italja|Taljan]]-Palestinjan ta' skavi u ta' restawr tkompla mill-Università "La Sapienza" ta' [[Ruma]] u mill-MOTA-DACH tal-Palestina, taħt it-tmexxija ta' Lorenzo Nigro u [[Hamdan Taha]]. Saru skavi oħra f'Tell es-Sultan mill-2009 sal-2023 mill-Ispedizzjoni Taljana-Palestinjana, taħt it-tmexxija ta' Lorenzo Nigro, f'isem l-Università "La Sapienza" ta' Ruma, u ta' [[Jehad Yasine]], f'isem il-Ministeru għat-Turiżmu u l-Antikitajiet tal-Palestina. Dawn ix-xogħlijiet żvelaw diversi monumenti tal-belt ta' Żmien il-Bronż: il-Palazzi ta' fuq l-Għolja tal-Għajn (Żmien il-Bronż Bikri II-III, 3000-2350 Q.K.; il-palazz MB I-II, imsejjaħ il-"Palazz tar-Rejiet [[Ragħaj|Rgħajja]]" u l-palazz MB III, imsejjaħ il-"Palazz ta' Hyksos"), id-Daħla tax-Xlokk, imsejħa d-Daħla ta' Ġerusalemm, u diversi traċċi tal-ħitan tal-belt tal-qedem.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lasapienzatojericho.it/|titlu=Tell es-Sultan/Jericho|sit=www.lasapienzatojericho.it|data-aċċess=2023-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181201140141/http://www.lasapienzatojericho.it/|arkivju-data=2018-12-01|url-status=dead}}</ref> == Ħitan == Il-ħitan tal-belt ta' żmien il-PPNA nbnew għal skopijiet difensivi jew bħala protezzjoni mill-għargħar; il-massa tal-ħitan (bi ħxuna bejn wieħed u ieħor ta' 1.5 metru sa 2 metri (4.9 sa 6.6 piedi) u b'għoli ta' 3.7 sa 5.2 metri (12 sa 17-il pied)) kif ukoll dik tat-torri tissuġġerixxi skop difensiv. Huwa maħsub li jmorru lura għall-ħabta tat-8000 Q.K. Jekk jiġu interpretati bħala "fortifikazzjoni urbana", il-Ħitan ta' Ġeriko huma l-eqdem ħitan ta' belt li qatt ġew skoperti mill-arkeologi fid-dinja. Madwar il-ħitan kien hemm foss wiesa' 8.2 metri (27 pied) u fond 2.7 metri (9 piedi), maqtugħ fil-blat u b'ċirkonferenza madwar il-belt saħansitra sa 600 metru (2,000 pied). Kenyon ikkummentat li "x-xogħol involvut għat-tħaffir ta' dan il-foss fil-blat kien wieħed iebes".<ref>Kenyon, Kathleen Mary (1957). ''Digging up Jericho: the results of the Jericho excavations, 1952–1956''. Praeger. p. 68. ISBN <bdi>9780758162519</bdi>.</ref> Il-ġrajja tal-konkwista ta' Ġeriko fil-Ktieb ta' Ġoxwa tindika li mill-inqas parti mill-belt kienet integrata fil-fortifikazzjonijiet, tant li d-dar ta' Rahab "kienet mibnija fil-ħitan tal-belt, u kienet tgħix hemmhekk" (il-Ktieb ta' Ġoxwa 2:15-16).<ref>Bar-Yosef, Ofer (1986). "The Walls of Jericho: An Alternative Interpretation". ''Current Anthropology''. '''27''' (2): 157–162.</ref><ref>Kenyon, Kathleen M. (1981). ''Excavations at Jericho, Vol. III: The Architecture and Stratigraphy of the Tell''. Londra: British School of Archaeology in Jerusalem. ISBN <bdi>0-9500542-3-2</bdi>.</ref> === Fażijiet tal-kostruzzjoni tal-ħitan === [[Stampa:Jericho Neolithic wall I.svg|xellug|tilat|'''Fażi I''': Inbena ħajt tal-ġebel għoli 3.6 metri mal-perimetru tal-belt, bħala tisħiħ tal-parti esterna ta' quddiem tat-torri. Iż-żewġ figuri umani fuq ix-xellug juru bejn wieħed u ieħor l-iskala.]] == Torri ta' Ġeriko == [[Stampa:Jericho Neolithic wall II.svg|xellug|tilat|'''Fażi II''': F'din il-fażi żdiedu ħajt addizzjonali u foss estern. L-ispazju bejn iż-żewġ ħitan imtela' bir-radam mill-foss, u b'hekk inħolqot forma primittiva ta' struttura ffortifikata integrata fil-ħajt. Inbena "ħajt bħala qoxra" biex isaħħaħ it-torri, u jinkorpora parti mill-ewwel ħajt.]] [[Stampa:Jericho Neolithic wall III.svg|xellug|tilat|'''Fażi III''': Peress li l-foss beda jakkumula s-sedimenti, inbena ħajt ġdid fuq il-fdalijiet taż-żewġ ħitan ta' qabel. Fl-istess żmien, id-daħla inferjuri tat-torri ġiet imblukkata.]] [[File:Tower_of_Jericho.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tower_of_Jericho.jpg|daqsminuri|It-Torri ta' Ġeriko.]] == Torri ta' Ġeriko == It-Torri ta' Ġeriko huwa struttura tal-ġebel għolja 8.5 metri (28 pied), li nbniet fin-Neolitiku A ta' Qabel il-Fuħħar għall-ħabta tat-8000 Q.K. Huwa fost l-eqdem [[Monument|monumenti]] tal-ġebel It is among the earliest stone monuments of mankind. Conical in shape, the tower is almost 9 metres (30 ft) in diameter at the base, decreasing to 7 metres (23 ft) at the top, with walls approximately 1.5 metres (5 ft) thick. It contains an internal staircase with 22 stone steps.<ref>{{Ċita web|url=https://www.livescience.com/12918-tower-jericho-hunter-gatherer-monument.html|titlu=Tower of Power: Mystery of Ancient Jericho Monument Revealed|kunjom=published|isem=Wynne Parry|data=2011-02-18|sit=livescience.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-13}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Palestina]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] ol7ceocnb549b2m37c6763qfh8vkx3b 0 32529 329496 311345 2026-04-22T11:25:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329496 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Joseph Mary Baldacchino''' (16 ta’ Settembru, 1922 – 21 ta’ Ġunju 2006 ) kien [[politiku]] [[Malta|Malti]] mal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]. Kien ukoll [[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentanti]]. == Bijografija == Wara li attenda l-iskola sekondarja, ingħaqad mar-Royal Army Ordnance Corps (RAOC), il-korp tal-provvista u l-provvista tal-Armata Brittanika, fl-1941 u kien membru tiegħu sal-1966. Beda l-karriera politika tiegħu fl-1951 meta ġie elett deputat segretarju tal-każin tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]] fil-[[Gżira (lokalità)|Gżira]]. Fl-1959 ġie elett membru tal-Kumitat Eżekuttiv Nazzjonali u fl-istess ħin inħatar Deputat Segretarju Ġenerali tal-PL. Huwa baqa f'din il-kariga sal-1962. Fl-elezzjoni għall-ewwel parlament ta' Malta indipendenti fl-1962, huwa inizjalment ħareġ bla ma tela' fil-Kamra tar-Rappreżentanti. Kien biss fl-elezzjoni ta' wara, fl-1966 li ġie elett bħala membru parlamentari bħala kandidat tal-Partit Laburista, fejn inizjalment irrappreżenta l-interessi tal-kostitwenti tas-7 distrett. Huwa ġie elett minkejja l-persentaġġ ogħla ta’ voti li rċieva l-kandidat tal-Partit Nazzjonalista, Michael A. Refalo.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltadata.com/nocounts.htm|titlu=Use of Transfer Votes in Malta|kunjom=Lane|isem=John C.|data=2008-08-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080807164343/http://www.maltadata.com/nocounts.htm|arkivju-data=2008-08-07|url-status=bot: unknown}}</ref> Huwa ġie elett mill-ġdid bħala membru parlamentari fl-elezzjonijiet tal-1971 u tal-1976,mill-għaxar distrett u dam fil-parlament sal-1981. Fl-1971 kien elett segretarju u whip tan-naħa tal-gvern fil-Kamra tar-Rappreżentanti. Bejn Novembru 1976 u Novembru 1981 kien Deputat Speaker tal-Parlament. Għalkemm naqas milli jiddefendi l-mandat tiegħu fl- elezzjoni ta' l-1981, huwa tela' f'elezzjoni każwali flok [[Patrick Holland]] meta miet.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltadata.com/departed.htm|titlu=Resignations from Parliament|data=2008-08-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080807165131/http://www.maltadata.com/departed.htm|arkivju-data=2008-08-07|url-status=dead}}</ref> Bħala tali, inizjalment kien president tal-kumitat għall-ħidma tal-qrati. Fi Frar 1987 sar [[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Speaker tal-Kamra,]] wara [[Pawlu Xuereb]]. [[Jimmy Farrugia]] segwah bħala Speaker tal-Kamra f’Lulju tal-1987.<ref>[http://rulers.org/maltgov.html Maltese Ministries, etc.]</ref> Fl-1996, flimkien ma’ numru ta’ politiċi oħra, irċieva l-midalja kommemorattiva tal-75 sena. Anniversarju tal-awtonomija Maltija.<ref>{{Ċita web|url=https://opm.gov.mt/self-government?l=1|titlu=Office of the Prime Minister - Medal to commemorate the 75th anniversary of the reintroduction of self-government (1996)|data=2012-04-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-08-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120416105129/https://opm.gov.mt/self-government?l=1|arkivju-data=2012-04-16|url-status=dead}}</ref> Flimkien miegħu, il-Kamra tad-Deputati onorat ukoll żewġ speakers oħra li eventwalment mietu fl-2006: [[Kalċidon Agius|Kalcidon Agius]] u [[Jimmy Farrugia]].<ref>[http://www.doi-archived.gov.mt/EN/archive/diaryofevents/2006.pdf ''House of Representatives Annual Review 2006''], S. 31 (englisch)</ref> == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20110616114219/http://www.maltadata.com/all-parl.htm#Y1921 Kompożizzjoni tal-Parlament Malti 1921 sa 2003] * [https://parlament.mt/menues/about-parliament/composition-of-parliament/former-speakers/ ''Eks-Speakers tal-Kamra tad-Deputati''] (Ingliż) * [https://web.archive.org/web/20080923043754/http://www.maltamedia.com/news/2006/2006/11/people.shtml MALTA MEDIA, 2006: Obituaries] == Referenzi == <references /> {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Baldacchino, Joseph M.}}   [[Kategorija:Mietu fl-2006]] [[Kategorija:Twieldu fl-1922]] [[Kategorija:Presidenti tal-Kamra tad-Deputati - Speakers (Malta)]] [[Kategorija:Membri tal-Kamra tad-Deputati ta' Malta]] [[Kategorija:Mexxejja tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Nies mill-Belt Valletta]] oiiukwq7vcv5yi990u613q778o08pjz 0 33240 329469 329338 2026-04-21T16:23:08Z ToniSant 4257 tindif ħafif 329469 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Is-'''Sala Robert Samut''' hija knisja Metodista defunta mibnija lejn l-aħħar tas-seklu 19. Oriġinarjament kienet tissejjaħ '''Wesleyan (Methodist) Church''', u issa hija bini tal-gvern fil-[[Furjana]], Malta. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bonnici|isem=Joseph|kunjom2=Cassar|isem2=Michael|data=2004|titlu=A Chronicle of Twentieth Century Malta|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=Guze+Pace+|pubblikatur=Book Distributors Limited (BDL)|paġna=35|isbn=9789990972276}}</ref> Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit Thomas Mullet Ellis. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Dan kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-[[elettriku]]. == Oriġini == Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit [[Thomas Mullet Ellis]]. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-elettriku. == Sekularizzat == Il-knisja ngħatat lill-gvern fil-bidu tas-snin sebgħin tas-seklu 20. Fl-4 ta’ April 1975, il-bini ġie inawgurat bħala ċentru għall-attivitajiet kulturali u ssejjaħ [[Robert Samut]] Hall. Is-sala fiha orgni Willis pnewmatiku manwali 2.<ref>{{Ċita web|url=http://www.robertbuhagiar.com/article.asp?ArticleID=6|titlu=Robert Buhagiar - Pipe Organ Builders & Restorers - Robert Samut Hall, Floriana|sit=www.robertbuhagiar.com|data-aċċess=2025-01-13}}</ref> == Referenzi == sua5wq2ssyyb2z2zyul3qpcxbdkkh8x 329470 329469 2026-04-21T16:23:20Z ToniSant 4257 added [[Category:Furjana]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329470 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Is-'''Sala Robert Samut''' hija knisja Metodista defunta mibnija lejn l-aħħar tas-seklu 19. Oriġinarjament kienet tissejjaħ '''Wesleyan (Methodist) Church''', u issa hija bini tal-gvern fil-[[Furjana]], Malta. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bonnici|isem=Joseph|kunjom2=Cassar|isem2=Michael|data=2004|titlu=A Chronicle of Twentieth Century Malta|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=Guze+Pace+|pubblikatur=Book Distributors Limited (BDL)|paġna=35|isbn=9789990972276}}</ref> Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit Thomas Mullet Ellis. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Dan kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-[[elettriku]]. == Oriġini == Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit [[Thomas Mullet Ellis]]. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-elettriku. == Sekularizzat == Il-knisja ngħatat lill-gvern fil-bidu tas-snin sebgħin tas-seklu 20. Fl-4 ta’ April 1975, il-bini ġie inawgurat bħala ċentru għall-attivitajiet kulturali u ssejjaħ [[Robert Samut]] Hall. Is-sala fiha orgni Willis pnewmatiku manwali 2.<ref>{{Ċita web|url=http://www.robertbuhagiar.com/article.asp?ArticleID=6|titlu=Robert Buhagiar - Pipe Organ Builders & Restorers - Robert Samut Hall, Floriana|sit=www.robertbuhagiar.com|data-aċċess=2025-01-13}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Furjana]] cem9q0oebzdgnvkaf6wwqm78wtgmqln 329471 329470 2026-04-21T16:23:37Z ToniSant 4257 added [[Category:Bini f'Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329471 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Is-'''Sala Robert Samut''' hija knisja Metodista defunta mibnija lejn l-aħħar tas-seklu 19. Oriġinarjament kienet tissejjaħ '''Wesleyan (Methodist) Church''', u issa hija bini tal-gvern fil-[[Furjana]], Malta. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bonnici|isem=Joseph|kunjom2=Cassar|isem2=Michael|data=2004|titlu=A Chronicle of Twentieth Century Malta|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=Guze+Pace+|pubblikatur=Book Distributors Limited (BDL)|paġna=35|isbn=9789990972276}}</ref> Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit Thomas Mullet Ellis. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Dan kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-[[elettriku]]. == Oriġini == Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit [[Thomas Mullet Ellis]]. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-elettriku. == Sekularizzat == Il-knisja ngħatat lill-gvern fil-bidu tas-snin sebgħin tas-seklu 20. Fl-4 ta’ April 1975, il-bini ġie inawgurat bħala ċentru għall-attivitajiet kulturali u ssejjaħ [[Robert Samut]] Hall. Is-sala fiha orgni Willis pnewmatiku manwali 2.<ref>{{Ċita web|url=http://www.robertbuhagiar.com/article.asp?ArticleID=6|titlu=Robert Buhagiar - Pipe Organ Builders & Restorers - Robert Samut Hall, Floriana|sit=www.robertbuhagiar.com|data-aċċess=2025-01-13}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Furjana]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] pjap8hul75h248hwnwq0yyr9c20uy1u 329472 329471 2026-04-21T16:23:49Z ToniSant 4257 added [[Category:Knejjes]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329472 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Is-'''Sala Robert Samut''' hija knisja Metodista defunta mibnija lejn l-aħħar tas-seklu 19. Oriġinarjament kienet tissejjaħ '''Wesleyan (Methodist) Church''', u issa hija bini tal-gvern fil-[[Furjana]], Malta. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bonnici|isem=Joseph|kunjom2=Cassar|isem2=Michael|data=2004|titlu=A Chronicle of Twentieth Century Malta|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=Guze+Pace+|pubblikatur=Book Distributors Limited (BDL)|paġna=35|isbn=9789990972276}}</ref> Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit Thomas Mullet Ellis. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Dan kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-[[elettriku]]. == Oriġini == Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit [[Thomas Mullet Ellis]]. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-elettriku. == Sekularizzat == Il-knisja ngħatat lill-gvern fil-bidu tas-snin sebgħin tas-seklu 20. Fl-4 ta’ April 1975, il-bini ġie inawgurat bħala ċentru għall-attivitajiet kulturali u ssejjaħ [[Robert Samut]] Hall. Is-sala fiha orgni Willis pnewmatiku manwali 2.<ref>{{Ċita web|url=http://www.robertbuhagiar.com/article.asp?ArticleID=6|titlu=Robert Buhagiar - Pipe Organ Builders & Restorers - Robert Samut Hall, Floriana|sit=www.robertbuhagiar.com|data-aċċess=2025-01-13}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Furjana]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] [[Kategorija:Knejjes]] 2cqoc3q1tljbbvzsqytuw2wuvbidh06 329473 329472 2026-04-21T16:24:07Z ToniSant 4257 added [[Category:Kultura Maltija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329473 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Is-'''Sala Robert Samut''' hija knisja Metodista defunta mibnija lejn l-aħħar tas-seklu 19. Oriġinarjament kienet tissejjaħ '''Wesleyan (Methodist) Church''', u issa hija bini tal-gvern fil-[[Furjana]], Malta. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bonnici|isem=Joseph|kunjom2=Cassar|isem2=Michael|data=2004|titlu=A Chronicle of Twentieth Century Malta|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=Guze+Pace+|pubblikatur=Book Distributors Limited (BDL)|paġna=35|isbn=9789990972276}}</ref> Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit Thomas Mullet Ellis. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Dan kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-[[elettriku]]. == Oriġini == Il-knisja Neo-Gotika attwali nbniet bejn l-1881 u l-1883 fuq disinni tal-perit [[Thomas Mullet Ellis]]. Infetħet għall-qima fit-18 ta’ Marzu 1883. Kien l-ewwel bini f’Malta li għamel użu mill-elettriku. == Sekularizzat == Il-knisja ngħatat lill-gvern fil-bidu tas-snin sebgħin tas-seklu 20. Fl-4 ta’ April 1975, il-bini ġie inawgurat bħala ċentru għall-attivitajiet kulturali u ssejjaħ [[Robert Samut]] Hall. Is-sala fiha orgni Willis pnewmatiku manwali 2.<ref>{{Ċita web|url=http://www.robertbuhagiar.com/article.asp?ArticleID=6|titlu=Robert Buhagiar - Pipe Organ Builders & Restorers - Robert Samut Hall, Floriana|sit=www.robertbuhagiar.com|data-aċċess=2025-01-13}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Furjana]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] [[Kategorija:Knejjes]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] 48lr4s1wq72bj2u6aq209mzb3jjj7ei 0 33293 329477 327081 2026-04-21T23:43:18Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329477 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cerro Chachahuate.jpg|daqsminuri|Ir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano.]] Ir-'''Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano''' hija żona protetta fir-reġjun ta' La Mosquitia mal-kosta tal-Karibew tal-[[Ħonduras|Honduras]]. B'erja totali ta' 5,250 kilometru kwadru (2,030 mil kwadru), il-biċċa l-kbira tar-riżerva tinsab tul ix-xmara Río Plátano. Fir-riżerva jgħixu għadd ta' [[Speċi|speċijiet]] fil-periklu ta' estinzjoni u wħud mill-ikbar fdalijiet ta' foresti tropikali fl-Amerka Ċentrali. Is-sit ilu [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u riżerva ta' bijosfera mill-1982.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/196/|titlu=Río Plátano Biosphere Reserve - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-01-29}}</ref> Fl-2011, l-UNESCO elenkat ir-riżerva fil-Lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu. Ir-riżerva tinkorpora l-foresti pluvjali tropikali muntanjużi u tal-artijiet baxxi, mimlijin b'diversità ta' [[Annimal|annimali]] u pjanti selvaġġi, u fiha iktar minn 2,000 abitant. Ir-riżerva tagħmel parti mill-Kuritur [[Bijoloġija|Bijoloġiku]] Mesoamerikan estiż mill-[[Messiku]] lejn l-Amerka Ċentrali fin-Nofsinhar. Għalkemm ir-riżerva tkopri parti kbira mill-Honduras, ma tantx ġie rreġistrat wisq dwar id-[[Bijodiversità|diversità bijoloġika]] ta' ġo fiha.<ref>Gonthier, David J.; Castañeda, Franklin E. (September 2013). "Large- and Medium-Sized Mammal Survey Using Camera Traps in the Sikre River in the Río Plátano Biosphere Reserve, Honduras". ''Tropical Conservation Science''. '''6''' (4): 584–591. doi:10.1177/194008291300600409.</ref> Filwaqt li l-pjanijiet ta' ġestjoni preċedenti kienu ta' suċċess, se tkun meħtieġa investigazzjoni kontinwa rigward il-pjanijiet ta' ġestjoni attwali u tal-futur sabiex din ir-riżerva daqstant importanti tibqa' sikura. Attwalment hemm theddidiet marbuta mal-konservazzjoni tar-riżerva, li jinkludu l-kaċċa illegali, il-qtugħ tas-siġar għall-[[injam]], u l-ikklerjar tal-art għar-ragħa tal-bhejjem tal-ifrat. Spedizzjonijiet reċenti biċ-ċattri mill-ilmijiet ewlenin ta' Rio Plátano u mit-tliet żoni kollha tar-riżerva (iż-żona kulturali, iż-żona ta' lqugħ u ż-żona ewlenija) iddokumentaw ir-ragħa tal-bhejjem tal-ifrat fiż-żona ewlenija, il-kampijiet tas-sajd u tal-kaċċa kummerċjali, u l-ikklerjar tal-foresti qrib Las Marias. == Storja == Fl-1960, l-art twarrbet bħala r-"Riżerva [[Arkeoloġija|Arkeoloġika]] tal-Belt Bajda" (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Ciudad Blanca''), b'referenza għall-għajdut tal-insedjament tal-qedem magħruf bħala ''Ciudad Blanca.'' Ir-riżerva ngħatat l-isem attwali ta' Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano fl-1980 u tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fl-1982.<ref name=":0" /><ref>Douglas Preston (is-6 ta' Mejju 2013). "The El Dorado Machine". ''The New Yorker'': 34–40.</ref> Fl-1980 tfassal pjan ta' ġestjoni u ta' żvilupp u ġie implimentat fl-1987 mid-Dipartiment tar-Riżorsi Rinnovabbli Naturali. Fl-1997, 3,250 km² oħra ġew iddeżinjati bħala żona ta' lqugħ għar-riżerva. Fl-1997, il-Bank [[Ġermanja|Ġermaniż]] għall-Iżvilupp beda pjan li kabbar b'mod sinifikanti r-riżerva sax-xmara Patuca u r-Riżerva ta' Bijosfera ta' Bosawas fin-[[Nikaragwa]]. Attwalment, il-pjan [[Ġermanja|Ġermaniż]] ġie mdewwem.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/rioplata.html|titlu=UNEP-WCMC Protected Areas Programme - Río Plátano Biosphere Reserve|data=2008-02-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080209010806/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/rioplata.html|arkivju-data=2008-02-09|url-status=dead}}</ref> === Siti arkeoloġiċi === Ir-riżerva fiha iktar minn 200 sit arkeoloġiku,<ref>{{Ċita web|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?mode=all&code=HON+01|titlu=UNESCO - MAB Biosphere Reserves Directory|sit=www.unesco.org|data-aċċess=2025-01-29}}</ref> inkluż il-punt fejn wasal [[Kristofru Kolombu]] fl-art kontinentali tal-Amerka. Ir-riżerva fiha wkoll insedjamenti fi stat ta' fdalijiet, inkluż il-ġebel minn binjiet u minn toroq, tinqix fil-blat, u fdalijiet oħra.<ref>Yde, Jens. "Review: [untitled]". ''American Antiquity''. '''23:2''': 196.</ref> Ftit minn dawn is-siti huma protetti sew; fil-fatt, bosta minnhom insterqulhom ir-rikkezzi tagħhom u l-oħrajn qed jissograw it-turiżmu eċċessiv. Għalkemm il-valur arkeoloġiku tar-reġjun inizjalment kellu rwol kbir fil-formazzjoni tar-riżerva, attwalment ir-riżerva tiffoka l-iktar fuq il-protezzjoni tal-foresti.<ref>{{Ċita web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Special:Search|titlu=Search - The Encyclopedia of Earth|sit=editors.eol.org|data-aċċess=2025-01-29}}</ref> Skont it-tradizzjoni, l-insedjament leġġendarju tal-Belt il-Bajda jinsab fl-inħawi. Matul is-snin, bosta arkeologi professjonisti u dilettanti sostnew li sabuh, iżda ħadd minnhom ma pproduċa evidenza kredibbli u l-biċċa l-kbira tal-professjonisti tal-qasam għadhom xettiċi dwar jekk dan eżistiex tassew.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=How Lasers Helped Discover Lost Honduras City|url=http://www.innovationnewsdaily.com/1240-lasers-helped-discover-lost-honduras-city.html|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120918022718/http://www.innovationnewsdaily.com/1240-lasers-helped-discover-lost-honduras-city.html|arkivju-data=2012-09-18|url-status=dead}}</ref> == Popolazzjoni lokali == Ir-riżerva tospita iktar minn 2,000 persuna indiġena u għadd dejjem jikber ta' abitanti migranti. Il-popolazzjoni tinkludi erba' gruppi [[Kultura|kulturali]] differenti ħafna u uniċi: il-popli Miskito, Pech, Garifunas, u l-Ladino. Il-gruppi ż-żgħar, il-popli Pech, Garifunas u Miskito, jgħixu l-iktar fit-Tramuntana, tul ix-xmara. Dawn il-popli għandhom varjetà ta' jeddijiet marbuta mal-art u l-biċċa l-kbira jużaw l-art għall-agrikoltura. L-agrikoltura fuq skala żgħira tal-poplu Pech faċilment issir sostenibbli. Bosta mill-ikbar grupp, il-Ladino, daħlu fir-riżerva min-Nofsinhar. Il-jeddijiet tal-art huma sors ewlieni ta' kunflitt bejn il-gruppi etniċi. Il-kunflitt attwali rigward il-jeddijiet tal-art jinvolvi l-popli mhux nattivi li qed jinvadu u jheddu lis-sidien tal-art indiġeni — u b'hekk qed inaffruhom mill-artijiet [[Storja|storiċi]] tagħhom. == Konservazzjoni == Fl-1996 ir-riżerva ġiet elenkata fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Periklu, minħabba żieda fil-qtugħ tas-siġar għall-injam u t-tkabbir agrikolu. Pjan ta' ġestjoni tar-riżerva, li ġie implimentat fis-sena 2000, kien jinkludi t-tqassim ta' makrożoni, it-tqassim ta' sottożoni, u pjanijiet speċifiċi għall-kwistjonijiet ta' konservazzjoni. Il-pjan tat-tqassim ta' makrożoni stabbilixxa żoni ta' lqugħ, żoni kulturali, u żoni ewlenin. It-theddid kumplessiv, speċjalment fiż-żoni ewlenin, naqas fl-2006 bis-saħħa ta' titjib sinifikanti fl-isforzi ta' konservazzjoni, u b'hekk wassal għat-tneħħija mil-Lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Periklu fl-2007. Madankollu, investigazzjonijiet sussegwenti li saru fl-2010 u fl-2011 werew li dan it-titjib fil-konservazzjoni ma damux wisq. Fl-2011 l-UNESCO wettqet missjoni fir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Rio Plátano u sabet attività illegali fi ħdan iż-żona ewlenija, fosthom it-traffikar tad-drogi, l-ikklerjar tal-art għar-ragħa tal-bhejjem tal-ifrat, u l-kaċċa u s-sajd illegali tul ix-xmara. Fl-2011, l-UNESCO ddeċidiet li terġa' telenka r-riżerva fil-Lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu. L-inħawi huma protetti permezz tal-[[Politika|politiki]] tad-Dipartiment taż-Żoni u tal-Annimali Selvaġġi Protetti kif ukoll tal-Amministrazzjoni tal-Forestrija Statali fil-Honduras, u jirċievu finanzjament mill-Fond Dinji tan-Natura Selvaġġa u minn organizzazzjonijiet privati oħra. Għadd ta' organizzazzjonijiet u kumitati governattivi u mhux governattivi żviluppaw u implimentaw pjanijiet ta' konservazzjoni fir-reġjun. L-għan prinċipali tar-riżerva hu l-protezzjoni tal-art mid-deforestazzjoni u mill-iżvilupp. Il-pjan ta' konservazzjoni tar-riżerva għandu l-għan li jintegra lill-abitanti lokali fl-ambjent tagħhom permezz ta' prattiki agrikoli sostenibli. Il-popolazzjonijiet indiġeni għandhom rwol importanti fis-suċċess tal-pjan ta' konservazzjoni, kemm fir-riżerva stess kif ukoll barra minnha u fiż-żoni ta' lqugħ. L-assenjar ta' titoli u r-rikonoxximent tal-jeddijiet tal-proprjetà ''de facto'' kellhom rwol importanti fil-bidu tal-pjan ta' konservazzjoni tar-riżerva, għalkemm il-pjanijiet ta' konservazzjoni għar-riżerva jridu jiġu aġġornati biex ilaħħqu mal-pass tat-tibdil reġjonali. Il-pjan ta' konservazzjoni jitlob impenn kontinwu favur l-iċċarar tas-sjieda tal-art fi ħdan ir-riżerva u madwarha. Jeħtieġ li ssir iktar riċerka biex wieħed jifhem il-valur tar-riżerva u t-theddidiet potenzjali li qed tiffaċċja. Attwalment ma hemm l-ebda gwardja tal-park jew xi entità uffiċjali li tgħasses ir-riżerva. == Klima == Il-preċipitazzjoni annwali fir-riżerva tammonta għal bejn 2,850 millemetru u 4,000 millimetru (112-il pulzier u 157 pulzier), u maż-żmien l-abitanti lokali nnutaw xejra ta' iktar staġuni nexfin. Il-klima fir-reġjun hija importanti għall-preservazzjoni tal-foresti pluvjali siewja u hija importanti wkoll għall-agrikoltura li fuqha jiddependu l-popli indiġeni. Ir-riżerva tesperjenza medja ta' erba' tempesti tropikali qawwijin kull għaxar snin. It-tempesti tropikali jkollhom effett fuq il-bqija tar-riżerva permezz tal-bosta mogħdijiet tal-ilma. Il-pjanijiet għall-iżvilupp u l-agrikoltura jiddependu fuq ix-xtut naturali tax-xmara għad-drenaġġ tal-ilma mill-artijiet baxxi. L-effetti ta' wara l-Uragan Mitch fl-1998 xekklu l-iżvilupp tal-faċilità idroelettrika ta' Patuca II.<ref>{{Ċita web|url=http://botany.si.edu/projects/cpd/ma/ma15.htm|titlu=CPD: Middle America, Site MA15, North-east Honduras and Rio Platano Biosphere Reserve, Honduras|data=2008-04-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080422225616/http://botany.si.edu/projects/cpd/ma/ma15.htm|arkivju-data=2008-04-22|url-status=bot: unknown}}</ref> == [[Ġeografija]] == L-art tar-riżerva hija estiża mill-kosta ta' La Moskitia sal-laguni u tul ix-xmara Río Plátano sal-muntanji. Iż-żona ta' lqugħ tinkludi wkoll il-widien ta' Paulaya u ta' Sico, u eventwalment hija estiża sax-xmara Patuca. Il-biċċa l-kbira tar-riżerva hija muntanjuża u tinkludi Pico Dama, formazzjoni kbira tal-granit, u Punta Piedra, l-ogħla quċċata għolja 1,326 [[metru]] (4,350 pied). Ir-riżerva tinkludi kważi l-ilmijiet kollha tax-xmara Río Plátano, u bosta mogħdijiet tal-ilma iżgħar oħra. Il-biċċa l-kbira tar-reġjun huwa art muntanjuża. Ix-xmara sserrep kemm f'żoni muntanjużi kif ukoll f'żoni iktar baxxi. Tifforma bosta lilwiet f'għamla tal-ittra U meta tgħaddi mill-medda twila ta' artijiet baxxi u ċatti li tissepara l-għoljiet ta' qabel il-muntanji mil-laguni. Ix-xmara ħolqot lagi, imraġ u xtut naturali. Il-ġeografija tar-reġjun ma tiffaċilitax l-agrikoltura u l-konservazzjoni. Iż-żoni bl-artijiet baxxi jkunu mgħerrqa bl-ilma matul ix-xitwa kollha, u x-xmara u d-diversi tributarji jospitaw varjetà ta' flora. Ir-reġjun kostali lejn it-Tramuntana fil-biċċa l-kbira huwa iktar iddokumentat, mentri l-bqija tar-reġjun jeħtieġ iktar esplorazzjoni fil-fond. == Flora u fawna == [[File:Belize21.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Belize21.jpg|lemin|daqsminuri|It-tapir ta' Baird.]] Ir-riżerva fiha parti mill-ikbar żona eżistenti ta' foresti pluvjali tropikali mhux mittiefsa fil-Honduras u waħda mill-ftit li għad fadal fl-Amerka Ċentrali, b'bosta speċijiet fil-periklu ta' estinzjoni. Għalkemm kulma jmur qed issir iktar riċerka dwar il-[[bijodiversità]] fi ħdan ir-riżerva, il-pjanijiet ta' ġestjoni attwali jenfasizzaw dwar il-ħtieġa li ssir iktar riċerka dwar il-flora u l-fawna tar-reġjun, speċjalment qrib il-korpi tal-ilma. [[File:Bradypus.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bradypus.jpg|daqsminuri|Il-bugħażżien ta' geddumu kannella.]] === Flora === L-ekosistemi ewlenin jinkludu l-mangrovji, l-artijiet bassasa u l-imraġ tal-ilma ħelu, il-prateriji tas-sogħda, is-savanna tas-siġar taż-żnuber u l-foresti. Hemm diversità sħiħa ta' flora, li huwa stmat li tisboq l-2,000 speċi ta' pjanti vaskulari, għalkemm ma tantx inkiteb wisq dwarha peress li bosta speċijiet huma ġodda jew għadhom ma ġewx skoperti.<ref>Reyes-Chávez, Johan David; Rojas-Alvarado, Alexander; Reyes-Calderon, Onán (7 March 2019). "Cuatro nuevos registros para la flora hondureña y un listado preliminar de pteridófitas y licófitas para la Reserva del Hombre y Biósfera del Río Plátano, Honduras". ''Acta Botanica Mexicana'' (126). doi:10.21829/abm126.2019.1448. hdl:11056/22289.</ref> Hemm żewġ ekosistemi ewlenin tal-mangrovji tul il-kosta: il-Laguna ta' Brus u l-Laguna ta' Iban. L-erja tal-Laguna ta' Brus tkopri 120 km² u fiha ilma salmastru, filwaqt li l-erja tal-Laguna ta' Iban tkopri 63 km² u fiha ilma ħelu. Il-mangrovji huma siewja u fraġli, u jirrappreżentaw parti sinifikanti mill-importanza tar-riżerva. Iktar 'il ġewwa, l-art issir praterija u savanna bis-siġar taż-żnuber u s-siġar tal-palm, skont id-disponibbiltà tal-ilma. Tul il-mogħdijiet tal-ilma tax-xmara, il-veġetazzjoni tinsab ġo foresti pluvjali densi, li mill-ġdid ma tantx ġew studjati sew. === Fawna === [[File:Onça_pintada.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:On%C3%A7a_pintada.jpg|xellug|daqsminuri|Ġagwar.]] Il-fawna ddokumentata tar-reġjun tinkludi 39 speċi ta' [[Mammiferu|mammiferi]], 377 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]] u 126 speċi ta' rettili u ta' anfibji. Ir-reġjun huwa partikolarment mimli bl-għasafar, inkluż l-avultun irjali, l-arpa, il-curassow il-kbir, il-gwan tat-toppu, il-makaw [[aħmar]], il-makaw [[aħdar]] u l-makaw militari. Fost l-ispeċijiet ta' mammiferi li spiss jinstabu fi ħdan ir-riżerva hemm il-kapuċċin ta' rasu bajda, ix-xadina tal-mant kannella u l-atele ta' ħuġbejh suwed, il-bugħażżien ta' geddumu kannella, il-paka, il-kinkajou, il-coatimundi tayra, il-lontra tal-Amerka Ċentrali, il-puma, il-[[ħanżir]] selvaġġ tal-kullar, il-ħanżir selvaġġ tax-xoffa [[Abjad|bajda]] u ċ-ċerva ħamra tal-Amerka Ċentrali. [[File:Selva_tropical_en_la_biosfera_de_el_rio_plátano_Honduras.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Selva_tropical_en_la_biosfera_de_el_rio_pl%C3%A1tano_Honduras.jpg|daqsminuri|Il-foresta tropikali tar-Riżerva ta' Bijosfera ta' Rio Plátano.]] [[File:CMM_MountainLion.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CMM_MountainLion.jpg|daqsminuri|Puma.]] Minħabba l-kobor tar-riżerva u l-foresti relattivament mhux mittiefsa tagħha, ir-riżerva tospita popolazzjonijiet kbar ta' diversi speċijiet ta' mammiferi rari jew fil-periklu ta' estinzjoni. Dawn jinkludu t-tapir ta' Baird, il-wikkiel ġgantesk tan-nemel, il-ġagwar, l-ocelot, il-margay, u l-[[baqra tal-baħar]] tal-Karibew u tal-Indì tal-Punent. L-ewwel ġagwar li ġie ddokumentat fuq film fil-Honduras kien fir-riżerva fl-2007. Ma tantx hemm wisq [[edukazzjoni]] ambjentali fil-Honduras, għaldaqstant diffiċli li dawn l-ispeċijiet fil-periklu jiġu protetti. Il-faqar mifrux u n-nuqqas ta' riċerka akkurata dwar l-ekosistemi tikkomplika l-protezzjoni. Filwaqt li l-programmi ta' konservazzjoni qed jilħqu l-għanijiet tagħhom, diffiċli li wieħed jgħid jekk il-pjanijiet ta' ġestjoni humiex tassew qed jirnexxielhom jipproteġu dawn l-ispeċijiet b'mod dirett. Il-protezzjoni tal-ekosistemi li fuqhom jiddependu l-ispeċijiet fil-periklu sservi bħala benefiċċju indirett importanti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.georgia-all-hotels.com/tapirbackcom/|titlu=Tapirback's Homepage - Tapirs, Wildlife Gifts and more|sit=www.georgia-all-hotels.com|data-aċċess=2025-01-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250117142810/https://www.georgia-all-hotels.com/tapirbackcom/|arkivju-data=2025-01-17|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Ir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; il-'''kriterju (viii)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti"; il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == Turiżmu == [[File:Myresluger.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Myresluger.jpg|lemin|daqsminuri|Wikkiel ġgantesk tan-nemel.]] Id-densità kbira ta' organiżmi selvaġġi tul il-kosta ta' La Mosquitia tagħmilha destinazzjoni popolari fost it-turisti [[Ekoloġija|ekoloġiċi]]. Għalkemm l-organizzazzjonijiet privati qed ivaraw impriżi tat-turiżmu ekoloġiku fir-reġjun kollu,<ref>{{Ċita web|url=https://www.fool.com/investing/general/2007/07/24/where-are-they-now.aspx|titlu=Where Are They Now?|kunjom=Crockett|isem=Carrie|data=2007-07-24|sit=The Motley Fool|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-29}}</ref> il-gvern ma għandux pjan komprensiv biex jikkontrolla jew jibbenefika minn dawn it-turisti ekoloġiċi. It-turiżmu ekoloġiku jista' joffri soljev għall-popolazzjonijiet foqra lokali, żieda fis-sensibilizzazzjoni dwar il-valur [[Bijoloġija|bijoloġiku]], u jista' jiġġenera introjtu li jista' jintuża biex jiffinanja l-proġetti għar-riżerva. Attwalment isiru mawriet iggwidati ta' 10-12-il jum biċ-ċattri tul ix-xmara kollha ta' Rio Plátano. Għalkemm industrija tat-turiżmu implimentata sew tista' twassal benefiċċji għar-riżerva, l-industrija attwali mhux regolamentata ħolqot ammont kbir ta' traffiku u kkawżat ħsarat lis-sit arkeoloġiċi. L-industrija tat-turiżmu għandha impatt fuq ir-riżerva kollha, iżda s-siti arkeoloġiċi mhux protetti jiġu affettwati l-iktar. Mingħajr żvilupp fl-infrastruttura, diffiċli li jkun hemm industrija tat-turiżmu ekoloġiku sostenibbli u li twassal għal profitt, speċjalment f'riżerva bi kwistjonijiet diffiċli ta' konservazzjoni. == Kwistjonijiet ta' konservazzjoni == [[File:Collared_peccary02_-_melbourne_zoo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Collared_peccary02_-_melbourne_zoo.jpg|daqsminuri|Ħanżir selvaġġ tal-kullar.]] Minkejja l-progress li sar fil-konservazzjoni mill-2006, ir-riżerva għadha qed tiffaċċja għadd ta' theddidiet sinifikanti ta' konservazzjoni. Il-qtugħ tas-siġar għall-injam u l-iżvilupp għadhom problemi serji, u s-sitwazzjoni hija kkumplikata iktar minħabba żieda fil-popolazzjoni minn partijiet ifqar tal-Honduras jew fir-refuġjati min-Nikaragwa. === Qtugħ tas-siġar għall-injam === Il-gvern jirregola l-industrija tal-qtugħ tas-siġar għall-injam fil-Honduras permezz tal-Korporazzjoni tal-Honduras għall-Iżvilupp tal-Forestrija. Minkejja s-sorveljanza ta' dawn l-organizzazzjonijiet u ta' organizzazzjonijiet oħra, kif ukoll moratorja fuq il-qtugħ tas-siġar għall-injam fi ħdan ir-riżerva, is-siġar tal-kawkba għadhom jinqatgħu għall-injam. Il-gvern tal-Honduras ma rnexxilux jgħaddi [[Dritt|liġijiet]] stretti biżżejjed biex ikollhom impatt sostanzjali fuq il-prevenzjoni tad-deforestazzjoni. Ir-riżerva kollha jaf tisparixxi malajr, anke permezz tad-deforestazzjoni mhux regolamentata. Il-popolazzjonijiet lokali jammettu li ammont kbir ta' kawkba qed jiġi mir-riżerva, iżda bosta sezzjonijiet ifqar tal-ekonomija jaraw il-prezz għoli tal-kawkba bħala inċentiv biżżejjed biex jikklerjaw l-ekosistemi siewja li jipprovdu servizzi insostitwibbli għall-ilma u għall-ħamrija. L-entitajiet li jaqtgħu l-biċċa l-kbira tas-siġar għall-injam u jikkawżaw id-deforestazzjoni fil-biċċa l-kbira mhumiex magħrufa. === Żvilupp === [[File:Allouataadulto_500px.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Allouataadulto_500px.jpg|xellug|daqsminuri|Xadina tal-mant kannella.]] L-iżvilupp fi ħdan ir-riżerva u madwarha joħloq problema għall-pjanijiet ta' konservazzjoni. Il-kostruzzjoni tal-impjant idroelettriku ta' Patuca II fix-xmara Patuca toħroġ fid-dieher dan kollu. Impjant idroelettriku mhux biss jaffettwa l-korp tal-ilma li fih ikun mibni, iżda jirrikjedi wkoll infrastruttura li tfixkel l-ambjent tal-madwar. Il-biċċa l-kbira tar-riżerva ma fihiex toroq żviluppati jew elettriku. Faċilità idroelettrika tirrikjedi żvilupp fir-riżerva kollha. L-agrikoltura fi ħdan ir-riżerva toħloq theddida iktar diretta. Iktar ma jikbru l-popolazzjonijiet fi ħdan ir-riżerva, iktar jiżdiedu l-operazzjonijiet agrikoli tagħhom. Il-biċċa l-kbira tal-artijiet mistagħdra mhumiex adattati għall-agrikoltura, u jeħtieġu ħitan tas-sejjieħ u żvilupp kontinwu biex ikunu produttivi. Il-biċċa l-kbira tas-sjieda ''de facto'' illegali xprunat il-kunflitt, xi kultant vjolenti, fost gruppi kulturali differenti rigward il-jeddijiet f'żoni produttivi mil-lat agrikolu. [[Bidwi|Bdiewa]] ifqar jużaw tekniki qerrieda, bħat-teknika aqta' u aħraq, li huma partikolarment qerrieda għas-savanna u għall-prateriji. Għalkemm il-pjan ta' ġestjoni attwali jimmira li jeduka lill-bdiewa dwar dawn il-prattiki qerrieda, xorta waħda għadhom isiru. Għanijiet ta' ġestjoni fil-futur jimmiraw li jippromwovu tekniki sostenibbli fost għadd ikbar ta' bdiewa tradizzjonali.<ref>Youth, Howard (l-1 ta' Settembru 1998). ''Green awakening in a poor country''. Honduras: World Watch.</ref> === Refuġjati === Il-faqar fil-Honduras u fin-Nikaragwa, flimkien ma' għadd dejjem jiżdied ta' uragani, wasslu biex bosta refuġjati jmorru jgħixu fir-riżerva, u b'hekk l-isforzi ta' konservazzjoni qed isiru iktar ikkumplikati. Dawn ir-refuġjati spiss jidħlu min-Nofsinhar tar-riżerva, u xi kultant joħolqu iktar kunflitt biex jintegraw mal-popolazzjonijiet indiġeni. Filwaqt li l-prattiki agrikoli tradizzjonali jaf ikunu kemxejn qerrieda, l-impatt maħluq minn popolazzjonijiet ikbar jikkawża ħsara ikbar lir-riżerva. Attwalment, il-Korporazzjoni tal-Honduras għall-Iżvilupp tal-Forestrija, bl-għajnuna tal-Forza tas-Sikurezza Pubblika tal-Honduras, tgħasses ir-riżerva, bit-tama li tnaqqas l-għadd ta' nies li jinvadu r-riżerva. Minkejja l-isforzi li jsiru, ir-refuġjati xorta waħda qed jirnexxilhom jidħlu. Ir-riżerva kkunsidrat pjan ta' rilokazzjoni tar-refuġjati 'l barra mir-riżerva, filwaqt li tinħoloq żona ta' lqugħ imsaħħa u jitnaqqas l-impatt fuq ir-riżerva, iżda dan il-pjan intlaqa' b'oppożizzjoni [[politika]].<ref>Weinberg, Boll (il-15 ta' Ottubru 2003). "Indigenous Peoples, Civil Society under Attack in Colombia's Oil Zone". Knight Ridder/Tribune Business News.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Honduras]] [[Kategorija:Honduras]] ab7nmzl9uwsmtw2k0pgzayv1iyc08xj 0 33804 329487 324768 2026-04-22T08:25:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329487 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Coryse Borg''' hija attriċi, direttriċi u kittieba ta' kontenut SEO Maltija, residenti [[Malta|f'Malta]] . Hija dehret f'firxa ta' produzzjonijiet, kemm fit-teatru kif ukoll fil-films. Bħalissa taħdem bħala kittieba ta' kontenut SEO u tipprovdi wkoll servizzi ta' kitba, voice over, proofreading u hosting permezz tal-impriża tagħha SayIt. Hija dehret ''f'Gladiator''{{Bżonn refererenza|date=April 2020}}, ''Elena ta' Trojja'' u ''l-Apokalissi'' . Hija kellha wkoll diversi partijiet kemm f'kummiedji kif ukoll f'produzzjonijiet teatrali diretti, inkluż Shakespeare u musicals . Fl-2007 hija ħadet sehem fil-produzzjoni tal-Festival tal-Arti ta' ''A Midsummer Nights' Dream'', prodotta mill- [[Malta Council for Culture and the Arts|Kunsill Malti għall-Kultura u l-Arti]] . <ref name="midsum">{{Ċita web|url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/out_about/article_2641.shtml|titlu=MADC Present 'A Midsummer Nights' Dream'|data=12 July 2007|sit=Out & About|pubblikatur=MaltaMedia|data-aċċess=22 May 2008}}</ref> Rwoli oħra [[Malta|Maltin]] fuq il-palk inkludew: Sylvia f’Life x 3, <ref name="abt">{{Ċita web|url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/out_about/article_1131.shtml|titlu=MADC with Life x 3 at Manoel Theatre|data=23 March 2007|sit=Out & About|pubblikatur=MaltaMedia|data-aċċess=22 May 2008|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070327163354/http://www.maltamedia.com/artman2/publish/out_about/article_1131.shtml|arkivju-data=27 March 2007|url-status=dead}}</ref> ''As You Like It'', ''West Side Story'' u ''Jack and the Beanstalk'' . <ref name="ayli">{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/2002/0623/tw/index.html|titlu=What a Week!|awtur=Ramona Depares|data=23 June 2002|pubblikatur=Malta Today|data-aċċess=22 May 2008|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20021110083048/http://www.maltatoday.com.mt/2002/0623/tw/index.html|arkivju-data=10 November 2002}}</ref> Hija daqqet "Sharon" fis-serje televiżiva ''[[Dejjem Tiegħek Becky]]'' . Hija ħadet sehem ukoll f’Malta ''George Cross'', film li Borg ħadmet fuqu bl-għajnuna ta’ studenti fl- Iskola ta’ San Andrea, li rebaħ l-Aqwa Skript mill-Ġurija tal-Festival tad-Dokumentarji u l-Finzjoni ta’ Hollywood fl-2007. Hija kitbet għal għadd ta’ produzzjonijiet u hija preżentatriċi ta’ programm tar-radju li intervistat ġurnalisti u awturi bħal Helen o'Hara u Ramona Depares. Fost il-krediti tad-direzzjoni tagħha hemm ''Glorious'', l-istorja ta’ Florence Foster Jenkins, u produzzjoni ta’ ''Audacity'', 7q6np5zm3ciznxzlz9354y12sbgfyo2 0 33997 329479 326423 2026-04-22T01:50:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329479 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title={{abjad|Spar}}|titlestyle=background:#EC1B24|image1=[[File:Spar-logo.svg|250px]]|image2=[[File:WTSB Oberschützen Spar Tatzmannsdorferstraße 51.jpg|300px]]|caption2=Spar store f'Oberschützen (l-[[Awstrija]]).|label1=Il-Ħolqien|data1=1932|label2=Status legali|data2=Franċiżja|label3=Uffiċċju prinċipali|data3=[[Amsterdam]] ({{Flagicon|NLD}} [[Pajjiżi l-Baxxi]])|label4=Azzjonisti|data4=Sperwer Groep|label5=Attività|data5=Distribuzzjoni fuq skala kbira|label6=Prodotti|data6=Ħanut tal-merċa|label7=Kumpanija prinċipali|data7=SPAR International|label8=Sussidjarji|data8=SPAR Magyarország Kft.|label9=Effettiv|data9=410,000|label10=Websajt|data10=https://spar-international.com|label11=Ċifri tad-dħul|data11={{profitt}} €41.2 biljun (2021)}} '''Spar''' hija katina ta' supermarkets Olandiża, iffukata primarjament fuq l-ikel. Il-marka Spar ġeneralment hija liċenzjata fuq bażi ta' pajjiż b'pajjiż lil franchisor li jieħu ħsieb il-provvista ta' ħwienet franchised . Fl-2024, il-grupp kellu 13,900 ħanut f'48 pajjiż <ref name="About Us">{{Ċita web|url=https://spar-international.com/aboutus/|titlu=About Us|data=2024|sit=spar-international.com|lingwa=fr|data-aċċess=2024-09-29}}.</ref> . == Etimoloġija == SPAR (li qabel kien magħruf bħala {{Lang|nl|De Spar}} ) huwa l -akronimu ta' frażi Olandiża « Bieb eendrachtig samenwerken profiten allen regelmatig. Li litteralment ifisser « Billi jikkooperaw b'mod armonjuż, kulħadd jibbenefika regolarment L-isem ifakkar ukoll fil-verb Olandiż ''{{Lang|nl|sparen}}'', li jfisser " salva Barra minn hekk, ''{{Lang|nl|Spar}}'' tfisser " siġra tal-prinjola "Bl-Olandiż, il-logo kien ovvju <ref>{{Ċita web|url=http://www.spar-international.com/about-spar/80-years-of-spar|titlu=History / SPAR International|sit=SPAR International|lingwa=en|data-aċċess=07-09-2020}}.</ref> . == Storiku == Kien fl-1932, fl-Olanda, matul id- Depressjoni l-Kbira, grazzi għall-inizjattiva ta' bejjiegħ tal-merċa, Adriaan van Well (nl) li twieldet '''{{Lang|nl|De Spar}}''', kooperattiva ta’ tlettax-il bejjiegħ bl-ingrossa li ħadet l-isem simplifikat ta’ '''Spar''' fl-1940 . Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], in-netwerk Spar espandiet għal bejjiegħa bl-ingrossa f'pajjiżi ġirien u bdiet tokkupa pożizzjoni internazzjonali prominenti. Fl-1950, Spar ħolqot il-marka privata tagħha stess, u fl-1953, ġiet stabbilita Spar International biex tiżviluppa l-marka barra minn pajjiżha. Fl-1955, Spar stabbiliet ruħha fi Franza u fl-1960, Spar fetħet l-ewwel ħwienet tagħha fl- [[Afrika t'Isfel]] . Mill-1970 'il quddiem, Spar nediet l-ipermarkets '''Interspar''' u s-supermarkets '''Eurospar''', imbagħad madwar l-1990 il-ħwienet tal-konvenjenza '''Spar Express''' . Fl-1989, wara l- waqgħa tal-Ħajt ta' Berlin, Spar espandiet fil-pajjiżi eks-komunisti. Fl-1990, Spar France inxtrat minn [[Médis (enseigne)|Médis]] . Fl-1995, il- grupp Casino akkwista lil Médis u s-sussidjarji tagħha <ref>Ainsi que {{Nowrap|Codim 2}}, Francap et les Coopérateurs de Normandie-Picardie avec leurs filiales.</ref>, u s-sena ta’ wara l-marka Spar saret l-isem tal-ħwienet tal-konvenjenza tal-grupp. Fl-1997, Intermarché saret l-akbar azzjonista tal-grupp Spar Handels AG, ir-raba’ fil-Ġermanja . Fl-2003, {{Lang|en|[[Colruyt Group]]}} akkwista lil {{Lang|en|Spar Belgium}} għal 950 000 000 euros, li jirrappreżentaw 350 magasins <ref>{{Ċita web|url=https://www.colruytgroup.com/wps/portal/cg/fr/accueil/a-propos/history|titlu=Historique Colruyt|data=18 aout 2019|data-aċċess=2025-10-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220119130711/https://www.colruytgroup.com/wps/portal/cg/fr/accueil/a-propos/history|arkivju-data=2022-01-19|url-status=dead}}.</ref> . == Implimentazzjoni == [[Stampa:Spar_world_map.svg|daqsminuri|Il-preżenza globali ta' Spar.]] <gallery widths="200" heights="180"> Stampa:Magasin_Spar_à_Culan_le_13_janvier_2018.jpg|ħolqa=Fichier:Magasin_Spar_à_Culan_le_13_janvier_2018.jpg|alt=Magasin Spar à Culan (France).|<center>Ħanut Spar f'Culan ( [[Franza]] ).</center> Stampa:Dijon_Garage_ALIZON.jpg|ħolqa=Fichier:Dijon_Garage_ALIZON.jpg|alt=Magasin Spar à Dijon (France).|<center> Ħanut Spar f'Dijon (Franza).</center> Stampa:Spar_Le_Vieil_village_de_Noirmoutier_en_l'Ile.jpg|ħolqa=Fichier:Spar_Le_Vieil_village_de_Noirmoutier_en_l'Ile.jpg|alt=Magasin Spar dans le village de Le Vieil, commune de Noirmoutier-en-l'Île (France).|<center> Spar store fir-raħal ta' Le Vieil, komun ta ' Noirmoutier-en-l'Île (Franza).</center> Stampa:Dorpswoning_Bellemdorpweg_20.JPG|ħolqa=Fichier:Dorpswoning_Bellemdorpweg_20.JPG|alt=Magasin Spar à Aalter (Belgique).|<center> Spar store f'Aalter ( [[Belġju|il-Belġju]] ).</center> Stampa:Spar_supermarket_Belgium.JPG|ħolqa=Fichier:Spar_supermarket_Belgium.JPG|alt=Supermarché Spar à Lendelede (Belgique).|<center> Supermarket Spar f'Lendelede (il-Belġju).</center> Stampa:Supermarché_SPAR_à_Ressaix_(Belgique).jpg|ħolqa=Fichier:Supermarché_SPAR_à_Ressaix_(Belgique).jpg|alt=Supermarché Spar à Ressaix (Belgique).|<center> Supermarket Spar f'Ressaix (il-Belġju).</center> </gallery> === Konċessjonijiet fl-Asja === [[Stampa:SPAR Jiarong Supermarket Maoming Dianbai Wanda Plaza 20251101.jpg|lemin|daqsminuri|Supermarket f'Maoming, Guangdong, [[Ċina|iċ-Ċina]] .]] {{Lang|en|Max Hypermarkets}} a signé en 2007 un contrat de licence pour exploiter l'enseigne et les marques Spar en [[Indja|Inde]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2007/08/24/stories/2007082451320500.htm|titlu=Max Hypermarkets signs licence pact with Spar International|data=24 août 2007|sit=www.theindubusinessline.com|lingwa=en|data-aċċess=6 septembre 2008}}.</ref>. == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] m9hbyljfvhvez51nccnoup57jh7gtu4 0 34089 329463 329416 2026-04-21T15:49:27Z ToniSant 4257 /* April */ +Desmond Morris 329463 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] dypgpgrs0lszhsh69cbrrxeh934dnhr 4 34234 329457 329380 2026-04-21T13:45:26Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329457 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]] |xejn |135 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] 4a07yvdca8c4gif3tcjy5ud9ttiqoxw 329462 329457 2026-04-21T15:10:24Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329462 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]] |xejn |140 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] 4tkk2s0qf0ph498i4r34obfnoc1032g 329492 329462 2026-04-22T09:39:14Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329492 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]] |xejn |145 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] 9awv0n6q21bdonii8su8bk0i97ayky4 0 34301 329476 329094 2026-04-21T23:00:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329476 wikitext text/x-wiki Il-'''Pont tal-Fjuri''' (bir-[[Lingwa Rumena|Rumen]]: ''Podul de Flori'') kien avveniment ta' dimostrazzjoni enormi li seħħet il-Ħadd, is-6 ta' Mejju 1990 tul ix-xmara Prut li kienet tissepara r-[[Rumanija]] u r-Repubblika [[Unjoni Sovjetika|Sovjetika]] tal-[[Moldova]].<ref>{{Ċita web|url=https://adevarul.ro/blogurile-adevarul/moldova-lor-moldova-noastra-1434370.html|titlu=Moldova lor, Moldova noastră...|data=2013-05-06|sit=adevarul.ro|lingwa=ro|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> == Is-6 ta' Mejju 1990 == L-ewwel avveniment seħħ fis-6 ta' Mejju 1990. Matul din l-azzjoni, l-abitanti tar-Rumanija dakinhar tħallew jaqsmu x-xmara Prut bejn is-13:00 u s-19:00 biex jidħlu fir-Repubblika Sovjetika tal-Moldova mingħajr passaport u viża.<ref>{{Ċita web|url=https://timpul.md/articol/podul-de-flori-10337.html|titlu=Podul de Flori|data=2010-05-06|lingwa=ro-RO|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> Tul il-fruntiera ta' 700 kilometru (430 mil) tax-xmara Prut bejn ir-Rumanija u l-Moldova, inħolqu tmien checkpoints: Miorcani–Pererita, Stânca-Costești, Iași–Sculeni, Ungheni–il-Pont ta' Ungheni, Albița–Leușeni, Fălciu–Țiganca, Oancea–Cahul u Galați–Giurgiulești.<ref>{{Ċita web|url=http://glasul.md/podul-de-flori-peste-prut-implineste-23-de-ani/|titlu=„Podul de flori” peste Prut împlinește 23 de ani – glasul.md|sit=glasul.md|lingwa=ro-RO|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> L-abitanti miż-żewġ naħat tal-fruntiera, li kienet ġiet infurzata bis-saħħa mit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] (għal żewġ deċennji qabel il-biċċa l-kbira tal-Moldova kienet parti mir-Renju tar-Rumanija), inġabru fuq iż-żewġ xtut, u ħafna qasmu dik li ġiet deskritta bħala l-[[Ħajt ta' Berlin]] fl-ilma biex jaraw il-membri tal-familja tagħhom wara li kienu sseparati għal żmien twil minħabba l-fruntiera.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Mai 1990, « Podul de Flori» {{!}} Historia|url=http://www.historia.ro/exclusiv_web/historia-nr-125-mai-2012/articol/mai-1990-podul-flori|lingwa=ro|data-aċċess=2026-04-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141028164401/http://www.historia.ro/exclusiv_web/historia-nr-125-mai-2012/articol/mai-1990-podul-flori|arkivju-data=2014-10-28|url-status=dead}}</ref> L-għadd ta' parteċipanti tal-Pont tal-Fjuri ġie stmat li laħaq il-1.2 miljun ruħ. F'Ungheni qasmu l-fruntiera bejn wieħed u ieħor 250,000 ruħ.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-05-07|titlu=Podul de flori, stropit cu lacrimi|url=http://www.jc.md/podul-de-flori-stropit-cu-lacrimi/|lingwa=ro-RO|data-aċċess=2026-04-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201020122939/http://www.jc.md/podul-de-flori-stropit-cu-lacrimi/|arkivju-data=2020-10-20|url-status=dead}}</ref> Id-dimostrazzjoni organizzata mil-Lega [[Kultura|Kulturali]] għall-għaqda tar-Rumeni kullimkien, b'kollaborazzjoni mas-Soċjetà Kulturali ta' [[Bukarest]]–[[Chișinău]] u l-Front Popolari tal-Moldova,<ref>{{Ċita web|url=https://www.moldova.org/teodor-baconschi-despre-podul-de-flori-din-6-mai-1990-208714-rom/|titlu=Teodor Baconschi despre "Podul de Flori" din 6 mai 1990|data=2010-05-05|lingwa=ro-RO|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> bdiet kmieni filgħodu u feġġew eluf ta' nies fuq in-naħa Rumena tal-fruntiera b'ħafna fjuri f'idejhom. Il-parteċipanti bdew jitfgħu l-fjuri fl-ilma u f'qasir żmien dawn ksew wiċċ ix-xmara, u simbolikament ħolqu pont bejn iż-żewġ naħat. F'nofsinhar, grupp ta' qassisin iċċelebraw ''Te Deum'', u wara l-qniepen tal-knejjes fiż-żewġ naħat indaqqu għal żmien twil. Imbagħad, intefgħu iktar fjuri fix-xmara u bdew isiru laqgħat fuq il-pont. Ma kienx hemm diskors, slogans u appelli. Kien hemm mużika popolari u logħob, ikel tradizzjonali u attivitajiet simili, u l-avveniment intemm għall-ħabta tas-18:00.<ref>{{Ċita web|url=https://ziarulprahova.ro/2010/05/20-de-ani-de-la-podul-de-flori/|titlu=20 de ani de la „Podul de Flori” {{!}} Ziarul Prahova|kunjom=Admin|data=2010-05-06|lingwa=ro-RO|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> Wara din l-azzjoni, il-proċeduri tal-qsim tal-fruntiera bejn ir-Rumanija u l-Unjoni Sovjetika ġew issimplifikaw b'mod kunsiderevoli.<ref>{{Ċita web|url=https://adevarul.ro/stiri-externe/republica-moldova/foto-video-23-de-ani-de-la-primul-pod-de-flori-1434344.html|titlu=FOTO VIDEO 23 de ani de la primul Pod de Flori peste Prut: momentul în care românii au putut păşi în Basarabia fără paşaport şi viză|data=2013-05-06|sit=adevarul.ro|lingwa=ro|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> == Is-16 ta' Ġunju 1991 == It-tieni Pont tal-Fjuri seħħ fis-16 ta' Ġunju 1991. Din id-darba, l-abitanti tal-Moldova setgħu jaqsmu l-fruntiera mingħajr dokumenti biex jidħlu fir-Rumanija. Skont rapport maħruġ minn Rompres, iktar minn 150,000 ruħ minn Bessarabia qasmu l-fruntiera fi Sculeni lejn il-Kontea ta' Iași. Fosthom kien hemm delegazzjoni ta' Membri tal-Parlament tar-Repubblika tal-Moldova mmexxija minn [[Nicolae Costin]], is-Sindku ta' Chișinău.<ref>{{Ċita web|url=http://www.agerpres.ro/6maiarhiva/1991/06/16/iasi-podul-de-flori-00-00-00|titlu=Iași: Podul de flori – AGERPRES|sit=www.agerpres.ro|lingwa=ro|data-aċċess=2026-04-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141028162455/http://www.agerpres.ro/6maiarhiva/1991/06/16/iasi-podul-de-flori-00-00-00|arkivju-data=2014-10-28|url-status=dead}}</ref> F'Galați, quddiem il-Knisja ta' Precista, f'din l-okkażjoni ttella' kurċifiss bħala simbolu tal-għaqda. F'din il-verżjoni tal-1991 tal-Pont tal-Fjuri kien hemm għadd simili ta' nies li kienu attendew l-ewwel Pont tal-Fjuri fl-1990. == Testimonjanzi == <blockquote>Dan il-jum jista' jkun tpattija tajba għal dak li seħħ fis-16 ta' Mejju 1812, meta t-territorju tal-Moldova nqered mir-[[Russja]] taħt il-Ksar [[Alessandru I]], mit-28 ta' Ġunju 1940, meta [[Ġużeppi Stalin|Stalin]] qatta' biċċiet il-mappa tar-Rumanija l-Kbira. Il-laqgħa tagħna mal-aħwa tal-Bessarabja, turi mill-ġdid li aħna poplu wieħed, li nitkellmu l-[[lingwa]] ta' Eminescu, fl-ispazju bejn ix-xmajjar Prut u Dniester u dik l-għaqda llum, li damet 6 sigħat biss, se tkun prologu ta' għaqda finali mill-ġdid.</blockquote>— Mircea Cosma, il-President tal-Kunsill tal-Kontea ta' Prahova, Ziarul Prahova.<blockquote>F'termini tal-politika barranija, dan l-avveniment sarraf fl-istabbiliment ta' prijorità għar-Rumanija li tqarreb il-Moldova fi ħdan l-Ewropa magħquda. B'hekk, il-fjuri li ntefgħu 20 sena ilu fix-xmara Prut se jaslu fix-xatt maħsub għalihom.</blockquote>— Teodor Baconschi, il-Ministru tal-Affarijiet Barranin tar-Rumanija (2009–2012), Moldova.org.<blockquote>Kien hemm tensjoni emottiva indeskrivibbli. In-nies għajtu u sejħu lil xulxin u skoprew lil xulxin mill-ġdid wara snin twal. F'ħin minnhom, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara kien hemm [[raġel]] li qabeż fl-ilma u beda jersaq lejn in-nies tal-Bessarabja fuq in-naħa l-oħra. In-nies tal-post minn Pererâta baqgħu bla kliem. Kellhom ħafna emozzjonijiet u ma azzardawx jagħmlu mossa sakemm abitant minn Pererâta qabeż fl-ilma. Warajh għamlu l-istess oħrajn. Dawn kollha ltaqgħu fin-nofs tax-xmara Prut u fl-ilma għamlu ''horă'', xi ħaġa li qatt ma kienet saret jew ġrat fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Għalhekk jien qed ngħid li dawk li jiddisprezzaw il-Pont tal-Fjuri huma ridikoli. Id-dmugħ tal-hena ma jistgħux jiċċeknu.</blockquote>— Grigore Vieru, [[poeta]] u membru korrispondenti tal-Akkademja Rumena, Glasul.md.<blockquote>L-għexieren ta' eluf ta' Rumeni fuq iż-żewġ naħat kienu qishom xmara ta' nies. Ir-Rumeni (fil-Punent tax-xmara Prut) kienu l-ewwel li daħlu fl-Unjoni Sovjetika mingħajr permess.</blockquote>— Ion Ungureanu, il-Ministru tal-Kultura u l-Affarijiet [[Reliġjon|Reliġjużi]] tar-Repubblika tal-Moldova (1990–1994), Ziare.com. == Reazzjonijiet == * Fuq it-talba ta' [[Mikhail Gorbachev]], il-President [[Franza|Franċiż]] [[François Mitterrand]] staqsa lill-kontroparti Rumen tiegħu fuq it-telefon biex ma jwettaqx xi imprudenzi.<ref>{{Ċita web|url=https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/exista-o-mare-ura-fata-de-romani-in-ucraina-889234.html|titlu="Există o mare ură faţă de români în Ucraina"|data=2011-04-11|sit=adevarul.ro|lingwa=ro|data-aċċess=2026-04-05}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Rumanija]] [[Kategorija:Avvenimenti]] [[Kategorija:Moldova]] 6fgvbtk4mfp6p0kle190txeyit9743r 0 34309 329478 329186 2026-04-22T01:07:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329478 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Simon Kldiashvili''' (bil-Georgian: სიმონ კლდიაშვილი; twieled fit-2 ta' Frar 1865 – miet fis-26 ta' Mejju 1920) kien [[arkitett]] mill-[[Ġeorġja|Georgia]] li huwa magħruf l-iktar għall-proġetti eklettiċi tiegħu fi [[Tbilisi]], inkluż binja ta' kulleġġ li fl-1918 saret l-Università Statali ta' Tbilisi. Huwa kien wieħed mill-esponenti ewlenin tal-moviment tal-[[Arti Nouveau]] fil-Georgia.<ref>{{Ċita aħbar|data=2013-07-23|titlu=Exploring Tbilisi's Endangered Art Nouveau|url=https://www.huffpost.com/entry/exploring-tbilisis-hidden_b_3618325|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Familja == [[Stampa:Tbilisi, Georgia — Tbilisi State University, I Corpus's front view.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Università Statali ta' Tbilisi.]] Kldiashvili twieled f'familja nobbli mill-Georgia fil-belt ta' [[Kutaisi]], li dak iż-żmien kienet tagħmel parti mill-Imperu [[Russja|Russu]]. Missieru, [[Grigol Kldiashvili]], kien uffiċjal tal-armata Russa u ommu, Eprosine Kldiashvili (kunjomha xebba Kipiani) kienet [[Ġurnalist|ġurnalista]] u attriċi teatrali, kif ukoll neputija tal-intellettwali mill-Georgia [[Dimitri Kipiani]]. L-aħwa iżgħar minnu, Alexander u Andria, kienu spiżjar pijunier u inġinier elettriku, rispettivament. Oħtu, Mariam, kienet [[Kantant|kantanta]] tal-opri. Oħtu l-oħra, Nino, kienet in-nanna min-naħa tal-missier tal-attur popolari [[Dodo Abashidze]]. == Karriera == Simon Kldiashvili ggradwa minn kulleġġ ta[[L-Arti|l-arti]] f'[[Moska]] fl-1895 u għal żmien qasir ħadem fil-privat bħala arkitett fil-Governorat ta' Kostroma qabel ma ttrasferixxa ruħu lejn Sukhumi bħala l-arkitett ewlieni tal-belt fl-1896. Fuq l-istedina tan-nobbiltà tal-Georgia, Kldiashvili ddisinja l-Gymnasium tan-Nobbiltà tal-Georgia fi Tbilisi, li issa jospita l-unità prinċipali tal-Università Statali ta' Tbilisi, fl-1899 u ssorvelja l-kostruzzjoni tiegħu sal-1906. Huwa kien l-awtur ta' diversi binjiet ekkletiċi u tal-Arti Nouveau fiċ-ċentru storiku ta' Tbilisi, u fl-1902 wettaq ir-rinnovazzjoni tal-villa tal-Prinċpijiet Kobulashvili, li issa tospita l-Akkademja Statali tal-Arti ta' Tbilisi. Barra minn hekk, huwa akkumpanja lill-arkeologu [[Ekvtime Takaishvili]] fl-ispedizzjonijiet tiegħu lejn Tao-Klarjeti fl-1902 u lejn Racha-Lechkhumi fl-1910. Huwa [[Mewt|miet]] fl-1920 u ndifen fil-Panteon ta' Didube fi Tbilisi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=სიმონ კლდიაშვილი - ცოდნის ტაძრის ხუროთმოძღვარი|url=http://www.24saati.ge/weekend/story/1157-simon-kldiashvili-tsodnis-tadzris-khurotmodzghvari|data-aċċess=2026-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141221215334/http://www.24saati.ge/weekend/story/1157-simon-kldiashvili-tsodnis-tadzris-khurotmodzghvari|arkivju-data=2014-12-21|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Kldiashvili, Simon}} [[Kategorija:Arkitetti]] [[Kategorija:Nies Ġjorġjani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1865]] [[Kategorija:Mietu fl-1920]] <references /> {{Awtorità}} mt8f0inx5pqbnuzmumn46zrslfq1id6 0 34323 329465 329205 2026-04-21T15:59:43Z ToniSant 4257 added [[Category:Għasafar]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329465 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Е. ТИХМЕНЕВ. Охота с беркутом.jpg|daqsminuri|Il-kaċċa bl-ajkli fil-Mongolja għall-kaċċa tal-volpi, bl-użu ta' ajkla rjali, qabel l-1932.]] Il-'''kaċċa bl-ajkli''' hija forma tradizzjonali ta' falkunerija fl-Isteppa Ewrasjatika kollha u kienet tiġi pprattikata mill-popli Kitani u [[Turkija|Torok]] tal-qedem. Illum il-ġurnata tiġi pprattikata mill-[[Każakistan|Każaki]] u mill-[[Kirgiżistan|Kirgiżi]] fil-Każakistan u fil-Kirgiżistan kontemporanji, kif ukoll fid-dijaspori f'Bayan-Ölgii, il-[[Mongolja]], u f'[[Xinjiang]], iċ-[[Ċina]]. Għalkemm huwa magħruf li dawn il-popli jikkaċċjaw l-iktar bl-ajkli rjali, ġieli jħarrġu wkoll l-isparvieri tal-ħamiem, il-bies, il-falkuni saker u bosta [[Għasfur|għasafar]] tal-priża oħra.<ref>{{Ċita aħbar|data=2014-09-16|titlu=Kyrgyz Falconers Use Falcons, Too - The Central Asian Falconry Project|url=http://centralasianfalconry.org/kyrgyz-falconers-use-falcons/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> == [[Terminoloġija]] == [[Stampa:Golden Eagle Festival Mongolia 5.jpg|daqsminuri|Il-Festival tal-Ajkla Rjali fil-Mongolja.]] Kemm bil-Każak kif ukoll bil-Kirgiż, hemm termini separati għal dawk li jikkaċċjaw bl-għasafar tal-priża inġenerali, u għal dawk li jikkaċċjaw bl-ajkli. Bil-Każak, kemm ''qusbegi'' kif ukoll ''sayatshy'' jirreferu għall-falkunieri inġenerali. ''Qusbegi'' ġejja mill-[[Kelma|kelmiet]] ''qus'' ("għasfur") u ''bek'' ("sinjur"), għaldaqstant litteralment tfisser "sinjur tal-għasafar". Bit-Tork tal-qedem, ''kush begi'' kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, C., eds. (1980). ''The Encyclopaedia of Islam''. Vol. 5. Leiden: E. J. Brill. p. 18.</ref> ''Sayatshy'' ġejja mill-kelma ''sayat'' ("falkunerija") u s-suffiss ''-shy'', li jintuża għat-titli professjonali fil-lingwi Torok. Il-kelma bil-Każak għal falkunieri li jikkaċċjaw bl-ajkli hi ''bürkitshi'', minn ''bürkit'' ("ajkla rjali"), filwaqt li l-kelma għal dawk li jużaw l-isparvieri tal-ħamiem hija ''qarshyghashy'', minn ''qarshygha'' ("sparvier tal-ħamiem"). Bil-Kirgiż, il-kelma ġenerali għal falkunieri hija ''münüshkör''. Falkunier li jikkaċċja speċifikament bl-ajkli jissejjaħ ''bürkütchü'', minn ''bürküt'' ("ajkla rjali"). == [[Storja]] == [[Stampa:Hunting with Golden Eagles.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni tas-snin 70 tas-seklu 19 tal-kaċċa bl-ajkli rjali fil-Każakistan.]] === Güktürk === [[Stampa:MongolHuntersSong.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' żmien id-dinastija Song ta' kaċċaturi Kitani bl-ajkli rekbin fuq iż-[[Żiemel|żwiemel]], is-seklu 10.]] Bit-Tork tal-qedem, kush begi kien titlu li kien jintuża għall-iżjed konsulenti rrispettati tal-khan, u dan jirrifletti r-rwol importanti tal-falkunier tal-qorti.<ref>Gibb, Sir H. A. R. (1954). ''The Encyclopaedia of Islam''. Brill Archive.</ref> === Kitani === Fid-936-945 [[WK|W.K]]., il-Kitani, poplu nomadu mill-Manchuria li kien jitkellem [[lingwa]] Para-Mongolika, ħakmu parti mit-Tramuntana taċ-Ċina.<ref>The Art of War by Sun Tzu - Special Edition by Sun Tzu and Lionel Giles (2005) p. 170.</ref> Fid-960 W.K. iċ-Ċina nħakmet mid-[[dinastija Song]].<ref>China: Its History and Culture (4th Edition) by W. Scott Morton, Charlton M. Lewis, and Charlton Lewis (2004) p. 100.</ref> Mill-bidu nett, id-dinastija Song ma kinitx kapaċi tikkontrolla għalkollox lill-Kitani li kienu diġà assimilaw ħafna mill-[[kultura]] Ċiniża. Matul it-tmexxija ta' 300 sena taċ-Ċina, id-dinastija Song kellha tħallas miżata lill-Kitani biex iżżommhom milli jaħkmu territorju addizzjonali tad-dinastija Song.<ref>5 Steps to a 5: AP World History (5 Steps to a 5) by Peggy Martin (2004) p. 115.</ref> Minkejja l-fatt li l-Kitani assimilaw il-kultura Ċiniża, huma żammew bosta tradizzjonijiet nomadiċi, inkluż il-kaċċa bl-ajkli.<ref>Eagle Dreams: Searching for Legends in Wild Mongolia by Stephen J. Bodio (2003) p. 26.</ref> === Nomadi Kirgiżi === Fl-1207, in-nomadi Kirgiżi arrendew kontra iben [[Genghis Khan]], Jochi. Taħt it-tmexxija tal-Mongoli, il-Kirgiżi ppreservaw il-kultura nomadika tagħhom kif ukoll it-tradizzjonijiet tal-kaċċa bl-ajkli.<ref>Soma, Takuya. 2007. ‘Kyrgyz Falconry & Falconers and its Transition’. In Proceedings of Great Silk Road Conference, Culture and Traditions, Then and Now 2006. 130-139. Tashkent: Academy of Uzbekistan/UNESCO.</ref> L-arkeologi jittraċċaw il-falkunerija fl-[[Asja]] Ċentrali lura għall-ewwel jew għat-tieni millenju [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.firstscience.com/home/articles/origins/ancient-falconry_1381.html|titlu=- Ancient Falconry|kunjom=Administrator|sit=www.firstscience.com|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> === Każaki fil-Mongolja === [[Stampa:Kazakh-Mongolian Eagle Hunter.JPG|daqsminuri|Kaċċatur Każak bl-ajkli fil-Park Nazzjonali ta' Altai Tavan Bogd, il-Mongolja.]] Matul il-perjodu [[Komuniżmu|Komunista]] fil-Każakistan, bosta Każaki ħarbu lejn il-Mongolja biex jevitaw li jiġu mġiegħla jabbandunaw l-istil ta' ħajja nomadiku tagħhom u li jintbagħtu f'irziezet kollettivi.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Kazakhstan Maps & Facts|url=https://www.worldatlas.com/maps/kazakhstan|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma marru jgħixu fil-Provinċja ta' Bayan-Ölgii u hemmhekk ħadu magħhom it-tradizzjoni tal-kaċċa bl-ajkli. Huwa stmat li hemm 250 kaċċatur bl-ajkli f'Bayan-Ölgii, li tinsab fil-Muntanji Altai tal-Punent tal-Mongolja. It-tradizzjoni tagħhom tinvolvi l-kaċċa bl-ajkli rjali rekbin fuq iż-żwiemel, u primarjament jikkaċċjaw il-volpi aħmar u l-volpi korsak.<ref>{{Ċita web|url=http://matadornetwork.com/trips/photo-essay-hanging-with-eaglehunters-in-western-mongolia/|titlu=Hanging with eaglehunters in western Mongolia {{!}} Matador Network|sit=matadornetwork.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Huma jużaw l-ajkli biex jikkaċċjaw il-volpi u l-[[Liebru|liebri]] matul ix-xhur kesħin tax-xitwa meta jkun iktar faċli li wieħed jara l-volpi ta' [[lewn]] id-deheb fil-borra [[Abjad|bajda]]. Kull Ottubru, it-tradizzjoni Każaka tal-kaċċa bl-ajkli tintwera fil-Festival Annwali tal-Kaċċa bl-Ajkli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mongoliatourism.gov.mn/newsView/113|titlu=DISCOVER MONGOLIA - OFFICIAL TOURISM WEBSITE OF MONGOLIA|sit=www.mongoliatourism.gov.mn|data-aċċess=2026-04-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=9&manuType=02|titlu=International Journal of Intangible Heritage|sit=International Journal of Intangible Heritage|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-09}}</ref> Għalkemm il-gvern Każak wettaq sforzi biex jattira lil dawn il-prattikanti tat-tradizzjonijiet Każaki biex jerġgħu lura lejn il-Każakistan u jgħixu hemm, il-biċċa l-kbira tal-Każaki baqgħu fil-Mongolja. == Referenzi == [[Kategorija:Tradizzjonijiet]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Kirġiżistan]] [[Kategorija:Għasafar]] 74wciqwqb84azg7bevsdilk2fhlwxx0 0 34334 329483 329280 2026-04-22T07:10:29Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329483 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Belintersat-1 2016 stamp 1.jpg|daqsminuri|[[Bolla postali]] tal-2016 tal-Belintersat-1.]] '''Belintersat-1''' hija satellita ġeostazzjonarja skjerata tat-telekomunikazzjoni. Din ġiet immanifatturata fil-Korporazzjoni Ajruspazjali [[Ċina|Ċiniża]] tax-[[Xjenza]] u mill-Ispazju minn Thales Alenia Space għall-kumpanija Belintersat tal-gvern tal-[[Belarussja]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasa.gov/nssdc/|titlu=NASA Space Science Data Coordinated Archive Status - NASA|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> Din is-satellita tipprovdi firxa wiesgħa ta' servizzi tat-telekomunikazzjoni, inkluż it-televiżjoni satellitari, ix-xandir tar-radju u l-aċċess għall-internet b'banda wiesgħa.<ref>{{Ċita web|url=http://en.belintersat.com/project/history|titlu=History|kunjom=User|isem=Super|sit=en.belintersat.com|lingwa=ru-ru|data-aċċess=2026-04-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160110021435/http://en.belintersat.com/project/history|arkivju-data=2016-01-10|url-status=dead}}</ref> Il-Belintersat-1 ġiet varata fuq ir-rokit Ċiniża Long March CZ-3B/E miċ-Ċentru tal-Varar tas-Satelliti ta' Xichang fl-16:57 GMT tal-15 ta' Jannar 2016.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2016/01/china-2016-long-march-3b-launch-belintersat-1/|titlu=China opens 2016 campaign with Long March 3B launch of Belintersat-1|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2016-01-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-10}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Telekomunikazzjoni]] p488bhgsjjc51v9kwy0v9z6xxc4shuv 0 34345 329480 329323 2026-04-22T01:59:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329480 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Stepan Dmitrievich Erzya (Nefyodov)''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Степа́н Дми́триевич Э́рьзя (Нефёдов); twieled fit-8 ta' Novembru [skont xi sorsi fis-27 ta' Ottubru] 1876 – mietet fl-24 ta' Novembru 1959), magħruf ukoll bħala '''Stefan Erzya''', kien skultur [[Lingwa Erżjana|Erżjan]] li għex fir-[[Russja]] u fl-[[Arġentina]]. Erzya għażel il-psewdonimu tiegħu f'ġieħ il-grupp etniku nattiv. == Bijografija == Huwa twieled fis-27 ta' Ottubru 1876, fil-villaġġ ta' Bayevo, Alatyrsky Uyezd, il-Governorat ta' Simbirsk tal-[[Imperu Russu]]. Fl-1892 il-familja tiegħu marret tgħix f'Alatyr; Stepan sar apprendist f'diversi studjos tat-tpittir tal-ikoni. Fl-1893–1897 huwa għex f'[[Kazan]]; l-ewwel ħadem f'ħanut ta' mastrudaxxa, imbagħad huwa ħadem fl-istudjo tat-tpittir tal-ikoni ta' P. A. Kovalinski f'Kazan. Dak iż-żmien Erzya żejjen il-knejjes f'bosta bliet u villaġġi tal-inħawi tax-xmara Volga u attenda l-Iskola tal-[[Arti]] ta' Kazan.<ref>"Erzia Stepan/Эрьзя Степан". ''Tatar Encyclopaedia'' (bit-Tatar). Kazan: The Republic of Tatarstan Academy of Sciences. Institution of the Tatar Encyclopaedia. 2002.</ref> Fl-1902–1906 huwa studja fl-Iskola tal-[[Pittura]], tal-[[Skultura|Iskultura]] u tal-Arkitettura ta' [[Moska]], u pparteċipa fil-wirjiet tal-istudenti tal-Iskola. Fl-1906-1914 huwa għex fl-[[Italja]] u fi [[Franza]]. Huwa ħa sehem fil-wirjiet f'[[Venezja]] u f'[[Milan]] fl-1909, u f'[[Pariġi]] fl-1912. Fl-1914 huwa reġa' mar lura r-Russja u fl-1918 huwa mar jgħix f'Yekaterinburg fejn ħoloq l-opri tal-arti [[Monument|monumentali]] tiegħu. Fl-1921 huwa mar jgħix f'Novorossiysk, imbagħad f'Batumi. Meta kien jgħix hemm ħoloq ritratti ta' [[Lenin]], [[Karl Marx|Marx]] u Engels u bosta ħaddiema kulturali tal-[[Ġeorġja|Georgia]]. Fl-1923 huwa għex f'[[Baku]], fejn ħoloq opri tal-arti monumentali. Fl-1926 il-gvern [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiku]] ħa d-deċiżjoni li jibgħat lil Stepan Erzya barra mill-pajjiż "biex ixerred l-għarfien tal-arti Sovjetika". Huwa reġa' lura Pariġi u mill-ġdid ix-xogħlijiet tiegħu ġew sponsorjati wara rispons pożittiv fl-istampa tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=http://www.vor.ru/culture/cultarch187_eng.html|titlu=Russian culture navigator|kunjom=Russia|isem=Voice of|sit=www.vor.ru|data-aċċess=2026-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070930014801/http://www.vor.ru/culture/cultarch187_eng.html|arkivju-data=2007-09-30|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Erzia and Moisey.jpg|daqsminuri|Erzya maġenb l-iskultura ta' Mosè tiegħu f'Buenos Aires.]] Fl-1927–1950 huwa ħadem f'[[Buenos Aires]], l-[[Arġentina]] fejn ħoloq ritratti ta' Lenin, Mosè, Tolstoj u [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Hemmhekk Erzya żviluppa proġett biex jittrasforma muntanji sħaħ fl-Andes f'monumenti ddedikati lill-eroj tal-gwerra għall-indipendenza. L-awtoritajiet lokali approvaw il-pjan tiegħu, iżda ma rnexxilux jiffinanzja l-implimentazzjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://newtimes.ru/|titlu=The New Times|sit=newtimes.ru|data-aċċess=2026-04-14}}</ref> Meta kien fl-Arġentina, Erzya ivvinta metodu ta' pproċessar ta' xi tipi ibsin sew u mkabbrin lokalment ta' [[injam]]: algarrobo u quebracho. Fl-1950 huwa reġa' lura fl-Unjoni Sovjetika. Fl-1956 huwa ngħata l-Ordni tal-Istrixxun Aħmar tax-Xogħol. Stepan Erzya miet fl-1959 f'Moska u ndifen f'Saransk, il-[[belt kapitali]] tal-Mordovia. Fis-26 ta' Ġunju 1958, il-[[Mużew]] tal-Arti Viżivi tal-Mordovia ta' Erzya (bir-Russu: Мордовский республиканский музей изобразительных искусств им. С.Д.Эрьзи) infetaħ f'Saransk. Il-mużew fih l-iżjed kollezzjoni kompluta ta' xogħlijiet ta' Erzya (204 opri tal-arti). == Xogħlijiet ewlenin == ''Horror'', ''Despair'', ''Courage'', ''A Chilean Lady'', ''A Parisian Lady in a Hat'', ''Head of a Mordvin Woman'', ''Lev Tolstoy'', ''Beethoven'', ''Moses'' u ''Christ''. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Erzya, Stepan}} [[Kategorija:Twieldu fl-1876]] [[Kategorija:Mietu fl-1959]] [[Kategorija:Skulturi]] m13z6iimpaknurbe6uf4c0f17zemfun 0 34357 329485 329410 2026-04-22T07:23:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329485 wikitext text/x-wiki ''Dan l-artiklu huwa dwar il-Berġa tal-Italja fil-Belt Valletta. Għal dik fil-Birgu, ara l-[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]].'' [[Stampa:Auberge d'Italie, Valletta 003.jpg|daqsminuri|Il-Berġa tal-Italja fil-Belt Valletta.]] Il-'''Berġa tal-Italja''' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Auberge d'Italie''; bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]: ''Albergo d'Italia'') hija berġa fil-[[Valletta|Belt Valletta]], f'[[Malta]]. Inbniet f'diversi stadji fl-aħħar tas-seklu 16 biex tospita l-kavallieri tal-[[Ordni ta' San Ġwann]] mill-[[Italja]], u oriġinarjament kellha disinn Mannerist frott il-ħidma ta' [[Ġlormu Cassar]] u diversi [[Arkitett|arkitetti]] oħra. Il-binja baqgħet tiġi mmodifikata matul is-[[seklu 17]], u l-aħħar rinnovazzjoni kbira twettqet fis-snin 80 tas-seklu 17 matul il-maġistratura ta' [[Gregorio Carafa]], li tat xeħta [[Barokk|Barokka]] lill-binja. Wara li l-Ordni tkeċċiet minn Malta fl-1798, il-berġa ntużat għal għadd ta' skopijiet, u ospitat kwartieri ġenerali militari, post fejn kienu jiltaqgħu u jieklu l-uffiċjali, [[mużew]], skola ta[[L-Arti|l-arti]], qorti, l-Uffiċju Postali Ġenerali u diversi dipartimenti tal-gvern. Sa reċentement, kienet tospita l-Awtorità tat-Turiżmu ta' Malta, u spiss isiru xogħlijiet ta' restawr. Issa ġiet ikkonvertita biex tospita l-kollezzjoni nazzjonali (li qabel kienet tinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Belle Arti). Fl-2018 il-berġa bdiet tospita l-[[Mużew Nazzjonali tal-Arti]] jew MUŻA.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157|titlu=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-15}}</ref> == [[Storja]] == === Ospitalieri === Il-Berġa tal-Italja kienet it-tielet berġa Taljana li nbniet f'Malta. L-ewwel berġa nbniet fil-[[Birgu]] f'nofs is-seklu 16, fis-sit ta' binja iktar bikrija li kienet intużat mill-kavallieri Taljani. Wara li l-belt kapitali ġiet ittrasferita mill-Birgu għall-Belt Valletta, inbniet it-tieni berġa fiċ-ċentru tal-belt il-ġdida fl-1570–1571. Eventwalment din il-binja ġiet inkorporata fil-[[Palazz tal-Gran Mastru]], u l-berġa attwali bdiet tinbena fi ''Strada San Giacomo'' (issa Triq il-Merkanti). Id-disinni oriġinali taż-żewġ bereġ tal-Belt Valletta tħejjew mill-arkitett [[Maltin|Malti]] Ġlormu Cassar.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mta.com.mt/page.aspx?id=56|titlu=MTA - The Auberge d'Italie|kunjom=www.think.com.mt|isem=Think -|sit=www.mta.com.mt|data-aċċess=2026-04-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150905193129/http://www.mta.com.mt/page.aspx?id=56|arkivju-data=2015-09-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ltd|isem=Allied Newspapers|titlu=Lecture on Auberge d'Italie|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20060416/local/lecture-on-auberge-ditalie.56957|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-15}}</ref> Ma hemm l-ebda dokumentazzjoni li tirreġistra l-kostruzzjoni tat-tielet Berġa tal-Italja, iżda x-xogħol beda fl-1574 u l-binja ġiet inawgurata f'Settembru 1579. Meta tlesta l-ewwel sular, il-kostruzzjoni tal-bqija tal-binja ġiet sospiża, iżda f'qasir żmien kien ċar li l-binja kienet żgħira wisq. Fil-25 ta' Awwissu 1582, ittieħdet id-deċiżjoni li jinbena t-tieni sular. Il-[[bennej]] ewlieni [[Gio Andrea Farrugia]] kien responsabbli għall-kostruzzjoni, iżda miet qabel ma tlesta l-proġett. Il-kostruzzjoni tkompliet matul is-snin 80 tas-seklu 16, u tlestiet għall-ħabta tal-1595. Apparti minn Cassar u Farrugia, diversi arkitetti u bennejja ewlenin kienu responsabbli għall-kostruzzjoni tal-berġa, inkluż l-inġinier [[Francesco Antrini]]. Il-kavallieri Taljani tal-Ordni bnew ukoll il-[[Knisja ta' Santa Katerina]] biswit il-berġa. Il-kostruzzjoni tal-knisja bdiet fl-1576, u tkabbret u ġiet immodifikata fl-1683 u l-1710. Xi tiswijiet saru fl-1604 minn [[Alessandro Stafrace]], wara li tfaċċaw xi konsenturi fis-Sala Prinċipali. Il-berġa kellha daħla faċċata ta' [[pjazza]] fi Triq in-Nofsinhar, iżda din ġiet imblukkata fl-1629 meta nbnew il-binjiet ta' mal-pjazza (il-pjazza fl-2012 reġgħet inħolqot u ngħatat l-isem ta' Pjazza Jean de Valette). L-istoriku [[Giovanni Bonello]] jissuġġerixxi li din kienet id-daħla prinċipali tal-berġa, għalkemm jaf kienet biss daħla laterali. Fl-1649–1650, inbniet ''mezzanine'' taħt is-Sala tal-Ammirall, u sala kbira fin-naħa ta' wara tal-binja ġiet ikkonvertita f'erba' ħwienet fl-1654. L-arkivji nbnew fl-1678. Fl-1680 bdiet rinnovazzjoni ewlenija tal-berġa bl-istil Barokk. Il-faċċata ġiet immudellata mill-ġdid minn [[Mederico Blondel]], u nbena t-tielet sular għas-spejjeż tal-Gran Mastru Gregorio Carafa. [[Skultura]] tal-istemma u l-bust ta' Carafa żdiedet fuq id-daħla prinċipali. Din ġiet skolpita minn [[Raymond de La Fage]] mill-irħam li ttieħed mill-fdalijiet tat-Tempju ta' Proserpina, li kien tempju Ruman tal-qedem fl-[[L-Imtarfa|Imtarfa]] li kien ġie skopert fl-1613.<ref>Ashby, Thomas (1915). "Roman Malta". ''Journal of Roman Studies''. '''5'''. Cambridge University Press: 23–80. doi:10.2307/296290. JSTOR 296290. S2CID 250349579.</ref><ref>MacGill, Thomas (1839). ''A hand book, or guide, for strangers visiting Malta''. Malta: Luigi Tonna. pp. 62–63.</ref><ref>Guillaumier, Alfie (2005). ''Bliet u Rħula Maltin''. Klabb Kotba Maltin. p. 922. ISBN <bdi>99932-39-40-2</bdi>.</ref> === [[Okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta|Okkupazzjoni Franċiża]] u tmexxija [[Renju Unit|Brittanika]] === [[Stampa:Auberge d'Italie Other side and back facade.jpg|daqsminuri|Veduta minn wara tal-Berġa tal-Italja.]] L-Ordni ta' San Ġwann tkeċċiet minn Malta wara l-invażjoni u l-okkupazzjoni Franċiża fl-1798. Peress li kienet tinsab fin-naħa opposta tar-residenza ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] f'[[Palazzo Parisio]], il-berġa ġiet ikkonvertita fil-kmand militari tal-[[Franza|Franċiżi]]. Wara li Malta sfat taħt it-tmexxija Brittanika fl-1800, il-berġa ntużat kemm mill-amministrazzjoni militari kif ukoll mal-amministrazzjonijiet ċivili. Fl-1888 il-pjan terran tal-berġa ntuża biex jinħażnu fih l-arkivji notarili u s-sular ta' fuq intuża mid-Dipartiment tax-Xogħol. Imbagħad il-berġa ġiet ikkonvertita f'Arsenal Ċivili. Il-pjanijiet biex tiġi stabbilita [[kappella]] [[Protestantiżmu|Protestanta]] ġew miċħuda. Dak iż-żmien il-pjan terran kien jintuża wkoll bħala l-Uffiċċju tal-Istamperija tal-Gvern, filwaqt li s-sular ta' fuq kien jintuża wkoll mill-Inġiniera Rjali. Iktar 'il quddiem il-berġa ntużat bħala l-Kwartieri Ġenerali tal-Korp u post fejn jiltaqgħu u jieklu l-uffiċċjali sas-snin 20 tas-seklu 20. Fil-bidu tas-seklu 19, l-ispiżjar [[John Davy]], li kien f'Malta mal-Persunal [[Mediċina|Mediku]] tal-Armata, stabbilixxa dispenserija pubblika fil-berġa għat-trattament tal-foqra u l-berġa saret magħrufa bħala l-''Albergo dei poveri'' (il-berġa tal-foqra). Is-suċċessur ta' dan is-servizz, il-Poliklinika tal-Gvern, għadu jissejjaħ kollokjalment bħala "l-Berġa". Fl-1922, il-Mużew Nazzjonali ġie ttrasferit minn [[Palazzo Xara]] għall-Berġa tal-Italja. Il-mużew kien immexxi minn [[Temi Zammit|Sir Temi Zammit]] u kien maqsum fis-sezzjonijiet tal-[[arkeoloġija]], tal-istorja, tal-arti, tal-istorja naturali u tal-mineraloġija. Il-mużew ingħalaq matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], u l-binja ntlaqtet darbtejn mill-ajru fis-7 ta' April 1942. Parti mill-faċċata nqerdet mill-bumbardamenti mill-ajru, u l-kollezzjoni tal-istorja naturali ġarrbet ħsara kbira peress li kienet tinsab fil-parti tal-binja li ntlaqtet. Id-dokumenti mill-Arkivji Notarili kienu maħżuna fis-sular t'isfel tal-berġa matul il-gwerra, u xi wħud ġarrbu ħsarat meta kienu hemmhekk. Wara li l-gwerra ntemmet, il-partijiet tal-berġa li ġarrbu ħsarat ġew rikostruwiti, il-mużew reġa' nfetaħ u parti mill-binja ospitat skola tal-arti. Id-Dipartiment tal-Mużewijiet kellu joħroġ mill-Berġa tal-Italja fl-1954, meta l-binja ġiet ikkonvertita f'qorti temporanja wara li l-Qorti tal-Ġustizzja kellha tabbanduna l-[[Berġa ta' Auvergne]] minħabba l-ħsarat li ġarrbet matul il-gwerra. Il-Qorti Kriminali ġiet stazzjonata fil-Berġa tal-Italja. === Malta indipendenti === F'Jannar 1971, il-Qrati Superjuri tal-Ġustizzja u l-Iskola tal-Arti abbandunaw il-binja wara li ġew ittrasferiti f'qorti ġdida li kienet inbniet fis-sit tal-Berġa ta' Auvergne. Il-binja kellha tiġi kkonvertita f'sala tal-eżamijiet, iżda f'Awwissu ta' dik is-sena ġiet assenjata lid-Dipartiment tal-Posta u tat-Telefonija. Wara diversi rinnovazzjonijiet estensivi, il-berġa ntużat bħala l-Uffiċċju tal-Posta Ġenerali fl-4 ta' Lulju 1973, wara trasferiment minn Palazzo Parisio. Il-berġa baqgħet tospita l-Uffiċċju tal-Posta Ġenerali sa Ottubru 1997 meta Posta Limited fetħet kumpless ġdid fil-[[Il-Marsa|Marsa]]. Il-berġa ntużat ukoll mid-Dipartiment tal-Ilma u tal-Elettriku, mid-Dipartiment tal-Agrikoltura u mill-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika. Fl-1997 ittieħdet id-deċiżjoni li l-berġa tiġi kkonvertita fl-uffiċċji għall-Ministeru għat-Turiżmu u għall-Awtorità tat-Turiżmu ta' Malta. Il-binja ġiet imżejna mill-ġdid u rrestawrata, u l-Ministeru ġiet ittrasferit fil-binja fit-18 ta' Marzu 2002. L-Awtorità tat-Turiżmu ta' Malta bdiet tokkupa l-binja fl-1 ta' Marzu tal-istess sena. Il-Ministeru għat-Turiżmu dan l-aħħar ġie ttrasferit f'binja ġdida f'233, Triq ir-Repubblika, il-Belt Valletta. Il-pjanijiet biex il-Mużew Nazzjonali tal-Belle Arti jiġi ttrasferit mid-Dar tal-Ammiralat għall-Berġa tal-Italja bdew jitħejjew fl-2013. F'Settembru 2014, ġie mħabbar li t-trasferiment kien se jsir u li l-mużew il-ġdid kien se jissejjaħ ''MUŻA'' (l-akronimu għall-''Mużew Nazzjonali tal-Arti''). Dan kien wieħed mill-proġetti għat-titlu tal-Belt Valletta bħala l-[[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għall-2018. L-Awtorità tat-Turiżmu ta' Malta kellha toħroġ mill-berġa u tmur lejn binja fi [[SmartCity Malta|SmartCity]] f'Novembru 2016 iżda iżda t-trasferiment ġie pospost sa Frar 2017. Il-faċċata tal-berġa ġiet irrestawrata bejn l-aħħar tal-2015 u Lulju 2016. Diversi karatteristiċi artistiċi ġew żvelati matul dan iż-żmien bħall-istemma u l-bust irrestawrati ta' Carafa. Il-binja ġiet irrestawrata wkoll minn ġewwa. Pjan ieħor li tqies iżda li ġie rrifjutat kien li terġa' tinfetaħ id-daħla li x'aktarx kienet dik oriġinali tal-binja, u kien ikollha taraġ ieħor f'Pjazza De Valette. Il-binja ġiet inkluża fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925 flimkien ma' bereġ oħra fil-Belt Valletta. Issa ġiet skedata bħala [[monument]] nazzjonali tal-Grad Nru 1 mill-Awtorità tal-Ambjent u tal-Ippjanar ta' Malta, u hija elenkata wkoll fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetajiet [[Kultura|Kulturali]] tal-Gżejjer Maltin. == Arkitettura == [[Stampa:Auberge d'Italie centerpiece 2.jpg|daqsminuri|L-iskultura ċentrali tal-faċċata bl-istemma u l-bust ta' Carafa wara r-restawr tal-2016.]] Il-Berġa tal-Italja oriġinarjament inbniet bl-istil Mannerist, iżda l-binja ngħatat xeħta prinċipalment Barokka fir-rinnovazzjoni tas-snin 80 tas-seklu 17. Il-binja għandha pjanta rettangolari u s-swali tagħha nbnew madwar bitħa ċentrali, konfigurazzjoni tipika tal-''palazzi'' tar-[[Rinaxximent]] Taljan u ta' bereġ oħra ta' Cassar fil-Belt Valletta bħall-[[Berġa ta' Aragona]]. Il-bitħa fiha ħnejja trijonfali li x'aktarx ġiet iddisinjata minn [[Romano Carapecchia]]. Għandha faċċata simetrika bi stemma Barokka mżejna fuq id-daħla prinċipali, b'bust tal-bronż ta' Carafa u l-istemma tiegħu, flimkien ma' stemma tal-irħam u l-kitba bil-[[Lingwa Latina|Latin]] li ġejja:<blockquote>GREGORIO CARAFÆ PRINCIPI OPTIMO BELLI, PACISQVE ARTIBVS MAXIMO. POST OTTOMANICAM CLASSEM DVCTV SVO BIS AD HELLESPONTVM PROFLIGATAM RELATASQVE. XI. QVINQVEREMIVM MANVBIAS AD SVMMVM HIEROSOLYMITANI ORDINIS REGIMEN EVECTO ITALA EQVÆSTRIS NATIO MAGISTRALI MVNERE SÆCVLO AMPLIVS VIDVATA AVGVSTAM HANC EFFIGIEM REPARATÆ MAIESTATIS INDICEM D. D. AN. D. MDCLXXXIII.*</blockquote>Huwa maħsub li l-iskultura tal-istemma nbniet mill-arkitett [[Mederico Blondel]] abbażi ta' disinn ta' [[Mattia Preti]]. Id-daħla prinċipali u l-kantunieri tal-binja huma rustiċi. Kull wieħed mit-tliet sulari fih sett ta' sitt twieqi, u hemm gwarniċ tul il-faċċata kollha bejn l-ewwel u t-tieni sulari. Il-Berġa tal-Italja hija kkollegata mal-[[Berġa ta' Kastilja]] fuq in-naħa l-oħra tat-triq permezz ta' xelter taħt l-art ta' żmien it-Tieni Gwerra Dinjija għal kontra l-bumbardamenti mill-ajru. == Muniti kommemorattivi == Il-Berġa tal-Italja tidher fuq żewġ muniti kommemorattivi zzekkati fl-2010 mill-[[Bank Ċentrali ta' Malta]]. Il-muniti juru l-istemma tal-faċċata tal-binja fuq in-naħa ta' wara tagħhom u l-arma ta' Malta fuq quddiem. == Noti == <nowiki>*</nowiki>[[Traduzzjoni]] mhux uffiċjali: "In-nazzjon Taljan imġedded ingħata bħala rigal lil Gregory Carafa, l-aqwa prinċep tal-gwerra u l-ikbar prinċep fl-arti tal-paċi, din l-istatwa Awgustana bħala simbolu tal-maestà sħiħa tiegħu, minħabba li darbtejn mexxa l-flotta Ottomana sa Hellespont u ġab lura miegħu bħala relitti tal-gwerra għall-kmand tal-qawwiet ta' [[Ġerusalemm]] 11-il bastiment kbir fl-1683". == Referenzi == [[Kategorija:Bini f'Malta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Belt Valletta]] 4isg489dwwls79v8yz0oi14n5yz1ut8 0 34358 329486 329408 2026-04-22T07:23:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329486 wikitext text/x-wiki ''Dan l-artiklu huwa dwar'' ''il-Berġa tal-Italja, il-Birgu. Għal dik fil-Belt Valletta, ara l-[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]].'' [[Stampa:Fabbrica di Mobiglia Carmelo Seychel.jpg|daqsminuri|245x245px|Il-Berġa tal-Italja meta kienet tintuża bħala fabbrika jew ħanut tal-għamara.]] Il-'''Berġa tal-Italja''' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Auberge d'Italie'', bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]: ''Albergo d'Italia'') kienet berġa fil-[[Birgu]], [[Malta]]. Inbniet fis-seklu 16 biex tospita l-kavallieri Taljani tal-[[Ordni ta' San Ġwann]]. == [[Storja]] == === Berġa === Il-berġa kienet tinsab fin-naħa tat-Tramuntana tal-Birgu, qrib il-[[Forti Sant’Anġlu|Forti Sant'Anġlu]] u 'l bogħod mill-''collacchio'' fejn kienu jinsabu l-bereġ l-oħra. Inbniet bejn l-1553 u l-1554 skont id-disinn ta' [[Niccolò Bellavante]], fis-sit ta' berġa preċedenti. Parti mill-binja ntużat bħala sptar navali, u kienet tinkludi wkoll [[kappella]] ddedikata lil [[Santa Katarina ta' Lixandra|Santa Katerina ta' Lixandra]]. === Użu mill-ġdid għal skopijiet oħra === [[Stampa:Berga tal-Italja, il-Birgu (c. 1935).jpg|xellug|daqsminuri|166x166px|Il-binja għall-ħabta tal-1935.]] Il-berġa baqgħet tintuża sa April 1571, meta l-kavallieri Taljani marru joqogħdu fil-Berġa tal-Italja akbar fil-belt kapitali l-ġdida ta' Malta. Din il-berġa iktar 'il quddiem ġiet inkorporata fil-[[Palazz tal-Gran Mastru]], u t-tielet Berġa tal-Italja nbniet fl-1579.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mta.com.mt/page.aspx?id=56|titlu=MTA - The Auberge d'Italie|kunjom=www.think.com.mt|isem=Think -|sit=www.mta.com.mt|data-aċċess=2026-04-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150905193129/http://www.mta.com.mt/page.aspx?id=56|arkivju-data=2015-09-05|url-status=dead}}</ref> Inbniet ukoll Knisja ta' Santa Katerina biswit it-tielet berġa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Chapels%20and%20Niches/00569.pdf|titlu="Church of St. Catherine of the Langue of Italy" (PDF). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. 2012.|data-aċċess=2026-04-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141229230547/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Chapels%20and%20Niches/00569.pdf|arkivju-data=2014-12-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Fil-bidu tas-seklu 20 jew qabel, il-binja ospitat il-"Fabbrica di Mobiglia Carmelo Seychel Carpentiere" (fabbrika tal-għamara tal-mastrudaxxa Carmelo Seychel). Ritratt ta' [[Richard Ellis]] huwa disponibbli pubblikament, u juri l-faċċata sħiħa. Ritratt ieħor tal-binja ttieħed għall-ħabta tal-1935, meta parti mill-binja kienet residenza.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cottonera-lost-cities-part-two.783665|titlu=Old photos of the Three Cities: a glimpse into the pre-war past|kunjom=Contributors|data=2020-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-16}}</ref> == Arkitettura u fdalijiet == Il-Berġa tal-Italja ġiet inkluża fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925, flimkien mal-bereġ l-oħra fil-Birgu. [[Stampa:Auberge d'Italie, Birgu 03.jpg|daqsminuri|Plakka fuq il-binja attwali li tfakkar il-binja preċedenti u l-fdalijiet tagħha.]] Il-binja ġarrbet ħsarat estensivi minn bumbardament mill-ajru matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. Is-sit inbena mill-ġdid bħala unitajiet tal-akkomodazzjoni bejn l-1961 u l-1963, u xi karatteristiċi tal-berġa ġew inkorporati fil-binjiet il-ġodda. Dawn id-djar jitqiesu ta' taħt l-istandard.<ref>{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01164.pdf|titlu="Auberge d'Italie" (PDF). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. 2012.|data-aċċess=2026-04-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305013404/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01164.pdf|arkivju-data=2016-03-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Illum il-ġurnata, l-unika fdalijiet tal-berġa huma ġebla tax-xewka, stemma parzjalment mikula biż-żmien, il-bażi ta' gallarija, u xi fdalijiet fil-faċċata. Dawn il-fdalijiet ġew skedati bħala proprjetà tal-Grad Nru 2 fit-2 ta' Diċembru 2009, u huma elenkati wkoll fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetajiet [[Kultura|Kulturali]] tal-Gżejjer Maltin.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ltd|isem=Allied Newspapers|titlu=Birgu’s Auberge d’Italie|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121201/environment/Birgu-s-Auberge-d-Italie.447634|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-16}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Bini f'Malta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Birgu]] gj8anf5mmkfaisbgf3ig80k0yt20ql3 0 34368 329452 2026-04-21T13:41:30Z Trigcly 17859 Kontenut, kwotazzjonijiet u ħoloq 329452 wikitext text/x-wiki '''KazCosmos''' jew '''KazKosmos''', magħrufa wkoll bħala l-'''Aġenzija Spazjali Nazzjonali tar-Repubblika tal-Każakistan''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттiгi, b'ittri Rumani: ''Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ğaryş agenttıgı''), hija l-aġenzija spazjali nazzjonali tal-[[Każakistan]] u ġiet stabbilita uffiċjalment fis-27 ta' Marzu 2007.<ref>{{Ċita web|url=http://inform.kz/eng/article/2150333|titlu=PM introduced new head of Kazakh National Space Agency|sit=inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == [[Storja]] == === Korp tal-kożmonawti === Fis-7 ta' Jannar 2000, il-gvern tal-Każakistan ħareġ digriet sabiex jissawwar korp tal-kożmonawti.<ref>{{Ċita web|url=http://kazcosmos.gov.kz/en/news/140114.html|titlu=КАЗКОСМОС {{!}} Aidyn Aimbetov: «I will travel into space only under the Kazakh flag»|sit=kazcosmos.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dak iż-żmien, żewġ kożmonawti mill-Każakistan kien diġà operattivi fl-ispazju, [[Toktar Aubakirov]] fl-1991, u [[Talgat Musabayev]] fl-1994, fl-1998 u fl-2001.<ref>{{Ċita web|url=https://www.themoscowtimes.com/archive/kazakhstans-third-ever-cosmonaut-to-replace-pop-star-brightman-on-iss-mission|titlu=Kazakhstan's Third-Ever Cosmonaut to Replace Pop Star Brightman on ISS Mission|kunjom=Times|isem=The Moscow|data=2015-06-22|sit=The Moscow Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Mill-2,000 kandidat, intgħażlu tnejn, [[Aidyn Aimbetov]] u [[Mukhtar Aymakhanov]], fl-2002.<ref>{{Ċita web|url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/7857|titlu=Aidyn Aimbetov: Flying into the Space is not Buying a Theater Ticket|sit=astana.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dawn intbagħtu għal taħriġ f'Star City mill-2003 sal-2009, meta l-kriżi finanzjarja dinjija pposponiet it-titjir spazjali b'mod indefinit. Fl-2009 dawn reġgħu bdew jaħdmu f'KazCosmos.<ref>{{Ċita web|url=https://www.inform.kz/eng/article/2197108|titlu=A. Aimbetov appointed Advisor to Kazkosmos Chairman|kunjom=INFORM.KZ|sit=www.inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Oriġinarjament kienu pproġettati għal titjir spazjali fl-2005 jew fl-2006.<ref>{{Ċita web|url=https://english.pravda.ru/business/1919-cosmonauts/|titlu=2 Kazakh Cosmonauts to Undergo Training at Russia's Stellar City - 6 March, 2003|kunjom=Ermilin|isem=Petr|data=2003-03-06|sit=english.pravda.ru|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aymakhanov telaq mill-Każakistan fl-2012 biex isir ċittadin Russu u jkollu karriera ta' kożmonawta.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Sen - space TV|url=https://sen.com/news/kazakh-cosmonaut-to-replace-brightman-on-space-station-trip|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aimbetov kien għadu lest għal titjir spazjali f'April 2015, u oriġinarjament kien ipproġettat għal titjir spazjali f'illanċjar tal-2017. F'Ġunju 2015, huwa ntgħażel bħala sostitut ta' [[Sarah Brightman]] fuq is-Soyuz TMA-18M/Soyuz TMA-16M, li ċaħdet li ttir, u s-sostitut tagħha [[Satoshi Takamatsu]] ċaħad ukoll. Huwa ġie llanċjat minn [[Baikonur]] fit-2 ta' Settembru 2015, irmiġġa mal-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]], u rritorna fil-11 ta' Settembru 2015, u llandja fl-isteppa tal-Każakistan, wara li qatta' 10 ijiem fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=http://newsdaily.com/2015/09/record-setting-cosmonaut-two-visiting-crewmen-head-home-from-space-station/|titlu=Kazakhstan greets record-setting Russian cosmonaut, two crewmen {{!}} NewsDaily|sit=newsdaily.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2015/09/soyuz-tma-18m-one-expedition-crewmember-iss/|titlu=Soyuz TMA-18M docks to increase ISS crew size to nine|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2015-09-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> === Satelliti === Is-sena qabel ma ġiet stabbilita, fit-18 ta' Ġunju 2006, is-satellita tal-komunikazzjoni [[KazSat-1]] ġiet illanċjata mill-[[Kożmodrom ta' Baikonur]], u mmarkat il-bidu tal-operazzjonijiet indipendenti tat-titjir spazjali tal-Każakistan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.interfax.kz/ru/interviews/28|titlu=BAIKONUR IS STILL THE CORE OF KAZAKH-RUSSIAN COOPERATION IN SPACE|kunjom=Interfax-Kazakhstan|sit=www.interfax.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Fl-2008 il-komunikazzjonijiet mas-satellita ntemmew, u ġiet iddikjarata mitlufa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/kazsat.html|titlu=KazSat|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Is-satellita li ġiet ippjanata wara, [[KazSat-2]], esperjenzat sensiela ta' dewmien, iżda ġiet illanċjata fis-16 ta' Lulju 2011 abbord rokit tat-tip Proton. KazSat-2 inbniet minn Krunichev u Thales Alenia Space Italy. KazCosmos iffirmat kuntratt ma' ISS-Reshetnev u Thales Alenia Space Italy fil-21 ta' Ġunju 2011 għat-tielet satellita tat-telekomunikazzjoni, imsejħa [[KazSat-3]], u din ġiet illanċjata fl-2014. == Operazzjonijiet == Il-kap tal-aġenzija, Talgat Musabayev, huwa veteran bi tliet titjiriet spazjali, inkluż żewġ soġġorni twal abbord l-istazzjon spazjali [[Russja|Russu]] ''Mir''. Musabayev isostni li l-Kożmodrom ta' Baikonur, li jinsab fil-Każakistan, huwa l-komponent prinċipali tal-kooperazzjoni bejn il-programmi spazjali tar-Russja u tal-Każakistan. Ir-Russi għadhom jużaw ferm il-Kożmodrom ta' Baikonur għall-illanċjar. == Referenzi == penq8ubn7s0uxo19kub1c2vhn0vbb4l 329453 329452 2026-04-21T13:42:52Z Trigcly 17859 added [[Category:Astronomija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329453 wikitext text/x-wiki '''KazCosmos''' jew '''KazKosmos''', magħrufa wkoll bħala l-'''Aġenzija Spazjali Nazzjonali tar-Repubblika tal-Każakistan''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттiгi, b'ittri Rumani: ''Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ğaryş agenttıgı''), hija l-aġenzija spazjali nazzjonali tal-[[Każakistan]] u ġiet stabbilita uffiċjalment fis-27 ta' Marzu 2007.<ref>{{Ċita web|url=http://inform.kz/eng/article/2150333|titlu=PM introduced new head of Kazakh National Space Agency|sit=inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == [[Storja]] == === Korp tal-kożmonawti === Fis-7 ta' Jannar 2000, il-gvern tal-Każakistan ħareġ digriet sabiex jissawwar korp tal-kożmonawti.<ref>{{Ċita web|url=http://kazcosmos.gov.kz/en/news/140114.html|titlu=КАЗКОСМОС {{!}} Aidyn Aimbetov: «I will travel into space only under the Kazakh flag»|sit=kazcosmos.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dak iż-żmien, żewġ kożmonawti mill-Każakistan kien diġà operattivi fl-ispazju, [[Toktar Aubakirov]] fl-1991, u [[Talgat Musabayev]] fl-1994, fl-1998 u fl-2001.<ref>{{Ċita web|url=https://www.themoscowtimes.com/archive/kazakhstans-third-ever-cosmonaut-to-replace-pop-star-brightman-on-iss-mission|titlu=Kazakhstan's Third-Ever Cosmonaut to Replace Pop Star Brightman on ISS Mission|kunjom=Times|isem=The Moscow|data=2015-06-22|sit=The Moscow Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Mill-2,000 kandidat, intgħażlu tnejn, [[Aidyn Aimbetov]] u [[Mukhtar Aymakhanov]], fl-2002.<ref>{{Ċita web|url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/7857|titlu=Aidyn Aimbetov: Flying into the Space is not Buying a Theater Ticket|sit=astana.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dawn intbagħtu għal taħriġ f'Star City mill-2003 sal-2009, meta l-kriżi finanzjarja dinjija pposponiet it-titjir spazjali b'mod indefinit. Fl-2009 dawn reġgħu bdew jaħdmu f'KazCosmos.<ref>{{Ċita web|url=https://www.inform.kz/eng/article/2197108|titlu=A. Aimbetov appointed Advisor to Kazkosmos Chairman|kunjom=INFORM.KZ|sit=www.inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Oriġinarjament kienu pproġettati għal titjir spazjali fl-2005 jew fl-2006.<ref>{{Ċita web|url=https://english.pravda.ru/business/1919-cosmonauts/|titlu=2 Kazakh Cosmonauts to Undergo Training at Russia's Stellar City - 6 March, 2003|kunjom=Ermilin|isem=Petr|data=2003-03-06|sit=english.pravda.ru|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aymakhanov telaq mill-Każakistan fl-2012 biex isir ċittadin Russu u jkollu karriera ta' kożmonawta.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Sen - space TV|url=https://sen.com/news/kazakh-cosmonaut-to-replace-brightman-on-space-station-trip|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aimbetov kien għadu lest għal titjir spazjali f'April 2015, u oriġinarjament kien ipproġettat għal titjir spazjali f'illanċjar tal-2017. F'Ġunju 2015, huwa ntgħażel bħala sostitut ta' [[Sarah Brightman]] fuq is-Soyuz TMA-18M/Soyuz TMA-16M, li ċaħdet li ttir, u s-sostitut tagħha [[Satoshi Takamatsu]] ċaħad ukoll. Huwa ġie llanċjat minn [[Baikonur]] fit-2 ta' Settembru 2015, irmiġġa mal-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]], u rritorna fil-11 ta' Settembru 2015, u llandja fl-isteppa tal-Każakistan, wara li qatta' 10 ijiem fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=http://newsdaily.com/2015/09/record-setting-cosmonaut-two-visiting-crewmen-head-home-from-space-station/|titlu=Kazakhstan greets record-setting Russian cosmonaut, two crewmen {{!}} NewsDaily|sit=newsdaily.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2015/09/soyuz-tma-18m-one-expedition-crewmember-iss/|titlu=Soyuz TMA-18M docks to increase ISS crew size to nine|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2015-09-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> === Satelliti === Is-sena qabel ma ġiet stabbilita, fit-18 ta' Ġunju 2006, is-satellita tal-komunikazzjoni [[KazSat-1]] ġiet illanċjata mill-[[Kożmodrom ta' Baikonur]], u mmarkat il-bidu tal-operazzjonijiet indipendenti tat-titjir spazjali tal-Każakistan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.interfax.kz/ru/interviews/28|titlu=BAIKONUR IS STILL THE CORE OF KAZAKH-RUSSIAN COOPERATION IN SPACE|kunjom=Interfax-Kazakhstan|sit=www.interfax.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Fl-2008 il-komunikazzjonijiet mas-satellita ntemmew, u ġiet iddikjarata mitlufa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/kazsat.html|titlu=KazSat|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Is-satellita li ġiet ippjanata wara, [[KazSat-2]], esperjenzat sensiela ta' dewmien, iżda ġiet illanċjata fis-16 ta' Lulju 2011 abbord rokit tat-tip Proton. KazSat-2 inbniet minn Krunichev u Thales Alenia Space Italy. KazCosmos iffirmat kuntratt ma' ISS-Reshetnev u Thales Alenia Space Italy fil-21 ta' Ġunju 2011 għat-tielet satellita tat-telekomunikazzjoni, imsejħa [[KazSat-3]], u din ġiet illanċjata fl-2014. == Operazzjonijiet == Il-kap tal-aġenzija, Talgat Musabayev, huwa veteran bi tliet titjiriet spazjali, inkluż żewġ soġġorni twal abbord l-istazzjon spazjali [[Russja|Russu]] ''Mir''. Musabayev isostni li l-Kożmodrom ta' Baikonur, li jinsab fil-Każakistan, huwa l-komponent prinċipali tal-kooperazzjoni bejn il-programmi spazjali tar-Russja u tal-Każakistan. Ir-Russi għadhom jużaw ferm il-Kożmodrom ta' Baikonur għall-illanċjar. == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] 80xm4n15odzfybfbdvsge3av9aphg2r 329454 329453 2026-04-21T13:43:01Z Trigcly 17859 added [[Category:Każakistan]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329454 wikitext text/x-wiki '''KazCosmos''' jew '''KazKosmos''', magħrufa wkoll bħala l-'''Aġenzija Spazjali Nazzjonali tar-Repubblika tal-Każakistan''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттiгi, b'ittri Rumani: ''Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ğaryş agenttıgı''), hija l-aġenzija spazjali nazzjonali tal-[[Każakistan]] u ġiet stabbilita uffiċjalment fis-27 ta' Marzu 2007.<ref>{{Ċita web|url=http://inform.kz/eng/article/2150333|titlu=PM introduced new head of Kazakh National Space Agency|sit=inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == [[Storja]] == === Korp tal-kożmonawti === Fis-7 ta' Jannar 2000, il-gvern tal-Każakistan ħareġ digriet sabiex jissawwar korp tal-kożmonawti.<ref>{{Ċita web|url=http://kazcosmos.gov.kz/en/news/140114.html|titlu=КАЗКОСМОС {{!}} Aidyn Aimbetov: «I will travel into space only under the Kazakh flag»|sit=kazcosmos.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dak iż-żmien, żewġ kożmonawti mill-Każakistan kien diġà operattivi fl-ispazju, [[Toktar Aubakirov]] fl-1991, u [[Talgat Musabayev]] fl-1994, fl-1998 u fl-2001.<ref>{{Ċita web|url=https://www.themoscowtimes.com/archive/kazakhstans-third-ever-cosmonaut-to-replace-pop-star-brightman-on-iss-mission|titlu=Kazakhstan's Third-Ever Cosmonaut to Replace Pop Star Brightman on ISS Mission|kunjom=Times|isem=The Moscow|data=2015-06-22|sit=The Moscow Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Mill-2,000 kandidat, intgħażlu tnejn, [[Aidyn Aimbetov]] u [[Mukhtar Aymakhanov]], fl-2002.<ref>{{Ċita web|url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/7857|titlu=Aidyn Aimbetov: Flying into the Space is not Buying a Theater Ticket|sit=astana.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dawn intbagħtu għal taħriġ f'Star City mill-2003 sal-2009, meta l-kriżi finanzjarja dinjija pposponiet it-titjir spazjali b'mod indefinit. Fl-2009 dawn reġgħu bdew jaħdmu f'KazCosmos.<ref>{{Ċita web|url=https://www.inform.kz/eng/article/2197108|titlu=A. Aimbetov appointed Advisor to Kazkosmos Chairman|kunjom=INFORM.KZ|sit=www.inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Oriġinarjament kienu pproġettati għal titjir spazjali fl-2005 jew fl-2006.<ref>{{Ċita web|url=https://english.pravda.ru/business/1919-cosmonauts/|titlu=2 Kazakh Cosmonauts to Undergo Training at Russia's Stellar City - 6 March, 2003|kunjom=Ermilin|isem=Petr|data=2003-03-06|sit=english.pravda.ru|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aymakhanov telaq mill-Każakistan fl-2012 biex isir ċittadin Russu u jkollu karriera ta' kożmonawta.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Sen - space TV|url=https://sen.com/news/kazakh-cosmonaut-to-replace-brightman-on-space-station-trip|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aimbetov kien għadu lest għal titjir spazjali f'April 2015, u oriġinarjament kien ipproġettat għal titjir spazjali f'illanċjar tal-2017. F'Ġunju 2015, huwa ntgħażel bħala sostitut ta' [[Sarah Brightman]] fuq is-Soyuz TMA-18M/Soyuz TMA-16M, li ċaħdet li ttir, u s-sostitut tagħha [[Satoshi Takamatsu]] ċaħad ukoll. Huwa ġie llanċjat minn [[Baikonur]] fit-2 ta' Settembru 2015, irmiġġa mal-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]], u rritorna fil-11 ta' Settembru 2015, u llandja fl-isteppa tal-Każakistan, wara li qatta' 10 ijiem fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=http://newsdaily.com/2015/09/record-setting-cosmonaut-two-visiting-crewmen-head-home-from-space-station/|titlu=Kazakhstan greets record-setting Russian cosmonaut, two crewmen {{!}} NewsDaily|sit=newsdaily.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2015/09/soyuz-tma-18m-one-expedition-crewmember-iss/|titlu=Soyuz TMA-18M docks to increase ISS crew size to nine|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2015-09-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> === Satelliti === Is-sena qabel ma ġiet stabbilita, fit-18 ta' Ġunju 2006, is-satellita tal-komunikazzjoni [[KazSat-1]] ġiet illanċjata mill-[[Kożmodrom ta' Baikonur]], u mmarkat il-bidu tal-operazzjonijiet indipendenti tat-titjir spazjali tal-Każakistan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.interfax.kz/ru/interviews/28|titlu=BAIKONUR IS STILL THE CORE OF KAZAKH-RUSSIAN COOPERATION IN SPACE|kunjom=Interfax-Kazakhstan|sit=www.interfax.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Fl-2008 il-komunikazzjonijiet mas-satellita ntemmew, u ġiet iddikjarata mitlufa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/kazsat.html|titlu=KazSat|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Is-satellita li ġiet ippjanata wara, [[KazSat-2]], esperjenzat sensiela ta' dewmien, iżda ġiet illanċjata fis-16 ta' Lulju 2011 abbord rokit tat-tip Proton. KazSat-2 inbniet minn Krunichev u Thales Alenia Space Italy. KazCosmos iffirmat kuntratt ma' ISS-Reshetnev u Thales Alenia Space Italy fil-21 ta' Ġunju 2011 għat-tielet satellita tat-telekomunikazzjoni, imsejħa [[KazSat-3]], u din ġiet illanċjata fl-2014. == Operazzjonijiet == Il-kap tal-aġenzija, Talgat Musabayev, huwa veteran bi tliet titjiriet spazjali, inkluż żewġ soġġorni twal abbord l-istazzjon spazjali [[Russja|Russu]] ''Mir''. Musabayev isostni li l-Kożmodrom ta' Baikonur, li jinsab fil-Każakistan, huwa l-komponent prinċipali tal-kooperazzjoni bejn il-programmi spazjali tar-Russja u tal-Każakistan. Ir-Russi għadhom jużaw ferm il-Kożmodrom ta' Baikonur għall-illanċjar. == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Każakistan]] gie483cv7k2gxca1jyu2a4xnoee54lh 329466 329454 2026-04-21T16:00:41Z ToniSant 4257 added [[Category:Organizzazzjonijiet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329466 wikitext text/x-wiki '''KazCosmos''' jew '''KazKosmos''', magħrufa wkoll bħala l-'''Aġenzija Spazjali Nazzjonali tar-Repubblika tal-Każakistan''' (bil-[[Lingwa Każaka|Każak]]: Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттiгi, b'ittri Rumani: ''Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ğaryş agenttıgı''), hija l-aġenzija spazjali nazzjonali tal-[[Każakistan]] u ġiet stabbilita uffiċjalment fis-27 ta' Marzu 2007.<ref>{{Ċita web|url=http://inform.kz/eng/article/2150333|titlu=PM introduced new head of Kazakh National Space Agency|sit=inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == [[Storja]] == === Korp tal-kożmonawti === Fis-7 ta' Jannar 2000, il-gvern tal-Każakistan ħareġ digriet sabiex jissawwar korp tal-kożmonawti.<ref>{{Ċita web|url=http://kazcosmos.gov.kz/en/news/140114.html|titlu=КАЗКОСМОС {{!}} Aidyn Aimbetov: «I will travel into space only under the Kazakh flag»|sit=kazcosmos.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dak iż-żmien, żewġ kożmonawti mill-Każakistan kien diġà operattivi fl-ispazju, [[Toktar Aubakirov]] fl-1991, u [[Talgat Musabayev]] fl-1994, fl-1998 u fl-2001.<ref>{{Ċita web|url=https://www.themoscowtimes.com/archive/kazakhstans-third-ever-cosmonaut-to-replace-pop-star-brightman-on-iss-mission|titlu=Kazakhstan's Third-Ever Cosmonaut to Replace Pop Star Brightman on ISS Mission|kunjom=Times|isem=The Moscow|data=2015-06-22|sit=The Moscow Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Mill-2,000 kandidat, intgħażlu tnejn, [[Aidyn Aimbetov]] u [[Mukhtar Aymakhanov]], fl-2002.<ref>{{Ċita web|url=http://astana.gov.kz/en/modules/material/7857|titlu=Aidyn Aimbetov: Flying into the Space is not Buying a Theater Ticket|sit=astana.gov.kz|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dawn intbagħtu għal taħriġ f'Star City mill-2003 sal-2009, meta l-kriżi finanzjarja dinjija pposponiet it-titjir spazjali b'mod indefinit. Fl-2009 dawn reġgħu bdew jaħdmu f'KazCosmos.<ref>{{Ċita web|url=https://www.inform.kz/eng/article/2197108|titlu=A. Aimbetov appointed Advisor to Kazkosmos Chairman|kunjom=INFORM.KZ|sit=www.inform.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Oriġinarjament kienu pproġettati għal titjir spazjali fl-2005 jew fl-2006.<ref>{{Ċita web|url=https://english.pravda.ru/business/1919-cosmonauts/|titlu=2 Kazakh Cosmonauts to Undergo Training at Russia's Stellar City - 6 March, 2003|kunjom=Ermilin|isem=Petr|data=2003-03-06|sit=english.pravda.ru|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aymakhanov telaq mill-Każakistan fl-2012 biex isir ċittadin Russu u jkollu karriera ta' kożmonawta.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Sen - space TV|url=https://sen.com/news/kazakh-cosmonaut-to-replace-brightman-on-space-station-trip|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Aimbetov kien għadu lest għal titjir spazjali f'April 2015, u oriġinarjament kien ipproġettat għal titjir spazjali f'illanċjar tal-2017. F'Ġunju 2015, huwa ntgħażel bħala sostitut ta' [[Sarah Brightman]] fuq is-Soyuz TMA-18M/Soyuz TMA-16M, li ċaħdet li ttir, u s-sostitut tagħha [[Satoshi Takamatsu]] ċaħad ukoll. Huwa ġie llanċjat minn [[Baikonur]] fit-2 ta' Settembru 2015, irmiġġa mal-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]], u rritorna fil-11 ta' Settembru 2015, u llandja fl-isteppa tal-Każakistan, wara li qatta' 10 ijiem fl-ispazju.<ref>{{Ċita web|url=http://newsdaily.com/2015/09/record-setting-cosmonaut-two-visiting-crewmen-head-home-from-space-station/|titlu=Kazakhstan greets record-setting Russian cosmonaut, two crewmen {{!}} NewsDaily|sit=newsdaily.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2015/09/soyuz-tma-18m-one-expedition-crewmember-iss/|titlu=Soyuz TMA-18M docks to increase ISS crew size to nine|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2015-09-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> === Satelliti === Is-sena qabel ma ġiet stabbilita, fit-18 ta' Ġunju 2006, is-satellita tal-komunikazzjoni [[KazSat-1]] ġiet illanċjata mill-[[Kożmodrom ta' Baikonur]], u mmarkat il-bidu tal-operazzjonijiet indipendenti tat-titjir spazjali tal-Każakistan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.interfax.kz/ru/interviews/28|titlu=BAIKONUR IS STILL THE CORE OF KAZAKH-RUSSIAN COOPERATION IN SPACE|kunjom=Interfax-Kazakhstan|sit=www.interfax.kz|lingwa=ru|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Fl-2008 il-komunikazzjonijiet mas-satellita ntemmew, u ġiet iddikjarata mitlufa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.russianspaceweb.com/kazsat.html|titlu=KazSat|sit=www.russianspaceweb.com|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Is-satellita li ġiet ippjanata wara, [[KazSat-2]], esperjenzat sensiela ta' dewmien, iżda ġiet illanċjata fis-16 ta' Lulju 2011 abbord rokit tat-tip Proton. KazSat-2 inbniet minn Krunichev u Thales Alenia Space Italy. KazCosmos iffirmat kuntratt ma' ISS-Reshetnev u Thales Alenia Space Italy fil-21 ta' Ġunju 2011 għat-tielet satellita tat-telekomunikazzjoni, imsejħa [[KazSat-3]], u din ġiet illanċjata fl-2014. == Operazzjonijiet == Il-kap tal-aġenzija, Talgat Musabayev, huwa veteran bi tliet titjiriet spazjali, inkluż żewġ soġġorni twal abbord l-istazzjon spazjali [[Russja|Russu]] ''Mir''. Musabayev isostni li l-Kożmodrom ta' Baikonur, li jinsab fil-Każakistan, huwa l-komponent prinċipali tal-kooperazzjoni bejn il-programmi spazjali tar-Russja u tal-Każakistan. Ir-Russi għadhom jużaw ferm il-Kożmodrom ta' Baikonur għall-illanċjar. == Referenzi == [[Kategorija:Astronomija]] [[Kategorija:Każakistan]] [[Kategorija:Organizzazzjonijiet]] gmo26yugbxgctbw19bwk47tgoi0lvc9 1 34369 329456 2026-04-21T13:44:50Z Trigcly 17859 mudellCEE 329456 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Każakistan}} 52v08r27kqbogks0h8c19jul467oqrs 0 34370 329458 2026-04-21T14:58:14Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329458 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The life of our Lord and Savior Jesus Christ - containing a full, accurate, and universal history from his taking upon himself our nature to his crucifixion, resurrection, and ascension- together with (14592762647).jpg|daqsminuri|Inċiżjoni ta' John Warner Barber ta' persuna tkeċċi tallab b'biċċa għuda biex turi l-parabbola [[Bibbja|Bibblika]] tal-għani u ta' Lażżru.]] '''Aporofobija''' (mill-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]]: ἄπορος (''áporos''), jiġifieri "mingħajr riżorsi, indiġenti, foqra" u φόβος (''phobos''), jiġifieri "mibegħda" jew "avversjoni") hija r-rifjut, l-avversjoni u l-attitudnijiet diskriminatorji sistematiċi lejn individwi li jesperjenzaw il-faqar jew xi żvantaġġ ekonomiku.<ref>{{Ċita web|url=https://blogscvc.cervantes.es/martes-neologico/aporofobia/|titlu=CVC. Aporofobia|kunjom=admin|data=2016-09-20|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dan il-kunċett, li ġie fformalizzat mill-[[Filosofija|filosfa]] [[Spanja|Spanjola]] [[Adela Cortina]] fis-snin 90 tas-seklu 20, jiddeskrivi forma partikolari ta' preġudizzju soċjali li jkollu fil-mira lin-nies, primarjament mhux minħabba l-isfond etniku, in-nazzjonalità jew xi markatur ieħor tal-identità, iżda speċifikament minħabba n-nuqqas ta' riżorsi ekonomiċi u n-nuqqas ipperċepit ta' setgħa soċjali tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/vigo/2008/08/31/iman-pide-rae-acepte-termino-aporofobia/0003_7100981.htm|titlu=El Imán pide a la RAE que acepte el término aporofobia|data=2008-08-31|sit=La Voz de Galicia|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> L-aporofobija timmanifesta ruħha permezz ta' reazzjonijiet emozzjonali negattivi, fosthom diżgustar, ostilità u biża' lejn dawk li jkunu emarġinati ekonomikament. Il-[[kelma]] faqariżmu tintuża wkoll, fil-qasam tad-[[Dritt Internazzjonali|dritt internazzjonali]], biex tirreferi għal din il-forma ta' diskriminazzjoni lejn in-nies li jgħixu fil-faqar.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Davies|isem=Lizzy|data=2022-10-26|titlu=Make poverty discrimination illegal like racism or sexism, urges UN official|url=https://www.theguardian.com/global-development/2022/oct/26/make-poverty-discrimination-like-racism-or-sexism-official-to-tell-un|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Kunċettwalizzazzjoni == Il-kunċett tal-aporofobija jintuża mill-entitajiet u mill-professjonisti tal-midja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.abc.es/espana/20140920/abci-aparofobia-delito-odio-201409172113.html|titlu=Aporofobia, cuando odiar al pobre es delito|kunjom=montero|isem=sara|data=2014-09-20|sit=Diario ABC|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> L-aporofobija hija l-mibegħda, il-biża' u r-rifjut fil-konfront tan-nies foqra. Il-faqar huwa karatteristika ċirkostanzjali tal-ħajja [[Bniedem|umana]] u bl-ebda mod mhi parti mill-identità tal-individwi. Il-faqar mhuwiex kundizzjoni permanenti tal-bniedem, iżda pjuttost qagħda mhux mixtieqa u inġusta, li wieħed jista' jegħleb jew joħroġ minnha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elmundo.es/sociedad/2016/03/17/56e9ac8be2704e1b698b45c1.html|titlu=¿Por qué los hinchas del PSV tienen aporofobia?|kunjom=TwitterFacebookEnviarCompartido|kunjom2=Twitter|kunjom3=Facebook|kunjom4=Enviar|kunjom5=Compartido|kunjom6=Comentarios|isem6=41|data=2016-03-17|sit=ELMUNDO|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Referenzi == 7yjexazrx2hgdngwzqtwyaup3hr0ov7 329459 329458 2026-04-21T14:59:09Z Trigcly 17859 added [[Category:Liġi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329459 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The life of our Lord and Savior Jesus Christ - containing a full, accurate, and universal history from his taking upon himself our nature to his crucifixion, resurrection, and ascension- together with (14592762647).jpg|daqsminuri|Inċiżjoni ta' John Warner Barber ta' persuna tkeċċi tallab b'biċċa għuda biex turi l-parabbola [[Bibbja|Bibblika]] tal-għani u ta' Lażżru.]] '''Aporofobija''' (mill-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]]: ἄπορος (''áporos''), jiġifieri "mingħajr riżorsi, indiġenti, foqra" u φόβος (''phobos''), jiġifieri "mibegħda" jew "avversjoni") hija r-rifjut, l-avversjoni u l-attitudnijiet diskriminatorji sistematiċi lejn individwi li jesperjenzaw il-faqar jew xi żvantaġġ ekonomiku.<ref>{{Ċita web|url=https://blogscvc.cervantes.es/martes-neologico/aporofobia/|titlu=CVC. Aporofobia|kunjom=admin|data=2016-09-20|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dan il-kunċett, li ġie fformalizzat mill-[[Filosofija|filosfa]] [[Spanja|Spanjola]] [[Adela Cortina]] fis-snin 90 tas-seklu 20, jiddeskrivi forma partikolari ta' preġudizzju soċjali li jkollu fil-mira lin-nies, primarjament mhux minħabba l-isfond etniku, in-nazzjonalità jew xi markatur ieħor tal-identità, iżda speċifikament minħabba n-nuqqas ta' riżorsi ekonomiċi u n-nuqqas ipperċepit ta' setgħa soċjali tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/vigo/2008/08/31/iman-pide-rae-acepte-termino-aporofobia/0003_7100981.htm|titlu=El Imán pide a la RAE que acepte el término aporofobia|data=2008-08-31|sit=La Voz de Galicia|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> L-aporofobija timmanifesta ruħha permezz ta' reazzjonijiet emozzjonali negattivi, fosthom diżgustar, ostilità u biża' lejn dawk li jkunu emarġinati ekonomikament. Il-[[kelma]] faqariżmu tintuża wkoll, fil-qasam tad-[[Dritt Internazzjonali|dritt internazzjonali]], biex tirreferi għal din il-forma ta' diskriminazzjoni lejn in-nies li jgħixu fil-faqar.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Davies|isem=Lizzy|data=2022-10-26|titlu=Make poverty discrimination illegal like racism or sexism, urges UN official|url=https://www.theguardian.com/global-development/2022/oct/26/make-poverty-discrimination-like-racism-or-sexism-official-to-tell-un|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Kunċettwalizzazzjoni == Il-kunċett tal-aporofobija jintuża mill-entitajiet u mill-professjonisti tal-midja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.abc.es/espana/20140920/abci-aparofobia-delito-odio-201409172113.html|titlu=Aporofobia, cuando odiar al pobre es delito|kunjom=montero|isem=sara|data=2014-09-20|sit=Diario ABC|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> L-aporofobija hija l-mibegħda, il-biża' u r-rifjut fil-konfront tan-nies foqra. Il-faqar huwa karatteristika ċirkostanzjali tal-ħajja [[Bniedem|umana]] u bl-ebda mod mhi parti mill-identità tal-individwi. Il-faqar mhuwiex kundizzjoni permanenti tal-bniedem, iżda pjuttost qagħda mhux mixtieqa u inġusta, li wieħed jista' jegħleb jew joħroġ minnha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elmundo.es/sociedad/2016/03/17/56e9ac8be2704e1b698b45c1.html|titlu=¿Por qué los hinchas del PSV tienen aporofobia?|kunjom=TwitterFacebookEnviarCompartido|kunjom2=Twitter|kunjom3=Facebook|kunjom4=Enviar|kunjom5=Compartido|kunjom6=Comentarios|isem6=41|data=2016-03-17|sit=ELMUNDO|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Liġi]] 99rs9czj3fra4movfaqffnlztvthgss 329468 329459 2026-04-21T16:01:54Z ToniSant 4257 added [[Category:Ekonomija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329468 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The life of our Lord and Savior Jesus Christ - containing a full, accurate, and universal history from his taking upon himself our nature to his crucifixion, resurrection, and ascension- together with (14592762647).jpg|daqsminuri|Inċiżjoni ta' John Warner Barber ta' persuna tkeċċi tallab b'biċċa għuda biex turi l-parabbola [[Bibbja|Bibblika]] tal-għani u ta' Lażżru.]] '''Aporofobija''' (mill-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]]: ἄπορος (''áporos''), jiġifieri "mingħajr riżorsi, indiġenti, foqra" u φόβος (''phobos''), jiġifieri "mibegħda" jew "avversjoni") hija r-rifjut, l-avversjoni u l-attitudnijiet diskriminatorji sistematiċi lejn individwi li jesperjenzaw il-faqar jew xi żvantaġġ ekonomiku.<ref>{{Ċita web|url=https://blogscvc.cervantes.es/martes-neologico/aporofobia/|titlu=CVC. Aporofobia|kunjom=admin|data=2016-09-20|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> Dan il-kunċett, li ġie fformalizzat mill-[[Filosofija|filosfa]] [[Spanja|Spanjola]] [[Adela Cortina]] fis-snin 90 tas-seklu 20, jiddeskrivi forma partikolari ta' preġudizzju soċjali li jkollu fil-mira lin-nies, primarjament mhux minħabba l-isfond etniku, in-nazzjonalità jew xi markatur ieħor tal-identità, iżda speċifikament minħabba n-nuqqas ta' riżorsi ekonomiċi u n-nuqqas ipperċepit ta' setgħa soċjali tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/vigo/2008/08/31/iman-pide-rae-acepte-termino-aporofobia/0003_7100981.htm|titlu=El Imán pide a la RAE que acepte el término aporofobia|data=2008-08-31|sit=La Voz de Galicia|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> L-aporofobija timmanifesta ruħha permezz ta' reazzjonijiet emozzjonali negattivi, fosthom diżgustar, ostilità u biża' lejn dawk li jkunu emarġinati ekonomikament. Il-[[kelma]] faqariżmu tintuża wkoll, fil-qasam tad-[[Dritt Internazzjonali|dritt internazzjonali]], biex tirreferi għal din il-forma ta' diskriminazzjoni lejn in-nies li jgħixu fil-faqar.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Davies|isem=Lizzy|data=2022-10-26|titlu=Make poverty discrimination illegal like racism or sexism, urges UN official|url=https://www.theguardian.com/global-development/2022/oct/26/make-poverty-discrimination-like-racism-or-sexism-official-to-tell-un|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Kunċettwalizzazzjoni == Il-kunċett tal-aporofobija jintuża mill-entitajiet u mill-professjonisti tal-midja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.abc.es/espana/20140920/abci-aparofobia-delito-odio-201409172113.html|titlu=Aporofobia, cuando odiar al pobre es delito|kunjom=montero|isem=sara|data=2014-09-20|sit=Diario ABC|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> L-aporofobija hija l-mibegħda, il-biża' u r-rifjut fil-konfront tan-nies foqra. Il-faqar huwa karatteristika ċirkostanzjali tal-ħajja [[Bniedem|umana]] u bl-ebda mod mhi parti mill-identità tal-individwi. Il-faqar mhuwiex kundizzjoni permanenti tal-bniedem, iżda pjuttost qagħda mhux mixtieqa u inġusta, li wieħed jista' jegħleb jew joħroġ minnha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elmundo.es/sociedad/2016/03/17/56e9ac8be2704e1b698b45c1.html|titlu=¿Por qué los hinchas del PSV tienen aporofobia?|kunjom=TwitterFacebookEnviarCompartido|kunjom2=Twitter|kunjom3=Facebook|kunjom4=Enviar|kunjom5=Compartido|kunjom6=Comentarios|isem6=41|data=2016-03-17|sit=ELMUNDO|lingwa=es|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Liġi]] [[Kategorija:Ekonomija]] 9ecbw471fig839zdjitxwtg3woiz7m6 1 34371 329461 2026-04-21T15:01:42Z Trigcly 17859 mudellCEE 329461 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Roma}} 73lw3i07gojquhp2hhe1wpmovp36arp 14 34372 329464 2026-04-21T15:58:47Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329464 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] r23splak7oo8jtz6q8gbua1n3akiqn9 14 34373 329467 2026-04-21T16:01:05Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329467 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] r23splak7oo8jtz6q8gbua1n3akiqn9 14 34374 329474 2026-04-21T16:28:41Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 329474 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] r23splak7oo8jtz6q8gbua1n3akiqn9 0 34375 329489 2026-04-22T09:36:31Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329489 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Zlikrofi with gulasch.jpg|daqsminuri|Idrijski žlikrofi bil-gulasch.]] L-'''Idrijski žlikrofi''' huwa għaġin tradizzjonali [[Slovenja|Sloven]] li oriġina minn [[Idrija]].<ref>''Strategija razvoja gastronomije Slovenije''. Maribor: Univerza v Mariboru. 2006.</ref> L-ikla hija magħmula minn għaġin mimli bil-patata u spiss jiġi servut bħala kontorn mal-laħam jew waħdu bħala ikla, u f'dan il-każ tal-aħħar tiżdied il-panura fuqu. Ir-riċetta tmur lura għal nofs is-seklu 19 u għadha waħda mill-iżjed ikliet Sloveni popolari.<ref>Adamlje, Slavko (1995). ''Slovenska kuhinja''. [[Ljubljana]]: Mladinska knjiga. p. 123.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.slovenia.si/visit/cuisine/modern-culinary-trends/idrijski-zlikrofi-a-true-speciality-of-idrija|titlu=Idrijski žlikrofi – a true speciality of Idrija {{!}} slovenia.si|sit=www.slovenia.si|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-22}}</ref> L-Idrijski žlikrofi ngħata status [[Ġeografija|ġeografiku]] protett tal-[[Unjoni Ewropea]] fl-2010 bħala Speċjalità Tradizzjonali Garantita, u kien l-ewwel ikla Slovena li ngħatat dan l-istatus.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.rtvslo.si/gospodarstvo/idrijski-zlikrofi-tudi-evropsko-zasciteni/221382|titlu=Idrijski žlikrofi tudi evropsko zaščiteni|kunjom=B|isem=T. K.|sit=rtvslo.si|lingwa=sl|data-aċċess=2026-04-22}}</ref> == Protezzjoni == * Speċjalità Tradizzjonali Garantita (STG) fl-Unjoni Ewropea.<ref name=":0" /> == Referenzi == 9hx6gr3ji9bnqyf8x08upl6dgxu2c2o 329490 329489 2026-04-22T09:37:26Z Trigcly 17859 329490 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Zlikrofi with gulasch.jpg|daqsminuri|Idrijski žlikrofi bil-gulasch.]] L-'''Idrijski žlikrofi''' huwa għaġin tradizzjonali [[Slovenja|Sloven]] qisu ravjul li oriġina minn [[Idrija]].<ref>''Strategija razvoja gastronomije Slovenije''. Maribor: Univerza v Mariboru. 2006.</ref> L-ikla hija magħmula minn għaġin mimli bil-patata u spiss jiġi servut bħala kontorn mal-laħam jew waħdu bħala ikla, u f'dan il-każ tal-aħħar tiżdied il-panura fuqu. Ir-riċetta tmur lura għal nofs is-seklu 19 u għadha waħda mill-iżjed ikliet Sloveni popolari.<ref>Adamlje, Slavko (1995). ''Slovenska kuhinja''. [[Ljubljana]]: Mladinska knjiga. p. 123.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.slovenia.si/visit/cuisine/modern-culinary-trends/idrijski-zlikrofi-a-true-speciality-of-idrija|titlu=Idrijski žlikrofi – a true speciality of Idrija {{!}} slovenia.si|sit=www.slovenia.si|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-22}}</ref> L-Idrijski žlikrofi ngħata status [[Ġeografija|ġeografiku]] protett tal-[[Unjoni Ewropea]] fl-2010 bħala Speċjalità Tradizzjonali Garantita, u kien l-ewwel ikla Slovena li ngħatat dan l-istatus.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.rtvslo.si/gospodarstvo/idrijski-zlikrofi-tudi-evropsko-zasciteni/221382|titlu=Idrijski žlikrofi tudi evropsko zaščiteni|kunjom=B|isem=T. K.|sit=rtvslo.si|lingwa=sl|data-aċċess=2026-04-22}}</ref> == Protezzjoni == * Speċjalità Tradizzjonali Garantita (STG) fl-Unjoni Ewropea.<ref name=":0" /> == Referenzi == 72n5umsgbiwbjl09q1t8jq37pys09oc 1 34376 329493 2026-04-22T09:39:46Z Trigcly 17859 mudellCEE 329493 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Slovenja}} 0ozbghtld7yvmzszj3gixk3pbo2274a