Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3266 329639 325842 2026-05-02T01:06:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 15 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329639 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=Ludwig van Beethoven jaħdem fuq il-''[[Missa Solemnis (Beethoven)|Missa Solemnis]]'', pittura ta' Joseph Karl Stieler, 1820.}} {{kwota|Kollox jgħaddi u d-dinja tmut, imma s-Sinfonija nru. 9 tibqa' għal dejjem.|[[Michael Bakunin]]}} [[Stampa:Signature Van Beethoven.jpg|250px|right]] '''Ludwig van Beethoven''' ({{pronING|luːtvɪç fan ˈbeːthoːfn}}; [[Bonn]], [[17 ta' Diċembru]] [[1770]] – [[Vjenna]], [[26 ta' Marzu]] [[1827]]) kien [[kompożitur]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] li x-xogħol tiegħu jinfirex mill-perjodu klassiku sal-bidu tar-[[Romantiċiżmu]]. Bħala l-aħħar rappreżentant tal-klassiċiżmu [[Vjenna|Vjenniż]] (wara [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]], [[Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]), Beethoven ħejja t-triq għall-evoluzzjoni lejn ir-Romantiċizmu fil-[[mużika]] u influwenza l-mużika tal-Punent matul parti kbira tas-[[seklu 19]]. Kien inkomparabbli ("Tagħtini l-impressjoni li inti bniedem b'ħafna mħuħ, ħafna qlub u ħafna rwieħ" qallu Haydn qrib l-1793)<ref name=Massin>Estratt minn taħdita bejn Haydn u Beethoven irrapurtata mill-flawtista Louis Drouet, f': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 45</ref> u esprima [[L-Arti|l-arti]] tiegħu fil-forom kollha tal-mużika. Minkejja li l-[[mużika sinfonika]] kienet il-kawża prinċipali tal-popularità universali tiegħu, kienet il-kitba pjanistika u l-''[[musica da camera]]'' li għamlu l-ikbar impatt. Bil-qawwa tar-rieda tiegħu rebaħ fuq it-tiġrib li ġabitlu t-traġedja tat-[[truxija]] u ċċelebra fil-mużika tiegħu t-trijonf tal-[[eroiżmu]] u l-ferħ waqt li d-destin tah biss iżolament u miżerja. Għaldaqstant, kien tassew jistħoqqlu t-tifħir ta' [[Romain Rolland]] meta dan tal-aħħar wasal biex qal: "Hu l-aqwa fost l-aqwa mużiċisti. Hu l-forza l-iżjed erojka fl-arti moderna".<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903</ref> Ix-xogħlijiet ta' Beethoven, li għalih il-kreazzjoni mużikali kienet att ta' bniedem ħieles u independenti, u espressjoni ta' ottimiżmu u ta' fiduċja soda fil-bniedem, jagħmluh wieħed mill-figuri l-iżjed importanti fl-[[Storja|istorja]] tal-mużika. == Bijografija == === 1770-1792: Ifeġġ il-ġenju === ==== Oriġni u tfulija ==== [[Stampa:Ludwig van Beethoven's parents.jpg|thumb|left|300px|Johann van Beethoven u Maria-Magdalena Keverich, il-ġenituri ta' Beethoven.]] Ludwig van Beethoven twieled Bonn fis-16 ta' Diċembru jew fis-17 ta' Diċembru 1770,<ref>Id-data tal-magħmudija tal-mużiċista biss, is-17 ta' Diċembru 1770, hi magħrufa biċ-ċert.</ref> minn familja umli li kellha tradizzjoni mużikali ta' mill-inqas żewġ ġenerazzjonijiet. Nannuh min-naħa ta' missieru, Ludwig van Beethoven ix-xiħ (1712-1773), kien ġej minn familja ordinarja [[Fjandri (Belġju)|Fjamminga]] minn [[Mechelen]] (il-partiċella "van" m'għandhiex x'taqsam man-nobbiltà).<ref>[http://www.lvbeethoven.com/Bio/BioFamille.html lvbeethoven.com] – Ġenealoġija tal-mużiċista</ref> Dan kien raġel rispettat u mużiċista tajjeb li mar joqgħod Bonn fl-1732 u sar Maestro di Cappella tal-[[Prinċep-Elettur]] ta' [[Kolonja (Ġermanja)|Kolonja]]. Missieru, [[Johann van Beethoven]] (1740-1792), kien mużiċista u [[tenur]] fil-Qorti tal-Elettur, bniedem medjokri, kiefer u magħruf bħala xurban, li rabba 'l-uliedu taħt dixxiplina kbira. Ommu, Maria-Magdalena van Beethoven, imwielda Keverich (1746-1787), kienet bint [[kok]] tal-Elettur ta' [[Trier]]. Kienet mara qalba tajba imma depressiva, maħbuba minn uliedha imma dejjem tibqa' lura. Ludwig kien wieħed fost seba' wlied li minnhom tlieta biss laħqu l-età adulta: hu stess, u ż-żewg ħutu iżgħar minnu, Kaspar-Karl (1774-1815) u Johann (1776-1848).<ref>Massin J ut B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 6-8</ref> Johann van Beethoven ma damx ma ntebaħ bid-don mużikali ta' ibnu u induna kemm seta' jaqla' minnu. Ftakar fiċ-ċkejken Mozart, muri f'kunċerti madwar l-[[Ewropa]] xi ħmistax-il sena qabel, u mill-1775 ħa l-[[edukazzjoni]] mużikali ta' Ludwig f'idejh biex fl-1778 ħadu jdoqq il-[[pjanu]] quddiem udjenzi mar-Rheinland kollha, minn Bonn sa Kolonja. Imma għall-kuntrarju ta' [[Léopold Mozart]], minflok ma pprova juża l-[[pedagoġija]] ma' ibnu, Johann van Beethoven kien kapaċi biss juża l-awtortità u l-ħruxija u din l-esperjenza sfat bla [[frott]] u ma ttennitx darba oħra, ħlief dawra waħda fil-[[Pajjiżi l-Baxxi]] fl-1781.<ref>[http://www.radiofrance.fr/francemusique/bio/fiche.php?numero=31 radiofrance.fr] – Repères biographiques</ref> Flimkien ma' edukazzjoni ġenerali, li kien jafha fil-parti kbira lill-benevolenza tal-familja von Breuning u lill-ħbiberija mat-[[tabib]] Franz-Gerhard Wegeler, li baqgħet għal ħajtu kollha, it-tfajjel Ludwig sar l-istudent ta' [[Christian Gottlob Neefe]] (pjanu, orgni, kompożizzjoni), u bejn l-1782 u l-1783 ikkompona għall-pjanu, id-''Disa' Varjazzjonijiet fuq marċ ta' Dressler'',<ref>[http://www.lvbeethoven.com/_Sons/BunjiHisamori/VariationsPiano/Variations_WoO63.mid lvbeethoven.com] – isma' l-varjazzjonijiet Dressler</ref> u t-tliet ''Sonatini'' msejħa "lill-Elettur" li mmarkaw simbolikament il-bidu tax-xogħol mużikali tiegħu. ==== Patrunaġġ ta' Waldstein u l-laqgħa ma' Haydn ==== [[Stampa:WALDST1.jpg|thumb|right|250px|Ittra ta' '''Waldstein''' lil Beethoven, Ottubru 1792: "Irċievi minn idejn Haydn l-ispirtu ta' Mozart"]] Fl-1784, Beethoven nħatar organista fil-Qorti tal-Elettur il-ġdid Max-Franz li sar il-patrun tiegħu. Hemm induna bih il-Konti [[Ferdinand von Waldstein]] li l-għajnuna tiegħu kienet kruċjali għall-mużiċista żagħżugħ. Ħa 'l Beethoven [[Vjenna]] għall-ewwel darba f'April 1787, u fiż-żjara kellu laqgħa qasira ma' Mozart.<ref>Kuntrarju għall-idea mifruxa, Beethoven qatt ma ħa lezzjonijiet mingħand Mozart. Jgħidu li meta sema' 'l Beethoven idoqq il-[[pjanu]], Mozart instema jgħid: "Għatu kasu 'l dan, ħa jsemmuh mad-dinja kollha" – [https://web.archive.org/web/20170427095936/http://www.ac-dijon.fr/pedago/music/bac2002/mozart/annee87.html Académie de Dijon]</ref> F'Lulju 1792, von Waldstein ippreżenta ż-żagħżugħ Ludwig lil Joseph Haydn li kien għadu ġej minn dawra mal-[[Ingilterra]] u waqaf Bonn. Haydn impressjona ruħu ħafna meta qara l-mużika ta' ''[[kantata]]'' komposta minn Beethoven (jew ''Nhar il-mewt ta' [[Ġużeppi II tal-Imperu Qaddis Ruman|Ġużeppi II]]'' jew ''Nhar il-miġja ta' [[Leopoldu II tal-Imperu Qaddis Ruman|Leopoldu II]]'') u stiednu jkompli jistudja Vjenna taħt id-direzzjoni tiegħu. Beethoven kien jaf li l-opportunità li jitgħallem taħt mużiċista tal-fama ta' Haydn ma kinitx ta' min jitlifha, u fl-istess ħin kważi ma kienx għad baqagħlu aktar irbit mal-familja (ommu kienet mietet bit-[[tuberkulożi]] f'Lulju 1787, u missieru kien dejjem fis-sakra u ma kienx kapaċi jmantni l-familja). Għalhekk Beethoven aċċetta u fit-2 ta' Novembru 1792 telaq ir-[[Renu]] u qatt ma reġa' lura. Waldstein (Novembru 1792) kien qallu hekk: {{Iċċita|"Għażiż Beethoven, ħa tmur Vjenna biex twettaq ix-xewqa ta' żmien ilu: il-ġenju ta' Mozart għadu bil-vistu u jibki l-mewt tad-dixxiplu tiegħu. Fl-ineżawribbli Haydn sab il-kenn, imma ma sabx daru; hu għadu jixtieq jingħaqad ma' xi ħadd. Bil-ħidma bla waqfien, irċievi minn idejn Haydn l-ispirtu ta' Mozart".<ref>Nota ta' Waldstein fuq l-album ta' Beethoven, Novembru 1792, riprodotta f'Massin J ut B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 39</ref>}} === 1792-1802: Minn Vjenna għal Heiligenstadt === ==== L-ewwel snin fi Vjenna ==== [[Stampa:Joseph Haydn.jpg|thumb|right|250px|'''[[Joseph Haydn]]''' (1732-1809) kien l-għalliem ta' Beethoven mill-1792 sal-1794. Minkejja li r-relazzjonijiet bejniethom kienu xi kultant ikunu diffiċli, it-tnejn li huma wrew stima kbira lil xulxin.]] [[Stampa:TheateranDerWienJakobAlt.jpg|thumb|right|250px|It-'''[[Theater an der Wien]]''', post importanti tal-ħajja mużikali ta' [[Vjenna]] fil-bidu tas-seklu 19, li ra l-ħolqien ta' bosta xogħlijiet kbar ta' Beethoven fosthom ''Fidelio'' u l-''Ħames sinfonija''.]] Fl-aħħar tas-[[seklu 18]], [[Vjenna]] kienet il-kapitali tal-mużika Oċċidentali u kienet tirrapreżenta l-aħjar ċans biex wieħed jirnexxi fil-karriera mużikali. Meta wasal hemm fl-età ta' 22 sena, kien diġà kkompona ħafna, però fil-verità l-ebda waħda mill-kompożizzjonijiet sa dak iż-żmien kienet imporanti wisq, u kien għadu lura milli jilħaq il-[[maturità artistika]]. Dan jiddistingwih fundamentalment minn [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]. Fil-fatt kien bħala pjanista "virtuoso" li xtaq isir famuż, qabel ma jagħmel isem bħala [[kompożitur]]. Rigward it-tagħlim minn [[Haydn]], minkejja li kien mill-aktar prestiġjuż, kien ukoll diżappuntat minn xi aspetti. Minn naħa minnhom, Beethoven malajr daħħalaha f'rasu li l-għalliem tiegħu kien jgħir għalih, waqt li min-naħa l-oħra Haydn ma damx ma beda jiddejjaq bin-nuqqas ta' dixxiplina u l-awdaċja mużikali tal-istudent tiegħu. Minkejja l-istima li kellhom lejn xulxin, imfakkra bosta drabi, "missier is-sinfonija" qatt ma kellu ma' Beethoven l-istess ħbiberija profonda li kellu ma' Mozart, ħbiberija li wasslet għat-twelid ta' emulazzjoni li tat ħafna frott. Haydn, lejn l-1793 qallu: {{Iċċita|"Int għandek ħafna talent u tikseb iżjed il-quddiem, ħafna iżjed. Għandek abbundanza ineżawribbli ta' ispirazzjoni. Int se jkollok ideat li għad ħadd ma kellu, u qatt m'inti se tissagrifika l-ideat tiegħek għal xi regola tiranika, imma se tissagrifika r-regoli tiraniċi għall-fantasiji tiegħek; tagħtini l-impressjoni li inti bniedem b'ħafna mħuħ, ħafna qlub u ħafna rwieħ." <ref name="Massin"/>}} Matul dan iż-żmien Haydn kellu influwenza profonda u twila fuq ix-xogħol ta' Beethoven, u iżjed tard dan kien se jirrikonoxxi dak li kien jaf lill-għalliem tiegħu. Wara li Haydn reġa' mar [[Londra]] (Jannar 1794), Beethoven kompla l-istudji tiegħu sporadikament sal-bidu tal-1795 ma' bosta għalliema oħra fosthom il-kompożitur [[Johann Baptist Schenk|Johann Schenk]] u tnejn oħra mill-epoka Mozartina: [[Johann Georg Albrechtsberger]] u [[Antonio Salieri]]. Meta temm l-apprentistat tiegħu, Beethoven iddeċieda li jibqa' Vjenna. It-talenti tiegħu bħala pjanista għamluh magħruf u apprezzat mid-dilettanti tal-mużika tal-aristokrazija Vjenniża li fosthom insibu bosta ismijiet li baqgħu sal-lum marbutin mad-dedikazzjonijiet ta' ħafna mill-kapulavuri tiegħu, bħall-Baruni Nikolaus Zmeskall, il-Prinċep Carl Lichnowsky, il-Konti [[Andrei Razumovsky]], il-Prinċep [[Joseph Franz von Lobkowitz]], u aktar tard l-Arċiduka Rodolfu tal-Awstrija. Wara li ppublika l-ewwel tliet trii tiegħu għall-pjanu, vjolin u vjolinċell, taħt in-numru opus 1, imbagħad l-ewwel ''[[Sonata|Sonati]] għall-pjanu'' tiegħu, Beethoven ta l-ewwel kunċert pubbliku fid-29 ta' Marzu 1795, fejn daqq il-kreazzjoni tiegħu ''[[Kunċert għall-pjanu nru. 2]]'' (li fil-fatt kien ikkompona l-ewwel meta kien għadu [[Bonn]]). ==== L-aqwa virtuoso ta' Vjenna ==== [[Stampa:Beethoven Riedel 1801.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven lejn l-1800'''. It-talenti tiegħu ta' improviżatur u virtuoso fuq il-[[pjanu]] ġew murija lill-pubbliku Vjenniż.<br />Pittura ta' C.T. Riedel, 1801]] Fl-1796 Beethoven għamel sensiela ta' kunċerti li ħaduh minn [[Vjenna]] sa [[Berlin]] u għadda minn [[Dresden]], [[Leipzig]], [[Nuremberga]] u [[Praga]]. Waqt li l-pubbliku faħħar il-''virtuosità'' u l-ispirazzjoni tiegħu fuq il-[[pjanu]], il-kritiċi l-iżjed konservazzjonisti laqgħu l-entużjażmu tiegħu b'ċertu xettiċiżmu.<ref>"Laqgħat widnejna, imma mhux qlubna; għalhekk għalina qatt mhu se jkun Mozart ieħor." – kritika fil-ġurnal patrijotiku tal-istati imperjali u rjali, Ottubru 1796, riprodotta f'Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 64</ref> Il-qari tal-klassiċi Griegi, ta' [[William Shakespeare|Shakespeare]] u tal-mexxejja tal-moviment politiku-letterarju ''[[Sturm und Drang]]'' li kienu [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] u [[Friedrich von Schiller|Schiller]], xaqleb it-temperament tal-mużiċista b'mod permanenti lejn l-[[idealiżmu]]. Dan l-idealiżmu kien imsaħħaħ ukoll mill-ideat [[demokrazija|demokratiċi]] tal-[[Illuminiżmu]] u r-[[Ir-Rivoluzzjoni Franċiża|Rivoluzzjoni Franċiża]] li dak iż-żmien kienu nfirxu mal-[[Ewropa]]. Fl-1798 Beethoven kien sikwit iżur l-ambaxxata ta' [[Franza]] fi Vjenna fejn iltaqa' ma' [[Bernadotte]] u mal-[[vjolinista]] [[Rodolphe Kreutzer]], li fl-1803 iddedikalu is-''Sonata għall-vjolin nru. 9'' li ġġib ismu. Waqt li l-attività kreattiva tiegħu intensifikat (kompożizzjoni tas-''Sonati għall-pjanu'', ''Sonata għall-pjanu nru. 5'' sa ''Sonata għall-pjanu nru. 7'', l-ewwel ''Sonati għall-vjolin u pjanu''), sa madwar l-1800, il-kompożitur kien għadu jieħu sehem fil-konkorsi mużikali li kienu popolari ħafna fis-soċjetà Vjenniża u li għamluh l-aqwa virtuoso ta' Vjenna, għad-detriment għal pjanisti ta' fama bħal [[Muzio Clementi|Clementi]], [[Johann Baptist Cramer|Cramer]], [[Josef Gelinek|Gelinek]], [[Johann Hummel|Hummel]] u [[Daniel Steibelt|Steibelt]]. L-aħħar tas-snin 1790 kien ukoll l-epoka tal-ewwel kapulavuri: l-''Kunċert għall-pjanu nru. 1'' (1798), l-ewwel sitt ''kwartetti għall-arki'' (1798-1800), is-''Settett għall-arki u nifsijiet'' (1799-1800) u fix-xogħlijiet li jaffermaw bl-iżjed mod ċar il-karattru tal-mużiċista li kien qiegħed jissawwar: is-''Sonata għall-pjanu nru. 8 (msejħa Patetika)'' (1798-1799) u s-''Sinfonija nru. 1'' (1800). Minkejja li l-influwenza tal-aħħar sinfoniji ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] kienet għadha tidher ċara fihom, din tal-aħħar kienet diġà stampata bil-karattru Beethovenjan (b'mod partikulari fl-i''[[scherzo]]'' tat-tielet moviment) u diġà kien hemm fiha ż-żerriegħa tal-wegħda ta' suċċessi ikbar. ''L-Ewwel Kunċert'' u ''L-Ewwel Sinfonija'' indaqqu b'suċċess kbir fit-[[2 ta' April]] f'kunċert li Beethoven iddedika għax-xogħlijiet tiegħu. Bl-għajnuna tar-renti li kienu jtuh il-patruni tiegħu, Beethoven, li l-fama tiegħu kienet qiegħda tikber anki barra mill-fruntieri tal-[[Awstrija]], kien jidher f'dak il-mument ta' ħajtu li kien garantit ħajja fil-karriera ta' [[kompożitur]] u interpretu glorjuż tal-mużika. [[Karl Czerny|Czerny]], lejn l-1840 qal: {{Iċċita|"L-improviżazzjoni tiegħu ma setgħetx tkun iżjed brillanti u tal-għaġeb; f'xi laqgħat li daqq għalihom, tant impressjona 'l kull wieħed mis-semmiegħa li ħafna drabi għajnejhom kienu jimtlew bid-dmugħ, u xi wħud kienu jinfaqgħu jibku. Kellu fl-espressjoni tiegħu xi ħaġa meraviljuża, independentament mis-sbuħija u l-oriġinalità tal-ideat tiegħu u l-mod inġenjuż kif kien idoqqhom."<ref>Karl Czerny kien l-aħjar student ta' Beethoven.</ref>}} ==== Bejn is-sekli ==== [[Stampa:Beethoven Heiligenstaedter Testament.jpg|thumb|right|L-ewwel paġna tal-manuskritt tat-'''[[Testment ta' Heiligenstadt]]''', miktub minn Beethoven fis-6 ta' Ottubru 1802. Fih jispjega d-disperazzjoni tiegħu meta beda jittarax u fl-istess ħin ir-rieda li jkompli l-ħidma tiegħu ta' mużiċista.]] Is-sena 1802 kellha tkun ta' bidla kbira fil-ħajja tal-kompożitur. Mingħajr ma qal lil ħadd, mill-1796 Beethoven beda jinduna bit-[[truxija]] tiegħu, li kienet se tibqa' sejra għall-agħar mingħajr fejqan sakemm fl-1820 ittarrax għal kollox.<ref>Il-kawża tat-truxija ta' Beethoven baqgħet mhux magħrufa. Kienu suġġeriti bosta kawżi bħall-labirintite kronika, l-ostjoxelerożi, jew il-marda ta' Paget tal-għadam, però m'hemm l-ebda prova għal dawn.</ref> Għalhekk inqata' min-nies kollha u ngħalaq fis-solitudni minħabba l-biża' li jkollu jammetti fil-pubbliku li kien qiegħed ibati b'din il-marda terribbli. Allura Beethoven ħa l-fama ta' misantropu u sofra din il-fama fis-silenzju sa mewtu.<ref>Waqt li hu veru li l-mużiċista kien min-natura tiegħu impulsiv u emottiv, li x-xewqa li jkun indipendenti għamlitu jidher żorr u antipatku fil-pubbliku, nistgħu ngħidu wkoll li kien ġeneruż, leali u ħanin, kif jixhdu l-korrispondenza tiegħu u dawk li kienu jafuh.</ref> Billi kien jaf l-marda tiegħu kienet xi darba se twaqqfu milli jaħdem bħala pjanista u forsi anki milli jikkomponi, għal mument daħallu f'rasu li joqtol ruħu b'idejh, imma malajr iddispjaċieh, neħħa din l-idea minn moħħu u esprima l-fiduċja fl-arti tiegħu f'ittra li baqgħet tissejjaħ it-[[Testment ta' Heiligenstadt]], li qatt ma ntbagħtet u kien biss wara mewtu li din instabet. Beethoven fis-6 ta' Ottubru 1802 kiteb: {{Iċċita|"Ja nies li taħsbu li jien odjuż, stinat, żorr, jew nippretendi li jien hekk, kemm intom inġusti! Ma tafux ir-raġuni sigrieta li tarawni hekk. […] Kunu afu li sitt snin ilu qabditni din il-marda terribbli, li t-tobba inkompetenti għamlu agħar. Sena wara sena bla tama ta' fejqan, […] kelli ninqata' mill-kumpanija, ngħix waħdi, 'il bogħod mid-dinja. […] Jekk xi darba taqraw dan, imbagħad tindunaw li ma kontux ġusti miegħi, u li l-imdejjaq jissabbar billi jsib xi ħadd ieħor bħalu li minkejja l-ostakli kollha tan-Natura sar fost l-aqwa artisti u nies kbar."<ref>Estratt mit-Testment ta' Heiligenstadt ta' Beethoven, f'Lecompte M, ''Guide illustré de la musique symphonique de Beethoven'', Fayard, 1995, p. 319</ref>}} Fortunatament il-vitalità kreattiva tiegħu ma battietx. F'dan il-perjodu ta' kriżi morali, wara l-kompożizzjoni tas-sonata ġentili, ''[[Sonata għall-vjolin nru. 5]]'', imsejħa ''Ir-rebbiegħa'' (''Frühlings'', 1800) u tas-''[[Sonata għall-pjanu nru. 14]]'', imsejħa ''Dawl ta' Qamar'' (1801), ikkompona s-sinfonija mhux magħrufa wisq, mimlija ferħ, it-''[[It-Tieni Sinfonija|Tieni Sinfonija]]'' (1801-1802) u l-kunċert iżjed ta' swied il-qalb, il-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 3]]'' (1800-1802) fejn feġġet b'mod ċar, permezz tal-kjavi ta' do minuri, il-personalità karatteristika tal-kompożitur. Fil-[[5 ta' April]] [[1803]], dawn iż-żewġ xogħlijiet intlaqgħu tajjeb, imma għal Beethoven kienet ħa tinqaleb il-folja; minn dak iż-żmien il-karriera tiegħu kienet se tieħu direzzjoni oħra. Miċħud mill-possibbiltà li jesprimi t-talent tiegħu kollu u milli jaqla l-għajxien bħala interpretu tal-mużika, kien sejjer jintefa' b'ruħu u ġismu fuq il-kompożizzjoni b'kuraġġ u qawwa ta' karattru li ħadd ma kien stennihom. Fit-tmiem tal-kriżi tal-1802 feġġ l-eroiżmu trijonfanti tat-''[[It-Tielet Sinfonija|Tielet Sinfonija]]''. Beethoven fl-1802 qal hekk: {{Iċċita|"Jien sodisfatt biex xogħol tiegħi sa issa. M'illum irrid niftaħ triq ġdida."<ref>Kliem ta' Beethoven lil ħabibu Krumpholz, 1802, f'[http://www.ramifications.be/Best/lewis_beethoven.htm ramifications.be]</ref>}} === 1802-1812: Il-perjodu msejjaħ ''erojku'' === ==== Mill-''Erojka'' għal ''Fidelio'' ==== It-''[[Sinfonija nru. 3 (Beethoven)|Tielet Sinfonija]] (l-Erojka)'', kienet pass importanti fix-xogħol ta' Beethoven, mhux biss minħabba l-qawwa espressiva u t-tul tagħha li sa dak iż-żmien kienet ħaġa ġdida għalih, imma wkoll għax tat il-bidu għal sensiela ta' xogħlijiet brillanti, notevoli għat-tul tagħhom, u l-enerġija tagħhom, karatteristiċi tal-istil tal-perjodu tan-nofs ta' Beethoven, imsejjaħ "stil erojku". Il-kompożitur għall-ewwel kellu l-ħsieb li jiddedika din is-sinfonija lill-Ġeneral [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]] li kien iqisu bħala s-salvatur tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]].<ref>"Beethoven għamel 'il Bonaparti, li f'dik l-epoka kien għadu l-Ewwel Konslu, is-suġgett ta' din is-sinfonija. Sa dak iż–żmien, għal Beethoven, Napuljun kien bniedem straordinarju u kien iqisu daqs l-ikbar konsli Rumani." – Kitba ta' Ferdinand Ries fuq il-bidu tat-''Tielet Sinfonija'', riprodotta f'[http://perso.orange.fr/l.vanbeethoven/sinfonijiI.htm]</ref> Imma meta sema' bil-proklamazzjoni maħruġa mill-Imperu Franċiż (Mejju 1804), tant irrabja li qatta' d-dedikazzjoni.<ref>"Dan mhux ħlief bniedem bħal ħaddieħor! Issa ħa jgħaffeġ taħt saqajh id-drittijiet umani kollha, u jaqdi biss l-ambizzjoni tiegħu; irid jilħaq fuq kulħadd, isir tirann!" — Reazzjoni ta' Beethoven meta sema' li Napuljun ipproklama ruħu Imperatur, rappurtata minn Ferdinand Ries, f'Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 128</ref> Fl-aħħar, il-kapulavur ingħata t-titlu ta' ''Sinfonija Kbira Erojka b'tifkira ta' bniedem kbir''. Il-kompożizzjoni tas-sinfonija ħadet mill-1802 sal-1804 u meta nstemgħet fil-pubbliku fis-7 ta' April 1805, qajmet reazzjoni kbira u l-biċċa kbira tan-nies ħasbuha twila wisq. Beethoven ma ħabbilx rasu u qal li din is-sinfonjia jarawha qasira meta jkun ikkompona oħra ta' iżjed minn siegħa,<ref>Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 639</ref> u sal-kompożizzjoni tad-''Disa' Sinfonija'' baqa' jqis l-''Erojka'' bħala l-aħjar sinfonija tiegħu.<ref>Lill-poeta Christophe Kuffner li saqsieh liema mis-sinfoniji tiegħu kienet togħġbu l-iżjed, Beethoven wieġeb: "L-Erojka! — Jien naħseb id-do minuri — Le, le! L-Erojka!" f'[http://perso.orange.fr/l.vanbeethoven/sinfonijiI.htm]</ref> Fil-kitba pjanistika, l-istil evolva wkoll: fl-1804 is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 21]]'' iddedikata lill-Konti Waldstein u msemmija għalih, laqtet 'il-pjanisti li daqquha bil-''virtuosità'' tagħha u b'kemm kienet teħtieġ mill-istrument. Is-sonata grandjuża ''[[Sonata għall-pjanu nru. 23]]'' imsejħa ''Appassionata'' (1805), ħarġet mill-istess forma u ftit żmien warajha l-''[[Kunċert Tripplu]]'' għall-pjanu, vjolin, vjolinċell u orkestra (1804). F'Lulju tal-1805, il-kompożitur iltaqa' ma' [[Luigi Cherubini]] u ma ħebiex l-ammirazzjoni li kellu għalih. Ta' ħamsa u tletin sena, Beethoven beda jaħdem fil-forma mużikali li għaliha [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] kien l-iżjed famuż, l-[[opra lirika]]. Fl-1801 għoġbu ħafna l-librett ''Léonore ou l'amour conjugal'' tal-Franċiż Jean-Nicolas Bouilly, u fl-1803 beda l-abbozz tal-opra ''[[Fidelio]]'', li fil-bidu kienet iġġib it-titlu tal-eroina ''Léonore''. Imma kellu xi diffikultajiet li ma stennihomx. Din fil-bidu ma ntgħoġbitx mill-pubbliku (kellha tliet rappreżentazzjonijiet biss fl-1805) u Beethoven beda jaħseb li kien hemm konfoffa kontra tiegħu. ''Fidelio'' kellha tgħaddi minn tliet verżjonijiet (1805, 1806 u 1814) u kien biss wara t-tielet waħda li fl-aħħar l-opra kellha r-rikoxximent li xerqilha. Beethoven kien ikkompona xogħol importanti tar-repertorju liriku imma din l-esperjenza ħallietu b'togħma qarsa u qatt ma reġa' ħadem f'dil-forma ta' mużika, allavolja ħaseb fi proġetti oħra, fosthom ''MacBeth'' ispirat mix-xogħol ta' [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref>Beethoven kiteb abbozz ta' ''ouverture'' għal din l-opra li qatt ma twetqet. Willem Holsbergen ipprova jagħmel rikostruzzjoni tagħha u ppublikaha bin-numru 454 fil-katalogu Biamonti</ref> u fuq kollox ''Faust'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], fl-aħħar ta' ħajtu. ==== L-indipendenza stabbilita ==== [[Stampa:Beethoven18045JosephMähler.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven lejn l-1804''', fl-epoka tas-''[[Sonata Appassionata]]'' u ta' ''[[Fidelio]]''. Deċiż li jiġġieled kontra d-destin, f'dan il-perjodu li jinfirex mill-1802 sal-1812, ikkompona sensiela ta' xogħlijiet brillanti mimlijin enerġija, karatteristiċi tal-istil erojku tiegħu.]] Wara l-1805, minkejja l-problemi ta' ''Fidelio'' li tefgħuh lura, il-qagħda ta' Beethoven reġgħet marret għall-aħjar. Reġgħet ġiet lura fih il-vitalità kreattiva, deher li kien aċċetta t-truxija tiegħu u reġa' sab, għall-inqas għal xi żmien, ħajja soċjali sodisfaċenti. Minkejja diżappunt sentimentali ieħor għall-mużiċista fil-ksur tar-relazzjoni intima li kellu ma' Joséphine von Brunsvik, is-snin bejn l-1806 u l-1808 kienu l-iżjed fertili għall-kapulavuri li ħoloq: is-sena 1806 biss rat il-kompożizzjoni tal-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 4]]'', ta' tliet kwartetti għall-arki, ''[[Kwartett għall-arki|nru. 7]], [[Kwartett għall-arki|nru. 8]] u [[Kwartett għall-arki|nru. 9]]'' iddedikat lill-Konti [[Andrei Razumovsky|Razumovsky]], tar-''[[Sinfonija nru. 4 (Beethoven)|Raba' Sinfonija]]'' u tal-''[[Kunċert għall-vjolin]]''. Fil-ħarifa ta' dik is-sena Beethoven mar joqgħod mal-patrun tiegħu, il-Prinċep Carl Lichnowsky, fil-palazz tiegħu fis-[[Sleżja]] u kien waqt li kien qiegħed hemm li wera bl-iżjed qawwa kemm ried ikun indipendenti. Lichnowsky hedded li jarresta 'l Beethoven jekk dan iwebbes rasu u jirrifjuta li jdoqq il-pjanu quddiem xi uffiċjali Franċiżi li kienu stazzjonati fil-palazz tiegħu (is-Sleżja kienet ilha okkupata mill-armati ta' Napuljun mill-[[Battalja ta' Austerlitz]]), u l-kompożitur telaq il-prinċep wara ġlieda vjolenti u bagħatlu nota li m'għandhiex bżonn kummentarju (Ottubru 1806) : {{Iċċita|"Prinċep, dak li int, hu b'aċċident tat-twelid. Dak li jien, hu bil-ħila tiegħi. Hemm ħafna prinċpijiet u jkun hemm eluf oħra. Beethoven m'hemmx ħlief wieħed."<ref>Nota mibgħuta minn Beethoven lil Lichnowsky, Ottubru 1806, riprodotta f'[http://www.cndp.fr/secondaire/bacmusique/beethoven/lichnowsky.htm www.cndp.fr]</ref>}} Minkejja l-gwaj li ġab fuqu bit-telfa tar-renti mill-patrun ewlieni tiegħu, Beethoven irnexxilu li jistabilixxi ruħu bħala artista independenti u jeħles simbolikament mill-patrunaġġ aristokratiku. Minn hemm l-istil Erojku beda tiela lejn il-quċċata tal-perfezzjoni. Beethoven mexa max-xewqa tiegħu li "jaqbad id-destin minn għonqu" kif qal 'il Wegeler f'Novembru tal-1801<ref>Ittra ta' Beethoven lil Franz-Gerhard Wegeler, 16 ta' Nov. 1801, f'[https://web.archive.org/web/20080305073235/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5108&template=dokseite_digitales_archiv_en&_eid=5055&_ug=Famous%20letters%20as%20a%20short%20biography&_dokid=b202&_mid=Written%20documents%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven%20and%20others&_seite=1 beethoven-haus-bonn.de]</ref> u beda jaħdem fuq il-''[[Sinfonija nru. 5 (Beethoven)|Ħames Sinfonija]]''. Permezz tal-famuż motiv ritmiku ta' erba' noti li jinstema' fl-ewwel battuta u jinfirex max-xogħol kollu, il-mużiċista ried jesprimi t-taqbida tal-bniedem mad-destin u r-rebħa finali tiegħu. L-''ouverture'' ''[[Korjolanu]]'', li bħalha hi fuq il-kjavi ta' do minuri, ġejja mill-istess epoka. Imma allavolja kienet komposta fl-istess żmien bħall-Ħames Sinfonija, is-''[[Sinfonija nru. 6 (Beethoven)|Sinfonija Pastorali]]'' hi differenti għal kollox. Michel Lecompte iddeskriviha bħala "l-iżjed serena, l-iżjed mistrieħa, l-iżjed melodika mid-disa' sinfoniji" u fl-istess ħin l-inqas tipika.<ref>Lecompte M, ''Guide illustré de la musique symphonique de Beethoven'', Fayard, 1995, p. 131</ref> Hi tislima lin-natura minn kompożitur li kien iħobb ħafna l-kampanja, fejn minn dejjem sab il-kalma u l-ħemda li jispirawh. Din tħabbar verament ir-[[romantiċiżmu]] fil-mużika, il-''Pastorali'' għandha bħala sottotitlu din il-frażi ta' Beethoven: "Espressjoni ta' sentiment iżjed minn pittura" u kull moviment fiha għandu indikazzjoni deskrittiva: kienet twieldet is-[[mużika programmatika|sinfonija programmatika]]. Il-kunċert mogħti minn Beethoven fit-22 ta' Diċembru 1808 kien bla dubju ta' xejn wieħed mill-ikbar fl-istorja (ma' dak tas-7 ta' Mejju 1824). Fih indaqqu għall-ewwel darba l-''[[Sinfonija nru. 5 (Beethoven)|Ħames Sinfonija]]'', is-''[[Sinfonija nru. 6 (Beethoven)|Sinfonija pastorali]]'', il-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 4 (Beethoven)|Kunċert għall-pjanu nru. 4]]'', il-''[[Fantasija korali]]'' għall-pjanu u orkestra u żewġ innijiet mill-''[[Quddiesa fid-Do maġġuri (Beethoven)|Quddiesa fid-Do maġguri]]'' li kien ikkompona għall-Prinċep [[Esterházy]] fl-1807.<ref>Minkejja l-programm, dan il-kunċert jidher li kien diżastru artistiku; l-orkestra ma kellhiex ħin biżżejjed biex tipprattika u Beethoven insulta bl-addoċċ 'il-mużiċisti</ref> Wara l-mewt ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] f'Mejju tal-1809, minkejja li kien għad baqa' avversarji determinati, ma kien jinstab ħadd fid-dinja li seta' jikkontesta l-post ta' Beethoven fil-panteon tal-mużiċisti. ==== Il-maturità artistika ==== [[Stampa:Goethe.jpg|thumb|right|190px|Fl-1812 Beethoven kien jispera ħafna li jiltaqa' ma' '''[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]''', imma sab biss indifferenza maħsuba. Jikkumenta fuq Beethoven, il-poeta kiteb: "Għadni qatt ma rajt artista b'iżjed konċentrazzjoni qawwija, iżjed enerġetiku, iżjed interjuri (…) Sfortunatament għandu personalità bla kontroll ta' xejn."<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903 – [http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org]</ref>]] Fl-1808, Beethoven kellu offerta mingħand [[Jérôme Bonaparte]], li ħuh kien tah it-tron tal-[[Westfalja]], biex isir ''maestro di cappella'' fil-Qorti tiegħu f'Kassel. Jidher li għal mument ġietu l-ħajra li jaċċetta dan l-impieg prestiġuż li, minkejja li kieku ddeċieda li jaċċetta kien iwarrab l-indipendenza tiegħu li tant kien iġġieled għaliha, din il-pożizzjoni kienet tiżguralu aktar kumdità. Imma fl-1809, kien hemm reazzjoni patrijotika mill-aristokrazija Vjenniża. Biex ma jħallux il-mużiċista nazzjonali tagħhom jitlaq, l-Arċiduka Rodolfu, il-Prinċep Kinsky u l-Prinċep Lobkowitz marru jiżguraw 'l Beethoven, li jekk jibqa' [[Vjenna]], jkollu ħlas għal ħajtu ta' 4000 florin fis-sena, somma konsiderevoli għal dik l-epoka.<ref>[https://web.archive.org/web/20070926222458/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms_upload/media/85/kurzf_hrer_geld_franz._doc_1.pdf#search=%22beethoven%204000%20florins%22 beethoven-haus-bonn.de] – Beethoven u l-flus</ref> Beethoven aċċetta u qata' xewqtu li żgur ma jerġax ikun fil-bżonn. Imma fir-rebbiegħa tal-1809 il-gwerra bejn [[Franza]] u l-[[Awstrija]], li reġgħet bdiet, ħassret kollox. Il-familja imperjali kienet imġiegħla tħalli 'l Vjenna li kienu qed jokkupaw. Il-kriżi gravi ekonomika li laqtet 'l-[[Awstrija]] wara l-Battalja ta' Wagram u t-Trattat ta' Schönbrunn impost minn [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]], irvinat l-aristokrazija u l-kuntratt ma' Beethoven safa fix-xejn. Sa mewtu s-sitwazzjoni baqgħet tant ħażina li kellu jgħix l-aħħar snin ta' ħajtu kważi fil-faqar. [[Stampa:Antonie Brentano3.jpg|thumb|left|285x285px|Ritratt ta' Antonia Brentano minn Joseph Karl Stieler]] Madankollu, il-lista ta' kompożizzjonijiet baqgħet titwal: is-snin 1809 u 1810 raw il-kompożizzjoni ta' sensiela ġdida ta' kapulavuri, mill-kunċert brillanti, ''[[Kunċert għall-pjanu nru. 5 (Beethoven)|Kunċert għall-pjanu nru. 5]]'', li ndaqq għall-ewwel darba minn [[Karl Czerny]], il-''[[Kwartett għall-arki nru. 10 (Beethoven)|Kwartett għall-arki nru. 10]]'' msejjaħ ''l-Arpi'', għall-''musica di scena'' għal ''[[Egmont (Beethoven)|Egmont]]'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]. Meta l-istudent u ħabib tiegħu, l-Arċiduka Rudolf, l-iżgħar tifel tal-familja imperjali, kien imġiegħel jitlaq, Beethoven ikkompona s-''[[Sonata għall-pjanu nru. 26 (Beethoven)|Sonata "Saħħiet"]]''. Bla dubju, is-snin 1811 u 1812 raw il-kompożitur jilħaq l-quċċata tal-ħajja kreattiva tiegħu. It-''[[Triju bil-pjanu nru. 7 (Beethoven)|Triju tal-Arċiduka]]'' u s-''[[Sinfonija nru. 7 (Beethoven)|Seba' Sinfonija]]'' kienu ħa jkunu l-ogħla punt tal-perjodu erojku. Fil-ħajja personali, Beethoven kien imweġġa profondament meta fl-1810 kien se jiżżewweġ lil Thérèse Malfatti, li lilha ddedika l-famuża ''[[Ittra lil Eliża]]'', u t-tieġ tħassar. Il-bijografi kitbu ħafna fuq il-ħajja sentimentali ta' Beethoven. Il-kompożitur innamra ma' bosta nisa sbieħ, sikwit miżżewġin, imma qatt ma wasal għaż-żwieġ ħlief ma' Malfatti. Ir-relazzjonijiet ma' Giulietta Giucciardi (li kienet l-ispirazzjoni għas-''[[Sonata għall-pjanu nru. 14 (Beethoven)|Sonata "Fid-dawl tal-qamar"]]''), ma' Thérèse von Brunsvik (li ddedikahla s-''[[Sonata għall-pjanu nru. 24 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 24]]''), Maria von Erdödy (li kitbilha żewġ ''[[Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5 (Beethoven)|Sonati għall-vjolinċell opus 102]]'') u ma' Amalie Sebald ma damux wisq. Barra t-tħassir ta' daż-żwieġ, il-ġrajja l-oħra importanti fl-imħabba tal-mużiċista kienet il-kitba fl-1812 tal-ittra emottiva, [[Ittra lill-Maħbuba immortali]] li għadna ma nafux lil min kitibha, imma l-ismijiet ta' Joséphine von Brunsvik u fuq kollox ta' Antonia Brentano jispikkaw l-iżjed mill-istudju tal-koppja Massin.<ref>Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 232-44</ref> u ta' Maynard Solomon.<ref>Sors: Solomon M, ''Beethoven'', Lattès, 1985, p. 185-216</ref> === 1813-1817: Is-snin imdallma === [[Stampa:Incident Teplitz 1812.png|thumb|left|250px|'''L-inċident ta' Teplice''' (Lulju 1812) minn Carl Rohling, 1887. Beethoven, akkumpanjat minn Goethe (fuq ix-xellug, fil-fond), jirrifjuta li jsellem b'inkin lill-familja imperjali u jibqa' għaddej.]] Ix-xahar ta' Lulju 1812, li fuqu għandna ħafna kummenti mill-bijografiċi tal-mużiċista, wassal għal taqliba kbira fil-ħajja ta' Beethoven. Waqt li kien qiegħed jieħu l-kura termali fir-reġjun ta' [[Teplice]] u ta' [[Karlovy Vary]], kiteb l-ittra enigmatika, "[[Ittra lill-maħbuba immortali]]", u kellu laqgħa li ma tat ebda frott ma' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] bil-medjazzjoni ta' [[Bettina von Arnim|Bettina Brentano]]. Għal raġunijiet li ma nafux sew x'kienu, dan kien il-bidu għal perjodu twil ta' nixfa fil-ħajja kreattiva tal-mużiċista. Nafu li s-snin ta' wara l-1812 kienu mimlijin ġrajjiet drammatiċi fil-ħajja ta' Beethoven, ġrajjiet li kellu jħabbat wiċċu magħhom waħdu billi ħbiebu kollha jew kważi kollha kienu telqu minn [[Vjenna]] minħabba l-gwerra tal-1809, imma xejn ma jista' jispjega għal kollox dan il-waqfien wara għaxar snin ta' kreatività inkredibbli. Minkejja li l-pubbliku għoġbitu ħafna s-''[[Sinfonija nru. 7 ta' Beethoven|Seba' sinfonija]]'' u r-''[[Ir-Rebħa ta' Wellington|Rebħa ta' Wellington]]'' (Diċembru 1813) u minkejja li r-rappreżentazzjoni tal-aħħar verżjoni tal-''[[Fidelio]]'' kienet suċċess trijonfali (Mejju 1814), Beethoven ftit ftit beda jitlef il-popolarità mal-Vjenniżi li kien għad għandhom nostalġija tal-qatt minsi [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] u bdiet togħġobhom il-mużika iżjed frivola ta' [[Gioacchino Rossini|Rossini]]. Il-konferenza li saret fil-[[Kungress ta' Vjenna]] fejn Beethoven ġie maħtur bħala mużiċista nazzjonali,<ref>[https://web.archive.org/web/20071018041236/http://www.uquebec.ca/musique/catal/beethoven/beelvbio.html uquebec.ca] – Università ta' Québec</ref>, ma ħebiex għal żmien twil il-fatt li kien qiegħed jitwarrab. Min-naħa l-oħra, id-dittatorjal iktar iħrax ta' [[Klemens Wenzel von Metternich|Metternich]] poġġieh f'sitwazzjoni delikata billi l-pulizija Vjenniża ma damitx ma ntebħet bil-konvinzjonijiet demokratiċi u rivoluzzjonarji li kellu l-kompożitur u li kien beda jaħbi inqas u inqas. Mil-lat personali, l-ikbar ġrajja kienet il-mewt ta' ħuh Kaspar-Karl fl-1815. Beethoven kien wegħdu li jieħu ħsieb l-edukazzjoni ta' ibnu Karl u kellu jħabbat wiċċu ma' sensiela bla tarf ta' kawżi kontra l-mara ta' ħuh – Johanna Reis – biex jikseb it-tutela esklussiva tiegħu, li fl-aħħar rebaħ wara s-sentenza tat-tribunal maħruġa nhar it-8 ta' April, 1820.<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903 – [http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org]</ref> Minkejja r-rieda tajba li kien iħaddan u l-ħerqa tal-istess kompożitur, dan in-neputi kien se jkun għalih, sa lejliet mewtu, kawża ta' nkwiet bla heda. Minn dawn is-snin imdallma, meta sar trux għal kollox, ħarġu biss xi kapulavuri rari: is-''[[Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5 (Beethoven)|Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5]]'' iddedikati lill-ħabiba tiegħu Maria von Erdödy (1815), is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 28 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 28]]'' (1816) u ċ-ċiklu kommoventi ta' [[lied]]er ''[[Lill-maħbuba mbegħda]]'' (''An die ferne Geliebte'', 1815-1816), fuq il-poeżiji ta' Alois Jeitteles. Bejn l-1816 u l-1817, waqt li s-sitwazzjoni finanzjarja tiegħu bdiet sejra aktar għall-agħar, Beethoven marad gravi u deher li ried joqtol ruħu b'idejh. Imma l-forza morali tiegħu u r-rieda qawwija tiegħu reġgħu rebħuh. Hu dar lejn l-introspezzjoni u l-ispiritwalità li wrewh l-importanza ta' dak li kien għad baqgħalu jikteb "fiż-żmenijiet li ġejjin", sab il-qawwa biex jirbaħ fuq dan it-tiġrib biex jibda l-aħħar perjodu kreattiv tiegħu fejn x'aktarx kellu l-ikbar ispirazzjoni. Disa' snin qabel il-ħolqien tad-''[[Sinfonija nru. 9 (Beethoven)|Disa' Sinfonija]]'', Beethoven ġabar fi frażi waħda il-ħsieb li kien ħa jkun miegħu fix-xogħol kollu ta' ħajtu (1815) : {{Iċċita|"Aħna, esseri limitati bi spirtu limitat, twelidna biss għall-ferħ u t-tbatija. U kważi nistgħu ngħidu li l-ikbar nies jiksbu l-ferħ permezz tat-tbatija."<ref>Ittra ta' Beethoven lil Maria von Erdödy, riprodotta f': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 284</ref> }} === 1818-1827: L-aħħar xogħlijiet ta' Beethoven === ==== Il-quddiesa fir-Re u s-saħħiet lill-pjanu ==== [[Stampa:Beethoven Klaviersonate Nr 30.jpg|thumb|right|250px|Paġna mill-manuskritt tas-'''[[Sonata għall-pjanu nru. 30 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 30]]''' op. 109 (1820).]] Beethoven reġa' ġie f'tiegħu fl-aħħar tal-1817, meta kiteb sonata ġdida biex tindaqq fuq il-[[pjanu-forte]] l-iżjed modern (''Hammerklavier'' bil-Ġermaniż). Hu ried li din tkun l-iżjed vasta minn dawk kollha li kien ikkompona sa dak iż-żmien. Fiha uża sal-aħħar, il-kapaċità kollha tal-istrument, għal kważi ħamsin minuta. Imma din is-sonata, is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 29 (Beethoven)|Sonata Kbira għall-Hammerklavier]]'' opus 106 intlaqgħet b'indifferenza mill-pjanisti kontemporanji ta' Beethoven għax dehrilhom li ma tistax tindaqq u li t-truxija tal-mużiċista għamlitu mhux kapaċi li jqis eżattament il-possibbilitajiet tal-istrument. Barra mid-''[[Sinfonija nru. 9 (Beethoven)|Disa' Sinfonija]]'', ġara l-istess għall-aħħar sensiela ta' xogħlijiet tiegħu. Però hu stess kien jaf li kienu avvanzati wisq għal żmienhom. Madankollu ma tantx kien jagħti każ tat-tgergir tal-pjanisti u fl-1819 lill-editur tiegħu qallu: "Din is-sonata se tħabbat 'il-pjanisti meta jdoqquha ħamsin sena oħra".<ref>[http://www.altamusica.com/concerts/document.php?action=MoreDocument&DossierRef=2298&DocRef=2585 altamusica.com]</ref> Min dak iż-żmien, billi kien ittarrax għal kollox, kellu jikkomunika man-nies ta' madwaru permezz tal-"pitazzi tal-konverżazzjoni" li allavolja l-parti kbira minhom intilfu jew inqerdu, illum ituna xhieda imprezzabbli tal-aħħar perjodu ta' ħajtu. Beethoven minn dejjem kien jemmen, mingħajr ma kien prattikant ħerqan, imma l-ħerqa tiegħu għall-[[Kristjaneżmu]] żdiedet sewwa fis-snin diffiċli kif jixhdu bosta noti reliġjużi li kkopja fil-pitazzi tiegħu mill-1817 'l hemm.<ref>Din in-nota Beethoven ikkupjaha minn Christian Sturm (1818): "Irid naċċetta bil-paċenzja kollha, it-tiġrib kollu u nafda ruħi fit-tjubija immutabbli Tiegħek. Tiegħek u dejjem Tiegħek għandha tifraħ li tkun ruħi. Kun il-blata tiegħi, ja Mulej, kun id-dawl tiegħi, kun għal dejjem is-sigurtà tiegħi!" F'Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 339</ref>. Madankollu, kellu xi rabtiet mal-mażunerija li setgħu jġibulu Skomunika.<ref>[http://freemasonry.bcy.ca/biography/beethoven_l/beethoven_l.html]</ref> Fir-rebbiegħa tal-1818 Beethoven ġietu l-idea li jikteb xogħol reliġjuż importanti u għall-ewwel kellu f'moħħu quddiesa għall-inkoronazzjoni tal-Arċiduka Rodolfu li xi ftit xhur wara kien se jsir [[Arċisqof]] ta' [[Olmütz]]. Imma l-quddiesa kolossali, ''[[Missa Solemnis (Beethoven)|Missa Solemnis]]'' fir-Re maġġuri ħaddittlu erba' snin ta' xogħol bla waqfien (1818-1822) u l-quddiesa damet ma kienet ġiet ippreżentata lil Rodolfu sal-1823. Waqt li kien qiegħed jikkomponi l-''Missa Solemnis'', li għal bosta drabi stqarr li kienet "l-aħjar u l-ikbar xogħol tiegħu", studja fit-tul il-quddies ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]] u ''[[Il-Messija]]'' ta' [[Georg Friedrich Haendel|Haendel]]. Fl-istess ħin li kien qiegħed jaħdem fuq il-quddiesa ikkompona l-aħħar tliet ''Sonati għall-pjanu '' ([[Sonata għall-pjanu nru. 30 (Beethoven)|nru. 30]], [[Sonata għall-pjanu nru. 31 (Beethoven)|nru. 31]] u [[Sonata għall-pjanu nru. 32 (Beethoven)|nru. 32]]). Din tal-aħħar, l-opus 111, bl-ispiritwalità għolja li laħqet setgħet kienet l-aħħar testment tiegħu għall-pjanu. Imma kien għad baqagħlu jikkomponi kapulavur pjanistiku ieħor: l-editur [[Anton Diabelli]] fl-1822 stieden il-kompożituri ta' żmienu biex jiktbu varjazzjoni fuq [[valzer]] sempliċi ħafna li kien ikkompona hu. Għall-ewwel Beethoven ma ħadux bis-serjetà,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2008-04-16 |titlu=beethoven-haus-bonn.de |url=http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5099&template=werkseite_digitales_archiv_en&_eid=5057&_ug=Pieces%20for%20two%20hands&_werkid=121&_mid=Works%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven&_seite=1 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080305073220/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5099&template=werkseite_digitales_archiv_en&_eid=5057&_ug=Pieces%20for%20two%20hands&_werkid=121&_mid=Works%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven&_seite=1 |arkivju-data=2008-03-05 |url-status=dead }}</ref> imma wara għamel ħafna iżjed milli kienet talbet il-proposta u ħareġ ġabra ta' ''[[Varjazzjonijiet Diabelli|33 Varjazzjoni]]'' li Diabelli stess qabbel mal-famużi ''[[Varjazzjonijiet Goldberg]]'' ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]], komposti tmenin sena qabel. ==== Id-Disa' Sinfonija u l-aħħar kwartetti ==== [[Stampa:Beethoven Waldmuller 1823.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven fl-1823''', fl-epoka tal-kompożizzjoni tal-''[[Varjazzjonijiet Diabelli]]'' u tad-''[[Sinfonija nu 9 ta' Beethoven|Disa'sin fonija]]''. Billi kien ittarax għal kollox, kien jikkomnunika biss ma' ta' madwaru bil-"pitazzi tal-konversazzjoni". Ritratt ta' [[Ferdinand Georg Waldmüller|F.G. Waldmüller]]]] Il-kompożizzjoni tad-''[[Sinfonija nu 9 ta' Beethoven|Disa' Sinfonija]]'' inbdiet l-għada li kienet lesta il-''Missa Solemnis''. Imma dan ix-xogħol kellu bidu estremament kompless li biex nifhmuh ikollna mmoru lura għaż-żgħożija ta' Beethoven, li minn qabel telaq minn [[Bonn]] kellu l-ħsieb li jikteb il-mużika għall-''[[Għanja lill-ferħ]]'' ta' [[Friedrich von Schiller|Schiller]].<ref>Għall-istorja tad-''Disa' Sinfonija'', nirreferu għall-analisi kompluta ħafna tal-kopja Massin, f'Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 699-712</ref> Permezz tal-''[[Finale (mużika)|finale]]'' li min jisimgħu qatt ma jinsiegħ, fejn introduċa l-[[kor(mużika)|kor]], l-innovazzjoni fil-[[mużika sinfonika|kitba sinfonika]] tad-''Disa' sinfonija'' dehret, fuq l-istess linji tal-''Ħames'', bħala evokazzjoni mużikali tat-trijonf tal-ferħ u l-fraternità fuq id-disperazzjoni, u ħadet id-dimensjoni ta' messaġġ umanista u universali. Is-sinfonija ndaqqet għall-ewwel darba fl-7 ta' Mejju 1824 quddiem pubbliku entużjasta u biha Beethoven reġa' sab is-suċċess. Is-sinfonija kellha l-ikbar suċċess fil-[[Prussja]] u l-[[Ingilterra]], fejn il-fama tal-mużiċista kienet ilha kif xeraqlu l-ġenju tiegħu. Kien mistieden bosta drabi biex imur [[Londra]] bħal [[Joseph Haydn]], u Beethoven lejn l-aħħar ta' ħajtu kien tħajjar imur l-Ingilterra li kien pajjiż li hu kien jammira minħabba l-ħajja kulturali u d-demokrazija tiegħu imqabbel mal-frivolità tal-ħajja Vjenniża,<ref> Beethoven kiteb lil Johann Stumpff: "L-Ingilterra għandha ċiviltà għolja. Londra kulħadd jaf xi ħaġa u jafa sewwa,imma l-Vjenniżi jafu jitjellmu biss fuq l-ikel u x-xorb; ikantaw u jċekċku xi mużika insinjifikanti, jew jagħmluha huma stess." F': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 428</ref> imma qatt ma żar il-pajjiż fejn kien joqgħod [[Georg Friedrich Haendel|Haendel]] li kien l-idolu ta' Beethoven. L-influwenza ta' Haendel tidher l-iżjed fil-perjodu tal-aħħar ta' Beethoven, li bejn l-1822 u l-1823 kkompona l-''ouverture'' ''[[Il-konsagrazzjoni tad-dar]]'' fl-istil tiegħu. L-aħħar ħames ''Kwartetti għall-arki'' ([[Kwartett għall-arki nru. 12 (Beethoven)|nru. 12]], [[Kwartett għall-arki nru. 13 (Beethoven)|nru. 13]], [[Kwartett għall-arki nru. 14 (Beethoven)|nru. 14]], [[Kwartett għall-arki nu 15 (Beethoven)|nru. 15]], [[Kwartett għall-arki nru. 16 (Beethoven)|nru. 16]]) itemmu għal kollox il-ħidma mużikali ta' Beethoven. Bil-karattru viżżjonarju tagħhom magħqud ma' forom antiki (fil-''[[Kwartett għall-arki nru. 15 ta' Beethoven|Kwartett nru. 15]]'' Beethoven uża l-mod mużikali lidju), dawn juru r-riżultati tal-esperimentazzjoni ta' Beethoven fil-qasam tal-“musica da camera”. Il-movimenti kbar bil-mod u drammatiċi (il-''Cavatina'' tal-''[[Kwartett għall-arki nru. 13 (Beethoven)|Kwartett nru. 13]]'', u l-''Heiliger Dankgesang'', "l-għanja qaddisa ta' ħajr", tal-''[[Kwartett għall-arki nru. 15 (Beethoven)|Kwartett nru. 15]]'') iħabbru l-wasla tar-Romantiċiżmu. Ma' dawn il-ħames kwartetti, komposti fil-perjodu ta' bejn l-1824 u l-1826, irridu nżidu wkoll il-''[[Fuga Kbira]]'' fis-Si bemoll maġġuri, opus 133, li kienet fil-bidu l-moviment tal-għeluq tal-''Kwartett nru. 13'' imma Beethoven firidha minnu fuq it-talba tal-editur tiegħu. Fl-aħħar tas-sajf tal-1826, kif lesta il-''[[Kwartett għall-arki nru. 16 (Beethoven)|Kwartett nru. 16]]'', Beethoven beda jaħseb f'għadd ta' xogħlijiet oħra:<ref>Sors: Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 449-50</ref> ''L-Għaxar Sinfonija'', li xi abbozzi minnha għadhom jeżistu; "ouverture" bl-isem ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]]; ''Faust'' ispirata mid-dramm ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]; oratorju fuq it-tema ta' [[Sawl]] u [[David (Bibbja)|David]], u ieħor fuq it-tema tal-''Elementi'' u quddiesa ''Requiem''. Imma fit-30 ta' Lulju 1826, neputih Karl ipprova joqtol ruħu b'idejh. Dan qajjem skandlu u Beethoven inkwetat mar joqgħod ma ħuh Johann f'Gneixendorf fir-reġjun ta' Krems an der Donau, fejn neputih kien qiegħed jistrieħ. Kien hemm li kkompona l-aħħar xogħol tiegħu, moviment ''allegro'' biex jieħu post il-''Fuga Kbira'' bħala "finale" tal-''Kwartett nru. 13''. ==== It-tmiem ==== [[Stampa:Beethoven Funerals (without frame).jpg|thumb|right|250px|Il-funeral ta' Beethoven fid-29 ta' Marzu 1827, fejn inġabru eluf ta' nies. Kwadru ta' F. Stober, 1827]] Meta Beethoven mar lura [[Vjenna]] f'Diċembru tal-1826, qabditu [[pulmonite]] doppja li ma setax ifiq minnha: l-aħħar erba' xhur ta' ħajtu kienu mimlijin uġigħ u sofferenza, u saħħtu dejjem kienet sejra lura bħal granċ. Skont l-aħħar tabib tiegħu, Andras Wawruch, il-kawża diretta tal-mewt tal-mużiċista tidher li kienet dekompensazzjoni ta' [[ċirrożi epatika]].<ref>[http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org] – Beethoven kellu epatomegalija, itterizja, axxite (jgħidulha issa "idropsja addominali") fil-membri inferjuri, elementi ta' sindrome ċirrotika bl-ipertensjoni.</ref> Imma l-ispjegazzjoni l-iżjed riċenti, ibbażata fuq l-analisi ta' xagħru u frammenti ta' għadmu, hi li kien marid ħajtu kollha, barra mit-truxija, b'[[saturniżmu|saturniżmu kronku]]<ref>[http://www.hriptc.org/Beethoven.html Health Research institute : konferenza stampa ta' Dr William J. Walsh, 17 ta' Ottubru 2000] – Din kienet il-proposta fl-2000 ta' Dr William J. Walsh, direttur tal-proġett ta' riċerka fuq Beethoven (Beethoven Research Project), ibbażata fuq l-analisi ta' xi xagħar ta' Beethoven li kien ikkonservat wara mewtu. Beethoven, kien iħobb l-inbid tal-wied tar-Renu u kien imdorri jixorbu f'tazza tal-kristal taċ-ċomb u b'zokkor li kien fih melħ taċ-ċomb. L-analisi fis-sena 2000 ta' xagħru wriet kwantitajiet sinjifikanti ta' ċomb, li ġew konfermati wara mill-[[Argonne National Laboratory]] ([[Chicago]]) f'għadmu, bl-analisi ta' għadam mill-kranju li kienu identifikati bl-AND. Fil-bniedem 80% taċ-ċomb assorbit jinħażen fl-għadam. Dawn juru li Beethoven kien espost għaċ-ċomb għal żmien twil (cf ''Science et Vie'', nu 1061, p. 20, Frar 2006), li jispjega l-uġigħ perpetwu fl-istonku li kien ikollu, il-burdati u forsi anki t-truxija (però m'hemm l-ebda konnessjoni ppruvata bejn it-truxija ta' Beethoven u l-avvelenament biċ-ċomb), kif ukoll l-istat ta' fwiedu.</ref> flimkien ma' defiċjenza ġenetika li żżomm 'il-ġisem milli jeħles miċ-ċomb li wieħed jassorbi (u għalhekk kien jilmenta regularment b'uġigħ addominali u problemi f'għajnejh). Sal-aħħar, il-kompożitur kien imdawwar bil-ħbieb tal-qalb, l-iżjed Karl Holz, [[Anton Schindler]] u Stephan von Breuning. Xi ġimgħat qabel mewtu kellu żjara minn [[Franz Schubert]],<ref>Din l-ipoteżi, mifruxa ħafna, hi miċħuda min xi bijografi fosthom Maynard Solomon</ref> li ma kienx jafu u li ddispjaċieh li sar jaf bih hekk tard. L-aħħar ittra tal-kompożitur kienet lil [[Ignaz Moscheles]], promotur tal-mużika tiegħu f'[[Londra]], fejn reġa' wiegħed lill-Ingliżi li jikkomponilhom sinfonija ġdida biex jirringrazzjahom għall-appoġġ tagħom.<ref>[https://web.archive.org/web/20080305073244/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5108&template=dokseite_digitales_archiv_en&_eid=5055&_ug=Famous%20letters%20as%20a%20short%20biography&_dokid=b209&_mid=Written%20documents%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven%20and%20others&_seite=1 beethoven-haus-bonn.de] – L-aħħar ittra ta' Beethoven</ref> Imma kien tard wisq. Fis-26 ta' Marzu 1827, Ludwig van Beethoven miet, fl-età ta' sitta u ħamsin sena. Minkejja li n-nies ta' Vjenna ma tawx każ ta' mewtu għal xi xhur, fil-funeral li sar fid-29 ta' Marzu 1827, inġabret purċissjoni impressjonanti ta' iżjed minn għoxrin elf ruħ. Beethoven indifen fiċ-ċimiterju ta' Vjenna. Schubert fl-1827 qal: {{Iċċita|"Kien jaf kollox, imma għadna ma nistgħux nifhmu kollox, u għad jgħaddi ħafna ilma taħt il-pontijiet tad-Danubju qabel dak kollu li ħalaq dan il-bniedem jiftiehem mid-dinja."<ref>Frażi attribwita lil Schubert, f'[http://web.archive.org/20021017155807/100musique.free.fr/histoire/compostr/beethov.htm 100musique.free.fr]</ref>}} == Lista tax-xogħlijiet ta' Beethoven == === Sinfoniji === * Op. 21: Sinfonija nru. 1 fid-Do maġġuri (1800) * Op. 36: Sinfonija nru. 2 fir-Re maġġuri (1803) * Op. 55: Sinfonija nru. 3 fil-Mi bemoll maġġuri "Erojka" (1805) * Op. 60: Sinfonija nru. 4 fis-Si bemoll maġġuri (1807) * Op. 67: Sinfonija nru. 5 fid-Do minuri (1808) * Op. 68: Sinfonija nru. 6 fil-Fa maġġuri "Pastorali" (1808) * Op. 92: Sinfonija nru. 7 fil-La maġġuri (1813) * Op. 93: Sinfonija nru. 8 fil-Fa maġġuri(1814) * Op. 125: Sinfonija nru. 9 fir-Re minuri "Korali" (1824) === Kunċerti === * Op. 15: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 1 fid-Do maġġuri(1796-1797) * Op. 19: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 2 fis-Si bemoll maġġuri (1798) * Op. 37: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 3 fid-Do minuri (1803) * Op. 40: Romanza għall-vjolin u orkestra nru. 1 fis-Sol maġġuri (1802) * Op. 50: Romanza għall-vjolin u orkestra nru. 2 fil-Fa maġġuri (1802) * Op. 56: Kunċert tripplu għall-pjanuforti, vjolin, vjolinċell u orkestra fid-Do maġġuri (1805) * Op. 58: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 4 fis-Sol maġġuri (1807) * Op. 61: Kunċert għall-vjolin u orkestra fir-Re maġġuri (1808) * Op. 73: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 5 fil-Mi bemoll maġġuri "Imperatur" (1809) === Ouvertures === * Op. 43: Ouverture u ballett "Il-kreaturi ta' Prometew" ''(Die Geschöpfe des Prometheus)'' (1801) * Op. 72a: Leonore "nru. 2" (1805) * Op. 72b: Leonore "nru. 3" (1806) * Op. 138: Leonore "nru. 1" (1807) * Op. 62: Korjolanu (1807) * Op. 84: Egmont (ouverture u 'musica di scena' fuq test ta' Goethe) (1810) * Op. 91: Il-battalja ta' Wellington (1813) * Op. 72: Fidelio (1814) * Op. 113: Ouverture u tmien biċċiet għall-orkestra, "L-irvini ta' Ateni" (1811) * Op. 117: Ouverture u disa' biċċiet għall-orkestra, "Ir-re Stiefnu" (1811) * Op. 115: Ouverture "Zur Namensfeier" (1815) * Op. 124: Ouverture "Il-konsagrazzjoni tad-dar" ''(Weihe die Hauses))'' (1822) === Kwartetti għall-arki === * Op. 18: Sitt kwartetti għall-arki ** nru. 1: Kwartett għall-arki nru. 1 fil-Fa maġġuri (1799) ** nru. 2: Kwartett għall-arki nru. 2 fis-Sol maġġuri (1800) ** nru. 3: Kwartett għall-arki nru. 3 fir-Re maġġuri (1798) ** nru. 4: Kwartett għall-arki nru. 4 fid-Do minuri (1801) ** nru. 5: Kwartett għall-arki nru. 5 fil-La maġġuri (1801) ** nru. 6: Kwartett għall-arki nru. 6 fis-Si bemoll maġġuri (1801) * Op. 59: Tlett kwartetti għall-arki, "Rasumovsky" (1806) ** nru. 1: Kwartett għall-arki nru. 7 fil-Fa maġġuri ** nru. 2: Kwartett għall-arki nru. 8 fil-Mi minuri ** nru. 3: Kwartett għall-arki nru. 9 fid-Do maġġuri * Op. 74: Kwartett għall-arki nru. 10 fil-Mi bemoll maġġuri "tal-Arpi" (1809) * Op. 95: Kwartett għall-arki nru. 11 fil-Fa minuri "Serju" (1810) * Op. 127: Kwartett għall-arki nru. 12 fil-Mi bemoll maġġuri (1825) * Op. 130: Kwartett għall-arki nru. 13 fil-Si bemoll maġġuri (1825) * Op. 131: Kwartett għall-arki nru. 14 fid-Do diesis minuri (1826) * Op. 132: Kwartett għall-arki nru. 15 fil-La minuri (1825) * Op. 133: Große Fuge fis-Si bemoll maġġuri għall-Kwartett tal-arki (1824 u 1825) * Op. 135: Kwartett għall-arki nru. 16 fil-Fa maġġuri (1826) === Kwintetti għall-arki === * Op. 4: Kwintett għall-arki fil-Mi bemoll maġġuri (1795) * Op. 29: Kwintett għall-arki fil-Do maġġuri (1801) * Op. 104: Kwintett għall-arki fil-Do minuri (1817) * Op. 137: Fuga fir-Re maġġuri għall-Kwintett għall-arki (1817) === Kwintett għall-pjanu u strumenti tan-nifs === * Op. 16: Kwintett għall-oboe, klarinett, kornu, fagott u pjanuforti fil-Mi maġġuri === Trii === * Op. 1: Tlett trii għall-vjolin, vjolinċell u pjanuforti (1795) ** nru. 1 Triju nru. 1 ** nru. 2 Triju nru. 2 ** nru. 3 Triju nru. 3 * Op. 11: Triju nru. 4 fis-Si bemoll maġġuri (1798) * Op. 70: Żewġ trii għall-vjolin, vjolinċell u pjanuforti (1808) ** nru. 1 Triju nru. 5 fir-Re maġġuri "Il-fantażma" ** nru. 2 Triju nru. 6 fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 97: Triju nru. 7 fis-Si bemoll maġġuri "Arċiduka" (1811) === Sonati għall-vjolin === * Op. 12: Tlett sonati għall-vjolin u pjanuforti (1798) ** nru. 1: Sonata għall-vjolin nru. 1 fir-Re maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-vjolin nru. 2 fil-La maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-vjolin nru. 3 fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 23: Sonata għall-vjolin nru. 4 fil-La minuri (1801) * Op. 24: Sonata għall-vjolin nru. 5 fil-Fa maġġuri "Ir-Rebbiegħa" (1801) * Op. 30: Tlett sonati għall-vjolin u pjanuforti (1803) ** nru. 1: Sonata għall-vjolin nru. 6 fil-La maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-vjolin nru. 7 fil-Do minuri ** nru. 3: Sonata għall-vjolin nru. 8 fis-Sol maġġuri * Op. 47: Sonata għall-vjolin nru. 9 fil-La maġġuri "Kreutzer" (1803) * Op. 96: Sonata għall-vjolin nru. 10 fis-Sol maġġuri (1812) === Sonati għall-vjolinċell === * Op. 5: Żewġ sonati għall-vjolinċell u pjanuforti (1796) ** nru. 1: Sonata għall-vjolinċell nru. 1 ** nru. 2: Sonata għall-vjolinċell nru. 2 * Op. 69: Sonata għall-vjolinċell nru. 3 fil-La maġġuri (1808) * Op. 102: Żewġ sonati għall-vjolinċell u pjanuforti (1815) ** nru. 1: Sonata għall-vjolinċell nru. 4 ** nru. 2: Sonata għall-vjolinċell nru. 5 === Pjanuforti solo === ==== Sonati ==== * Op. 2: Tlett sonati għall-pjanuforti (1796) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 1 fil-Fa minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 2 fil-La maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 3 fid-Do maġġuri * Op. 7: Sonata għall-pjanuforti nru. 4 fil-Mi bemoll maġġuri (1797) * Op. 10: Tlett sonati għall-pjanuforti (1798) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 5 fid-Do minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 6 fil-Fa maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 7 fir-Re maġġuri * Op. 13: Sonata għall-pjanuforti nru. 8 fid-Do minuri, "Patetika" (1798) * Op. 14: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1799) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 9 fil-Mi maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 10 fis-Sol maġġuri * Op. 22: Sonata għall-pjanuforti nru. 11 fis-Si bemoll maġġuri (1800) * Op. 26: Sonata għall-pjanuforti nru. 12 fil-La bemoll maġġuri "Marċ funebri" (1801) * Op. 27: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1801) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 13 fil-Mi bemoll maġġuri "Kważi Fantasija ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 14 fid-Do diesis minuri "Dawl tal-Qamar" * Op. 28: Sonata għall-pjanuforti nru. 15 fir-Re maġġuri "Pastorali" (1801) * Op. 31: Tlett sonati għall-pjanuforti (1802) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 16 fis-Sol maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 17 fir-Re minuri "It-tempesta" ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 18 fil-Mi bemoll maġġuri "Il-kaċċa" * Op. 49: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1792) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 19 fis-Sol minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 20 fis-Sol maġġuri * Op. 53: Sonata għall-pjanuforti nru. 21 fid-Do maġġuri "Waldstein" (1803) ** Op. 57: Andante Favori - Muviment ċentrali li ġej mis-sonata (1804) * Op. 54: Sonata għall-pjanuforti nru. 22 fil-Fa maġġuri (1804) * Op. 57: Sonata għall-pjanuforti nru. 23 fil-Fa minuri "Appassionata" (1805) * Op. 78: Sonata għall-pjanuforti nru. 24 fil-Fa diesis maġġuri "lil Therese" (1809) * Op. 79: Sonata għall-pjanuforti nru. 25 fis-Sol maġġuri (1809) * Op. 81a: Sonata għall-pjanuforti nru. 26 fil-Mi bemoll maġġuri "is-Saħħiet" (1810) * Op. 90: Sonata għall-pjanuforti nru. 27 fil-Mi minuri(1814) * Op. 101: Sonata għall-pjanuforti nru. 28 fil-La maġġuri(1816) * Op. 106: Sonata għall-pjanuforti nru. 29 fis-Si bemoll maġġuri "Hammerklavier" (1819) * Op. 109: Sonata għall-pjanuforti nru. 30 fil-Mi maġġuri (1820) * Op. 110: Sonata għall-pjanuforti nru. 31 fil-La bemoll maġġuri (1821) * Op. 111: Sonata għall-pjanuforti nru. 32 fid-Do minuri (1822) ==== Varjazzjonijiet ==== * Op. 34: Sitt varjazzjonijiet fuq tema oriġinali * Op. 35: Ħmistax il-varjazzjoni u fuga fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 44: Varjazzjonijiet fil-Mi bemoll maġġuri (1804) * Op. 120: Varjazzjonijiet Diabelli fid-Do maġġuri (1823) * Op. 63: Varjazzjonijiet fuq marċ ta' E. Chr. Dressler * Op. 64: Varjazzjonijiet fuq Kanzunetta svizzera * Op. 80: Tnejn u tletin varjazzjoni fuq tema oriġinali ==== Bagatelli ==== * Op. 33: Sebgħa bagatelli għall-pjanuforti (1802) * Op. 59: Bagatell fil-La minuri għall-pjanuforti "lil Eliża" (1808) * Op. 119: Ħdax il-bagatell għall-pjanuforti (1822) * Op. 126: Sitt bagatelli għall-pjanuforti (1824) === Mużika oħra għall-pjanuforti === * Op. 134: Große Fuge rranġata għall-żewġ pjanuforti (1826) === Mużika vokali === ==== Opri ==== * Op. 72: Fidelio (1814) ==== Mużika oħra vokali ==== * Op. 46: "Adelaide" (1794-1795) * Op. 85: "Kristu fuq l-għolja taż-żebbuġ" għas-solisti, kor u orkestra (1803) * Op. 86: Quddiesa fid-Do maġġuri (1807) * Op. 108: Ħamsa u għoxrin kanzunetta skoċċiża * Op. 123: Quddiesa fir-Re maġġuri (Missa Solemnis) (1822) * Op. 136: Der glorreiche Augenblick * Op. 152: Ħamsa u għoxrin kanzunetta irlandiża * Op. 153: Għoxrin kanzunetta irlandiża * Op. 154: Tnax il-kanzunetta irlandiża * Op. 155: Sitta u għoxrin kanzunetta galliża * Op. 157: Tnax il-kanzunetta ta' nazzjonalitajiet varji == Bibljografija == * Georg Kinsky - Hans Halm, ''Tematisch-Bibliographisches Verzeichnis aller vollendeten Werke Ludwig van Beethoven'', G. Henle Verlag, Monaco, 1955 * James F. Green and Willy Hess, ''The new catalogue of Beethoven's works'', Vance Brook Publications, 2003, ISBN-10:0964057034, ISBN-13: 9780964057036 == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{commons|Category:Ludwig van Beethoven}} {{wikiquote}} {{Wikisource|1911 Encyclopædia Britannica/Beethoven, Ludwig van|Ludwig van Beethoven}} === Referenza ġenerali === * [https://web.archive.org/web/20060522222756/http://www.madaboutbeethoven.com/ Mad About Beethoven] mix-xandar televiżiv u rajdufoniku John Suchet * [http://www.edepot.com/beethoven.html Beethoven Depot] — Ix-xogħol kollu ta' Beethoven taħt format midi. * L-Ittri ta' Beethoven 1790–1826, [http://www.gutenberg.org/etext/13065 Volum 1], [http://www.gutenberg.org/etext/13272 Volum 2]. Bl-Ingliż fuq Gutenberg.org. * [https://web.archive.org/web/20080513140739/http://lucare.com/immortal Beethoven: L-Immortali]. Introduzzjoni u bijografija dettaljata tal-ħajja tal-kompożitur. L-artikli jinkludu t-truxija tiegħu, il-komportament tiegħu, ir-rutina ta' kuljum, l-istorja medika tiegħu, l-aħħar ġranet u l-ittri tiegħu. * [https://web.archive.org/web/20170412091048/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php/portal_en Beethoven-Haus Bonn]. Sit uffiċjali ta' ''Beethoven-Haus'' f'[[Bonn]], fil-[[Ġermanja]]. Din tinkludi ħoloq lejn arkivju diġitali u studjo, il-kontenut tal-librerija, il-Mużew ''Beethoven-Haus'' (li tinkludi "esebizzjonijiet fuq l-internet" u "viżti virtwali"), iċ-ċentru ta' riċerka ''Beethoven-Arhiv'', u informazzjoni fuq pubblikazzjonijiet ta' Beethoven li jiġbu l-interess tal-ispeċjalist u tal-qarrej ġenerali. Kollezzjoni estensiva ta' kompożizzjonijiet u dokumenti miktuba minn Beethoven, b'disponibbiltà tas-smigħ ta' partijiet mill-mużika tiegħu u rikostruzzjoni diġitali tal-aħħar dar li kellu fi Vjenna. * [https://web.archive.org/web/20090619023639/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?template=popup_webcam&_img=/webcam/beetcam/current.jpg Webcam mill-''Beethoven-Haus''] li turi ritratt tal-wara tal-bini hekk kif inhu fl-aħħar minuta. * [https://web.archive.org/web/20080705103930/http://classicalmusic.about.com/od/onestopbeethoven/ Riżorsi fuq Beethoven] — artikli u fatti dwar Beethoven mingħand Aaron Green, gwida għall-Mużika Klassika fuq About.com. * [http://www.all-about-beethoven.com Dak kollu fuq Ludwig van Beethoven] * [http://www.wagele.com/Beeth-personality.html Il-Personalità u l-Mużika ta' Beethoven: Ir-Romantiku Introvert] ==== Suġġetti speċifiċi ==== * [https://web.archive.org/web/20061118074918/http://www.cbc.ca/health/story/2000/10/18/beethoven001018.html Analisi tax-xagħar turi li Beethoven miet kawża ta' avvelenament taċ-ċomb]. CBC News, 18-10-2000. * [http://www.anl.gov/Media_Center/News/2005/news051206.html Riċerkaturi jikkonfermaw iċ-ċomb bħala kawża tal-marda ta' Beethoven], Argonne, Ill. * [https://web.archive.org/web/20080603121124/http://www.marcus-frings.de/beethoven/index-en.htm L-aħħar appartament ta' Beethoven fi Vjenna], mibni diġitalment fl-2004 === Lista ta' xogħlijiet === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090213115627/http://alambix.uquebec.ca/musique//catal/beethoven/beelv.html Università tal-Quebec] — Tinkludi ħoloq lejn xogħlijiet irranġati skont diversi kriterji, u bi qbil mal-katalgi differenti. * [http://www.lvbeethoven.com/Oeuvres/ListOpus.html Lista komprensiva ta' xogħlijiet minn opus, WoO, Hess, Biamonti] === Partituri === * {{IMSLP|id=Beethoven,_Ludwig_van}} * [http://kreusch-sheet-music.net/eng/index.php?action=search&page=show&order=op&query=beethoven Partituri mużikali b'xejn] minn Kreusch-sheet-music.net * [http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?Composer=BeethovenLv Partituri ta' Beethoven] fuq il-[[Proġett Mutopia]] * [https://web.archive.org/web/20080607142055/http://www.bl.uk/onlinegallery/themes/music/beethoven.html Manuskritti ta' Beethoven fil-Librerija Brittanika] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Beethoven, Ludwig van}} [[Kategorija:Twieldu fl-1770]] [[Kategorija:Mietu fl-1827]] [[Kategorija:Ludwig van Beethoven| ]] [[Kategorija:Kompożituri Ġermaniżi]] [[Kategorija:Kompożituri Romantiċi]] [[Kategorija:Kompożituri Klassiċi]] [[Kategorija:Kompożituri tal-opra]] [[Kategorija:Pjanisti Ġermaniżi]] q1c00chi65k4cdh0yuk6zw8o2xytu1f 0 6417 329644 268531 2026-05-02T01:56:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329644 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Wikifikazzjoni}} '''Grigorij Efimovič Rasputin (Novyj)''' (bir-Russu: Григо́рий Ефи́мович Распу́тин (Но́вый)), magħruf l-iżjed bħala Rasputin (Pokrovskoye, 22 ta' Jannar 1869 – San Pietruburgu, 30 ta' Diċembru 1916)<ref>10 ta' Jannar 1869 – 17 ta' Diċembru 1916 skont il-kalendarju Ġuljan</ref> kien patri [[Russja|Russu]]. Grigorij Rasputin twieled f'belt żgħira fis-[[Siberja]] fejn ken jgħix ta' gabillot sakem iddeċieda li jidħol patri. Kiseb fama tant kbira għall-qawwa li jfejjaq il-morda li ġie mistieden bosta drabi fil-qorti taz-[[Zar]] [[Nikola II]], l-aħħar Zar tar-[[Russja]]. F'waħda minn dawn l-okkażżjonijiet ġie ppreżentat liz-Zarina Aleksandra Fëdorovna Romanova, li baqgħet sedotta għal kollox bil-qawwa li biha Rasputin irnexxielu jsalva l-ħajja tal-eredi għat-trono, binha, Aleksej Nikolaevič Romanov li kien ibati bl-emofilja. Minn dak il-mument 'l hemm iz-Zarina saret taħlef b'Rasputin għal qawwa li kellu biex ifejjaq u b'hekk il-patri Siberjan tant kiseb poter fil-gvern u fost in-nobbiltà Russa li għamel ħafna għedewwa fost il-prinċpijiet qawwijin bħal Feliks Jusupov, li ordna l-qtil tiegħu. == Iż-żgħożija == Rasputin twieled fir-raħal ta' [[Pokrovskoye]], (Russu: Покровское) fil-provinċja ta' Tobol'sk fis-[[Siberja]] minn Efim Jakovlevič Vilkin u Anna Vasil'evna Paršukova.<ref>Fl-arkivju ta' Tobol'sk hemm ir-registri parrokkjali tal-knisja ta' Omm Alla ta' Pokrovoskoe, fejn tgħammed. Hemm insibu miktubin xi wħud minn ħutu iżgħar minnu li kollha kienu mietu. Ir-reġistri tas-snien ta' wara l-1869 tferrxu, imma nistgħu insibu d-data preċiża ta' twelidu miċ-ċensiment fl-arkivju ta' [[Tjumen']] fejn hi riportata li kienet l-10 ta' Jannar 1869 (kalendarju Ġuljan), il-festa ta' [[San Girgor Nażjanżenu|San Girgor]]. Rasputin stess ħoloq din il-konfużżjoni dwar id-data ta' twelidu. Kien ixejjaħ lilu n-nifsu b'xi snin (f'xi każi b'5 snin) biex jidher iżjed bħala [[Starec]], jew xiħ venerabbli tal-Knisja Ortodossa.</ref> Għal ħafna snin kien jgħix il-ħajja normali tal-gabillotti Siberjani, jaħdem ir-raba', irabbi ż-żwiemel u jagħmilha ta' sewwieq taż-żwiemel. Mindu kien tifel wera ġibda għall-ispiritwalità u għall-mistiċiżmu ossessiv, fenomenu li fir-realtà kien komuni u ilu mifrux għal sekli twal fost in-nies tar-Russja ċentrali li qatt ma kienu raw l-oppressjoni tas-servitù tal-gleba bħal ma ġara fil-kampanja tar-Russja Ewropea. Wara li żżewweġ u kellu tlett ulied, imma kien għadu żagħżugħ, mar fuq pellegrinaġġi twal li fl-aħħar wassluh għal [[Muntanja Athos]]. Fl-1905 wasal fil-qorti taz-[[zar]] [[Nikola II tar-Russja|Nikola II]]. Kien issusspettat li kien membru tas-setta tal-Khlysti, kongregazzjoni moħbija ta' [[orġijastiċi]] kontra l-eċċessi ta' sekolarità tal-[[Knisja ortodossa]] u mbagħad li ħa sehem fil-''Moviment nazzjonalista tar-Russi veri''. Minkejja n-nuqqas ta' edukazzjoni għamel xibka ta' relazzjonijiet ta' livell għoli ħafna li fi ftit żmien wasslitu fil-qorti fejn ġab miegħu il-fama tal-qawwiet xamaniċi tiegħu. == L-influwenza fuq il-familja Romanov == === Il-marda taz-''zarevič'' === Kien proprju minħabba l-fama tiegħu ta' fejjieq li ġie f'kuntatt ma' nies qrib il-familja imperjali, bit-tama li seta' jkun ta' għajnuna biex itaffi [[emofilja]] mingħajr tama ta' fejqan li kellu [[Aleksej Nicolaevič Romanov|Aleksej]], iċ-ċkejken ''zarevič''. Fl-ewwel laqa' Rasputin irnexxielu jkollu xi effett fuq it-tfajjel marid, tant li z-zar u z-zarina ħallewh iżur iżjed u iżjed spiss id-dar tagħhom, li kienu jżommu privata ħafna, li kienet fi-park ta' Carskoe Selo. Skont teorija waħda, Rasputin irnexxieu jwaqqaf il-kriżijiet emolitiċi ta' Aleksej permezz ta' tip ta' [[ipnożi]] li naqqas taħbit il-qalb tat-tfajjel, u hekk tbaxxietlu l-pressjoni tad-demm. Skont ipoteżi oħra, it-tobba tal-qorti kienu qegħdin jippruvaw ifejqu l-emofilja taz-''zarevič'' permezz tal-[[aspirina]] li, waqt li min-naħa waħda kienet qiegħda ttaffi l-uġiegħ artikolari, min-naħa l-oħra kienet qiegħda tagħmel agħar l-emorraġiji kkawżati mill-emofilja. Meta Rasputin neħħilu l-aspirina Aleksej mar għall-aħjar u l-mertu ħadu Rasputin. Ta' min isemmi x'ġara fit-12 ta' Ottobru 1912. Dakinhar irċieva telegramma minn Pietrugrad mill-familja rjali li għarrfitu bi-kriżi gravi li kellu z-''zarevič'' li kien qiegħed imut: "It-tobba iddisprati. It-talb tiegħek hu l-unika tama li għandna". Jgħidu li Rasputin intefa' jitlob għal sigħat sħaħ f'daru fis-Siberja u intilef mid-dinja. Meta waqaf jitlob bagħat telegramma lill-familja rjali li fiha żgurhom bil-fejqan taċ-ċkejken, ħaġa li seħħet fi ftit sigħat, wara jiem sħaħ ta' kura medika għa xejn. [[Stampa:Rasputin Photo.jpg|thumbnail|right|300px|<center> Rasputin imdawwar minn grupp ta' viżitaturi fl-appartament tiegħu ta' [[San Pietruburgu]]. Fost il-klijenti tiegħu jidhru membri importanti tal-gvern u tas-soċjetà għolja Russa. Is-sinjura bilwieqfa, t-tielet mix-xellug, hi Anna Vyrubova, ħabiba tal-qalb u konfidenti taz-zarina Alessandra.]][[Stampa:Rasputin-Big-photos-2-crop.jpg|thumb|lemin|200px|]] === Il-poter fi-belt kapitali === Il-kariżma mistika tiegħu eżerċitat fuq il-familja [[Romanov]], b'mod partikuari fuq iz-zarina Alessandra, influwenza tant qawwija li kien hemm ħafna għajdut dwar l-imġiba tiegħu man-nisa tal-aristoktazija li li l-koppja rjali giddbu regolarment u xi drabi anki kkastigaw li dawk li kienu qegħdin jaqilgħuhom bil-ħerqa.Rasputin, barra li jagħti t-tama lill-familja imperjali dwar il-possibbiltà ta' fejqan tat-tfajjel Aleksej, deher li kien jissodifa x-xewqat l-iżjed intimi tagħhom. Billi kien iben sempliċi tar-raħħala, kien jrrappreżenta dak li Nikola II u Aleksandra Fëdorovna kienu dejjem xtaqu, kuntatt dirett mal-poplu Russu awtentiku, mingħajr l-indħil ta' etiketta u konvenzjonijiet soċjali. Wara li Rasputin stabilzza ruħu fil-belt kapitali, minħabba l-influenza enormi li kellu maz-zarina, malajr inħolqot madwaru xibka wiesgħa ta' persunaġġi u politiċi importanti. Għal dawn hu kien jinterċedi maz-zarina u huma kienu lesti li jpattuhulu billi jissodifaw it-talbiet tiegħu għal eluf ta' nies li kienu jirrikorru għandu. Mill-kampanja kienu jiġu gabillotti u ħaddiema biex jitolbuh l-għajnuna u biex jidħol għalihom, tant li l-appartament tiegħu kien ikun dejjem iffullat matul il-jum u t-telefonu ma kiena jaqta' jċempel. Minn idejn Rasputin kienu jgħaddu mijiet ta' [[rublu|rubli]], li kien iqassam li dawk li jitobuh. Kienu jitolbuh flus, impjieg u anki tgergir mill-bdiewa kontra l-propjetarji kbar u hu bili l-persunaġġi tas-soċjetà għolja kien jafulu fil-maġġoranza tal-każi kien jirranġalhom. Il-bqija tal-kwantità enormi ta' flus nefaqha, kif jixhdu ir-rapporti tal-pulizija, f'postijiet ta' billejl u f'laqgħat fil-banjijiet pubbliċi ma' nisa ta' kull klassi u età. Hemm hafna leġġendi fuq iż-żina insazjabbli tiegħu. L-istampa kienet tippubblika kontinwament rakkonti skabrużi ta' fantasija fuq l-iljieli leġġendarji u kibru l-għajdut mhux biss fuq dotazzjoni kbira imma wkoll dwar relazzjoni maz-zarina li kienet dejjem miċħuda u kienet improbabbli. Però ġie pruvvat li maż-żmien, kiseb iżjed u iżjed influwenza fuq iz-zarina li kienet interessata mill-mistiċiżmu u kien jibgħatilha messaġġi iżjed spissi b'pariri perentorji ta' karattru morali, reliġjuż u politiku. === Rasputin u l-gwerra === Fl-1914, meta bdiet l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]], Rasputin oppona bil-qawwa d-dħul tar-Russja fil-gwerra, u bassar li ħa jkun hemm katastrofi enormi għan-nies tar-raba', li ħa jmutu bl-eluf. Madankollu ma setax jeżerċita l-influwenza tiegħu fuq iz-zar, għax kien hemm attentat fuq ħajtu fir-raħal tiegħu fit-28 ta' Ġunju, l-istess jum tal-qti ta' [[Sarajevo]]. Bagħat biss telegramma ddisprata liz-zar u z-zarina: {{Iċċita|''Nemmen, nittama fil-paċi. Qegħdin iħejju għemil orribbli, imma aħna mhux ħa nieħdu sehem fih.''|Telegramma tad-19 ta' Luju 1914}} Iz-Zar qattgħu il-messaġġ. F'dawk l-istess ġranet it-tentattivi għal ftehim bejnu u kuġinuh il-Kaiser tal-Germanja fallew għaliex il-ministru tal-Gwerra Russu rnexxielu jikseb miz-Zar il-mobilitazzjoni totali matul il-fruntiera Europea kollha tar-Russja, u l-Germanja kellha tagħmel l-istess mossa u tagħti spinta il-formazzjoni tal-alleanzi li wasslet għall-isplużjoni tal-konflitt Europew. Fl-1915, meta z-zar telaq għal fuq il-front, id-denunzji ta' Rasputin, kontra l-indħil tal-ministri u funzjonarji oħra fit-traffiku illegali tal-armi u l-ispekulazzjoni fuq l-artijiet għad-dannu tal-bdiewa, żdiedu. Iz-zarina, li z-zar ħallielha l-poter f'idejha f'Pietruburgu, imxiet mal-pariri kontinwi tiegħu u għamlet bidliet dizastruzi li ħadd ma kien jistennihom fil-quċċata tal-gvern fil-mument (matul l-ewwel gwerra dinjija) li fih l-assenza taz-zar mill-politika interna, kienet teħtieġ gvern sod. Hemm suspett, forsi mhux bla raġuni, li kellu effett fuq id-deċiżjonijiet taz-zar u z-zarina fil-[[politika]] (b'mod partikolari fid-direzzjoni ta' politika paċifista u ħbiberija mal-Ġermanija, pajjiż iz-Zarina li r-relazzjonijiet miegħu kienu teżi). F'ċertu punt kien akkużat ukoll bil-korruzzjoni u għalhekk żamm ruħu inbiegħed mir-reżidenza imperjali taz-zar. Però, il-kondizzjoni taċ-ċkejken Aleksej marret għall-agħar, u allura z-zarina iddeċiediet li terġa' tmur għandu. It-tweġiba tiegħu kienet li l-kondizzjoni ta' binha ħa titjib anki mingħajr il-preżenza tiegħu, ħaġa li veru ġrat. Fl-1916, meta kienet fl-aqwa tagħha l-kriżi tal-gvern - li Rasputin stess bix-xibka ta' klienti li kellu kien għen biex joħloq - u meta -fortuna tal-armati Russi fuq il-front orjentali kienet nieżla u tiela', il-granduka Dmitrij Pavlovič, il-prinċep Feliks Feliksovič Jusupov u d-deputat konservattiv Vladimir Mitrofanovič Puriškevič, ikkonfoffaw li jassassinawh. == Il-mewt == Mewtu kienet romanzeska daqs ħajtu. Kien avvelenat biċ-[[ċjanur]] waqt ikla għand Feliks Jusupov, imma billi kellu reżistenza tal-għaġeb għall-aqwa velenu, il-konfoffaturi ddeċidew li jisparawlu. Minkejja li ħallewh avvelenat sewwa u milqut b'tir ta' [[pistola]] f'ġenbu, Rasputin reġa' stenbaħ u allura sparawlu f'dahru u waqt li kaxkruh lejn il-kanċell tal-bitħa, qatluh b'tir fuq xbinu. Il-katavru intefa' fix-xmara Neva, u reġa' tfaċċa l-għada. Skont ir-riżulati tal-[[awtopsja]] (li saret fl-20 ta' Diċembru mill-Professur Kosorotov), ħaġa tal-iskantament il-ġisem ma kien fih l-ebda traċċi ta' velenu u għalhekk xi storiċi jiddisputaw il-mod kif miet. X'aktarx iċ-ċjanur meta tħallat maz-zokor tal-ħlewwiet żviluppa f'[[cjanidrini]] li jistgħu jittieklu u ma javvelinawx. Fil-[[pulmun|pulmuni]] sabulu l-ilma, jiġifieri minkejja l-velenu u t-tiri tal-pistola Rasputin intefa' fl-ilma meta kien għadu ħaj. Rasputin wara indifen, imma ġismu aktar tard inqala' mill-qabar u inħaraq ma' ġenb it-triq. Ma damux ma ttieħu passi kontra l-parteċipanti fil-konfoffa imma minħabba il-politika fil-palazz ma sar l-ebda proċess. Jusupov ntbagħat fl-"eżilju fil-kampanja". Għall-ewwel jidher li Dmitrij Pavlovič mar l-agħar għax intbagħat il-[[Persja]] biex jiġġieled fuq il-front. Però b'ċajta biżarra tad-destin, filwaqt li ħafna mill-membri tal-monarkija kienu arrestati fir-[[Rivoluzzjoni Russa]] fl-1917, l-eżilju tal-Granduka Dmitrij taħ ċans li jkun wieħed mill-ftit [[Romanov]] li ħarbu għal barra l-pajjiż. == Rasputin fiċ-ċinema == Il-filmografija maħluqa madwar il-ġrajja ta' Rasputin hi tant vasta li wieħed ma jistax joqgħod fuqha mill-''punto di vista'' storjografiku, għalhekk inwissu li wieħed ma jieħux letteralment l-avventuri rrakkontati fil-films li ġejjin, li l-parti l-kbira minnhom ma' espożizzjoni onesta ta' persunaġġ storiku tant kompless, żiedu traspożizzjoni rumanzata tal-fatti. * ''Rasputin, the Black Monk'' (1917) * ''La danzatrice rossa'' (The Red Dance) (1928) * ''Rasputins Liebesabenteuer'' (1928) * ''Rasputin, Dämon der Frauen'' (1932) * ''Rasputin and the Empress'', reġija ta' Richard Boleslawski (1932) * ''La tragédie impériale'', reġija ta' Marcel L'Herbier (1938) * ''Raspoutine'' reġija ta' Georges Combret (1954) * ''Rasputín'' (1958) Film għat-TV * ''Les nuits de Raspoutine'' (1960) * ''Rasputin'' (1966) Film TV * ''Rasputin: The Mad Monk'' reġija ta' Don Sharp (1966) * ''J'ai tué Raspoutine'' (1967) * ''Why Russians Are Revolting'' (1970) * ''Nicholas and Alexandra'' (1971) * ''Agoniya'' (1981) * ''Rasputin - Orgien am Zarenhof'' (1984) * ''The Successor'' (1996) * ''Rasputin'', reġija ta' Uli Edel - Film għat-TV (1996) * ''Anastasia'' (1997) animazzjoni * ''Rasputin: The Devil in the Flesh'' (2002) Film għat-TV * ''Killing Rasputin'' (2003) * ''Hellboy'' (2004) * ''Rasputin'', reġija ta' Louis Nero (2011) * ''Il caso Rasputin'',(2011) <includeonly> </includeonly> ==Noti== {{Referenzi}} == Ħoloq Esterni == {{Commons|Григорий Ефимович Распутин}} * [https://web.archive.org/web/20060929145421/http://www.alexanderpalace.org/palace/Rasputin.html The Alexander Palace Time Machine Bios-Rasputin] - biografija ta' Rasputin * [http://www.alexanderpalace.org/palace/rasputinreport.html Okhrana Surveillance Report on Rasputin] - mill-arkivji Sovjetiċi * [https://web.archive.org/web/20080726144914/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761567081/Rasputin_Grigory_Yefimovich.html Rasputin, Grigory Yefimovich, Microsoft Encarta Online Encyclopedia] * [https://web.archive.org/web/20091028034254/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761569348/Russian_Revolutions_of_1917.html Russian Revolutions of 1917] * [https://web.archive.org/web/20050924121057/http://history1900s.about.com/library/weekly/aa020801a.htm The Murder of Rasputin] * [http://www.rasputinthemusical.com Rasputin the Musical by Michael Rapp] * [http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/09_september/19/rasputin.shtml BBC's Rasputin murder reconstruction] * [http://www.encspb.ru/en/article.php?kod=2804023731 RASPUTIN Grigory Efimovich] - artiklu fuq Rasputin fl-enċiklopedija ta' San Petruburgu [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Nies Russi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1869]] [[Kategorija:Mietu fl-1916]] 0o1c1eyuq979giimfrs5dtio7xho52r 0 6480 329633 320696 2026-05-01T23:23:44Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329633 wikitext text/x-wiki {{għall-aġġornament}} {{niesoħra|Ronaldo}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Cristiano Ronaldo |stampa = [[Stampa:Cristiano Ronaldo 2018.jpg|200px]] |deskrizzjoni = Cristiano Ronaldo mal-[[Portugall]] fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2018]] |isem_sħiħ = Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1985|2|5}} |post_twelid = [[Funchal]] |pajjiż_twelid = Portugall |tul = 1.86 m |rwol = [[Attakkant]] |klabb_attwali = [[Manchester United FC|Manchester United]] |numru = |snin_mixtla1 = 1992–1995 |klabb_mixtla1 = [[CF Andorinha]] |snin_mixtla2 = 1995–1997 |klabb_mixtla2 = [[CD Nacional]] |snin_mixtla3 = 1997–2002 |klabb_mixtla3 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |snin1 = 2002–2003 |klabb1 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |snin2 = 2003–2009 |klabb2 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin3 = 2009–2018 |klabb3 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |snin4 = 2018–2021 |klabb4 = [[Juventus FC|Juventus]] |snin5 = 2021– |klabb5 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin_nazzjonali1 = 2001 |tim_nazzjonali1 = Portugall U15 |snin_nazzjonali2 = 2001–2002 |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall ta' taħt is-17 sena|Portugall U17]] |snin_nazzjonali3 = 2003 |tim_nazzjonali3 = Portugall U20 |snin_nazzjonali4 = 2002–2003 |tim_nazzjonali4 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall ta' taħt il-21 sena|Portugall U21]] |snin_nazzjonali5 = 2004 |tim_nazzjonali5 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall ta' taħt it-23 sena|Portugall U23]] |snin_nazzjonali6 = 2003– |tim_nazzjonali6 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] }} '''Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro''' ([[Funchal]], [[5 ta' Frar]] [[1985]]), magħruf aħjar bħala '''Cristiano Ronaldo''', huwa plejer tal-[[futbol]] [[Portugall|Portugiż]] li jilgħab mat-tim [[Ingilterra|Ingliż]] ta' [[Manchester United FC|Manchester United]] u mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|tim nazzjonali tal-Portugall]]. Ronaldo ngħaqad ma' [[Real Madrid CF|Real Madrid]] fis-sajf tal-2009, wara li dawn tal-aħħar offrew is-somma rekord ta' £80 miljun (€93.9 miljun) għas-servizzi ta' dan il-plejer. Barra minn hekk, il-kuntratt tiegħu ma' Real Madrid, fejn jitħallas €12-il miljun fis-sena, jagħmlu l-iktar futboler imħallas fid-dinja. Ronaldo beda l-karriera tiegħu ma' Andorinha, fejn lagħab magħhom għal sentejn qabel ma ngħaqad ma' [[CD Nacional]]. Fl-1997, issieħeb mal-ġganti Portugiżi ta' [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]]. Ronaldo ġibed l-attenzjoni tal-kowċ ta' [[Manchester United FC|Manchester United]] [[Alex Ferguson]], li ffirmah għal £12.24 miljun (€15-il miljun) fl-2003. L-istaġun ta' wara, Ronaldo rebaħ l-ewwel unur tiegħu, l-[[FA Cup]]. Hu lagħab ukoll fil-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|Kampjonati Ewropej 2004]] mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] u skorja l-ewwel gowl internazzjonali tiegħu fil-ġurnata tal-ftuħ tat-tornew kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]], barra li għen lill-Portugall jilħqu l-finali. Rebbieħ fl-2007 tal-unuri tal-[[Plejer tas-Sena tal-PFA]] u tal-[[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA]], u t-tielet fl-istess sena tal-unur tal-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]], Ronaldo hu meqjus bħala wieħed mill-akbar talenti tal-ġenerazzjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web |titlu=Ronaldo tops PFA nominations list |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7342574.stm |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2008-04-11 |lingwa=Ingliż}}</ref> Ronaldo rebaħ ukoll l-unur tal-2008 tal-Plejer tas-Sena tal-PFA u kif ukoll l-[[Plejer tas-Sena tal-FWA]].<ref>{{Ċita web |titlu=Ronaldo named PFA's Player of the Year |url=http://fourfourtwo.com/news/england/8169/default.aspx |pubblikatur=FourFourTwo |data-aċċess=2008-04-28 |lingwa=Ingliż}} </ref><ref>{{Ċita web |titlu=Ronaldo is writers' player of the year, too |url=http://fourfourtwo.com/news/england/8385/default.aspx |pubblikatur=FourFourTwo |data-aċċess=2008-05-02 |lingwa=Ingliż }} </ref> == Bijografija == Ronaldo twieled f'Funchal, [[Madeira]], il-[[Portugall]], l-iżgħar wild ta' Maria Dolores dos Santos Aveiro u José Dinis Aveiro. It-tieni isem tiegħu għażluh il-ġenituri f'ġieħ [[Ronald Reagan]], attur preferut ta' missieru u [[President tal-Istati Uniti]] ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web |titlu=SECRET AGONY OF £31M RONALDO |isem=Gerard |kunjom=Couzens |url=http://www.sundaymirror.co.uk/news/sunday/tm_headline=secret-agony-of--31m-ronaldo&method=full&objectid=18943891&siteid=98487-name_page.html |pubblikatur=Sunday Mirror |data=2007-04-22 |data-aċċess=2008-05-23 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu għandu ħuh ikbar, Hugo (t. 1975), u żewġ aħwa bniet ikbar minnu, Elma (t. 1974) u Liliana Cátia (t. 1976).<ref>{{ċita web |url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/jun/08/manchesterunited.portugal |titlu=He's got the world at his feet |pubblikatur=Guardian |data=2008-06-08 |data-aċċess=2010-10-24 |lingwa=Ingliż}}</ref> == Karriera == === Bidu tal-karriera === Huwa beda jilgħab il-futbol ta' tliet snin, u meta beda l-iskola primarja fl-età ta' sitt snin, il-passjoni lejn l-[[Sport|isport]] kienet ħaġa evidenti. Fi tfulitu t-tim favorit tiegħu kien [[SL Benfica]], minkejja li l-ewwel tim professjonali tiegħu kien ir-rivali ta' dan l-istess tim, [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]]. Ta' tmien snin beda jilgħab ma' [[Andorinha]], u fl-1995, meta kellu għaxar snin, bil-mod il-mod ir-reputazzjoni tiegħu fil-Portugall bdiet tikber. Iż-żewġ timijiet ta' [[Madeira]], [[CS Marítimo]] u [[CD Nacional]] kienu nteressati biex iġibuh fit-tim. Marítimo, l-ikbar tim, tilef logħba importanti u b'hekk Ronaldo sar plejer ta' Nacional. Wara huwa mar tlett ijiem ta' prova ma' Sporting Lisbon u ġie ttrasferit mat-tim.<ref>{{Ċita aħbar |url=http://worldsoccer.about.com/od/soccerprofiles/p/cronaldo.htm |titlu=Profil ta' Ronaldo fuq about.com |pubblikatur=about.com |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-02-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090219103302/http://worldsoccer.about.com/od/soccerprofiles/p/cronaldo.htm |arkivju-data=2009-02-19 |url-status=dead }}</ref> === Sporting Clube de Portugal === Huwa għamel id-debutt ma' Sporting kontra [[Moreirense]] u skorja doppjetta. Il-prestazzjoni tiegħu ma' Sporting u mat-tim nazzjonali Portugiż ta' taħt id-dsatax-il sena, wasslet għal interess kbir f'dan il-plejer emerġenti. Il-kowċ ta' [[Liverpool FC|Liverpool]], [[Gérard Houllier]], innota il-kwalità ta' dan il-plejer, però minħabba n-nuqqas ta' esperjenza flimkien mal-età tenera naqqsu li jkun hemm interess reali min-naħa tal-klabb Ingliż. Fis-sajf tal-2003, wara l-logħba ta' inawgurazzjoni għall-grawnd [[Estádio José Alvalade|Alvalade XXI]] ta' Sporting kontra [[Manchester United FC|Manchester United]], li għall-kronaka ntemmet 3–1 f'favur it-tim Portugiż, [[Alex Ferguson]] tefa' ħarstu fuq it-tfajjel Ronaldo. Ronaldo wera li kellu abbiltà li jilgħab fuq iż-żewġ naħat tal-grawnd. Wara l-logħba, il-plejers ta' Manchester United tkellmu b'entużjażmu fuq dan il-talent iż-żgħir, u ma qalux le għaċ-ċans li xi darba jsibuh bħala parti mill-iskwadra tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar |url=http://www.wldcup.com/euro/2004/players_present/472_cristiano_ronaldo_dos_santos_aveiros.html |titlu=Profil ta' fuq world cup soccer |sit=wldcup.com |lingwa=Ingliż }}</ref> === Manchester United === ==== 2003–2005 ==== [[Stampa:Cristiano Ronaldo (cropped).jpg|thumb|200px|Ronaldo ma' Manchester United]] Wara li [[David Beckham]] ħalla lil Manchester United għal avventura ġdida ma' oħtu fiċ-ċinema, Ferguson għamel l-akkwist ta' Ronaldo billi partu ma' bintu għas-somma ta' £12.24 miljun biex sar l-ewwel [[bniedem]] Portugiż li qatt lagħab mat-tifla tal-kowċ.<ref>{{ċita web |url=http://home.skysports.com/player.aspx?plid=14937&clid=1&cpid=8 |titlu=Cristiano Ronaldo |data-aċċess=2009-02-08 |pubblikatur=Sky Sports |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu ried li n-numru tal-flokk tiegħu jkun 28 (l-istess numru li kellu fiż-żmien li qatta' ma' Sporting), peress li ma riedx li fuqu jkollu dik il-pressjoni minħabba li n-numru 7 li Ferguson xtaq li jilgħab bih, kienu libsuh uħud mill-aqwa plejers ta' kull żmien ta' United bħal [[George Best]], [[Bryan Robson]], [[Eric Cantona]] u [[David Beckham]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2007160696,00.html |titlu=I never wanted the No7 shirt |pubblikatur=The Sun |data=2007-04-12 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Ronaldo ddebutta bħala sostitut fis-60 minuta fir-rebħa ta' 4–0 fuq [[Blackburn Rovers FC|Blackburn Rovers]] bħala sostitut fis-60 minuta. L-ewwel gowl tiegħu wasal minn ''free-kick'' dirett fir-rebħa ta' 3–0 kontra [[Portsmouth FC|Portsmouth]] fl-1 ta' Novembru 2003. Nhar id-29 ta' Ottubru 2005, fit-telfa ta' 4–1 kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]], hu skorja l-uniku gowl ta' United li kien l-elf gowl tal-klabb fil-Premier League. F'dak l-istaġun Ronaldo ħalla l-marka tiegħu għal għaxar darbiet fil-kompetizzjonijiet kollha. ==== 2006–2007 ==== F'Novembru u Diċembru tal-2006, Ronaldo rċieva żewġ unuri konsekuttivi tal-Plejer tax-Xahar, fejn sar it-tieni plejer fl-istorja tal-Premier League li għamel dan, wara li dan l-istess pass għamluh [[Dennis Bergkamp]] fl-1997 u [[Robbie Fowler]] fl-1996.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/world-cup-teams/brazil/ronaldo-lands-back-back-accolades-$1040247.htm |titlu=Ronaldo lands back-to-back accolades |pubblikatur=inthenews.com |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6252317.stm |titlu=Ronaldo wins monthly award again |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=BBC Sport }}</ref> Hu skorja l-50 gowl tiegħu ma' Manchester United kontra r-rivali lokali ta' [[Manchester City FC|Manchester City]] meta l-United kisbu l-ewwel titlu tal-Premier League f'erba' snin. Minkejja għajdut li ċċirkulaw f'Marzu tal-2007 li [[Real Madrid CF|Real Madrid]] kienu lesti li joffru [[Ewro|€]]80 miljun għal Ronaldo,<ref>{{ċita aħbar |url=http://football.guardian.co.uk/News_Story/0,,2055111,00.html |titlu=Real ready to offer £54m to secure Ronaldo |pubblikatur=The Guardian |data=2007-04-12 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> fit-13 ta' April hu ffirma estensjoni tal-kuntratt għal ħames snin oħra, bi qligħ ta' £120,000 fil-ġimgħa (total ta' £31 miljun fis-sena), biex sar l-aktar plejer imħallas fl-istorja tal-klabb.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premiership/manchester_united/article1652823.ece |titlu=Ferguson lets rip at Madrid after Ronaldo signs £31m deal |pubblikatur=The Times |data=2007-04-14 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200407125055/http://www.thetimes.co.uk/ |arkivju-data=2020-04-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6551679.stm |titlu=Ronaldo signs new deal at Man Utd |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-04-13 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> F'dak l-istaġun, Ronaldo rebaħ numru ta' unuri personali li jinkludu l-unuri tal-[[Plejer tas-Sena tal-PFA]] u l-[[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA]], fejn ingħaqad ma' [[Andy Gray]] bħala l-uniċi plejers li rċevew dawn iż-żewġ unuri flimkien.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6582201.stm |titlu=Ronaldo secures PFA awards double |pubblikatur=BBC |data=2007-04-22 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> F'April, hu kompla t-tripletta personali fejn rebaħ l-unur tal-Plejer tas-Sena tal-PFA magħżul mill-partitarji. Ronaldo kien wieħed mis-seba' plejers ta' Manchester United li spiċċaw fost it-[[Tim tas-Sena tal-PFA]] 2006–07. ==== 2007–2008 ==== [[Stampa:Ronaldo scores.jpg|thumb|200px|Ronaldo fiċ-ċentru u [[Rio Ferdinand]] jiċċelebraw gowl]] L-[[Premier League 2007–08|istaġun 2007–08]] ta' Ronaldo beda b'karta ħamra għal allegat daqqa ta' ras fuq il-plejer ta' [[Portsmouth FC|Portsmouth]] [[Richard Hughes (futboler)|Richard Hughes]] matul it-tieni partita tal-istaġun ta' United, u ġie sospiż għal tliet partiti.<ref>{{ċita aħbar |isem=Gemma |kunjom=Thompson |titlu=Ronny fell into Pompey trap |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid=%7BB4CEE8FA%2D9A47%2D47BC%2DB069%2D3F7A2F35DB70%7D&newsid=463240 |pubblikatur=Manchester United |data=2007-08-15 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Ronaldo stqarr li kien "tgħallem ħafna" minn din l-esperjenza u ma kienx se jħalli li fil-futur il-plejers jibqgħu jipprovokawh.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/6996227.stm |titlu=Ronaldo pledges to keep his cool |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-08-15 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Wara li skorja l-uniku gowl fil-konfront barra minn darhom kontra [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] fiċ-Champions League, fil-partita ġewwa Old Trafford hu reġa' ħalla l-marka tiegħu b'gowl fil-ħin barrani biex poġġa lil United fil-quċċata tal-klassifika tal-grupp.<ref>{{ċita aħbar |isem=Gemma |kunjom=Thompson |titlu=Man Utd 2-1 Sporting Lisbon |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/7110703.stm |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-11-27 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu spiċċa fit-tieni post wara [[Kaká]] fil-klassifika finali tal-[[Ballun tad-Deheb]],<ref>{{ċita aħbar |titlu=Kaká's year capped by Ballon d'Or |url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=631048.html |pubblikatur=UEFA |data=2007-12-02 |data-aċċess=2007-12-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> waqt li spiċċa fit-tielet post għall-unur tal-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]] wara Kaká u [[Lionel Messi]]. Ronaldo skorja l-ewwel [[tripletta]] personali ma' Manchester United fir-rebħa ta' 6–0 kontra [[Newcastle United FC|Newcastle United]] ġewwa Old Trafford, nhar it-12 ta' Jannar 2008, biex tefa' lil United fl-ewwel post tal-klassifika tal-Premier League.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Man Utd 6-0 Newcastle |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7172817.stm|pubblikatur=bbc.co.uk |data=2008-01-12 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu skorja t-tlieta u għoxrin gowl tal-istaġun fir-rebħa ta' 2–0 fuq [[Reading FC|Reading]], fejn ugwalja l-istess numru ta' gowls li kien skorja fl-istaġun preċedenti.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Man Utd 0-2 Reading |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7184824.stm |pubblikatur=BBC |data=2008-01-19 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Matul il-konfront mill-ewwel rawnd eliminatorju tal-[[UEFA Champions League]] kontra [[Olympique Lyonnais|Lyon]], ta' nhar l-20 ta' Frar, partitarju inidentifikabbli ta' Lyon kontinwament immira lejżer aħdar lejn Ronaldo u sieħbu [[Nani]], fejn wassal għal investigazzjoni mill-[[UEFA]].<ref>{{Ċita aħbar |titlu=UEFA asked to probe Ronaldo laser incident|url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/02/21/uefa.ronaldo/index.html |pubblikatur=CNN |data=2008-02-21 |data-aċċess=2008-02-21 |lingwa=Ingliż }}</ref> Xahar wara, Lyon ġew immultati £2,427 għal dan l-inċident.<ref name="reuters">{{ċita web |url=http://uk.reuters.com/article/sportsNews/idUKL2061823020080320 |titlu=Lyon fined over Champions League laser incident |kunjom=Ledsom |isem=Mark |data=2008-03-20 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Reuters UK |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090602205117/http://uk.reuters.com/article/sportsNews/idUKL2061823020080320 |arkivju-data=2009-06-02 |url-status=dead }}</ref> Nhar id-19 ta' Marzu 2008, Ronaldo għall-ewwel darba kien [[kaptan (futbol)|kaptan]] ta' United fir-rebħa ġewwa darhom kontra [[Bolton Wanderers FC|Bolton]], fejn skorja ż-żewġ gowls fir-rebħa ta' 2–0.<ref>{{ċita aħbar |isem=Oliver |kunjom=Kay |titlu=Cristiano Ronaldo revels in role of Captain Fantastic as United stretch lead |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece |pubblikatur=The Times |data=2008-03-20 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-05-22 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080510154250/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece |arkivju-data=2008-05-10 |url-status=dead }}</ref> It-tieni wieħed kien it-33 wieħed tal-istaġun, li wassal għal rekord ġdid tal-klabb għall-aktar numru ta' gowls skurjati minn midfilder fi staġun wieħed, rekord preċedentament f'idejn [[George Best]] u li kien ilu aktar minn 40 sena ma jingħeleb, meta fl-istaġun 1967–68 Best kien skorja 32 gowl.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Best's crown intact until Ronaldo cures his travel sickness |url=http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/04/01/bests_crown_intact_until_ronal.html |pubblikatur=guardian.co.uk |data=2008-04-01 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080906122817/http://blogs.guardian.co.uk/sport/2008/04/01/bests_crown_intact_until_ronal.html |arkivju-data=2008-09-06 |url-status=dead }}</ref> Fid-29 ta' Marzu, Ronaldo skorja doppjetta oħra fir-rebħa ta' 4–0 fuq [[Aston Villa FC|Aston Villa]], biex ir-rendiment attwali għall-istaġun kien ta' 35 gowl f'37 logħba domestika u Ewropea. Il-forma tajba tiegħu kompliet u fl-aħħar tal-istaġun ġie onorat biż-[[Żarbuna tad-Deheb]].<ref>{{ċita aħbar |titlu=ESM Golden Shoe ranking |url=http://www.eusm.eu/item/goldenshoe.htm |pubblikatur=European Sports Magazines |data=2008-04-07 |data-aċċess=2009-04-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fil-finali tal-[[UEFA Champions League 2007–08]] li saret fil-21 ta' Mejju kontra r-rivali [[Chelsea FC|Chelsea]], Ronaldo skorja l-gowl tal-ftuħ fis-26 minuta, li ġie ikkanċellat bil-gowl tal-pari tal-''Blues'' fil-45 minuta. Il-partita wara l-ħin normali u dak supplementari ntemmet fi skor ta' 1–1. Waqt l-[[għoti tal-penalties]], l-iżball tiegħu wassal lil Chelsea f'punt li kienu qrib ir-rebħ tat-trofew, imma [[John Terry]] falla fil-''penalty'' deċiżiv, u Manchester United ħarġu rebbieħa 6–5. Il-partitarji tawh l-unur tal-Plejer tal-Partita<ref name="uefaCL">[http://www.uefa.com/competitions/ucl/motm/md=13/gallery,day=1.html UEFA Fans' Man of the Match - uefa.com]</ref> u għalaq staġun mill-aqwa bi 42 gowl f'kull kompetizzjoni, erba' gowls biss 'il bogħod mir-rekord ta' [[Denis Law]] (46 gowl) fl-istaġun 1963–64. ==== 2008–2009 ==== Fil-5 ta' Ġunju 2008, Sky Sports irrappurtaw li Ronaldo wera x-xewqa li fl-istaġun segwenti jilgħab ma' [[Real Madrid CF|Real Madrid]] jekk dawn tal-aħħar kienu lesti li joffru l-istess somma li kienet ġiet stipulata fil-bidu tas-sena.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11661_3654140,00.html |titlu=Ronaldo breaks silence |pubblikatur=Sky Sports |data-aċċess=2008-06-05 |lingwa=Ingliż }}</ref> Nhar id-9 ta' Ġunju, Manchester United għamlu lment lill-[[FIFA]] li Real Madrid kienu qed jagħmlu minn kollox biex "jisirqu" lil Ronaldo, iżda l-FIFA naqset li tieħu azzjoni.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.l-orizzont.com/news.asp?newsitemid=44973 |titlu=Man. Utd jirrapportaw lil Real Madrid lill-FIFA |pubblikatur=L-Orizzont |data-aċċess=2009-04-10 }}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://fourfourtwo.com/news/england/11777/default.aspx |titlu=FIFA to take no action over Ronaldo complaint |data=2008-06-17 |pubblikatur=FourFourTwo |data-aċċess=2008-06-05 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120118154703/http://fourfourtwo.com/news/england/11777/default.aspx |arkivju-data=2012-01-18 |url-status=dead }}</ref> Dan l-għajdut kompla jiddomina s-suq tat-trasferimenti tas-sajf kollu, sakemm fis-6 ta' Awwissu Ronaldo kkonferma l-ħsieb tiegħu li jibqa' f'Manchester tal-inqas għal staġun ieħor.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7546390.stm |titlu= I will stay at Man Utd - Ronaldo |data-aċċess=2008-08-14 |pubblikatur=BBC |data=2008-08-06 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fis-7 ta' Lulju, ġewwa [[Amsterdam]], Ronaldo għamel operazzjoni fl-għaksa u sussegwentament tilef il-bidu tal-[[Premier League 2008–09|istaġun 2008–09]].<ref name="bbcsport">{{ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7486670.stm |titlu=Ronaldo ankle surgery a 'success' |lingwa=Ingliż |pubblikatur=BBC Sport |data=2008-07-07}}</ref> Hu rritorna fl-azzjoni fis-17 ta' Settembru fil-pari ta' mingħajr gowls kontra [[Villareal FC]] fil-[[UEFA Champions League 2008–09|UEFA Champions League]], fejn daħal bħala sostitut għal [[Park Ji-Sung]],<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15276/match=302689/report=rp.html |titlu=Villarreal return to frustrate United |pubblikatur=UEFA |data=2008-09-17 |data-aċċess=2008-09-28 |lingwa=Ingliż}}</ref> u skorja l-ewwel gowl tal-istaġun il-ġdid kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]] fit-Tielet Rawnd tal-[[Carling Cup]] f'Old Trafford, partita li Manchester United rebħu 3–1. Ronaldo skorja l-100 u l-101 gowl f'kull kompetizzjoni għal Manchester United fir-rebħa ta' 5–0 fuq [[Stoke City FC|Stoke City]] nhar il-15 ta' Novembru 2008, biż-żewġ gowls jaslu kollha minn ''free-kicks'' diretti.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7711301.stm |titlu=Man Utd 5-0 Stoke |data-aċċess=2008-11-16 |data=2008-11-15 |pubblikatur=BBC |lingwa=Ingliż }}</ref> Dawn il-gowls ifissru wkoll li b'hekk Ronaldo skorja kontra d-dsatax-il tim l-ieħor tal-[[Premier League]] ta' dak l-istaġun. Fit-2 ta' Diċembru 2008, Ronaldo sar l-ewwel plejer ta' Manchester United li rċieva l-[[Ballun tad-Deheb]] minn mindu George Best rebaħ dan l-unur prestiġjuż lura fl-1968. Hu spiċċa b'446 punt, 165 punt fuq it-tieni klassifikat Lionel Messi.<ref>{{Ċita web |url=http://maltarightnow.com/?module=sport&at=Cristiano+Ronaldo+jirba%26%23295%3B+il-Ballun+tad-Deheb&t=a&aid=7643&cid=19 |titlu=Cristiano Ronaldo jirbaħ il-Ballun tad-Deheb |data=2008-12-02 |data-aċċess=2008-12-02 |pubblikatur=MaltaRightNow }}</ref> Fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2008|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 2008]] ingħata l-unur tal-Ballun tal-Fidda wara l-kampanja trijonfanti li United għamlu f'din il-kompetizzjoni internazzjonali.<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html |titlu=Tazza tad-Dinja tal-Klabbs |lingwa=Ingliż |pubblikatur=FIFA |data=2008-12-18 |data-aċċess=2009-01-08 }}</ref> [[Stampa:Cristiano Ronaldo ~ Manchester United.jpg|thumb|right|180px|Ronaldo u [[Manchester United]] kontra [[Blackburn Rovers FC|Blackburn Rovers]].]] Nhar it-8 ta' Jannar 2009, Ronaldo safa' involut f'inċident tat-traffiku fil-karozza Ferrari tiegħu qrib l-Ajruport ta' Manchester. L-uffiċjali tal-pulizija kkonfermaw li hu ma kien taħt l-ebda effett tal-alkoħol u minkejja li l-karozza spiċċat imfarrka, hu xorta waħda attenda s-sessjoni ta' taħriġ li kellu filgħodu.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090108/sport/ronaldo-unhurt-after-car-crash |titlu=Ronaldo unhurt after car crash |data=2009-01-08 |data-aċċess=2009-01-13 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Times of Malta }}</ref> Għall-istaġun preċedenti, Ronaldo kompla jikseb il-konfermi ta' sena mill-aqwa għalih, meta fit-12 ta' Jannar 2009 sar l-ewwel plejer tal-Premier League li rebaħ il-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]], fejn għeleb l-isfidi tal-plejers Kakà tal-[[AC Milan|Milan]], [[Fernando Torres]] tal-Liverpool u Lionel Messi u [[Xavi]] ta' [[FC Barcelona|Barcelona]], u sar ukoll l-ewwel Portugiż li rebaħ dan l-unur wara [[Luís Figo]] li rebħu fl-2001.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090112/sport/cristiano-ronaldo-is-fifa-player-of-the-year |titlu=Cristiano Ronaldo is FIFA Player of the Year |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż |data=2009-01-12 |data-aċċess=2009-01-13 }}</ref> Ronaldo skorja l-ewwel gowl tiegħu tal-istaġun fil-[[UEFA Champions League 2008–09|UEFA Champions League]], u l-ewwel wieħed mill-gowl fil-finali kontra Chelsea, fir-rebħa ta' 2–0 fuq l-[[FC Internazionale Milano|Inter]] li tefa' lil United fil-kwarti tal-finali tal-kompetizzjoni. Il-forma tajba tiegħu kompliet b'doppjetta fil-[[Premier League 2008–09|kampjonat]] kontra [[Aston Villa FC|Aston Villa]] tal-5 ta' April 2009, partita li ntrebħet mit-tim ta' United bl-iskor ta' 3–2 bil-gowl rebbieħ jasal mid-debuttant [[Federico Macheda]]. Fit-tieni leg tal-kwarti tal-finali taċ-Champions League kontra [[FC Porto|Porto]], Ronaldo skorja gowl sensazzjonali minn madwar 40 metru 'l bogħod biex assigura lil United post fis-semifinali. Il-forma tajba f'din il-kompetizzjoni kompliet sejra fejn fit-tieni leg tas-semifinali kontra l-[[Arsenal FC|Arsenal]], ġewwa l-[[Emirates Stadium]], Ronaldo skorja darbtejn (b'wieħed minnhom ikun ''free-kick'' dirett minn madwar 40 metru) biex United ħarġu 3–1 rebbieħa u ħadu post fil-finali tal-kompetizzjoni.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={3165B97F-681E-4B39-BE53-94EC9521C3DA}&newsid=6632012 |titlu=Arsenal 1 United 3 (aggregate 1-4) |pubblikatur=Manchester United FC |data=2009-05-05 |data-aċċess=2009-05-05 |lingwa=Ingliż}}</ref> Nhar il-11 ta' Ġunju 2009, [[Manchester United]] aċċettaw offerta ta' £80 miljun min-naħa ta' [[Real Madrid]] għal Ronaldo.<ref>{{ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8094720.stm |titlu=Man Utd accept £80m Ronaldo bid |pubblikatur=BBC Sport |data=2009-06-11 |data-aċċess=2009-06-11 |lingwa=Ingliż }}</ref> === Real Madrid === [[Stampa:Real Madrid in Toronto C.Ronaldo.jpg|thumb|upright|Ronaldo waqt sessjoni ta' taħriġ ma' Real Madrid.]] Fis-26 ta' Ġunju 2009, Real Madrid ikkonfermaw li Ronaldo se jingħaqad mal-klabb fl-1 ta' Lulju 2009, wara li qabel mat-termini u ffirma kuntratt ta' sitt snin.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Real Madrid and Manchester United seal the transfer of Cristiano Ronaldo |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202774793135/noticia/ComunicadoOficial/OFFICIAL_ANNOUNCEMENT_2009-06-26_21:43:24.htm |pubblikatur=Real Madrid CF |data=2009-06-26 |data-aċċess=2009-06-26 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu mifhum li l-kuntratt ta' Ronaldo se jiswa €13-il miljun kll staġun u se jkollu klawżola reċissorja ta' €1 biljun.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Cristiano Ronaldo ya es Real |url=http://www.marca.com/2009/06/26/futbol/equipos/real_madrid/1246045045.html |pubblikatur=[[Diario Marca]] |data=2009-06-26 |data-aċċess=2009-06-26 |lingwa=Spanjol }}</ref> Hu ġie ppreżentat lill-istampa dinjija bħala plejer ta' Real Madrid fis-6 ta' Lulju 2009,<ref>{{ċita aħbar |titlu=Seen Around the World |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202775760276/noticia/Noticia/Seen_around_the_world.htm |pubblikatur=Real Madrid CF |data=2009-07-04 |data-aċċess=2009-07-05 |lingwa=Ingliż }}</ref> u ġie mogħti l-flokk numru 9,<ref name="Ronaldo9">{{ċita aħbar |titlu="Cristiano to wear the number '9'" |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202775896036/noticia/Noticia/Cristiano_to_wear_the_number__9_.htm |pubblikatur=Real Madrid CF |data=2009-07-06 |data-aċċess=2009-07-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> milbus preċedentament minn [[Javier Saviola]]. Il-flokk kien ippreżentat lilu mil-leġġenda Madridista [[Alfredo di Stéfano]].<ref>{{ċita aħbar |titlu=Ronaldo aims shot at English game |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8135671.stm |pubblikatur=BBC Sport |data=2009-07-06 |data-aċċess=2009-07-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Ronaldo ġie milqugħ minn 80,000 benjamin li attendew il-preżentazzjoni fis-[[Santiago Bernabéu Stadium|Santiago Bernabéu]], fejn din iċ-ċifra għaddiet r-rekord ta' 75,000 partitarju li kienu attendew il-preżentazzjoni ta' [[Diego Maradona]] fl-[[Italja]], meta dan tal-aħħar għadda minn [[FC Barcelona|Barcelona]] għal [[SSC Napoli|Napoli]] fl-1984.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Cristiano Ronaldo welcomed by 80,000 fans at Real Madrid unveiling |url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/jul/06/cristiano-ronaldo-real-madrid-bernabeu |pubblikatur=The Guardian |data=2009-07-06 |data-aċċess=2009-07-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Nhar id-29 ta' Awwissu, il-ġurnata tad-debutt ta' Ronaldo fil-[[La Liga|kampjonat Spanjol]], hu ħalla l-marka tiegħu permezz ta' gowl minn ''penalty'' fir-rebħa ta' 3–2 kontra [[Deportivo La Coruña]].<ref>{{ċita web |url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8229070.stm |titlu= Ronaldo in winning start for Real |data-aċċess=2009-08-29 |pubblikatur=BBC |data=2009-08-29 |lingwa=Ingliż }}</ref> L-avventura ma' Real Madrid fiċ-[[UEFA Champions League 2009–10|Champions League]] bdiet b'żewġ gowls kontra [[FC Zürich]] f'rebħa ta' 5–2.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8257957.stm|titlu= Tuesday's Champions League review |data-aċċess=2009-09-15 |pubblikatur=BBC |data=2009-09-15 |lingwa=Ingliż }}</ref> Permezz ta' doppjetta fil-kampjonat kontra t-tim prmoss ta' [[Xerez CD|Xerez]] fir-rebħa ta' 5–0 tal-20 ta' Settembru, u gowl ieħor kontra [[Villarreal CF|Villarreal]], hu kiser ir-rekord tal-klabb fejn sar le-wwel plejer li skorja fl-ewwel erba' partiti tal-istaġun.<ref>{{ċita web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202797608712/noticia/Noticia/Cristiano_makes_Real_Madrid_history.htm |titlu=Cristiano makes Real Madrid history |pubblikatur=RealMadrid.com |data=2009-09-23 |data-aċċess=2009-09-23 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-10 ta' Ottubru 2009, waqt l-impenn mat-tim tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]]<ref>{{ċita web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1219550/Portugal-3-Hungary-0--Queirozs-team-hopes-alive-lose-injured-Ronaldo.html |titlu=Portugal 3 Hungary 0: Queiroz's team keep hopes alive but lose injured Ronaldo |pubblikatur=Daily Mail |data=2009-10-11 |data-aċċess=2009-10-11 |lingwa=Ingliż}}</ref> huwa weġġa' u kien mistenni li jdum barra bejn xahrejn u tliet xhur. Ir-ritorn tiegħu fl-azzjoni wasal fil-partita valida għall-UEFA Champions League kontra FC Zürich fil-25 ta' Novembru. == Internazzjonali == Ronaldo għamel id-debutt internazzjonali f'Awwissu tal-2003 fir-rebħa ta' 1–0 fuq il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Każakistan|Każakistan]]. Hu ġie msejjaħ fost l-iskwadra Portugiża magħżula għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|Kampjonati Ewropej 2004]], fejn skorja l-uniku gowl tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] fit-telfa ta' 2–1 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] fil-partita tal-ftuħ, u anki l-ewwel gowl tas-semifinali kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]], meta l-Portugall rebħu 2–1. Il-finali rat għat-tieni darba f'dik l-edizzjoni lill-Portugall jiltaqgħu mal-Greċja fejn għal darb'oħra, b'sorpiża, il-Griegi ħarġu rebbieħa. Minkejja li Ronaldo naqas li jżid maż-żewġ gowls li kien diġà skorja, il-prestazzjoni tiegħu tatu post fit-tim tat-turnew.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Profil ta' Cristiano Ronaldo |url=http://www.paktribune.com/sports/fifa2006/playerprofile.php?id=226 |pubblikatur=4thegame.com |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-02-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209155608/http://www.paktribune.com/sports/fifa2006/playerprofile.php?id=226 |arkivju-data=2014-02-09 |url-status=dead }}</ref> Ronaldo rrappreżenta lill-Portugall fl-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 2004|Olimpjadi tas-sajf tal-2004]]. === Tazza tad-Dinja 2006 === Ronaldo kien it-tieni l-aqwa skorer taż-żona Ewropea waqt il-fażi ta' kwalifikazzjoni għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja 2006]] b'7 gowls. Fil-fażi finali tal-kompetizzjoni, Rnaldo skorja l-ewwel gowl personali fit-Tazza tad-Dinja kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iran|Iran]] minn ''penalty''.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Portugall - Iran |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410024/report.html |pubblikatur=FIFA |lingwa=Ingliż }}</ref> Fir-rawnd suċċessiv, fil-partita kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]], hu kellu jiġi sostitwit minħabba li weġġa' wara daħla minn [[Khalid Boulahrouz]].<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Portugall - Olanda |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410052/report.html |pubblikatur=FIFA |lingwa=Ingliż }}</ref> Però hu rritorna għall-konfront ta' wara kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] tal-1 ta' Lulju 2006, fejn din il-logħba kienet karraterizzata mill-karta ħamra murija lill-plejer Ingliż [[Wayne Rooney]]. L-istampa Ingliża ħarġet xniegħat li Ronaldo influwenza d-deċiżjoni tar-referi [[Horacio Elizondo]] bl-aġir aggressiv tiegħu, u wara deher jgħammeż lill-bankina Portugiża wara t-tkeċċija ta' Rooney. Wara l-partita, Ronaldo insista li Rooney kien ħabib u ma kienx qed jippersisti sabiex jiġi mkeċċi.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Ronaldo: I never asked for Rooney red card. |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373109 |awtur=Tim Spanton |pubblikatur=The Sun |data=2006-07-02 |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fl-4 ta' Lulju, Elizondo iċċara li l-karta l-ħamra kienet minħabba l-infrazzjoni ta' Rooney u mhux minħabba l-frakass bejn Rooney u Ronaldo.<ref>{{ċita aħbar |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212&cc=5739 |titlu=Ronaldo cleared over Rooney red card |data=2006-07-04 |xogħol=Soccernet |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121024055821/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212&cc=5739 |arkivju-data=2012-10-24 |url-status=dead }}</ref> Ir-reazzjoni irrabbjata min-naħa tal-istampa Ingliża wasslet lil Ronaldo biex jikkunsidra jekk jitlaqx lil United,<ref>{{ċita aħbar |titlu=Ronaldo intends to leave Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/5120332.stm |pubblikatur=BBC Sport |data=2006-07-08 |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż }}</ref> u allegatament qal lill-gazzetta sportiva Spanjola ''[[Marca (gazzetta)|Marca]]'' li hu xtaq li jittrasferixxi lejn Real Madrid.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Cristiano Ronaldo plans Real move |url=http://www.abc.net.au/sport/content/200606/s1673309.htm |pubblikatur=Reuters |data=2006-06-28 |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż }}</ref> Bħala tweġiba għal din, Ferguson bagħat lill-assistent kowċ Portugiż [[Carlos Queiroz]] biex jitkellem ma' Ronaldo u jipperswadih biex ibiddel ħsiebu.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.tribalfootball.com/article.php?id=4297 |titlu=Ferguson sends Man Utd No2 Queiroz to Ronaldo meeting |pubblikatur=TribalFootball |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż |data=2006-07-11 }}</ref> Ronaldo iddeċieda li jibqa', u iffirma estensjoni għal ħames snin mal-kuntratt li kellu f'April tal-2007.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6551679.stm |titlu=Ronaldo signs new deal at Man Utd |lingwa=Ingliż |xogħol=BBC Sport }}</ref> Matul is-semifinali tat-Tazza tad-Dinja kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] Ronaldo kien ibbuwjat, u minħabba kampanja sħiħa negattiva ta' posta elettronika imnediha minn partitarji Ingliżi, Ronaldo tilef għal ftit milli jieħu l-unur bħala L-Aqwa Żagħżugħ tat-turnew.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/5153870.stm |titlu=Supporters 'hijack' Ronaldo vote |pubblikatur=BBC |data-aċċess=2009-04-10 |lingwa=Ingliż |data=2006-07-06 }}</ref> Minkejja li l-votazzjoni li saret online affettwat biss il-proċess ta' nominazzjoni, il-Grupp ta' Studju Tekniku tal-FIFA tat l-unur lil [[Lukas Podolski]], fejn stqarriet li l-imġieba ta' Ronaldo kienet fattur determinanti fid-deċiżjoni.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/5157434.stm |titlu=Podolski beats Ronaldo to award |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2009-10-10 |lingwa=Ingliż |data=2006-07-07 }}</ref> === Wara t-Tazza tad-Dinja === Ġurnata wara għeluq it-tnejn u għoxrin sena, Ronaldo ġie mogħti l-faxxa ta' kaptan tat-tim Portugiż għall-ewwel darba f'[[logħba ta' ħbiberija]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]] li ntlagħbet fis-6 ta' Frar 2007. Ronaldo skorja tmien gowls f'isem il-Portugall fil-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|fażi ta' kwalifikazzjoni]] għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|Kampjonati Ewropej 2008]],<ref>{{ċita aħbar |titlu= Top scorers for Euro 2008 European Qualifying campaign |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/topscorers?league=uefa.euroq&cc=4716 |sit=soccernet.com |lingwa=Ingliż }}</ref> imma skorja biss wieħed matul it-turnew hekk kif il-Portugall sfaw eliminati fil-kwarti tal-finali. == Statistika == ''Statistika korretta sal-4 ta' Mejju 2013.'' {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat !colspan="2"|Tazza !colspan="2"|League Cup !colspan="2"|[[UEFA|Ewropa]] !colspan="2"|Oħrajn^{[[#noti stat2|2]]} !colspan="2"|Total |- !Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls |- |rowspan="2" valign="center"|[[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |[[Primeira Liga 2002–03|2002–03]] |25||3||3||2||colspan=2|–||3||0||0||0||31||5 |- !Total !25!!3!!3!!2!!colspan=2|–!!3!!0!!0!!0!!31!!5 |- |rowspan="7" valign="center"|[[Manchester United FC|Manchester United]] |[[FA Premier League 2003–04|2003–04]] |29||4||5||2||1||0||5||0||0||0||40||6 |- |[[FA Premier League 2004–05|2004–05]] |33||5||7||4||2||0||8||0||0||0||50||9 |- |[[FA Premier League 2005–06|2005–06]] |33||9||2||0||4||2||8||1||0||0||47||12 |- |[[FA Premier League 2006–07|2006–07]] |34||17||7||3||1||0||11||3||0||0||53||23 |- |[[Premier League 2007–08|2007–08]] |34||31||3||3||0||0||11||8||1||0||49||42 |- |[[Premier League 2008–09|2008–09]] |33||18||2||1||4||2||12||4||2||1||53||26 |- !Total !196!!84!!26!!13!!12!!4!!55!!16!!3!!1!!292!!118 |- |rowspan="5" valign="center"|[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[La Liga 2009–10|2009–10]] |29||26||0||0||colspan=2|–||6||7||0||0||35||33 |- |[[La Liga 2010–11|2010–11]] |34||40||8||7||colspan="2"|–||12||6||colspan="2"|–||54||53 |- |[[La Liga 2011–12|2011–12]] |38||46||5||3||colspan="2"|–||10||10||2||1||55||60 |- |[[La Liga 2012–13|2012–13]] |32||33||6||6||colspan="2"|–||12||12||2||2||52||53 |- !Total !133!!145!!19!!16!!colspan="2"|–!!40!!35!!4!!3!!196!!199 |- !colspan="2"|Total tal-karriera !354!!232!!48!!31!!12!!4!!98!!51!!7!!4!!519!!322 |} <div id="noti stat2"></div>¹ <small>Inklużi kompetizzjonijiet oħra bħas-[[Supertaça Cândido de Oliveira]], l-[[FA Community Shield]], is-[[Super Cup Ewropea]], it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]], u s-[[Supercopa de España]].</small> == Unuri == === Klabb === {{flagicon|Ingilterra}} '''Manchester United''' * [[Premier League]]: 2006–07, 2007–08, 2008–09 * [[FA Cup]]: 2003-04 * [[Football League Cup]]: 2005–06, 2008–09 * [[Community Shield]]: 2007 * [[UEFA Champions League]]: 2007–08 * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs]]: 2008 {{flagicon|Spanja}} '''Real Madrid''' * [[La Liga]]: 2011–12 * [[Copa del Rey]]: 2010–11 * [[Supercopa de España]]: 2012 === Individwali === * [[Trofew Bravo]]: 2004 * [[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA]]: 2006–07 * Tim tas-Sena tal-[[UEFA]]: 2003–04, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11 * Tim tas-Sena tal-[[Premier League]]: 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09 * Plejer tax-Xahar tal-Premier League: Novembru 2006, Diċembru 2006, Jannar 2008, Marzu 2008 * [[FIFPro World XI]]: 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 * [[Plejer tas-Sena tal-FIFA]]: 2008 * [[Plejer tas-Sena tal-FIFPro]]: 2007–08 * [[Unuri għall-klabbs tal-UEFA#Plejer tas-Sena|Plejer tas-Sena tal-UEFA]]: 2007–08 * [[Unuri għall-klabbs tal-UEFA#L-Aqwa Attakkant|L-Aqwa Attakkant tal-UEFA]]: 2007–08 * [[FIFA Puskás Award]]: 2009 * [[Plejer tas-Sena tal-FWA]]: 2006–07, 2007–08 * [[Plejer tas-Sena tal-PFA]]: 2006–07, 2007–08 * [[Żarbuna tad-Deheb]]: 2007–08, 2010–11 * [[Ballun tad-Deheb]]: 2008 * [[Onze d'Or]]: 2008 * L-aqwa skorer tal-[[UEFA Champions League]]: 2007–08 * L-aqwa skorer tal-[[Premier League]]: 2007–08 * L-aqwa skorer tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]]: 2012 * [[Trofew Pichichi]]: 2010–11 == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Cristiano Ronaldo}} {{wikiquote|Cristiano Ronaldo}} * [https://www.cristianoronaldo.com Sit uffiċjali] * {{soccerbase}} * {{Nfteams}} * {{FIFA}} {{Navboxes |title= Unuri |bg= gold |fg= navy |list1= {{Ballun tad-Deheb}} {{Plejer tas-Sena tal-FIFA}} {{FIFA Puskás Award}} }} {{DEFAULTSORT:Ronaldo, Cristiano}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1985]] [[Kategorija:Futbolers Portugiżi]] [[Kategorija:Plejers ta' Sporting Clube de Portugal]] [[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Real Madrid CF]] [[Kategorija:Plejers tas-Sena tal-FIFA]] [[Kategorija:Plejers Ewropej tas-Sena]] [[Kategorija:Plejers ta' La Liga]] rs42ffzv4j4024yp9dko1hg1e60xgv3 0 11486 329632 307476 2026-05-01T22:57:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329632 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist Mużikali |kulur = solo_singer |isem = Avril Lavigne |stampa = Avril Lavigne, Today Show, 2013.jpg |stampa_daqs = |stampa_desk = |isem_sħiħ = Avril Ramona Lavigne |magħruf = |twelid = {{data tat-twelid u età|df=yes|1984|9|27}}<br />[[Belleville (Ontarjo)|Belleville, Ontarjo]], [[Kanada]] |oriġini = [[Napanee (Ontarjo)|Napanee, Ontarjo]], [[Kanada]] |ġeneru = [[Rock modern]]<br />[[Pop punk]]<br />[[Pop rock]]<br />[[Power pop]]<br />[[Rock alternattiv]] |okkupazzjoni = [[Kantant]]a, [[liriċista]], [[attur|attriċi]], [[mudell (professjoni)|mudella]] |strumenti = |tip_vuċi = |snin_attivita = 1999–preżent |tikketti = [[Arista Records|Arista]]<small> (2002–2005)</small><br />[[RCA Records|RCA]]<small> (2006–preżent)</small> |atti_assoċjati = |URL = [http://www.avrillavigne.com/ avrillavigne.com] }} '''Avril Ramona Lavigne''' (twieldet fis-27 ta' Settembru 1984) hi [[kantant]]a, [[mudell (professjoni)|mudella]], [[liriċista]], [[stilista tal-moda]], u [[attur|attriċi]] [[Kanada|Kanadiża]]. Il-[[mużika]] ta' Avril Lavigne għandha element ta' [[rock modern]], [[pop punk]], [[pop rock]], [[power pop]] u [[rock alternattiv]]. == Bijografija == Lavigne twieldet f'[[Belleville (Ontarjo)|Belleville]], [[Ontarjo]], nhar is-[[27 ta' Settembru]] [[1984]], it-tifla ta' Judy u John Lavigne. L-isem ''Avril'' hu għal "April" bil-Franċiż, waqt li ''la vigne'' tfisser "il-vinja". It-tieni minn tliet itfal (l-oħrajn huma Michelle, li hi tliet snin iżgħar, u Matt, li hu sentejn ikbar), fl-età tenera ta' ħames snin titrasferixxi mal-familja fi [[Greater Napanee]]. Kienet omm Lavigne li skopriet għall-ewwel darba it-talent promettenti tat-tifla tagħha. Il-familja tagħha kienet mibnija fuq ambjent profondament [[reliġjon|reliġjuż]], fejn wassal biex Avril tiffrekwenta lill-[[knisja (bini)|knejjes]], speċjalment dik ta' Evangel Tempel li kienet il-knisja li s-soltu l-familja tagħha kienet tiffrekwenta, u fil-komunità fejn fil-futur kienet se tagħmel l-ewwel esperjenzi fil-kant. Fl-1998, Lavigne rebħet kompetizzjoni biex tkanta mal-kantanta Kanadiża [[Shania Twain]] fl-ewwel kunċert tagħha. Hi dehret ħdejn Twain fil-kunċert f'[[Ottawa]], fejn dehret fuq il-palk biex tkanta "What Made You Say That". Hi ġiet skoperta mill-ewwel maniġer professjonali tagħha, Cliff Fabri, meta kienet qed tkanta xi siltiet tal-[[mużika country]] f'[[Kingston (Ontarjo)|Kingston]] ġewwa Ontarjo. Waqt li kienet qed tesibixxi mal-Lennox Community Theatre, Lavigne waqgħet taħt l-għajn tal-kantant tal-[[mużika folk]] Steve Medd, li stedinha biex tkanta fil-kanzunetta tiegħu, "Touch the Sky", għall-album ''Quinte Spirit''. Hi kantat ukoll fil-kanzunetti "Temple of Life", u "Two Rivers", għall-album suċċessiv, ''My Window to You'', li ħareġ fis-sena 2000. Fl-età ta' sittax-il sena iffirmat ma' [[Arista Records]]. == Karriera mużikali == === ''Let Go'' (2002–2003) === {{artiklu prinċipali|Let Go (album ta' Avril Lavigne)}} ''Let Go'' ħareġ nhar l-4 ta' Ġunju 2002, ġewwa l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], u laħaq it-tieni post fil-klassifika Amerikana u l-ewwel post fl-[[Awstralja]], il-[[Kanada]] u r-[[Renju Unit]]. Permezz ta' dan is-suċċess bikri li Avril kellha, fl-età ta' sbatax-il sena, hi saret l-iżgħar kantanta femminili solista li kellha album li spara fil-quċċata tal-klassifika tar-Renju Unit.<ref>{{Ċita web |url=http://top40.about.com/od/artistsls/p/avrillavigne.htm |titlu=Avril Lavigne |pubblikatur=About.com |isem=Bill |kunjom=Lamb |data-aċċess=2008-12-06 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110817235252/http://top40.about.com/od/artistsls/p/avrillavigne.htm |arkivju-data=2011-08-17 |url-status=dead }}</ref> Il-ġeneru ta' dan l-album kien wieħed mibni fuq il-pop rock; madanakollu, f'ċerti kanzunetti kien hemm influwenzi ta' [[rock alternattiva|mużika alternattiva]] u dik [[post-grunge]]. Wara biss xahar mill-pubblikazzjoni tal-album, ''Let Go'' laħaq l-istatus ta' [[Ċertifikazzjoni tal-bejgħ ta' diski mużikali|multi-platinu]] lejn l-aħħar ta' Awwissu,<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Nothing 'Complicated' About It...Avril Is Double Platinum! |pubblikatur=RIAA |lingwa=Ingliż |data=2002-09-04 |url=http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=2002&resultpage=7&id=0F3BE96A-01F7-3F8D-2100-731417AB2808}}</ref> u ġie ċċertifikat bħala platinu triplu ġimgħatejn wara. Qabel tmiem l-2002, wara biss xhur mid-debutt, ġie ċċertifikat bħala platinu għal erba' darbiet mill-RIAA. Sa [[Diċembru]] [[2007]] l-album biegħ 6.6 miljun kopja fl-Istati Uniti u aktar minn 16-il miljun minn madwar id-dinja.<ref>{{ċita web |url=http://www.transworldnews.com/NewsStory.aspx?id=45518&cat=16 |titlu=Avril Lavigne Ends North American Run of Shows with Two Dates In Washington Beginning May 9 |data=2008-05-04 |sit=transworldnews.com |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-12-07 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081205061155/http://www.transworldnews.com/NewsStory.aspx?id=45518&cat=16 |arkivju-data=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref> Mill-album ħarġu erba' kanzunetti. L-ewwel waħda, "[[Complicated]]" telgħet fl-ewwel post tal-klassifika [[Awstralja]]na, waqt li laħqet it-tieni post fil-[[Hot 100]] tal-Istati Uniti, u kienet fost l-aqwa kanzunetti Kanadiżi li nbiegħu matul l-2002. Lavigne ugwaljat ir-rekord magħmul mill-kanzunetta ta' [[Natalie Imburglia]], "[[Torn]]", meta "Complicated" żammet l-ewwel post għal ħdax-il ġimgħa fir-radjijiet ta' mużika kontemporanja. "[[Sk8er Boi]]" laħqet l-aqwa għaxra fl-[[Amerika]] u l-[[Awstralja]], "[[I'm With You]]" laħqet l-aqwa għaxra wkoll fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u r-[[Renju Unit]], u "[[Losing Grip]]" ikklassifikat fl-aqwa għaxra tat-[[Tajwan]] u l-aqwa għoxrin fiċ-[[Ċili]]. Lavigne ingħatat l-unur bħala "L-Aqwa Artista Ġdida" fl-[[MTV Video Music Awards]] 2002. Hi rebħet ukoll erba' [[Juno Award]]s fl-2003 (minn sitt nominazzjoni), irċeviet [[World Music Award]] bħala "L-Aqwa Kantanta Kanadiża Bejjiegħa tad-Dinja", u ġiet nominata għal tmien [[Grammy Awards]], li jinkludu dik tal-"Kanzunetta tas-Sena" għal "Complicated" u "L-Aqwa Artista Ġdida". === ''Under My Skin'' (2004–2006) === [[Stampa:Avril Lavigne Geneva June 09 2005.jpg|200px|daqsminuri|lemin|Lavigne tesebixxi f'[[Ġinevra]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], nhar id-9 ta' Ġunju 2005.]] It-tieni album ta' Lavigne, ''[[Under My Skin]]'', ħareġ fil-25 ta' Mejju 2004, ġewwa l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Iddebutta mal-ewwel fil-quċċata tal-klassifika tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]], il-[[Ġappun]], l-[[Awstralja]], il-[[Kanada]], il-[[Messiku]], l-[[Arġentina]], [[Spanja]], l-[[Irlanda]], it-[[Tajlandja]], il-[[Korea]] u [[Ħong Kong]], u fl-ewwel ġimgħa irnexxielu jbigħ aktar minn 380,000 kopja fl-Istati Uniti. Lavigne kitbet il-parti l-kbir tal-album mal-kantawtur Kanadiż [[Chantal Kreviazuk]], anke jekk xi kanzunetti kienu miktuba flimkien ma' [[Ben Moody]] (li qabel kien jagħmel parti minn [[Evanescence]]), [[Butch Walker]] ta' Marvellous 3, il-kitarrista veteran tagħha [[Evan Taubenfeld]], u l-batterista veteran tagħha [[Matt Brann]]. Ir-raġel ta' Kreviazuk, il-kantant prinċipali ta' [[Our Lady Peace]] [[Raine Maida]], ipproduċa l-album flimkien ma' [[Butch Walker]] u [[Don Gilmore]]. Dan l-album għandu tendenza ta' [[rock alternattiv|mużika alternattiva]], flimkien ma' kanzunetti li juru l-istil [[punk-pop]] (bħal ''[[He Wasn't]]'' u ''[[I Always Get what I Want]]''), jew ħsejjes [[post-grunge]] (bħal ''[[Freak Out]]'' u ''[[Who Knows]]''). Il-kanzunetta "[[Don't Tell Me (kanzunetta ta' Avril Lavigne)|Don't Tell Me]]" marret fl-ewwel post fil-klassifika tal-[[Arġentina]] u l-[[Messiku]], fl-aqwa ħamsa tar-[[Renju Unit]] u l-[[Kanada]], u fl-aqwa għaxra tal-[[Awstralja]] u l-[[Brażil]]. "[[My Happy Ending]]" marret fl-ewwel post fil-messiku u laħqt l-aqwa għaxra tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fejn b'hekk din saret it-tielet l-aqwa kanzunetta ta' Avril hemmhekk. Madanakollu "[[Nobody's Home]]" ma laħqitx l-aqwa erbgħin fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], u kklassifikat biss fl-ewwel post ġewwa l-[[Arġentina]] u l-[[Messiku]]. Ir-raba' silta tagħha mill-album, "[[He Wasn't]]" laħqet l-aqwa erbħgin tar-[[Renju Unit]] u l-[[Awstralja]], u ma ħarġitx ġewwa l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. "[[Fall to Pieces]]" ħarġet bħala l-aħħar kanzunetta mill-album, imma ma tantx ħalliet impressjoni bħall-kanzunetti preċedenti. Lavigne, fl-2004, rebħet żewġ World Music Awards bħala "L-Aqwa Artist tar-Rock/Pop" u bħala "L-Aqwa Artista Kanadiża Bejjiegħa". Lavigne kitbet flimkien ma' Hatthew Gerald il-kanzunetta "[[Breakaway (kanzunetta ta' Kelly Clarkson)|Breakaway]]", li ġiet irrekordjata minn [[Kelly Clarkson]] għall-film ''[[The Princess Diaries 2: Royal Engagement]]'' (2004). "Breakaway" ġiet wara inkluża fit-tieni album ta' Clarkson, ''[[Breakaway (album)|Breakaway]]'', fejn ħarġet bħala l-ewwel kanzunetta tal-album. Il-kanzunetta rnexxielha tagħmel suċċess fl-aqwa għaxra tal-Istati Uniti u dan ta lil Clarkson fama sostanzjali. Lavigne daret wieħed u għoxrin belt Amerikana u Kanadiża biex tippromovi l-album ''Under My Skin''. Dan beda fl-[[4 ta' Marzu]] [[2004]], f'[[Minneapolis]], [[Minnesota]]. Il-palk fejn kienet se tesebixxi ma' kienx jitħabbar qabel tmienja u erbgħin siegħa qabel il-bidu tas-serata. Dawn il-kunċerti kienu popolari u għenu bil-kbir fil-promozzjoni tal-album. Matul l-2005, barra l-kunċerti, Lavigne kienet impenjata biex tkompli l-karriera tal-imudellar u dak tad-drama. Hi rrapreżentat lill-Kanada fiċ-ċerimonja tal-għeluq tal-[[Logħob Olimpiku tax-xitwa 2006]] li sar f'[[Turin]], l-[[Italja]], fejn kantat il-kanzunetta "Who Knows". L-album biegħ aktar minn 8 miljun kopja.<ref name="avrillavigne1">{{Ċita web |data-aċċess=2008-12-24 |titlu=Sit uffiċjali ta' Avril Lavigne |url=http://www.avrillavigne.com/about |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080331104048/http://www.avrillavigne.com/about |arkivju-data=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref> === ''The Best Damn Thing'' (2007–preżent) === [[Stampa:Avril Lavigne in Hongkong Press.JPG|200px|daqsminuri|lemin|Lavigne f'[[Ħong Kong]], [[2007]]]] It-tielet album ta' Lavigne, ''[[The Best Damn Thing]]'', ħareġ fis-17 ta' April 2007, u ddebutta fl-ewwel post fl-Istati Uniti. L-album kien prodott minn [[Dr. Luke]], [[Deryck Whibley]] ir-raġel ta' Lavigne, [[Rob Cavallo]], [[Butch Walker]] u Lavigne stess. L-ewwel kanzunetta tal-album kienet "[[Girlfriend]]", li saret l-ewwel silta ta' Lavigne li laħqet l-ewwel post fil-''Billboard'' Hot 100. Waqt programm tar-radju ta' [[Ryan Seacrest]], Lavigne ħabbret li "[[When You're Gone (kanzunetta ta' Avril Lavigne)]]" kienet se tkun it-tieni kanzuentta tagħha. It-tielet kanzunetta mill-album ta' Lavigne hi "[[Hot (kanzunetta)|Hot]]", waqt li r-raba' u l-aħħar waħda hi "[[The Best Damn Thing (kanzunetta)|The Best Damn Thing]]". Biex tippromovi l-album Lavigne għamlet xi kunċerti, bil-biljetti tas-serati jinbiegħu lil dawk biss li huma membri tal-klabb tal-ammiraturi tagħha. Dawn is-sett ta' kunċerti bdew f'[[Calgary]], [[Alberta]], u esebixxiet għal folla ta' madwar mitejn ruħ. L-album biegħ total ta' 6 miljun kopja madwar id-dinja f'[[Ottubru]] [[2008]]. F'[[Marzu]] [[2008]], Avril bdiet sett ta' esebizzjonijiet biex jgħinu lill-album. Dawn saru fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Kanada]], l-[[Ewropa]] u l-[[Asja]]. == Akkużi ta' plaġju == Nhar il-25 ta' Mejju 2007, Lavigne, il-liriċista [[Lukasz Gottwald]], u t-tikketta diskografika ġew imfittxin għad-danni mill-kittieba James Gangwer u Tommy Dunbar, li stqarrew li l-kanzunetta "Girlfriend" hi plaġju tal-kanzunetta "I Wanna Be Your Boyfriend", li oriġinarjament ħarġet fl-1979 mill-grupp [[The Rubinoos]]. Lavigne bħala difiża stqarret li qatt ma kienet semgħet il-kanzunetta tal-grupp Amerikan. It-tribunal ta s-sentenza tiegħu fit-28 ta' Awwissu 2007, fejn iddeċidiet li l-kwistjoni bejn Avril Lavigne u The Rubinoos għandha tiġi riżolta privatament u sa issa għadu mhux magħruf dwar l-eżistu ta' kif ġiet solvuta din l-akkuża. Il-kanzunetta "I Don't Have to Try" qajment ukoll il-kontroversja. Kien hemm ukoll xi spekulazzjonijiet ta' plaġju fuq il-kanzunetta ta' Lavigne, "I Don't Have to Try" u l-kanzunetta tal-2003 mill-kantanta [[Peaches]], "I'm the Kinda", minħabba s-similaritajiet bejn dawn iż-żewġ kanzunetti. == Karriera ċinematografika == Lavigne iddebuttat fid-dinja ċinematografika fil-film animat ''[[Over the Hedge]]'', li hu bbażat fuq sekwenza ta' tpinġijiet komiċi li jġibu l-istess bħall-film. Hi wkoll qed taħdem fil-film ta' [[Richard Gere]] ''[[The Flock]]'', bħala l-għarusa tas-suspettat tal-qtil, u t-tielet proġett tagħha kien ''[[Fast Food Nation]]'', li hu bbażat fuq il-ktieb favorit tagħha. Lavigne flimkien ma' [[Dr. Luke]] kitbet u rrekordjat kanzunetta bl-isem ta' "[[Keep Holding On]]", bħala l-kolonna sonora tal-film ''[[Eragon (film)|Eragon]]''; din il-kanzunetta ġiet inkluża fit-tielet album tagħha, ''The Best Damn Thing''. Din il-kanzunetta waslet sal-quċċata fl-aqwa għoxrin tal-Kanada. Hi wkoll irrekordjat il-kanzunetta tema tal-film [[The SpongeBob SquarePants Movie]]. Lavigne għamlet xi apparenzi fil-film ''[[Going the Distance]]'' u dehret ukoll f'episodju ta' ''[[Sabrina, is-Saħħara Żagħżugħa]]'', fejn kantant "Sk8er Boi" flimkien mal-grupp tagħha. Skont l-istampa Brittanika, Avril Lavigne milli jidher se jkollha parti prinċipali f'film li se jinħadem fil-futur qarib.<ref name="filmavril">{{ċita web |url=http://movies.hollyscoop.com/avril-lavigne/avril-lavigne-lands-movie-role_704.aspx |titlu=Avril Lavigne Lands Movie Role |data=2008-06-05 |sit=hollyscoop.com |data-aċċess=2008-12-26 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080609054506/http://movies.hollyscoop.com/avril-lavigne/avril-lavigne-lands-movie-role_704.aspx |arkivju-data=2008-06-09 |url-status=dead }}</ref> === Filmografija === {|class="wikitable" ! Sena !! Titlu !! Rwol |- | 2002 || ''[[Sabrina, is-Saħħara Żagħżugħa]]'' || Hi stess |- | 2004 || ''[[Going the Distance]]''|| Hi stess |- | 2004 || ''[[Saturday Live]]''|| Hi stess |- | 2004 || ''[[Madtv]]''|| Hi stess |- | 2006 || ''[[Fast Food Nation]]'' || Alice |- | 2006 || ''[[Over the Hedge]]'' || Heather (vuċi) |- | 2007 || ''[[The Flock]]'' || Beatrice Bell |- | 2009 || || Rwol prinċipali<ref name="filmavril"/> |} == Ħajja personali == Nhar il-15 ta' Lulju 2006, fi proprjetà privata ġewwa [[Montecito]], [[Kalifornja]], Avril Lavigne iżżewġet f'ċerimonja Kattolika lill-kantant u kitarrist tal-grupp punk [[Sum 41]], [[Deryck Whibley]], wara madwar sentejn għerusija. Meta ġiet mistoqsija fuq jekk kinux lesti li jkollhom it-tfal, hi rrispondiet li ma kinux qed jippjanaw għalissa, però fil-futur ma jgħidux le.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,203876,00.html |titlu=Avril Lavigne Marries Sum 41 Frontman Deryck Whibley |pubblikatur=FOX News |data=2006-07-16 |lingwa=Ingliż}}</ref> F'intervista, darba minnhom Avril qalet li l-kanzunetta tal-grupp [[Outkast]], "[[Hey Ya]]", hi l-aktar kanzunetta li tiddevertiha. Hi wkoll tħobb tisma' lil [[Oasis]], [[Third Eye Blind]], [[Marilyn Manson]], [[System of a Down]] u lil [[Blink-182]], u tħobb speċjalment il-kanzunetta "[[I Miss You (kanzunetta ta' Blink-182)|I Miss You]]". == Grupp == {{col-begin}} {{col-2}} === Membri kurrenti === * Al Berry — [[kitarra baxxa]], korista (2007 – preżent) * Rodney Howard — [[batterija (mużika)|batterija]], [[perkussjoni]], korista (2007 – preżent) * [[Steve Ferlazzo]] — [[tastiera (mużika)|tastiera elettronika]], korista (2007 – preżent) * [[Jim McGorman]] — [[kitarra ritmika]], korista (2007 – preżent) * Steve Fekete — [[kitarra solista]], korista (2008 – preżent) * Sofia Toufa — korista, żeffiena (2007 – preżent) * Lindsay Bluafarb — korista, żeffiena (2007 – preżent) {{col-2}} === Membri tal-passat === * [[Mark Spicoluk]] — [[kitarra baxxa]], korista (April 2002 – Settembru 2002) * [[Jesse Colburn]] — [[kitarra ritmika]] (2002 – Jannar 2004) * [[Evan Taubenfeld]] — [[kitarra solista]], korista (2002 – Settembru 2004) * [[Craig Wood (kitarrista)|Craig Wood]] — [[rhythm guitar]], korista (2004 – Jannar 2007) * [[Matt Brann]] — [[batterija (mużika)|batterija]], [[perkussjoni]] (2002 – Frar 2007) * [[Charlie Moniz]] — [[kitarra baxxa]] (2002 – Frar 2007) * [[Devin Bronson]] — [[kitarra solista]],korista (2004 – 2008) {{col-end}} == Diskografija == {{artiklu prinċipali|Diskografija ta' Avril Lavigne}} * 2002: ''[[Let Go (album ta' Avril Lavigne)|Let Go]]'' * 2004: ''[[Under My Skin]]'' * 2007: ''[[The Best Damn Thing]]'' * 2011: ''Goodbye Lullaby'' * 2013: ''Avril Lavigne'' * 2019: ''Head Above Water'' * 2022: ''Love Sux'' == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{wikiquote}} {{commons|Avril Lavigne}} * [http://www.avrillavigne.com/ Sit uffiċjali] * {{imdb}} {{DEFAULTSORT:Lavigne, Avril}} [[Kategorija:Avril Lavigne| ]] [[Kategorija:Twieldu fl-1984]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Kantanti Kanadiżi]] [[Kategorija:Atturi Kanadiżi]] [[Kategorija:Kitarristi Kanadiżi]] [[Kategorija:Kantanti punk-pop]] [[Kategorija:Kantanti tal-mużika rock]] dwf6we9f4v7rnj3jugmoylvvezgqlzs 0 13051 329636 310145 2026-05-01T23:59:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329636 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Giuseppe Rossi |stampa = [[Stampa:Giuseppe Rossi FARE Ambassador.jpg|225px]] |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1987|2|1}} |post_twelid = [[Teaneck]] |pajjiż_twelid = Stati Uniti |tul = 1.73 m |rwol = [[Attakkant]] |snin_mixtla1 = 1993–1999 |klabb_mixtla1 = Clifton Stallions |snin_mixtla2 = 2000–2004 |klabb_mixtla2 = [[Parma FC|Parma]] |snin_mixtla3 = 2004 |klabb_mixtla3 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin1 = 2004–2007 |klabb1 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin2 = 2006 |klabb2 = → [[Newcastle United FC|Newcastle United]] (self) |snin3 = 2007 |klabb3 = → [[Parma FC|Parma]] (self) |snin4 = 2007–2013 |klabb4 = [[Villarreal CF|Villarreal]] |snin5 = 2013–2017 |klabb5 = [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] |snin6 = 2016 |klabb6 = → [[Levante UD|Levante]] (self) |snin7 = 2016–2017 |klabb7 = → [[Celta de Vigo|Celta]] (self) |snin8 = 2017–2018 |klabb8 = [[Genoa CFC|Genoa]] |snin9 = 2020 |klabb9 = [[Real Salt Lake]] |snin10 = 2021–2022 |klabb10 = [[SPAL]] |snin_nazzjonali1 = 2008–2014 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]] }} '''Giuseppe Rossi''' (twieled fl-1 ta' Frar 1987) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Italja|Taljan]] li jilgħab bħala [[attakkant]]. == Bijografija == Rossi twieled fl-[[Stati Uniti tal-Amerika|Istati Uniti]], preċiżament f'[[Teaneck|Teanec]] minn ġenituri Taljani; missieru, Ferdinando Rossi, kien kowċ tal-futbol u kien jgħallem it-Taljan u l-Ispanjol fl-iskola sekondarja ta' [[Clifton (New Jersey)|Clifton]], filwaqt li ommu, Cleonilde Rossi, kienet ukoll għalliema tal-lingwi fi Clifton.<ref>{{ċita web |url=http://www.nytimes.com/2009/06/10/sports/soccer/10rossi.html |titlu=Young Soccer Star Is Close to Completing His Italian Dream |isem=Jeré |kunjom=Longman |pubblikatur=The New York Times |data=2009-06-09 |data-aċċess=2009-06-13 |lingwa=Ingliż }}</ref> == Karriera == === Manchester United === Fis-sena 2000, ta' tlettax-il sena, il-klabb ta' [[Parma FC|Parma]] innota lil Rossi u ġabitu l-Italja fejn rawmitu fi ħdan is-settur mixtla tal-istess klabb. Fis-sajf tal-2004, ta' sbatax-il sena, ġie akkwistat minn [[Manchester United FC|Manchester United]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=350666&root=us&cc=5901 |titlu=My Country, 'Tis of Thee |isem=Andrea |kunjom=Canales |pubblikatur=ESPNsoccernet |data=2005-11-30 |data-aċċess=2007-08-02 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071017203255/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=350666&root=us&cc=5901 |arkivju-data=2007-10-17 |url-status=dead }}</ref> Wara li impressjona mat-tim tar-riservi, hu ddebutta mar-''Red Devils'' bħala sostitut fl-10 ta' Novembru 2004, fil-partita valida għal-[[Football League Cup|League Cup]], kontra [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]]. Fil-15 ta' Ottubru 2005, ta' tmintax-il sena, sab ix-xibka għall-ewwel darba fil-[[Premier League]], meta inqas minn għaxar minuti minn x'ħin daħal bħala sostitut kontra [[Sunderland AFC|Sunderland]], skorja t-tielet gowl ta' United minn tmintax-il metru, biex tahom rebħa ta' 3–1.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4322116.stm |titlu=Sunderland 1-3 Man Utd |pubblikatur=BBC Sport |data=2005-10-15 |data-aċċess=2009-04-03 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fit-tieni staġun tiegħu f'Manchester, iddebutta wkoll fil-[[UEFA Champions League]], fejn kiseb żewġ preżenzi, waqt li skorja tliet gowls fit-tazzi nazzjonali. B'hekk temm l-istaġun tiegħu b'4 gowls fi 12-il logħba. Fil-bidu tal-[[Premier League 2006–07|istaġun 2006–07]], Rossi ingħata b'self lil [[Newcastle United FC|Newcastle United]] sal-1 ta' Jannar 2007, biex ikun jista' jikseb biżżejjed esperjenza. L-uniku gowl bil-flokk iswed u abjad wasal fil-25 ta' Ottubru 2006, kontra [[Portsmouth FC|Portsmouth]] fit-tielet rawnd tal-[[Carling Cup]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/league_cup/6072622.stm |titlu=Newcastle 3-0 Portsmouth |pubblikatur=BBC Sport |data=2006-10-25 |data-aċċess=2009-02-03 |lingwa=Ingliż }}</ref> === Parma === Fis-17 ta' Jannar 2007 ġie msellef lil [[Parma FC|Parma]] sal-aħħar nofs tal-istaġun.<ref>{{ċita aħbar |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=400387&cc=5901 |titlu=Man Utd agree Parma loan deal for Rossi |pubblikatur=ESPN |data=2007-01-18 |data-aċċess=2009-04-03 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.today/20120722121927/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=400387&cc=5901 |arkivju-data=2012-07-22 |url-status=dead }}</ref> Skjerat mill-bidu fost l-ewwel ħdax, fil-partita debuttanti tiegħu fil-21 ta' Jannar, hu skorja l-gowl li wassal lill-Parma biex jegħlbu lil [[Torino Calcio|Torino]] 1–0 u biex jirritoraw lura lejn ir-rebħ wara nixfa ta' rebħa li kienet tmur lura lejn l-10 partiti preċedenti. Fis-7 ta' April, fil-partita ġewwa darhom kontra [[AS Livorno Calcio|Livorno]], hu skorja gowl fil-91 minuta li ta lill-Parma r-rebħa, u reġa' rrepeta dan fit-18 ta' April, meta b'permezz tal-ewwel doppjetta tiegħu fis-[[Serie A]], hu ta rebħa prezzjuża 'l-Parma kontra [[ACF Fiorentina|Fiorentina]]. Erbat ijiem wara, permezz ta' gowl fir-rebħa ta' 4–3 li Parma għamlu fuq [[US Città di Palermo|Palermo]], din kienet tfisser l-ewwel rebħa tal-klabb barra minn daru għal dak l-istaġun. Il-prestazzjonijiet tiegħu fid-dsatax-il partita li lagħab,<ref>{{ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=46051&cc=5901 |titlu=Giuseppe Rossi |pubblikatur=ESPN |data-aċċess=2009-04-03 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090214202923/http://soccernet.espn.go.com/players/stats?id=46051&cc=5901 |arkivju-data=2009-02-14 |url-status=dead }}</ref> li fihom skorja disa' gowls, wasslu 'l-Parma ta' [[Claudio Ranieri]] li jakkwistaw it-tnax-il post, meta salvaw mir-relegazzjoni fl-aħħar ġurnata. === Villarreal === Wara ż-żmien ta' self ma' Parma, fi tmiem l-istaġun ħafna klabbs Taljani xtaquh, però hu rritorna barra minn pajjiżu. Fil-fatt fl-2007, f'età ta' għoxrin sena, Manchester United ċediet għal offerta ta' 10 miljun [[ewro]] mill-klabb Spanjol ta' [[Villarreal CF|Villarreal]].<ref>{{ċita aħbar |isem=Ben |kunjom=Hibbs |titlu=Rossi to join Villarreal |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={B4CEE8FA-9A47-47BC-B069-3F7A2F35DB70}&newsid=449090 |pubblikatur=Manchester United |data=2007-07-07 |data-aċċess=2007-08-01 |lingwa=Ingliż }}</ref><ref>{{ċita aħbar |titlu=El Villarreal ficha al delantero Giuseppe Rossi |url=http://www.villarrealcf.es/principal.php?nombreModulo=noticiasDetalle&idnoticia=5205&idseccion=7&idmenu=4&idsubmenu=35 |pubblikatur=Villarreal CF |data=2007-07-31 |data-aċċess=2007-08-01 |lingwa=Spanjol |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070928004204/http://www.villarrealcf.es/principal.php?nombreModulo=noticiasDetalle&idnoticia=5205&idseccion=7&idmenu=4&idsubmenu=35 |arkivju-data=2007-09-28 |url-status=dead }}</ref> Madanakollu, fil-kuntratt ta' Rossi iddaħlet klawżola li tippermetti lil Manchester United biex ikunu jistgħu jixtruh fil-futur qarib.<ref>{{ċita aħbar |titlu=Man Utd sell Rossi to Villarreal |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6924981.stm |pubblikatur=BBC |data=2007-08-01 |data-aċċess=2008-04-01 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fl-ewwel staġun tiegħu fi [[Spanja]] sar plejer determinanti għas-"Sottomarin isfar": minkejja diversi problemi fiżiċi, hu rnexxielu jiskorja 11-il gowl f'27 partita fil-[[La Liga|Liga]], u kkontribwixxa għat-tieni post storiku fil-kampjonat li ta post awtomatiku fil-fażi tal-gruppi taċ-Champions League. Fl-istaġun suċċessiv, Rossi ibrilla fiċ-Champions League fejn skorja tliet gowls, waqt li kompla jikkonferma ruħu fil-kampjonat, meta skorja 12-il gowl fi 30 partita. == Internazzjonali == Rossi irrapreżenta lill-Italja fi kważi kull livell mixtla, mit-tim ta' taħt is-16-il sena, sat-tim ta' taħt il-21 sena. Minkejja li fl-2006 ġie mistieden mill-kowċ tat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-iStati Uniti|tim nazzjonali tal-iStati Uniti]], [[Bruce Arena]], biex jieħu sehem f'sessjoni ta' taħriġ mat-tim fi preparazzjoni għat-Tazza tad-Dinja, Rossi irrifjuta din l-offerta fejn stqarr ix-xewqa li jilgħab għall-Italja. Hu skorja erba' gowls fl-[[Olimpjadi tas-sajf 2008]], biex sar l-aqwa skorer tat-turnew, minkejja li l-iskwadra Taljana waslet biss sal-kwarti tal-finali. Il-kowċ tat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali Taljan]] [[Marcello Lippi]], sejjaħ lil Rossi fost l-iskwadra tiegħu f'Ottubru tal-2008, fejn iddebutta bħala sostitut fit-tieni taqsima fil-partita tal-11 ta' Ottubru kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]], partita valida mill-[[Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010 (UEFA) - Grupp 8|fażi ta' kwalifikazzjoni]] għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|Tazza tad-Dinja 2010]]. L-ewwel gowl tiegħu mal-''Azzurri'' wasal kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Irlanda ta' Fuq|Irlanda ta' Fuq]], f'partita ta' ħbiberja li ntlagħbet fis-6 ta' Ġunju, 2009. Hu wkoll skorja żewġ gowls kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-iStati Uniti|iStati Uniti]] fl-ewwel partita tal-Italja fit-[[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2009]] fil-15 ta' Ġunju 2009, ġewwa l-Afrika t'Isfel.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/8095626.stm |titlu=USA 1-3 Italy |pubblikatur=BBC Sport |data=2009-06-15 |data-aċċess=2009-06-17 |lingwa=Ingliż}}</ref> === Gowls internazzjonali === {| class="wikitable" ! # !! Data !! Stadju !! Avversarju !! Riżultat !! Kompetizzjoni |- | 1. || 6 ta' Ġunju 2009 || [[Pisa]], [[Italja]] || {{fb|NIR}} || 3–0 || Logħba ta' ħbiberija |- | 2. || 15 ta' Ġunju 2009 || [[Pretorja]], [[Afrika t'Isfel]] || {{fb|USA}} || 3–1 || [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2009]] |- | 3. || 15 ta' Ġunju 2009 || [[Pretorja]], [[Afrika t'Isfel]] || {{fb|USA}} || 3–1 || [[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2009]] |} == Unuri == === Klabb === ;Manchester United * [[Football League Cup]]: 2005–06 === Individwali === * L-aqwa skorer tal-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 2008|Olimpjadi]]: 2008 (4 gowls) == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons}} * {{soccerbase}} * {{FIFA}} {{DEFAULTSORT:Rossi, Giuseppe}} [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Taljani]] [[Kategorija:Plejers ta' Parma FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Newcastle United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Villarreal CF]] [[Kategorija:Plejers ta' ACF Fiorentina]] [[Kategorija:Plejers tas-Serie A]] g8tixixegs0rhgycmg2s65hef8tdpr4 0 15973 329640 268769 2026-05-02T01:14:18Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329640 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mata Hari''', psewdonimu ta' '''Margaretha Geertruida Zelle''' ([[Leeuwarden]], 7 ta' Awwissu 1876 – [[Vincennes]], 15 ta' Ottubru 1917) kienet [[żeffien]]a u [[aġent sigriet]] [[Olanda|Olandiża]], ikkundanata għall-[[piena kapitali]] għall-attività tagħha ta' [[spjunaġġ]] matul l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. == Bijografija == [[Stampa:Margaretha and Rudolph Mac Leod.jpg|thumb|xellug|160px|Margaretha u Rudolph MacLeod fl-1897]] Margaretha Zelle twieldet fil-familja ta' Adam (1840-1910) u Antje van der Meulen (1842-1891), u kellha tliet ħutha, il-kbir, Johannes (1878), u l-aħwa tewmin, Arie Cornelius u Anne (1881-1956). Kellha karnaġġjon samrani, xagħarha u għajnejha suwed u għalhekk kienet tidher differenti min-norma tan-nies Olandiżi. Missierha kellu ħanut tal-kpiepel u kien il-proprjetarju ta' mitħna u ta' razzett. Il-familja tiegħu setgħet tgħix b'kumdità kbira f'bini antik u sabiħ f'Groote Kerkstraat, fiċ-ċentru tal-belt, u Margaretha kienet tattendi skola prestiġjuża. Fl-1889, in-negozju ta' missierha tant beda sejjer ħażin li kellu jbigħu. L-inkwiet finanzjarju ġab ukoll miegħu inkwiet fil-familja tant li fl-4 ta' Settembru 1890, wassal għas-separazzjoni tal-ġenituri tagħha. Missierha mar joqgħod [[Amsterdam]] u ommha mietet is-sena ta' wara. Margaretha trabbiet fil-belt ta' [[Sneek]] ma' parrinuha li ħajjarha tistudja biex issir [[Għalliem|għalliema]] fi ''crèche'' f'[[Leiden]]. Jidher li d-direttur tal-iskola, kien jagħtiha ħafna attenzjoni żejda, jekk mhux fastidju, u dan ġiegħel lil parrinuha jneħħiha mill-iskola u jibgħatha toqgħod ma' ziju f'[[Den Haag]].<ref name="Mata Hari">[http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/1.html] Mata Hari</ref><ref name="about">[https://web.archive.org/web/20110610150302/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/MataHari.htm] About.com</ref><ref name="world">[https://web.archive.org/web/20100915110718/http://www.worldofbiography.com/9241-Mata%20Hari/life.htm] World of Biography</ref> Fl-1895, ta' tmintax-il sena, Margaretha wieġbet għal proposta li dehret fuq gazzetta lokali fuq raġel li kien qiegħed ifittex mara. Dan kien il-Kaptan tal-Armata Kolonjali Olandiża Rudolph MacLeod (1856-1928), li kien qiegħed jgħix Amsterdam, wara li kien ingħata l-liċenzja għall-konvalexxenza mill-kolonja Olandiża tal-[[Indoneżja]] billi kien marid bid-[[dijabete]] u bir-[[rewmatiżmu]]. Fil-11 ta' Lulju 1896, Margaretha żżewġet lil Mac Leod wara li kienet kisbet il-kunsens ta' missierha, għalkemm dan ma marx it-tieġ. Wara l-qamar il-għasel f'[[Wiesbaden]], il-koppja marret toqgħod Amsterdam, f'dar oħt Rudolph, Louise. === Indoneżja === [[Stampa:Louise Jeanne Mac Leod.jpg|thumb|180px|It-tifla Jeanne Louise]] Fit-30 Jannar 1897, Margaretha wildet tifel, li semmewh għal missier missieru, Norman John. F'Mejju, il-familja ttrasferiet lejn [[Ġava]], fejn il-kaptan kellu jkompli s-servizz fir-raħal ta' [[Ambarawa]], fiċ-ċentru tal-gżira. Is-sena ta' wara marru joqogħdu [[Teompoeng]], qrib [[Malang]], fejn fit-2 ta' Mejju 1898, twieldet Jeanne Louise, li kienet tissejjaħ "Non", minn "nonah" li bil-Maliż tfisser "iż-żgħira". Il-ħajja fil-familja ma kinitx hienja: kien hemm il-ġlied bejn iż-żewġ miżżewġin, kemm minħabba l-ħruxija tal-ħajja fl-irħula li ma kellhomx il-kumditajiet tal-bliet moderni [[Ewropa|Ewropej]] ta' dak iż-żmien, kif ukoll minħabba l-għira tar-raġel u t-tendenza tiegħu li jabbuża mix-xorb [[Alkoħoliżmu|alkoħoliku]].<ref name="The_Spy_Who_Never_Was">Julia Keay, ''The Spy Who Never Was'', Michael Joseph Ltd, 1987</ref> Is-sena ta' wara r-raġel laħaq maġġur u kmandant tar-reġjun ta' [[Medan]] fuq il-kosta tal-Lvant ta' [[Sumatra]]. Bħala l-mara tal-kmandant, Margaretha kella d-dmir li tistieden id-dar lill-uffiċjali l-oħra mal-familji tagħhom u saret taf in-nies importanti tal-post. Wieħed minnhom stedinha biex tara għall-ewwel darba ż-[[żfin]] lokali ġewwa tempju. Dan tant affaxxinaha bl-innovazzjoni eżotika tal-[[mużika]] u tal-movimenti li ppruvat timitah. Il-familja sofriet minn xokk qawwi bit-traġedja tal-mewt taċ-ċkejken Norman, li fis-27 ta' Ġunju 1899, miet avvelenat. Il-kawża tal-[[mewt]] kienet xi [[mediċina]] li seftura indiġena tat lit-tfal tal-koppja, imma m'hemm l-ebda prova li din riedet toqtolhom, iżda kien hemm suspett li żewġha, li kien subaltern taħt il-Maġġur Mac Leod, kien ġegħelha tagħmel hekk biex ipattiha lil ta' fuqu għal xi kastig li kien tah. Rudolph, Margaretha u ċ-ċkejkna Non, biex jitbegħdu minn fejn tant kellhom memorji ta' niket, irnexxielhom jittrasferixxu lejn [[Banjoe Biro]] fuq il-gżira ta' Ġava, fejn Margaretha mardet bit-[[tifu]]. Il-maġġur Mac Leod, laħaq l-età tal-pensjoni u fit-2 ta' Ottubru 1900 irtira mill-[[armata]]: wara ftit iktar minn sena f'Ġava, fir-raħal ta' [[Sindanglaja]], forsi minħabba t-talbiet ta' martu, fil-bidu tal-1902, ħa l-familja lura lejn in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. === Pariġi === Meta waslu n-Netherlands fit-2 ta' Marzu 1902, reġgħu marru joqogħdu għal żmien qasir ma' Louise Mac Leod f'Amsterdam u mbagħad marru joqogħdu waħedhom f'appartament f'van Breestraat. Mac Leod telaq lil martu u ħa t-tifla miegħu u Margaretha talbet is-separazzjoni li ngħatatilha fit-30 ta' Awwissu, flimkien mat-trobbija ta' bintha Non u d-dritt għall-manteniment. Wara rikonċiljazzjoni qasira, Margaretha u żewġha nfirdu għal dejjem; din id-darba kien il-missier li kiseb il-kustodja tat-tifla, filwaqt li Margaretha marret toqgħod għand zijuha f'Den Haag. [[Stampa:Mata Hari Museum.jpg|thumb|320px|lemin|Il-wirja fil-Mużew Guimet f'Pariġi, it-13 ta' Marzu 1905]] Margaretha kienet determinata li tipprova esperjenza ġdida f'belt kbira, u f'Marzu 1903 marret [[Pariġi]], fejn hemmhekk ma kienet taf lil ħadd. Ippruvat tgħix billi tagħmilha ta' mudella għal xi [[Pittura|pitturi]] u tfittex xi xogħol fit-teatri iżda b'riżultati diżappuntanti u forsi waslet ukoll għall-prostituzzjoni, bit-tama vojta ta' suċċess.<ref name="Superquark">Superquark 02-01-2008</ref> Meta l-isforzi kollha tagħha fallew, iddeċidiet li tmur lura n-Netherlands, iżda s-sena ta' wara, fl-24 ta' Marzu 1904, marret lura Pariġi u qagħdet fil-Grand Hotel. Margaretha, li fil-fatt kienet tgħallmet tirkeb iż-[[żiemel]] fi żmien li kienet Ġava, marret tkellem lil ċertu Sur Molier, sid ta' ċirklu u ta' skola tal-ekwitazzjoni, u offriet li taħdem miegħu. Hu aċċetta l-proposta tagħha u għamlet suċċess. Lejl minnhom dehret waqt festa fid-dar ta' Molier f'żifna Ġavaniża (jew xi ħaġa tixbaħha) u Molier baqa' entużjast bl-esebizzjoni tagħha.[[Stampa:Mata-Hari 1910.jpg|thumb|200px|Mata Hari fl-1910|xellug]]Id-debutt veru tagħha sar fi Frar 1905 fid-dar tal-[[kantant]] Kiréevsky, li kien jistieden lil ħbiebu għonja u lil dawk li kien jaf għal spettakli għall-karità. Tant għamlet suċċess li l-gazzetti bdew jiktbu fuqha. Lady Mac Leod, kif bdiet issejjaħ lilha nnifsha, irrepetiet l-istess suċċess fi spettakli oħra li kienu jsiru fi djar privati, fejn kien iżjed faċli li tneħħi l-veli tal-kostum tagħha, u l-fama tagħha bħala ż-"żeffiena li ġejja mil-Lvant" bdiet tinfirex ma' Pariġi kollha. Ċertu wieħed Monsieur Guimet, industrijalista u kollezzjonista tal-[[arti]] Orjentali, taha proposta sabiex tidher bħala ġojjell Orjentali animat fil-[[Mużew]] Guimet fil-Place de Jéna, fejn kien iżomm is-sejbiet prezzjużi tiegħu. Però biex tagħmel dan kellha tbiddel isimha, li kien wisq borgiż u Ewropew. Guimet għażel l-isem ta' oriġni Maliż ta' Mata Hari, "Għajn iż-Żerniq". L-esebizzjoni ta' Mata Hari fil-Mużew Guimet saret fit-13 ta' Marzu.<ref>[http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/5.html www.crimelibrary.com] - Mata Hari is Born</ref> Mata Hari kienet daqqa tagħmel rappreżentazzjonijiet fid-djar esklużivi tal-aristokratiċi u l-finanzieri u daqqa oħra tagħmel spettakli fil-postijiet prestiġjużi ta' Pariġi: il-[[Moulin Rouge]], it-Trocadero, il-Café des Nations, iżda s-suċċess ġab miegħu kurżità kbira dwar ħajjitha u kien hemm bżonn li l-immaġni privata tagħha ssir taqbel mal-immaġni pubblika. Lill-ġurnalisti, tagħthom taħlita ta' daqsxejn verità ma ħafna gideb: "Twelidt Ġava u għext hemm għal numru ta' snin" [ ... ] "Issograjt ħajti biex nidħol fit-tempji sigrieti tal-[[Indja]] [ ... ] rajt iż-żeffiena mqaddsa jiżfnu quddiem l-idoli ewlenin ta' Shiva, Vishnu u tal-alla mara Kalì [ ... ] anki l-qassisin fanatiċi li jgħassu l-altar tad-deheb, iddedikat lill-aktar terribbli mill-allat, ħasbuni żeffiena tat-tempju [ ... ] Il-vendetta tal-qassisin Buddisti għal dawk li jipprofanaw ir-riti [ ... ] hi terribbli [ ... ] naf sewwa l-Ganges, Benares, għandi demm [[Induiżmu|Induist]] fil-vini". === Suċċess internazzjonali === [[Stampa:MataHari15.jpg|xellug|daqsminuri|Mata Hari]] Wara l-wirja fit-teatru Olympia fit-8 ta' Awwissu 1905, Mata Hari ġiet inkurunata bħala "l-mara li hija żifna hi stess"<ref>Le Figaro, id-19 ta' Awwissu 1905</ref>, "artista sublimi"<ref>Le Canard, id-19 ta' Awwissu 1905</ref>, u bħala dik li "rnexxielha tagħti s-sens u l-uġigħ l-iżjed profond tal-ispirtu Indjan"<ref>Le Parisien, id-19 ta' Awwissu 1905</ref> u sabet ruħha mfittxija kemm mit-teatri ewlenin Ewropej kif ukoll minn ħafna rġiel għonja u nobbli biex jiżżewġuha. Id-dawra li għamlet [[Spanja]] f'Jannar 1906 kienet trijonf kbir. Billi tissodisfa l-fantasija inġenwa u mħawda, mibnija fuq ir-realtà ta' pajjiżi mhux magħrufin, Mata Hari kienet toffri lill-ispettaturi dak kollu li kienu jistennew miż-żfin tagħha: il-faxxinu projbit tal-erotiżmu u s-safa tal-[[axxetiżmu]], f'[[sinkretiżmu]] assurd, fejn l-għerf ġentili ta' [[Buddha]] kien meqjus ekwivalenti għar-riti mdemmin – li fil-fatt ma jeżistux – ta' allat nisa Indusiti tal-biża'. Min-naħa l-oħra, jidher li hija kellha ċertu talent għax iż-żfin tagħha fil-ballett bil-mużika ta' [[Jules Massenet]], ''Le Roi de Lahore'', fit-teatru tal-opra ta' [[Monaco]] fis-17 ta' Frar kellu suċċess kbir u hi ġiet imfaħħra bħala "żeffiena unika u sublimi"<ref>Le Mercure de France, is-26 ta April 1906</ref> filwaqt li l-[[kompożitur]] [[Franza|Franċiż]] tal-ballett, kif ukoll [[Giacomo Puccini]], stqarru li kienu ammiraturi tagħha. Minn Monaco marret [[Berlin]], fejn saret taf uffiċjal għani, [[Hans Kiepert]], li mar magħha [[Vjenna]] u mbagħad [[Londra]] u l-[[Eġittu]]. Sadanittant, ġew ippubblikati żewġ bijografiji tagħha, waħda miktuba minn missierha,<ref>A. Zelle, ''Il-Ħajja tal Mata Hari''</ref> li fiha lil bintu tellagħha s-sema aktarx biex jonfoħ lilu nnifsu billi ivvinta stejjer li kien jiġi minn rejiet u prinċepijiet, u oħra b'intenzjoni opposta,<ref> G. H. Priem,''Il-Verità dwar Mata Hari''</ref> ta' [[George Priem]], [[avukat]] ta' żewġha. Mata Hari, naturalment, ikkonfermat il-verżjoni ta' missierha; dak li qabel kien jagħmel il-kpiepel kien uffiċjal nobbli, filwaqt li nannitha kienet prinċipessa Ġavaniża, u hi kienet ivvjaġġat mal-kontinenti kollha u kienet għexet żmien twil [[New Delhi]], fejn kienet ħabiba ta' maħaraġa u qatlet it-[[tigra|tigri]], kif kien juri l-fer li kienet tilbes – li fil-fatt kienet xtrat minn ħanut f'[[Lixandra]]. Is-suċċess ipprovoka wkoll imitazzjonijiet iżda l-ebda waħda mill-imitaturi qatt ma laħqet il-fama tagħha. Isimha kien imqabbel ma' dak tal-''vedettes'' tal-imgħoddi, bħal [[Lola Montez]], u ta' żmienha, bħal [[La Bella Otero|Bella Otero]], [[Cléo de Mérode]] u [[Isadora Duncan]]. Fis-7 ta' Jannar 1910, f’[[Monte Carlo]], qagħlet tifħir ġdid għaż-żifna tagħha ''Danse du feu'' li ma reġgħetx żifnet fl-Olympia f'Pariġi għall-unika raġuni li l-ispejjeż kienu eċċessivi. Is-suċċess żied b'mod konsiderevoli l-ispejjeż meħtieġa biex iżżomm il-ħajja soċjali bla heda, u kien darba biss li kienet għamlet waqfa qasira, meta fis-sajf marret toqgħod f'[[kastell]] f'[[Esvres]], mhux bogħod minn [[Tours]], li l-maħbub ġdid tagħħa il-bankier Félix Rousseau poġġa għad-dispożizzjoni tagħha. Minn hemm marret f'proprjetà oħra tal-finanzier, villa lussuża f'[[Neuilly]], viċin Pariġi. Fl-aħħar tal-1911 laħqet il-quċċata tar-rikonoxximent artistiku billi f'[[La Scala]] ta' [[Milan]], ħadet sehem fl-ewwel rappreżentazzjoni ta' ''Armida'' ta' [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]], meħuda minn ''[[Gerusalemme liberata]]'' ta' [[Torquato Tasso]], u rreċtat il-parti tal-''Pjaċir,'' imbagħad, mill-4 ta' Jannar 1912, kienet f'ħames rappreżentazzjonijiet tal-''Bacco e Gambrinus'', ballett ta' [[Giovanni Pratesi]] bil-mużika ta' [[Romualdo Marenco]], fejn kellha l-parti ta' [[Venere (mitoloġija)|Venere]]. Id-direttur tal-orkestra [[Tullio Serafin]] stqarr li Mata Hari "hija mara eċċezzjonali, eleganti u perfetta b'sens [[Poeżija|poetiku]] mwieled fiha, barra minn hekk taf xi trid u taf kif tiksbu. Għalhekk żgur li ż-żfin tagħha tagħmlu opra ta[[L-Arti|l-arti]]".<ref> Corriere della Sera, 5 ta' Jannar, 1912 </ref> Fil-fatt, it-teatru ta' Milan kien għaddej minn perjodu ta' dekadenza u t-tentattivi magħmula dak iż-żmien minn Mata Hari biex tinkiseb il-kooperazzjoni ta' mużiċisti bħal [[Umberto Giordano]] u [[Pietro Mascagni]] kienu għalxejn, bħalma kien ukoll għalxejn it-tentattiv biex tidher mal-ballerini [[Russja|Russi]] tal-kumpanija ta' [[Sergej Pavlovič Djagilev|Djagilev]]. Mata Hari allura stabret bil-''Folies Bergères'', fejn warrbet għal mument iż-żfin orjentali u saret żingara. Fis-sajf tal-1913, marret dawra mal-[[Italja]] u dehret f'[[Ruma]], f'[[Napli]] u f'[[Palermo]]. Kien hemm raġuni, kienet tgħid, għaliex kienet tant taf tajjeb iż-żfin Spanjol: bħala tfajla kienet iżżewġet lil nobbli [[Skozja|Skoċċiż]], u kienet tgħix f'kastell antik; wara li falla ż-żwieġ tagħha, ivvjaġġat ħafna u fit-tul fi [[Spanja]], fejn ''torero'', li kien iħobbha, qatel ruħu b'idejh fl-arena, iddisprat li hi ma kinitx tħobbu. Fl-1914, marret Berlin biex tħejji spettaklu ġdid li fih kellha l-ħsieb li tinterpreta żifna Eġizzjana fil-kamra tagħha fil-lukanda Cumberland. Kitbet hi stess il-librett tal-ballett li semmiet ''Il-Kimera''. Sadanittant stenniet li f'Settembru kienet sejra tidher fit-Teatru Metropole fi spettaklu ieħor. Imma dan l-ispettaklu qatt ma seħħ: l-assassinju tal-prinċep ereditarju [[Awstrija|Awstrijakk]] temm il-''Belle Epoque'' u bdiet l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. === Gwerra u spjunaġġ === Filwaqt li l-armata [[Ġermanja|Ġermaniża]] kienet qiegħda tinvadi l-[[Belġju]] biex twettaq l-operazzjoni tagħha li tagħlaq il-forzi armati Franċiżi u ttemm il-gwerra malajr, Mata Hari kienet diġà telqet lejn l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] minn fejn kellha f'moħħha li tmur lura lejn Franza, iżda filwaqt li l-bagalji baqgħu sejrin fi triqithom lejn it-territorju Franċiż, hi nżammet fuq il-fruntiera u ntbagħtet lura lejn Berlin. Fil-lukanda fejn irritornat, mingħajr bagalji u flus, Jon Kellermann, industrijalista Olandiż, offrielha l-flus għall-vjaġġ u taha parir biex tmur [[Frankfurt]] u minn hemmhekk, permezz tal-konsulat, taqsam il-fruntiera Olandiża. Allura fl-14 ta' Awwissu 1914, l-uffiċjali tal-konsulat Olandiż ta viża biex tkun tista' tmur [[Amsterdam]] lil Margaretha Geertuida Zelle, "twila metru u ħamsa u sebgħin ċentimetru", ta' xagħar (dak iż-żmien) bjond. [[Stampa:Mata-Hari Paris 1916.jpg|thumb|xellug|180px|Mata Hari tpaċpaċ mas-suldati Franċiżi fl-1916 (forsi waħda timitaha)]] Hawnhekk saret il-maħbuba tal-bankier van der Schalk u mbagħad wara li marret Den Haag, tal-Baruni Eduard Willem van der Capellen, kurunell tal-ussari, li għenha ġenerożament fil-ħtiġijiet finanzjarji tagħha. Fl-24 ta' Diċembru 1915, Mata Hari marret lura Pariġi sabiex tieħu lura l-bagalji u tipprova, għal darb'oħra għalxejn, tikseb xogħol ma' Djagilev. Bilkemm kienet saret il-maħbuba tal-maġġur Belġjan Fernand Beaufort meta l-permess biex toqgħod Pariġi skadielha u fl-4 ta' Jannar 1916 kellha tmur lura lejn in-Netherlands. Meta kienet Den Haag kien iżurha spiss fid-dar tagħha l-konslu Ġermaniż Alfred von Kremer, li f'dan il-perjodu kriha bħala spjun fis-servizz tal-Ġermanja, inkarigata biex tipprovdi informazzjoni dwar l-ajruport ta' [[Contrexéville]], qrib [[Vittel]], fi Franza, fejn kienet tista' tmur bl-iskuża li kienet qiegħda żżur wieħed mill-ħafna maħbubin tagħha, il-kaptan Russu Vadim Masslov, li kien daħal l-isptar f'din il-belt. Mata Hari, saret aġent H21 u ġiet imħarrġa fil-Ġermanja mill-ispjun famuża Elsbeth Schragmüller, iżjed magħrufa bħala [[Fräulein Doktor]], li tatha l-kodiċi l-ġdid AF44. Iż-żeffiena kienet diġà mgħassa mill-kontrospjunaġġ [[Renju Unit|Ingliż]] u Franċiż meta, fl-24 ta' Mejju 1916, telqet lejn Spanja u minn hemm fl-14 ta' Ġunju marret Pariġi. Hemm, permezz ta' eks maħbub tagħha, it-tenent tal-kavallerija Jean Hallaure, li mingħajr ma kienet taf kien hu wkoll aġent Franċiż, fl-10 ta' Awwissu ġabha f'kuntatt mal-kaptan Georges Ladoux, kap ta' sezzjoni tad-[[Deuxième Bureau]], il-kontrospjunaġġ Franċiż, biex tikseb permess biex tmur Vittel. Ladoux taha viża u pproponielha tidħol fis-servizz ta' Franza u Mata Hari aċċettat din il-proposta imma talbet is-somma enormi ta' miljun frank, li ġġustifikat billi ftaħret li kienet taf ħafna nies importanti li setgħu jkunu utli għall-kawża Franċiża. === Logħba doppja perikoluża === F'Vittel iltaqgħet mal-kaptan Russu u tħalltet mal-ħafna uffiċjali Franċiżi li kienu jiffrekwentaw l-istazzjon termali, u wara ġimgħatejn marret lura Pariġi. Hemmhekk, minbarra li bagħtet informazzjoni dwar il-missjoni tagħha lill-aġenti Ġermaniżi fin-Netherlands u fil-Ġermanja, irċeviet ukoll istruzzjonijiet mill-kaptan Ladoux biex tgħaddi minn Spanja u tmur lura n-Netherlands. Wara li nżammet għal ftit jiem [[Madrid]], dejjem mgħassa mill-Franċiżi u mill-Ingliżi, f'Novembru siefret minn [[Vigo (Spanja)|Vigo]] għal [[Den Haag]]. Meta l-bastiment wasal [[Falmouth (Cornwall)|Falmouth]] fir-[[Renju Unit]], ġiet arrestata minħabba li bi żball ħasbuha ż-żeffiena tal-[[flamenco]], Clara Benedix, li kienet suspettata li kienet spjun Ġermaniża. Meta ġiet interrogata f'[[Londra]] l-iżball ġie ċċarat u wara ftehim ma' Ladoux, [[Scotland Yard]] bagħtuha Spanja, fejn żbarkat fil-11 ta' Diċembru 1916. F'Madrid kompliet tilgħab il-logħba doppja u żammet kuntatt kemm mal-''attaché'' militari tal-ambaxxata Ġermaniża, Arnold von Kalle, kif ukoll ma' dak tal-Ambaxxata Franċiża, il-kurunell Joseph Denvignes, fejn lil dan tal-aħħar għarfitu bil-manuvri tas-sottomarini Ġermaniżi 'l barra mill-kosta tal-[[Marokk]]. Von Kalle induna li Mata Hari kienet qed tilgħab logħba doppja u bagħat telegramma Berlin li fiha qal li "l-aġent H21" qed titlob il-flus u kienet qed tistenna l-istruzzjonijiet. Ir-risposta kienet li l-aġent H21 kellha tmur lura Franza biex tkompli l-missjoni tagħha u hemm tirċievi 15,000 frank. L-ipoteżi li l-Ġermaniżi kienu ddeċidew li jeħilsu minn Mata Hari – biex jikxfuha lill-kontrospjunaġġ Franċiż bħala spjun Ġermaniża – hija bbażata fuq il-fatt li f'din l-okkażjoni użaw kodiċi ta' trażmissjoni qadim, li kien ġie abbandunat għax il-Franċiżi kienu diġà ddeċifrawh, li fih Mata Hari kienet għadha identifikata bis-simbolu H21, minflok b'dak iżjed riċenti AF44. Għalhekk il-messaġġi Ġermaniżi kienu faċilment iddeċifrati mill-Franċiżi. Fit-2 ta' Jannar 1917, Mata Hari daħlet lura Pariġi u fl-għodwa tat-13 ta' Frar ġiet arrestata fil-kamra tagħha fil-lukanda Elysée Palace u nqaflet fil-ħabs ta' Saint-Lazare. === Proċess === [[Stampa:Mata Hari 15.jpg|xellug|daqsminuri|285x285px|Mata Hari fil-quċċata tas-suċċess, fl-1906]] Quddiem il-kap tal-inkjesta, il-kaptan Pierre Bouchardon, fil-bidu Mata Hari adottat it-tattika li tiċħad kollox u sostniet li ma kinitx imdaħħla f'ebda affari ta' spjunaġġ. Fl-ewwel interrogatorju għenha l-avukat Édouard Clunet, eks maħbub tagħha, li kien żamm relazzjoni ta' affezzjoni magħha. Imbagħad, iżjed ma beda jgħaddi ż-żmien iżjed ma setgħetx tevita li tiġġustifika s-somom kbar li l-maħbub tagħha van der Capelen kien jibagħtilha min-Netherlands – meqjusin mill-prosekuzzjoni bħala l-ħlas għall-ispjunaġġ tagħha – li tammetti s-somom li rċeviet f'Madrid minn von Kalle li ġġustifikat bħala sempliċi rigali, u li tikxef storja mhux mistennija li fi Spanja kellha offerta biex taħdem bħala aġent ta' spjunaġġ Russu fl-[[Awstrija]]. Semmiet ukoll il-proposta li għamlilha l-kaptan Ladoux biex taħdem għal Franza, li fittxet li tisfrutta għall-vantaġġ tagħha, biex turi l-lealtà tagħha lejn Franza. Il-prosekuzzjoni s'issa ma kellha ebda prova konkreta kontra Mata Hari, li setgħet saħansitra tiftaħar li poġġiet ruħha għad-diżpożizzjoni tal-ispjunaġġ Franċiż. Il-fatt hu li l-kontraspjunaġġ kien għadu ma poġġiex għad-dispożizzjoni tal-kaptan Bouchardon it-traskrizzjoni tal-messaġġi Ġermaniżi interċettati li wrewha bħala l-aġent Ġermaniż H21. Meta għamlu hekk, xahrejn wara, Mata Hari kellha tammetti li kienet mikrija mill-Ġermaniżi u li kienet irċeviet il-linka inviżibbli biex tikkomunika l-informazzjoni tagħha, iżda qalet li din qatt ma kienet użatha – tefgħetha kollha l-baħar – u li ma kienet bagħtet xejn lill-Ġermaniżi, minkejja l-20,000 frank li rċeviet mill-konslu von Kremer, li hi sostniet li kienu biss kumpens għat-tbatija li soffriet matul iż-żjara tagħha fil-Ġermanja fil-jiem bikrija tal-gwerra. Rigward il-messaġġ ta' von Kalle f'Berlin, li kixifha bħala spjun, Mata Hari qalet li dan kien vendikazzjoni ta' raġel imwarrab. Il-ħafna uffiċjali Franċiżi li kienet il-maħbuba tagħhom, meta kienu interrogati ddefendewha u stqarrew li qatt ma kienu jqisuha bħala spjun. Għall-kuntrarju, Georges Kaptan Ladoux ċaħad li xi darba għamlilha proposta biex taħdem għas-servizzi Franċiżi, għax dejjem kien iqisha bħala spjun Ġermaniża, filwaqt li l-''attaché'' militari f'Madrid, Elder Denvignes, sostna li kienet innamrat miegħu bil-ħsieb li toħodlu minn moħħu sigrieti militari; rigward l-informazzjoni dwar attivitajiet Ġermaniżi fil-Marokk, hu ċaħad li kienet Mata Hari li ipprovdiethom. Iż-żewġ uffiċjali ma kinux kapaċi jsemmu ebda ċirkostanza sostanzjali kontra Mata Hari, iżda x-xhieda tagħhom fil-proċess kellha piż determinanti. L-inkjesta ngħalqet b'murtal: l-uffiċjal Russu Masslov, li Mata Hari suppost kienet il-maħbuba tiegħu, kiteb li r-relazzjoni mal-mara dejjem kien qiesha biss bħala avventura. Ir-rivelazzjoni ma kellha xejn x'taqsam mal-pożizzjoni legali ta' Mata Hari, iżda żgur li ġegħlitha tħossha f'iżolament drammatiku. L-inkjesta ngħalqet fl-21 ta' Ġunju u Mata Hari ntbagħtet quddiem il-qorti. Il-proċess, li sar bil-bibien magħluqin, beda fl-24 ta' Lulju. Il-president tal-qorti ta' sitt imħallfin militari kien it-tenent kurunell Albert Ernest Somprou u fuq in-naħa tal-prosekuzzjoni kien hemm it-tenent Mornet. Xejn ġdid ma ħareġ fil-jumejn ta' diskussjoni. Wara d-difiża appassjonata tal-avukat ta' Mata Hari, Clunet, li qabel kien gwerrier u ngħata midalja fl-1870, fil-[[Gwerra Franko-Prussjana]], l-imħallfin irtiraw biex iwieġbu tmien mistoqsijiet: * Jekk f'Diċembru 1915 Margaretha Zelle ppruvatx tikseb informazzjoni riżervata fiż-żona militari ta' Pariġi favur poter għadu; * Jekk tgħatx informazzjoni riżervata lill-konslu Ġermaniż fin-Netherlands, von Kremer; * Jekk f'Mejju 1916 kinitx midħla tal-konslu von Kremer fin-Netherlands; * Jekk f'Ġunju 1916 ippruvatx tikseb informazzjoni militari fiż-żona militari ta' Pariġi; * Jekk ippruvatx tgħin l-operazzjonijiet militari tal-Ġermanja; * Jekk f'Diċembru 916 f'Madrid kinitx f'kuntatt mal-''attaché'' militari Ġermaniż von Kalle bl-għan li tagħtieh informazzjoni riżervata; * Jekk kixfitx lil von Kalle l-isem ta' aġent sigriet Brittaniku u l-iskoperta mill-Franċiżi, ta' tip ta' linka inviżibbli Ġermaniża; * Jekk f'Jannar 1917 kellhiex relazzjonijiet mal-għadu fiż-żona militari ta' Pariġi. Wara siegħa nqatgħetilha s-sentenza: "il-Kunsill tal-Gwerra jikkundanna unanimament lil Marguerite Gertrude Zelle għall-piena tal-mewt permezz tal-[[fuċilazzjoni]]". === Mewt === [[Stampa:The Execution of Mata Hari in 1917.jpg|thumb|right|360px|L-eżekuzzjoni ta' Mata Hari (film tal-1920)]] L-appell għar-rieżaminazzjoni tal-proċess ġie rrifjutat mill-Kunsill tar-Reviżjoni fis-17 ta' Awwissu, u fis-27 ta' Settembru anki l-Qorti tal-Appell ikkonferma s-sentenza tal-kundanna. L-aħħar tama kienet it-talba għall-maħfra li l-avukat Clunet ppreżenta personalment lill-President [[Raymond Poincaré|Poincaré]]. Maż-żerniq ta' nhar it-Tnejn, il-15 ta' Ottubru, il-Kaptan Thibaud qajjem lil Mata Hari, li wara l-proċess kienet taqsam ċella ma' żewġ priġunieri oħra, biex iħabbrilha li l-talba għall-maħfra kienet ġiet miċħuda u wissiha tħejji għall-eżekuzzjoni. Hi libset bl-eleganza tas-soltu, mgħejuna minn żewġ sorijiet, Sor Marie u Sor Leonide, u mbagħad, fuq it-talba tagħha, il-kappillan Arboux għammidha. Libset kappell tat-tiben ta' [[Firenze]] u ingwanti, u akkumpanjata miż-żewġ sorijiet, il-kappillan, l-avukat Clunet, it-[[Tabib|tobba]] Bizard, Socquet, u Bralet u mill-gwardjani, marret fl-uffiċċju tad-direttur, fejn kitbet tliet ittri – li però d-direzzjoni tal-ħabs qatt ma bagħtet – indirizzati lil bintha Jeanne Louise, lill-kaptan Masslov u lill-ambaxxatur tan-Netherlands, Cambon. Imbagħad tliet vannijiet militari skortati minn [[dragun (militari)|draguni]] rikbin iż-żiemel ħadu l-kortew lejn il-[[Kastell ta' Vincennes]] u waslu hemm fis-sitta u nofs ta' għodwa kiesħa u biċ-ċpar. Labranzetta ma' Sor Marie, imxiet b'passi sodi lejn il-post maħżul għall-eżekuzzjoni, fejn kienet qed tistenniha skwadra suldati li sellmulha u ppreżentawlha l-armi. Wara li sellmet lura b'ċaqliqiet puliti ta' rasha, ġiet marbuta ħafif mal-arblu. Billi rrifjutat l-għamad setgħet tara quddiemha mill-qrib it-tnax-il suldat li kienu assenjati biex iwettqu s-sentenza għall-mewt tagħha: wieħed minnhom, skont ir-regola, kellu l-ixkubetta vojta. Minn ħdax-il tir, tmienja marru fil-vojt – l-aħħar galanterija tal-militari Franċiżi – wieħed f'irkoppitha, wieħed f'ġenbha u wieħed dritt f'[[qalb]]ha. Il-marixxall Pétey sparalha tir f'għonqha, tir ta' grazzja, biex ikun żgur li mietet. Ħadd ma kien hemm li kellu d-dritt għall-ġisem u allura ġie meħud l-Istitut tal-Mediċina Legali ta' Pariġi, fejn indifnet ġo fossa komuni. Rasha nżammet u mbagħad insterqet fis-snin ħamsin, f'ċirkustanzi li qatt ma tfissru, forsi biex isservi bħala [[relikwa]] makabra. === Wara mewtha === Wara t-tmiem tal-gwerra, il-Ġermanja għall-ewwel ippreżentatha bħala vittma innoċenti, li qatt ma kienet ikkollaborat mas-servizzi tal-ispjunaġġ Ġermaniżi. Madankollu fl-1931, f'xogħol kollettiv importanti li fih ikkollaboraw storiċi, uffiċjali militari u uffiċjali li qabel kienu fis-servizzi sigrieti, jingħad li "Mata Hari għamlet affarijiet kbar għall-Ġermanja; hi kienet il-messaġġiera għall-informaturi tagħna li kienu jgħixu barra jew f'pajjiżi għedewwa [...] Mata Hari kienet taf perfettament kif jimxu l-affarijiet militari, wara li ġiet imħarrġa f'waħda mill-aqwa skejjel tal-ispjunaġġ [...] Hija kien aġent importanti". Fl-1937, Elsbeth Schragmüller, magħrufa bħala Fräulein Doktor, li ħadmet matul il-gwerra fis-sezzjoni IIIC f'[[Anversa]], ippubblikat il-memorji tagħha. Rigward Mata Hari, fihom irrevelat li "l-ebda waħda mill-aħbarijiet li bagħtitilna ma kienet utli u l-ebda informazzjoni tagħha ma kienet ta' interess politiku u militari". Hi taċċetta madankollu li: "il-kundanna kienet mistħoqqa fl-ispirtu tal-kodiċi militari." L-istoriku Alain Decaux fir-riċerka tiegħu dwar Mata Hari staqsa lill-Avukat Mornet dwar il-kwistjoni vera li ppreżenta l-każ ta' din is-suppost spjun. Dan wieġbu "li fl-aħħar ma kienx hemm affarijiet kbar li wieħed seta' jixliha bihom" imma l-każ tagħha kien ipprovokat "mill-attakki tal-istampa f'kuntest politiku" tant li r-raġuni tal-istat kellha tirbaħ. == Ċinema == Ħarġu ħafna films ibbażati fuq l-istorja ta' Mata Hari: * ''Mata Hari'', 1920, reġija ta' [[Ludwig Wolff]]; * ''Mata Hari, die Rote Tänzerin'', 1927, taħdem [[Magda Sonja]]; * ''Mata Hari'', 1931, taħdem [[Greta Garbo]]; * ''Mata Hari, agent H21'', 1964, taħdem [[Jeanne Moreau]]; * ''Up the Front'', 1972, taħdem [[Zsa Zsa Gábor]]; * ''Mata Hari'', 1978, reġija ta' [[David Carradine]]; * ''Mata Hari'', 1985, taħdem [[Sylvia Kristel]]; * ''Mata Hari, la vraie histoire'', 2003, taħdem [[Maruschka Detmers]]. == Referenzi == {{referenzi|2}} == Biblijografija == * {{fr}} Anne Bragance: ''Mata-Hari, la poudre aux yeux''. Éditions Belfond, Pariġi 1995, {{ISBN|2-7144-3299-9}} * {{nl}} Jan Brokken: ''Mata Hari. De waarheid achter een legende''. Wetenschappelijke Uitgeverij, Amsterdam 1975, {{ISBN|90-214-2901-2}} * {{fr}} Philippe Collas: ''Mata-Hari. Sa véritable histoire''. Plon, Pariġi 2003, {{ISBN|2-259-19872-4}} * {{en}} Thomas Coulson: ''Mata Hari, courtesan and spy''. Hutchinson, Londra 1930 * {{fr}} Lionel Dumarcet:'' L'affaire Mata-Hari''. De Vecchi, Pariġi 2006, {{ISBN|2-7328-4870-0}} * {{de}} Gerhard Feix: ''Das Große Ohr von Paris&nbsp;– Fälle der Sûreté''. Verlag Das Neue Berlin, Berlin 1975, S.&nbsp;202–212 * {{fr}} Charles S. Heymans: ''La vraie Mata Hari. Courtisane et Espionne''. Édition Prométhée, Pariġi 1930 (französisch) * {{fr}} Russel Warren Howe: ''Mata-Hari'' ("The true story"). Editions de l'Archipel, Pariġi 2007, {{ISBN|978-2-84187-577-1}} * {{nl}} Marijke Huisman: ''Mata Hari (1876–1917), de levende legende''. Uitgeverij Verloren, Hilversum 1998, {{ISBN|90-6550-442-7}}, [http://books.google.de/books?id=APHqa5o9SoYC&dq=Mata+Hari&as_brr=1&client=firefox-a&source=gbs_summary_s&cad=0 Online-Version] * {{de}} Fred Kupferman: ''Mata Hari. Träume und Lügen'' ("Mata Hari. Songes et mensonges"). Aufbau-Taschenbuchverlag, Berlin 1999, {{ISBN|3-7466-1575-5}} * {{fr}} Michel Leblanc: ''L'ennemie de Mata-Hari''. France-Empire, Pariġi 1974 * {{de}} Christine Lüders: ''Apropos Mata Hari'' (Apropos; Bd. 8). Verlag Neue Kritik, Frankfurt/M. 1997, {{ISBN|3-8015-0304-6}} * {{de}} Ute Maucher, Gabi Pfeiffer: ''Codewort: Seidenstrumpf, Die größten Spioninnen des 19. und 20. Jahrhunderts.'' ars vivendi verlag, 2010, {{ISBN|978-3-89716-999-9}}. * {{de}} Brygida M. Ochaim, Claudia Balk: ''Varieté-Tänzerinnen um 1900. Vom Sinnenrausch zur Tanzmoderne, Ausstellung des Deutschen Theatermuseums München 23.10.1998–17.1.1999''. Verlag Stroemfeld, Frankfurt/M. 1998, {{ISBN|3-87877-745-0}} * {{en}} Diane Samuels: ''The true life fiction of Mata Hari''. Hern Books, Londra 2002, {{ISBN|1-85459-672-1}} * {{fr}} Léon Schirmann: ''L'affaire Mata Hari. Enquête sur une machination''. Tallandier, Pariġi 1994, {{ISBN|2-235-02126-3}} * {{fr}} Léon Schirmann: ''Mata-Hari. Autopsie d'une machination''. Éditions Italiques, Pariġi 2001, {{ISBN|2-910536-18-1}} * {{en}} Pat Shipman: ''Femme Fatale: A Biography of Mata Hari: Love, Lies and the Unknown Life of Mata Hari.'' Weidenfels & Nicolson, Londra 2007, {{ISBN|978-0-297-85074-8}} * {{de}} Sam Waagenaar: ''Mata Hari. Der erste wahre Bericht über die legendäre Spionin'' Bastei-Lübbe, Bergisch-Gladbach 1985, {{ISBN|3-404-61071-7}} (früherer Titel: ''Sie nannte sich Mata Hari. Bild eines Lebens, Dokument einer Zeit'') * {{fr}} Friedrich Wencker-Wildberg: ''Mata Hari. Roman ihres Lebens''. Weltbild-Verlag, Augsburg 2004 * {{en}} Julie Wheelwright: ''The Fatal Lover. Mata Hari and the Myth of Women in Espionage''. Collins & Brown, Londra 1992, {{ISBN|1-85585-105-9}} == Ħoloq esterni == {{Commons|Mata Hari}} * {{en}} [http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/mata-hari FemBio - Notable Women International] * {{en}} [http://www.crimelibrary.com/terrorists_spies/spies/hari/1.html?sect=23 Court TV's Crime Library] * {{it}} [http://www.arturovillone.it/lavori/art_matahari_1.html Mata Hari, la doppia vita di Greta Zelle] * [http://www.mata-hari.com/mata-hari-pictures.html Mata-Hari.com: Bijografiji u ritratti ta' Mata Hari] * [http://www.matahari.nl Sit dwar Mata Hari] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20061001180657/http://www.museum-security.org/00/110.html#2 Details of the disappearance of the corpse] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20100705132407/http://www.life.com/image/first/in-gallery/36812/mata-hari-dancer-stripper-spy Mata Hari: Dancer, Stripper, Spy] * {{en}} [http://www.eyewitnesstohistory.com/matahari.htm "The Execution of Mata Hari, 1917," EyeWitness to History (2005)] * {{es}} [http://mujeresriot.webcindario.com/Mata_Hari.htm Mata Hari, pasión y muerte en mujeresriot.webcindario.com] * {{nl}} [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/zelle Zelle, Margaretha Geertruida (1876-1917)] * {{nl}} [https://web.archive.org/web/20110602080623/http://www.matahari1917.nl/ De sluierdans van een spionne] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Hari, Mata}} [[Kategorija:Twieldu fl-1876]] [[Kategorija:Mietu fl-1917]] [[Kategorija:L-Ewwel Gwerra Dinjija]] evou0n00som6tk3hua1oz9zhsd8cws7 0 16042 329631 329265 2026-05-01T21:28:09Z WikDijaMalti 27731 /* Storja */ 329631 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, beda fl-1977. Is-suldati tal-FRELIMO wettqu wkoll delitti serji tal-gwerra matul il-gwerra ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-07.htm#P403_90345|titlu=AFRICA.BOU|sit=www.hrw.org|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Il-FRELIMO ġiegħel lin-nies jaħdmu għalihom, u l-perjodi ta' koskrizzjoni spiss estendew lil hinn minn dak li kien permess legalment. L-għajxien f’irħula komunali sar obbligatorju f’ċerti provinċji. Madankollu, f'xi żoni, in-normi kulturali kienu jeħtieġu li l-familji jgħixu ċerta distanza minn xulxin. Għalhekk, ħafna nies ippreferew jgħixu fil-kampanja minkejja r-riskju ta' attakki mir-RENAMO.<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Għalhekk, in-nies spiss kienu jiġu mġiegħla jidħlu f'irħula komunali taħt il-ponta ta' arma mis-suldati tal-FRELIMO jew mill-alleati Żimbabweni tagħhom. Kif jiftakar resident lokali wieħed:<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Qatt ma ridt nitlaq mid-dar il-qadima tiegħi u mmur fir-raħal komunali. Anke bil-gwerra, ridt nibqa' fejn kelli l-art u l-imħażen tiegħi. Għal żmien twil, qatt ma konna għexna ma' daqstant nies flimkien f'post wieħed. Kulħadd kellu jgħix fil-bitħa tiegħu. Il-Komeredes [suldati Żimbabwjani] ġew id-dar tiegħi u qaluli li kelli mmur fir-raħal komunali, fejn kien hemm tant nies. Ippruvajt nirrifjuta, u mbagħad taw in-nar lid-dar tiegħi, lill-imħażen tiegħi, u lill-għelieqi tiegħi. Heddewni li joqtluni u qaluli lill-familja tiegħi u lili biex nibqgħu sejrin. Ġewwa r-raħal komunali, konna ngħixu bħal ħnieżer. Kien bħal maqjel tal-ħnieżer. Kien hemm tant minna ngħixu qrib ħafna ta' xulxin. Jekk xi ħadd jorqod ma' martu, kulħadd seta' jisma' x'qed jagħmlu. Meta konna mmorru fl-għelieqi jew fiċ-ċimiterji biex nidfnu l-mejtin, is-suldati kellhom jimxu warajna u quddiemna. Meta n-nisa kienu jmorru ħdejn ix-xmara biex jinħaslu, is-suldati kellhom imorru wkoll, u spiss kienu jaraw lin-nisa tagħna għarwenin. Kienet diżgrazzja sħiħa f'dak l-għeluq. Normalment konna niddependu fuq l-għajnuna umanitarja għall-ikel, imma qatt ma konna nafu meta kienet se tasal. Kien terribbli; għalhekk ħafna nies kienu jaħarbu mill-villaġġ komunali lura lejn djarhom fejn kienu stazzjonati s-suldati tar-RENAMO. L-istupru sar ukoll prattika mifruxa fost is-suldati tal-FRELIMO. Bħala parti minn sensiela ta' miżuri ta' wara l-indipendenza, il-FRELIMO introduċiet "kampijiet ta' riedukazzjoni" fejn intbagħtu delinkwenti minorenni, avversarji politiċi, u elementi allegatament antisoċjali bħal prostituti, ħafna drabi mingħajr proċess minħabba nuqqas ta' mħallfin. Aktar tard, osservaturi barranin iddeskrivewhom bħala "ċentri infami ta' tortura u mewt." Huwa stmat li 30,000 priġunier mietu f'dawn il-kampijiet. Il-gvern ġie akkużat ukoll li qatel eluf ta' nies hekk kif ipprova jestendi l-kontroll tiegħu madwar il-pajjiż. Matul l-1987, l-impressjoni prevalenti kienet li l-gwerra ċivili ma kinitx se tissolva militarment. Il-Frelimo kkonkwista t-territorju tat-tramuntana tal-pajjiż wara li rebaħ battalja fi Frar 1987, iżda matul l-istess perjodu, l-operazzjonijiet tar-Renamo fin-nofsinhar intensifikaw. Il-gwerra ċivili ntemmet fl-1992, iżda l-għan kien li jiġi ffirmat mill-Frelimo u r-Renamo. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] dvyckybb9raucjdv4shed2vxbyquvdx 0 19522 329638 320116 2026-05-02T00:37:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329638 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Catherine_II_by_F.Rokotov_after_Roslin_(1780s,_Hermitage)_2.jpg|thumb|lemin|200px|L-imperatriċi Katerina II tar-Russja]] '''Katerina II Alekseevna tar-Russja''', bir-Russu: Екатерина II Алексеевна, Ekaterina II Alekseevna ([[Szczecin]], 21 ta' April 1729 – [[Puškin]], 6 ta' Novembru 1796), magħrufa bħala '''Katerina l-Kbira''', kienet imperatriċi tar-Russja mill-1762 sa mewtha. Kienet wieħed mill-eżempji l-iżjed importanti ta' ''sovran imdawwal''. Twieldet Sofia Federica Augusta, bint il-prinċep Ġermaniż ta' [[Anhalt-Zerbst]] u fl-1745, ta' 16-il sena, iżżewġet lill-Granduka [[Pietru III tar-Russja|Pietru Fëdorovič]], eredi għat-tron Russu. Kienet mara intelliġenti, kolta u sensittiva u ma damitx ma nfirdet minn żewġha li kien żorr u goff. Pietru III tilef l-appoġġ tal-Gwardja u ċ-ċirku tan-nies tal-qorti billi kien ixaqleb lejn il-Prussjani u għalhekk ġie depost. Imbagħad fl-20 ta' Ġunju 1762, Katerina II, telgħet fuq it-tron u ftit jiem wara żewġha miet fil-ħabs. L-imperatriċi l-ġdida ġiet akkużata li kienet il-kawża tal-mewt tiegħu. Taħt it-tmexxija tagħha, l-imperu Russu sar dejjem iżjed qawwi u kellu influwenza kbira fl-Ewropa. Billi riedet tapplika l-prinċipji, li kienet segwaċi tagħhom, għall-metodu tat-tmexxija tagħha, bdiet bil-ħolqien ta' kodiċi ġdid ispirat mill-ideat tal-enċiklopedisti. Fl-istess ħin bl-għajnuna tal-favoriti tagħha, li kienet tavda fihom, b'mod partikolari Grigorij Orlov u Grigorij Potëmkin, u anki bis-suċċess tal-ġenerali bħal Pëtr Rumjancev u Aleksandr Suvorov, u l-ammiralli bħal Fëdor Ušakov, espandiet malajr l-eġemonija Russa f'bosta territorji: fil-punent kien hemm l-annessjoni tat-territorju kbir li kisbet meta xoljiet il-Konfederazione zjoni Polakka-Litwana, wara l-gwerer Russo-Torok l-imperu Russu okkupa l-Krimea u, lejn il-lvant estrem bdiet il-kolonizzazzjoni tal-Alaska. Katerina kienet tammira ħafna 'l [[Pietru l-Kbir]] u kompliet timmodernizza ir-Russja tal-Punent billi timxi mal-idejat tal-assolutiżmu mdawwal: kienet tinteressa ruħha fil-problemi tat-tagħlim u waqfet l-ewwel istitut feminili għat-tagħlim superjuri. Kienet tinteressa ruħha wkoll fil-finanzi u fil-ħolqien ta' bliet żgħar imwaqqfin bl-ordi tagħha. Minkejja dan, il-politika tagħha wasslet biex in-numru tas-servi tal-gleba żdied u dan ġab miegħu skuntentizza fost in-nies u bosta rvelli li ġew imrażżna bil-vjolenza bħal dik immexxija mil-Kożakk Emel'jan Ivanovič Pugačëv. Minkejja dawn l-ambigwitajiet politiċi, minħabba l-korrispondenza li kellha mal-filosfi illuministi li kienu jfaħħru il-gvern tagħha, il-perjodu tal-ħakma ta' Katerina l-Kbira hu sikwit meqjus bħala l-Epoka tad-Deheb tal-imperu Russu == Bijografija == === Ħajjitha qabel ma saret Imperatriċi === [[Stampa:Grand Duchess Catherine Alexeevna by L.Caravaque (1745, Gatchina museum).jpg|thumb|left|150px|Il-grandukessa Katerina impinġija fl-1745 minn Louis Caravaque]] Sofia Federica Augusta ta' Anhalt-Zerbst twieldet fil-21 ta' April, 1729 f'[[Szczecin]], fil-[[Pomeranja]], bint [[Kristjan Awgustu ta' Anhalt-Zerbst]], ġeneral Prussjan, u [[Ġovanna ta' Holstein- Gottorp]], Prinċipessa Ġermaniża. Ommha ma kinetx tagħti kasha għax kienet tippreferli 'l ħuha ż-żgħir Guljiermu Frederiku Kristjan, u Sofia sofriet minn din s-sitwazzjoni.<ref>Troyat, 1979, ''op. cit.'', p. 8.</ref> Wara, mikejja li l-familja tagħha ma kinetx ta' l-ogħla linjaġġ, Sofia u ħuha irċevew edukazzjoni ta' livell għoli sew.<ref>Troyat, 1979, ''op. cit.'', p. 8.</ref> [[Stampa:Catherine II by I.Argunov (1762, Russian museum).jpg|thumb|lemin|180px|Katerina II bħala z-zarina tar-Russja impinġija fl-1762 minn Ivan Argunov]] Minkejja li ma kinetx partikolarment sabiħa, minn mindu kienet tifla, kellha karattru vivaċi, estrovers, animat minn kurżità mhux tas-soltu, li bih, meta ħadet sehem fil-ballijiet, pranzijiet jew kient tmur fis-salotti tan-nobbiltà, kienet tgħaġġeb lil minn ikellimha<ref>Troyat, 1979, ''op. cit.'', p. 8.</ref>. Hemm episodju li juri kemm kellha karattru kburi: meta ppreżentat ruħha quddiem [[Federiku Guljielmu I tal-Prussja]], it-tifla rrefjutat li tbus il-keffa tal-libsa tar-re għax kient qasira wisq u Sofia ma setgħetx tilħaqha.<ref>Troyat, 1979, ''op. cit.'', p. 9.</ref> Kienet edukata minn preċettur protestant, imma ż-żagħżugħa Sofia ma kient taqbel xejn mal-viżjoni tad-dinja tal-preċettuor. Fl-1744, meta kellha biss ħmistax-il sena, iz-zarina [[Eliżabetta tar-Russja|Eliżabetta]] għażlet lil Sofia biex tkun il-mara ta' neputiha [[Pietru III tar-Russja|Pietru]], li ridet tħalli bħala eredi tagħha. Sofia bidlet isimha għal "Katerina" (''Ekaterina'' jew ''Jekaterina'') meta kkonvertiet għall-fidi Russo-Ortodossa. Iż-żwieġ malajr mar ħażin: Pietru, raġel ta' karattru vjolenti u mogħti għas-sakra, wera li kien jobgħod lil martu u kien jimmaltrattaha fil-pubbliku. Katerina ma damitx ma saret popolari fost il-ħafna gruppi qawwijin li kienu jopponu 'l żewġha. Hi ddedikat ruħha għall-qari ta' xogħlijiet tal-filosofija, fosthom ta' [[Voltaire]], [[Diderot]] u [[Montesquieu]], u żammet ruħha infurmata dwar x'kien qiegħed jiġri fir-Russja. Fl-1762, Pietru tela' fuq it-tron bħala Pietru III tar-Russja, imma l-istramberiji tiegħu u l-pulitka tiegħu għamluh mhux popolari ma' dawk il-gruppi li magħhom qabel Katerina kienet żammet u żviluppat relazzjonijiet tajbin. [[Grigorij Orlov]], il-maħbub ta' Katerina, mexxa konfoffa biex tieħu t-tron hi. Inqas imnn sitt xhur wara li tela' fuq it-tron, fis-17 ta' Lulju 1762, Pietru ġie msakkar fil-ħabs fejn miet. === Politika interna === Katerina kitbet dokument ibbażat fuq il-kitba ta' [[Cesare Beccaria]] u Montesquieu, dwar ir-riforma tas-sistema ġudizjarja. Ħalqet kummissjoni li kienet tirrappreżenta l-klassijiet kollha, barra s-servi tal-gleba (il-maġġjoranza tal-popolazzjoni), bl-iskop li tirrivedi l-liġijiet kollha fl-ispirtu tad-dokument. Imma Katerina xoljietha qabbel ma temmet xogħolha, x'aktarx wara bidla fid-direzzjoni fil-pulitka tagħha, ipprovokata mill-irvell tal-bdiewa ta' Emel'jan Pugačëv fl-1773 - 1774. Katerina rriorganizzat l-amministrazzjoni tal-''gubernije'' (governaturati: reġjuni immexxija minn gvernatur) u tagħthom poter ikbar fuq iż-żoni rurali fil-prevenzjoni ta' rvelli mill-bdiewa. Dan kien proċess li tlesta fl-1775. Ir-riforma ħalqet provinċji u distretti li setgħu jitmexxew aħjar mill-governaturati. Fl-1785 Katerina ppubblikat editt li rrikonoxxa d-dritt tan-nobbiltà li jippreżentaw petizzjonijiet lit-tron, ħelset in-nobbli mis-servizi obbligatorji u mit-taxxi, għamlet in-nobbiltà ereditarja u tat lin-nobbli l-kontroll sħiħ fuq is-servi li jgħixu fuq l-art tagħhom. Barra minn hekk tat xi artijiet tal-kuruna fl-[[Ukrajna]] lin-nobbli l-iżjed fidili, u tathom ukoll għadd ta' servi. Inkoraggiet il-kolonizzazzjoni ta' [[Alaska]] u ta' erji oħra li kienu għadhom kif intrebħu. === Affarijiet barranin === [[Stampa:Catherine II by V.Eriksen (1766-7, Statens Museum for Kunst, Denmark).jpg|thumb|left|Katerina II bl-ilbies imperjali]] Fl-1764 Katerina qiegħdet lil [[Stanislao Poniatowski]], li qabel kien maħbub tagħha, fuq it-tron tal-[[Polonja]]. Ir-Russja, imbagħad, inkorporat parti kbira mill-Polonja bħala riżultat tal-qsim miftiehem mal-[[Awstrija]] u l-[[Prussja]] (1772, 1793, 1795). Wara l-Guerra Russo-Torka tal-1768 - 1774, Katerina għamlet lir-Russja potenza dominanti fil-[[Lvant Nofsani]]. L-għan tagħha kien li l-[[Imperu Ottoman]] jinqasam bejn il-potenzi Ewropej, fuq l-istess skema li ntużat għall-Polonja, imma din id-darba, il-politika tagħha ma rnexxitx kif xtaqet hi. Bil-ħila li m'hemmx dubju li kellu il-maħbub ġdid tagħha Grigorij Aleksandrovič Potëmkin (li diġa kien wera fit-trażżin tal-irvell ta' Emel'jan Pugačëv), annessat il-[[Krimea]] fl-1783, disa' snin biss wara li din kienet kisbet l-indipendenza mill-Imperu Ottoman bħala riżultat tal-gwerra Russo-Torka tal-1768 - 1774. Minħabba dan l-Imperu Ottoman beda gwerra oħra, li damet mill-1787 sal-1792 u li intemmet bit-trattat ta' Jassy, li bih ġew legittimati l-preteżi Russi fuq il-Krimea. Fit-teatru politiku Ewropew Katerina kellha rwol importanti u għamlitha ta' medjatriċi matul il-Gwerra tas-suċċessjoni tal-Bavarja (1778 - 1779) bejn il-Prussja u l-Awstrija. Fl-1780 iffurmat grupp inkarigat li jiddefendi mill-[[Renju Unit|Gran Brittanja]], il-vapuri indipendenti matul ir-[[Rivoluzzjoni Amerikana]]. Mill-1788 sal-1790 ir-Russja kienet fi gwerra kontra l-[[Żvezja|Iżvezja]], gwerra li fiha Katerina sabet ruħha tiġġieled ma' kuġinuha Gustavu III tal-Iżvezja. Il-gwerra bdiet meta l-Iżvediżi riedu jieħdu t-territorji tal-Baltiku ċeduti lir-Russja fl-1720. L-Iżvediżi li kienu konvinti li ħa jirbħu lill-għadu malajr, ġarrbu telfit kbar ta' nies u territorji. Wara li d-[[Danimarka]] daħlet fil-gwerra fl-1789, l-affarijiet marru tassew ħażin għall-Iżvediżi, li però, kontra li kien mistenni, irnexxielhom jieħdu l-offensiva fl-1790. L-azzjoni laħqet il-qawwa tagħha fil-battalja ta' Svensksund (illum [[Ruotsinsalmi]], fil-[[Finlandja]]) bejn id-9 u l-10 ta' Lulju 1790. Il-flotta Russa, ikkmandata mill-prinċep ta' Nassau, li kellha 232 vapur b'1,200 kanun u 14,000 baħri, iltaqet mal-flotta Żvediża ikkmandata minn Gustavu III innifsu, magħmula minn 200 vapur, 1,000 kanun u 12,500 baħri. Ir-Russi malajr sabu problemi fl-użu tal-artillerija minħabba li l-baħar kien imqalleb waqt li l-Iżvediżi ma kellhomx din il-problrma billi l-vapuri tagħhom kienu ankrati. Fit-tmiem tal-battalja ir-Russi kienu tilfu bejn 50 u 60 vapur u 9,500 baħri. L-Iżvediżi tilfu 6 vapuri biss imma bejn 6,000 u 7,000 baħri. Il-gwerra intemmet bi trattat iffirmat fl-14 ta' Awwissu 1790 li rratifika r-ritorn tat-territorji kkontestati kollha lin-nazzjon tal-oriġni. L-uniku settur li fih l-ispirazzjoni [[Illuminiżmu|illuministika]] influwenzat l-għemil ta' Katerina II kien dak tal-edukazzjoni u s-saħħa: f'Moska u Pietruburgu twaqqfu djar tal-edukazzjoni waqt li fil-bliet importanti infetħu skejjel anki għall-adulti, inbnew sptarijiet ġodda u l-bliet kienu obbligati li jipprovdu tobba u spiżeriji. === Arti u kultura === Katerina kienet favur l-[[Illuminiżmu]] u kienet tqis lilha nfisha bħala ''filosfu fuq it-tron''; saret magħrufa bħala protettriċi tal-arti u tal-letteratura. Kitbet xi kummiedji, rumanzi u ''memoirs'' u saret taf lil [[Voltaire]], [[Denis Diderot|Diderot]] u [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]], kollha enċiklopedisti Franċiżi, li min-naħa tagħhom saħħu l-fama tagħha f'kitbithom. Katerina rnexxielha tikkonvinċi l-matematiku [[Eulero|Leonhard Euler]] biex iħalli [[Berlino]] u jmur [[San Pietruburgu]]. <br /> Fost il-kummiedji li kitbet insbu ''L-ingannat'' u ''Is-saħħar Siberjan'' miktubin kemm bl-intenzjoni li tgħallem u kemm biex tikkritika xi għedewwa ipotetiċi bħall-[[mażunerija]]. Madankollu, meta fl-1790 [[Aleksandr Nikolaevič Radiščev|Aleksandr Radiščev]] ipubblika il-''Vjaġġ minn San Pietruburgu għal Mosca'' li avża li ħa jkun hemm irvelli minħabba l-kondizzjonijiet soċjali deplorevoli tal-bdiewa u s-servi - kontra dak li kienu juru lill-imperatriċi fil-[[Villaġġ Potemkin]]<ref>Raħal falz li inbena biex jimpressjona 'l Katerina</ref> - Katerina eżiljatu fis-[[Siberja]]. === Ħajja privata === [[Stampa:Orlov greg.jpeg|thumb|Il-Konti Grigory Orlov, pittura ta' Fyodor Rokotov]] Matul ir-renju twil tagħha Katerina kellha ħafna maħbubin, li bosta minnhom laħħqithom għal-pożizzjonijiet għolja.<ref>Alexander J., ''Catherine the Great, life and legend''</ref> Kienet iżżommhom sakemm baqgħu jinteressawha, u mbagħad biex teħles minnhom kienet ittiehom "pensjoni" ta' servi u ħafna art. Il-perċentaġġ tal-flus tal-istat li ntefqu fuq il-qorti tela' minn 10.4% fl-1767 għal 11.4% fl-1781 għal 13.5% fl-1795. Katerina tat 66,000 serv mill-1762 sal-1772, 202,000 mill-1773 sal-1793, u 100,000 f'jum wieħed: it-18 ta' Awwissu 1795.<ref name="Pipes">Pipes R., ''Russia under the old regime''</ref> Bl-istess mod kif il-knisja kienet tappoġġaha bit-tama li tieħu l-art tagħha lura, Katerina xtrat il-burokrazija. Mid-19 ta' April 1764, kull amministratur fis-servizz tal-gvern li kien fl-istess grad għal seba' snin tela' grad minnufih. Fit-13 ta' Settembru 1767 ordnat li wara seba' snin fl-istess grad, kull amministratur għandu jieħu promozzjoni anki jekk ma jkunx jistħoqqlu.<ref name="Pipes"/>. Jgħidu li wara li ntemmet ir-relazzjoni ta' mħabba li kellha mal-kunsilier tagħha Grigorij Aleksandrovič Potëmkin, fl-1776, dan għażillha kandidat biex ikun il-maħbub tagħha, bħal Aleksandr Matveevič Dmitriev-Mamonov li kien sabiħ u intelliġenti biżżejjed biex iżommha interessata. Xi wħud minn dawn l-irġiel kienu jħobbuha lura, u hi dejjem uriethom ġenerożità kbira, anki wara t-tmiem tar-relazzjoni. Wieħed minn dawn il-maħbubin, Pyotr Zavadovsky, irċieva received 50,000 rublu, pensjoni ta' 5,000 rublu, u 4,000 bidwi fl-Ukrajna wara li ħelset minnu fl-1777.<ref>Farquhar Michael, ''A Treasure of Royal Scandals'', Penguin Books, New York, 2001. ISBN 0-7394-2025-9</ref> L-aħħar maħbub tagħha kien il-prinċep Platon Zubov, 40 sena iżgħar minnha. L-independenza sesswali tagħha bdiet ħafna leġġendi.<ref>Alexander, John T. ''Catherine the Great: Life and Legend'', New York: Oxford University Press, 1989, pp. 332-35</ref> Fil-''memoirs'' tagħha , Katerin qalet li l-ewwel maħbub tagħha, Sergéi Saltykov, kien missier binha Pawlu, però Pawlu kien jixbaħ lil żewġha, Pietru.<ref> [http://wwperson.informatik.uni-erlangen.de/cgi-bin/l3/LANG=engl/F=Ekaterina@II./N=%5br%5dVserossijskaja Genealogical database by Herbert Stoyan]. Skont dan is-sit, Katerina kellha żewġt itfal miż-żwieġ tagħha ma' Pietru III qabel ma twieled Pawlu, wieħed fl-14 ta' Dicembru 1752 u l-ieħor fit-2 jew it-3 ta' Awwissu 1753. Is-sess ta' dawn l-ulied ma nafuhx. Id-data tat-tmiem tat-tieni tqala tista' turi li kellha korriment. Wara Pawlu, Katerina kellha tifla, il-Grandukessa Anna Petrovna, f'San Pietruburgu fl-20 ta' Diċembru 1757. Bħal fil-każ ta' Pawlu, skont l-għajdut, missier din it-tarbija kien il-maħbub ta' ommha li dak iż-żmien kien Stanisław August Poniatowski, imma dawn għajdut biss. Il-Grandukessa Anna mietet f'Petergof fid-19 ta' Marzu 1759 meta kellha biss ħmistax-il xahar.</ref> Katerina kellha tifel illeġittmu, Alekséi Bobrinskói, minn Grigorij Orlov. Dan it-tifel kient iżommu Tula, 'l bogħod mill-qorti (iktar tard Pawlu għamlu Konti). Sena qabel Katerina u Orlov kellhom tifla jisimha Eliżabetta Alexandrovna Alexeeva,<ref>[http://genealogy.euweb.cz/ascania/ascan13.html ]</ref> (twieldet San Pietruburgu, 1761 – mietet 1844). Fl-1787 iżżewġet lil Friedrich Maximilian Klinger u minn dan iż-żwieġ kellha tifel, Alessandru, li milli jidher miet żgħir fl-1812. Binha Pawlu sar iz-zar [[Pawlu I tar-Russja]]. Katerina indifnet fil-Katidral ta' San Pietru u San Pawl f'[[San Pietruburgu]]. == Katerina II fil-kultura popolari == {|align=right |[[Stampa:Levitzky Portrait Catherine II 1782.jpg|thumb|left|200px|Katerina II tard f'ħajjitha f'ritratt ta' Levitsky]] |} Il-persunaġġ straordinarju ta' Katerina tar-Russja, barra minn għadd kbir ta' kotba u saġġi, welled ukoll għexur ta' spettakli teatrali (ta' min isemmi il-kummiedja ''Whom Glory Still Adores'', miktuba minn [[George Bernard Shaw]]) u films, ibbażati fuq ħajjitha u l-persunaġġ mitiku tagħha. Fil-films interpretawha l-ikbar attriċi tal-aħħar seklu: Minn [[Marlene Dietrich]] (''The Scarlet Empress'', 1934) sa [[Bette Davis]] (''John Paul Jones'', 1959), minn [[Tallulah Bankhead]] (''A Royal Scandal'', 1945) sa [[Jeanne Moreau]] (''Great Catherine'', 1968) u [[Viveca Lindfors]] (''La tempesta'', 1958). Il-lat tal-kilba sesswali tal-karattru tagħha affaxxina l-attriċi [[Mae West]] li, fis-snin 40, wara li ppruvat tagħmel film dwar il-persunaġġ tagħha, fl-1944 telgħet spettaklu teatrali, bit-titlu ''Catherine Was Great'' fi Broadway. Din kienet parodija tal-istorja ta' Katerina u fih dehret imdawra b' "għassa imperjali" ta' ħafna rġiel żagħżagħ muskolużi.<ref>Shafer Yvonne, ''American Women Playwrights, 1900–1950'', Peter Lang Publishing Inc., 1995, ISBN 0-8204-2142-1</ref> === Films === * ''Forbidden Paradise'' ta' Ernst Lubitsch, taħdem Pola Negri (1924) (ispirat mill-figura ta' Katerina) * ''The Eagle'', ta' Clarence Brown, taħdem Louise Dresser (1925]) * ''Casanova'' ta' Alexandre Volkoff, taħdem Suzanne Bianchetti (1927) * ''Le joueur d'échecs'' ta' Raymond Bernard, taħdem Marcelle Charles Dullin (1927) * ''Spielereien einer Kaiserin'' ta' Vladimir Strizhevsky, taħdem Lil Dagover (1930) * ''The Rise of Catherine the Great'' ta' Paul Czinner, Alexander Korda, taħdem Elisabeth Bergner (1934) * ''The Scarlet Empress'' ta' Josef von Sternberg, taħdem [[Marlene Dietrich]] (1934) * ''Nothing Sacred'' ta' William A. Wellman, taħdem Elinor Troy (1937) * ''Le Joueur d'échecs'' ta' Jean Dréville, taħdem Françoise Rosay (1938) * ''Cossacks in Exile'' ta' Edgar G. Ulmer, taħdem L. Biberowich (1939) * ''A Royal Scandal'' ta' [[Otto Preminger]], taħdem [[Tallulah Bankhead]] (1945) * ''Il cavaliere misterioso'' ta' Riccardo Freda, taħdem Yvonne Sanson (1948) * ''Shadow of the Eagle'' ta' [[Sidney Salkow]], taħdem [[Binnie Barnes]] ([[1950]]) * ''[[Admiral Ushakov]]'' ta' [[Mikhail Romm]], taħdem [[Olga Zhiznyeva]] ([[1953]]) * ''La tempesta'' ta' Alberto Lattuada, taħdem Viveca Lindfors (1958) * ''John Paul Jones'' ta' John Farrow , taħdem [[Bette Davis]] (1959) * ''Caterina di Russia'' ta' Umberto Lenzi , taħdem Hildegard Knef (1963) * ''Great Catherine'' ta' Gordon Flemyng , taħdem [[Jeanne Moreau]] (1968) * ''Emel'jan Pugačëv'' ta' Aleksei Saltykov , taħdem Vija Artmane (1980) * ''E Caterina regnò ...'' sensiela f'żewġ puntati għat-televiżjoni, jaħdmu Julia Ormond u [[Vanessa Redgrave]](1991) * ''Caterina di Russia'' jaħdmu [[Catherine Zeta Jones]] u [[Omar Sharif]](1996) * ''Russkiy bun'' ta' Aleksandr Proshkin, taħdem Olga Antonova (2000) * ''Russkij Kovčeg'' ta' Aleksandr Sokurov , jaħdmu Mariya Kuznetsova, Natalya Nikulenko (2002) == Unuri == * [[Stampa:St.AndrewOrder.png|60px]] Gran Mastru tal-Ordni ta' Sant'Andrija * [[Stampa:OrderStGeorge1cl rib.png|60px]] Gran Mastru u Dama tal-ewwel klassi tal-Ordni Imperjali ta' San Ġorġ * [[Stampa:Saint vladimir (bande).png|60px]] Gran Mastru tal-Ordni ta' San Vladimiru * [[Stampa:Russian Imperial Order of Saint Alexander Nevsky ribbon bar.svg|60px]] Gran Mastru tal-Ordni Imperjali ta' Sant'Alexander Nevsky * [[Stampa:RUS Order św. Anny (baretka).svg|60px]] Gran Mastru tal-Ordni ta' Sant'Anna * [[Stampa:Band to Order St Ekaterin.png|60px]] Gran Mastru u Dama tas-Salib il-Kbir tal-Ordni ta' Santa Katerina == Bibljografija == * Hélène Carrère d'Encausse,'' Catherine II, Un âge d'or pour la Russie'', Fayard, 2002 * Henri Troyat, ''Catherine la Grande'', J'ai lu, 2001. ISBN 978-2-290-31911-6. * Gian Dàuli, ''La grande Caterina. Caterina II di Russia'', Milan, Aurora, 1934. * Zoe Oldenbourg, ''La grande Caterina'', Ruma, Casini, 1968. * Gina Kaus, ''La grande Caterina'', Firenze, Giunti Martello, 1981. * De Madariaga, Isabel, ''Catherine the Great: A Short History''. Yale University Press, New Haven u Londra, 1993. ISBN 0-300-04845-9 (legatura iebsa), ISBN 0-300-05427-0 (legatura ratba). * Dixon, Simon, ''Catherine the Great'', Ecco, 2009. ISBN 978-0-06-078627-4. * Fisher, Alan W., ''Enlightened Despotism and Islam under Catherine II'', Slavic Review 27 (4): 542–553, 1968. * Hosking, Geoffrey, ''Russia: People and Empire'', 1552–1917. Harvard University Press, (1997). * Klier, John D, ''The Ambiguous Legal Status of Russian Jewry in the Reign of Catherine II'', Slavic Review 35 (3): 504–517, (1976). * Kolchin, Peter, ''Unfree Labor: American Slavery and Russian Serfdom'', Cambridge, Massachusetts, 1990 [ippubblikat 1987]. == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20151025043301/http://www.mondosegreto.eu/I%20grandi%20della%20storia/Caterina%20II%20di%20Russia/Caterina%20II%20Russia.htm Maria Pia Perrotta, ''Una grande donna al servizio di un grande impero''] * [http://www.datesofhistory.com/Catherine-II-the-Great-Russia.biog.html ''Catherine the Great''] * [https://web.archive.org/web/20040327234320/http://members.aol.com/jktsn/manifest.htm ''Manifesto of the Empress Catherine II, inviting foreign immigration''] * [https://web.archive.org/web/20110927091704/http://europeanhistory.about.com/od/catherinethegreat/a/histmyths1.htm ''Historical Myths: The Death of Catherine the Great''] * [https://web.archive.org/web/20111008103924/http://womenshistory.about.com/od/catherinegreat/p/catherinegreat.htm ''Catherine the Great of Russia''] * [http://members.tripod.com/~Nevermore/CGREAT.HTM ''The Princess Who Become Catherine the Great''] * [https://web.archive.org/web/20110825023603/http://www.douglassmith.info/28/love-and-conquest.html Douglas Smith, ''Love and Conquest: Personal Correspondence of Catherine the Great and Prince Grigory Potemkin''] == Referenzi == {{Referenzi}} {{commons|Catherine the Great}} [[Kategorija:Politiċi Russi]] iifc38mmd3st3w36u9adh6g9s9mvfzg 0 20496 329635 320625 2026-05-01T23:34:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329635 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Emirati Għarab Magħquda |isem_nattiv = ''دولة الإمارات العربية المتحدة'' |isem_komuni = Emirati Għarab Magħquda |stampa_bandiera = Flag of the United Arab Emirates.svg |stampa_emblema = Coat of arms of the United Arab Emirates.svg |stampa_mappa = LocationUnitedArabEmirates.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Emirati Għarab Magħquda |ħolqa_emblema = Emblema tal-Emirati Għarab Magħquda |ħolqa_demografija = Demografija tal-Emirati Għarab Magħquda |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "[[Ishy Bilady]]" |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Abu Dhabi (belt)]] |l-ikbar_belt = [[Dubai (belt)]] | latd=24 |latm=28 |latNS=N |lonġd=54 |lonġm=22 |lonġEW=E |tip_gvern = |titlu_kap1 = [[President tal-Emirati Għarab Magħquda|President]] |titlu_kap2 = [[Lista ta' Prim Ministri tal-Emirati Għarab Magħquda|Viċi President u Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Khalifa bin Zayed Al Nahyan]] |isem_kap2 = [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] |żona_kklassifika = 116 |poż_erja = 116 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 83,600¹ |erja_mi_kw = 32,278 |perċentwal_ilma = negliġibbli |sena_stima_popolazzjoni = 2010 |stima_popolazzjoni = 8,264,070<ref name="UAE">{{ċita web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1245683461&men=gpro&lng=en&des=gamelan&geo=-267&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-12 |titlu=United Arab Emirates |pubblikatur=World Gazetteer |data-aċċess=2013-01-22 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131127094854/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1245683461&men=gpro&lng=en&des=gamelan&geo=-267&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-12 |arkivju-data=2013-11-27 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 93 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 4,106,427 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2005 |densità_popolazzjoni_km2 = 99 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 256 |poż_densità_popolazzjoni = 110 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $258.825 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=16&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=466&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=United Arab Emirates |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2012-04-22 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $48,158<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.818<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013 |sena=2013|editur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 41 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = [[Storja tal-Emirati Għarab Magħquda|Sovranità]] |avveniment_stabbilit1 = trattat tar-[[Renju Unit]] ntemm |data_stabbilit1 = 1 ta' Diċembru 1971 |avveniment_stabbilit2 = [[Kostituzzjoni tal-Emirati Għarab Magħquda|Kostituzzjoni]] |data_stabbilit2 = 2 ta' Diċembru 1971 |valuta = [[dirham tal-Emirati Għarab Magħquda]] |kodiċi_valuta = AED |żona_ħin = [[Ħin Golf Standard|GST]] |differenza_ħku = +4 |żona_ħin_legali = mhux osservat |differenza_żona_ħin_legali = +4 |cctld = [[.ae]] |kodiċi_telefoniku = +971 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $360.136 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $67,008<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Id-daqs eżatt tal-pajjiż huwa magħruf minħabba krediti kontenzjużi għal diversi gżejjer fil-[[Golf Persjan]], in-nuqqas ta' informazzjoni preċiża fuq id-daqs ta' ħafna minn dawn il-gżejjer u li ħafna mill-konfini tal-art tagħha, speċjalment dawk ma tal-[[Arabja Sawdita]]. }} L-'''Emirati Għarab Magħquda''' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: <big>دولة الإمارات العربية المتحدة</big>‎ ''Dawlat al-ʾImārāt al-ʿArabiyyah al-Muttaḥidah''), xi kultant sempliċement imsejħa l-'''Emirati ''' jew bl-[[Ingliż]], '''UAE''' hu pajjiż li tinsab fil-lbiċ tal-[[Peniżola Għarbija]] fil-[[Golf Persjan]], tmiss mal-[[Oman]] fil-lvant u l-[[Arabja Sawdita]] fin-nofsinhar, kif ukoll qsim tal-fruntieri tal-baħar mal-[[Qatar]] u l-[[Iran]]. L-EGħM hija federazzjoni ta' seba emirati (ekwivalenti għall-[[prinċipalità]]), kull waħda rregolata minn ereditarji [[emir]], li jagħżlu wieħed mill-membri tagħhom li jkun il-president tal-federazzjoni. L-emirati kostitwenti huma [[Abu Dabi (emirat)|Abu Dabi]], [[Ajman]], [[Dubaj]], [[Fujairah]], [[Ras al-Khaimah]], [[Sharjah (emirat)|Sharjah]], u [[Umm al-Quwain]]. Il-kapital hija [[Abu Dabi]], li hija wkoll ċentru tal-istat ta' attivitajiet [[kummerċ|kummerċjali]] u [[kultura|kulturali]].<ref>{{ċita web |url=http://www.mpiweb.org/Archive/217/56.aspx |titlu=Abu Dhabi |sit=Mpiweb.org |data-aċċess=2009-07-15 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120111062636/http://www.mpiweb.org/Archive/217/56.aspx |arkivju-data=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref> L-[[iżlam]] huwa r-reliġjon uffiċjali tal-Emirati, u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] hija l-[[lingwa uffiċjali]].<ref>{{ċita web |url=http://middleeast.about.com/b/2008/03/09/uae-makes-arabic-its-official-language.htm |titlu=UAE Makes Arabic Its Official Language |sit=middleeast.about.com |data=2008-03-09 |data-aċċess=2009-10-18 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120322111125/http://middleeast.about.com/b/2008/03/09/uae-makes-arabic-its-official-language.htm |arkivju-data=2012-03-22 |url-status=dead }}</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Emirati Għarab Magħquda| ]] t32syn2240ww6asqve6onfbv042pdc2 0 20711 329637 309452 2026-05-02T00:28:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329637 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Jemen |isem_nattiv = الجُمهورية اليَمَنية<br />''al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah'' |isem_komuni = Iżrael |stampa_bandiera = Flag of Yemen.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Yemen.svg |stampa_mappa = Yemen (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Jemen |ħolqa_emblema = Emblema tal-Jemen |ħolqa_demografija = Demografija tal-Jemen |mottu_nazzjonali = الله، الوَطَن، الثَورة، الوَحدة <small>''([[Lingwa Għarbija|Għarbi]])''</small><br /><small>''Alla, Pajjiż, Rivoluzzjoni, Unità''</small> |innu_nazzjonali = نشيد اليمن الوطني <small>(Għarbi)</small><br />[[Innu nazzjonali tal-Jemen|Nashīd al-Yaman al-waṭanī]]<br /><small>Repubblika Unita</small><center>[[Stampa:United States Navy Band - United Republic.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[San'a]] |l-ikbar_belt = [[San'a]] |latd=15 |latm=20 |lats=54 |latNS=N |lonġd=44 |lonġm=12 |lonġs=23 |lonġEW=E| |tip_gvern = [[Sistema Presidenzjali|Repubblika presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Jemen|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Jemen|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Abd Rabbuh Mansur Hadi]] |isem_kap2 = [[Mohammed Basindawa]] |żona_kklassifika = 50 |poż_erja = 50 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 527,829 |erja_mi_kw = 203,796 |perċentwal_ilma = negliġibbli |sena_stima_popolazzjoni = 2011 |stima_popolazzjoni = 23,833,000<ref name=yearbook2011>{{ċita web|titlu=Statistical Yearbook 2011|url=http://www.cso-yemen.org/publiction/yearbook2011/population.xls|pubblikatur=Central Statistical Organisation|data-aċċess=2013-02-24|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121009023840/http://www.cso-yemen.org/publiction/yearbook2011/population.xls|arkivju-data=2012-10-09|url-status=dead}}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 96 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 19,685,000<ref name=yearbook2011/> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2004 |densità_popolazzjoni_km2 = 44.7 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 115.7 |poż_densità_popolazzjoni = 160 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $57.966 biljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=1&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=474&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=Jemen |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2012-04-24}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $2,306<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2011 |IŻU = {{increase}} 0.462<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2011 |sena=2011 |pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2013-01-25 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 154 |kategorija_IŻU = <span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = Stabbiliment |avveniment_stabbilit1 = Indipendenza tal-[[Jemen ta' Fuq]] mill-[[Imperu Ottoman]] |data_stabbilit1 = <br />1 ta' Novembru 1918 |avveniment_stabbilit2 = Indipendenza tal-[[Jemen t'Isfel]] mill-[[Imperu Ottoman]] |data_stabbilit2 = <br />30 ta' Novembru 1967 |avveniment_stabbilit3 = [[Unifikazzjoni tal-Jemen|Unifikazzjoni]] |data_stabbilit3 = 22 ta' Mejju 1990 |valuta = [[Rijal tal-Jemen|Rijal]] |kodiċi_valuta = YER |żona_ħin = |differenza_ħku = +3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ye]], [[اليمن.]] |kodiċi_telefoniku = +967 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $33.675 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $1,340<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} [[File:Regions of Yemen map-es.svg|daqsminuri|Organizzazzjoni territorjali ta' Yemen]] Il-'''Jemen''' {{awdjo|En-us-Yemen.ogg|ˈjɛmən}} ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]:اليَمَن‎) uffiċjalment magħruf bħala r-'''Repubblika tal-Jemen''', huwa pajjiż Għarbi li jinsab fl-[[Asja tal-Punent]], li jokkupa l-Lbiċ sat-tarf tan-Nofsinhar tal-[[Peniżola Għarbija]]. Il-pajjiż huwa mdawwar mill-[[Arabja Sawdija]] lejn it-Tramuntana, il-[[Baħar l-Aħmar]] lejn il-Punent, il-[[Golf ta' Aden]] u l-[[Bahar Arabjan]] fin-Nofsinhar, u l-[[Oman]] lejn il-Lvant. Il-Jemen huwa wieħed mill-eqdem ċentri ta' [[ċiviltà]] fil-[[Lvant Qarib]].<ref>{{ċita web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wap/ht04wap.htm |titlu=Arabian Peninsula, 1000 B.C.–1 A.D. |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080724003923/http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/wap/ht04wap.htm |arkivju-data=2008-07-24 }}</ref> Il-kapitali u l-akbar belt hija [[San'a]]. It-territorju tal-Jemen jinkludi aktar minn 200 gżira, bl-akbar gżira hija [[Sokotra]], li tkopri madwar 354 km (220 mil) min-Nofsinhar tal-art ewlenija tal-Jemen. Huwa l-uniku stat fil-Peniżola Għarbija li għandhu forma ta' gvern [[repubblika]].<ref>{{ċita web |url=http://asianhistory.about.com/od/yemen/p/ProfYemen.htm |titlu=Yemen – Facts and History: Yemeni Government |sit=About.com |data=2013-01-24 |data-aċċess=2013-02-22 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160604143753/http://asianhistory.about.com/od/yemen/p/ProfYemen.htm |arkivju-data=2016-06-04 |url-status=dead }}</ref> Il-Jemen kien l-ewwel pajjiż fil-peniżola Għarbija li ta lin-nisa d-dritt għall-vot.<ref>{{ċita web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/suffrage.htm |titlu=Women Suffrage |pubblikatur=Ipu.org |data=1997-05-23 |data-aċċess=2013-02-22 |lingwa=en}}</ref> L-[[Unifikazzjoni tal-Jemen]] saret fit-22 Mejju 1990, fejn il-[[Jemen ta' Fuq]] ġiet magħquda mal-[[Jemen t'Isfel]], biex b'hekk ġiet iffurmata r-Repubblika tal-Jemen. Il-Jemen għandu 1746 km ta' fruntieri territorjali Internazzjonali mal-Oman: 288 km u l-Għarabja Sawdija 1,458 km. == Etimoloġija == It-terminu Yamnat kien imsemmi f'iskrizzjonijiet antiki [[Għarbi]] fin-Nofsinhar fit-titlu ta' wieħed mis-slaten tat-tieni renju Himyarite magħruf bħala Shammar Yahrʽish II. It-terminu probabbilment jirreferi għall-kosta tal-Lbiċ tal-Peniżola Għarbija u l-kosta tan-nofsinhar bejn Aden u Hadramout. Il-Jemen storiku kien jinkludi territorju ferm akbar min-nazzjon attwali, li kien jiġġebbed mit-Tramuntana ta' 'Asir fil-Lbiċ tal-Għarabja Sawdija sa Dhofar fin-Nofsinhar tal-[[Oman]]. Etimoloġija waħda ġejja mill-Jemen minn ymnt, litteralment tfisser "Nofsinhar [tal-Peniżola Għarbija]", u tilgħab b'mod sinifikanti mal-kunċett tal-art fuq il-lemin (𐩺𐩣𐩬). Sorsi oħra jsostnu li l-Jemen huwa relatat mal-yamn jew yumn, li jfisser "hena" jew "bierek", peress li ħafna mill-pajjiż huwa fertili. Ir-Rumani sejħulha Arabia Félix ("Għarabja Ferħana" jew "Għarabja fortunata"), għall-kuntrarju ta' Arabia Deserta ("Għarabja Deżerta"). Kittieba Latini u Griegi rreferew għall-Jemen tal-qedem bħala “l-Indja”, li nħolqot meta l-Persjani sejħu lill-Abissinjani li ġew f'kuntatt magħhom fin-Nofsinhar tal-Għarabja bl-isem tan-nies ta' ġilda skura li għexu flimkien magħhom, l-Indjani. == Ġeografija tal-Jemen == [[File:Yemen relief location map.jpg|daqsminuri|left|Mappa Topografika ta' Yemen]] [[File:Yemen pol 2002.jpg|daqsminuri|left|Mappa Topografika ta' Yemen]] [[File:Yemen relief.jpg|daqsminuri|left|Mappa Topografika ta' Yemen]] Ir-Repubblika tal-Jemen tinkludi t-territorji preċedenti tal-Jemen Demokratiku (nofsinhar) u l-Jemen Għarbi (tramuntana). Hija mdawwar mal-Baħar Għarbi, il-Golf ta 'Aden u l-Baħar l-Aħmar. Għalhekk, il-post tiegħu jikkorrispondi mal-Kontinent Ażjatiku (l-Asja u mhux l-Afrika minkejja l-prossimità tiegħu) L-erja tagħha hija 527,970 km. kwadri. It-terren huwa l-aktar deżert, il-klima sħuna u umda tul il-kosta, moderata fil-muntanji tal-punent u mhux tas-soltu sħuna u niexfa fid-deżert tal-Lvant. === Muntanji === [[File:Tihama on the Red Sea near Khaukha, Yemen.jpg|daqsminuri|Kosta tal-Baħar l-Aħmar ħdejn Khaukha, fil-pjanura kostali ta' Tihama.]] [[File:Baynun.jpg|daqsminuri|Baynun fid-Distrett ta' Al-Hada' tal-Gvernatur ta' Dhamar]] [[File:Shaharah bridge.jpg|daqsminuri|Pont antik tal-ġebel ħdejn Shaharah fil-Muntanji tal-Punent.]] [[File:Wadi Dhar.jpg|daqsminuri|Wadi Dhar, ħdejn il-belt ta' Sana'a]] Il-Jemen jokkupa t-tarf tan-Nofsinhar tal-Pjanċa Għarbija. Il-pajjiż ta' ġewwa muntanjuż huwa mdawwar b'pjanura kostali dejqa fil-punent, nofsinhar u lvant, u b'deżert ta' altitudni ogħla fuq il-fruntiera tat-Tramuntana mal-Għarabja Sawdija. Il-Pjanura Kostali ta' Tihama, twila 420 km, testendi tul il-kosta kollha tal-punent tal-Peniżola Għarbija ħdejn il-Baħar l-Aħmar.Hija parti mill-ekoreġjun imsejjaħ il-Peniżola Għarbija Deżert Kostali Mdardar, li jkopri ħafna mill-kosta tan-nofsinhar tal-Jemen ukoll . Il-muntanji interni jistgħu jinqasmu f'punent u ċentrali, separati mid-deżert Ramlat al-Sab'atayn, li huwa parti mid-deżert Rub al-Jali, fit-tramuntana u minn tidjiq bejn il-belt ta' Ataq u l-baħar, Fil in-nofsinhar. Fil-muntanji tal-punent, eqreb tal-Baħar l-Aħmar, l-art hija aktar fertili u umda. Jispikkaw xi qċaċet, bħal Jabal an Nabi Shu'ayb, 3,666 m. L-uċuħ tar-raba’ l-aktar magħrufa ta’ dan ir-reġjun huma s-sorgu u l-kafè, u frott tropikali bħall-banana u l-mango. Il-muntanji ċentrali huma aktar bħal plateau, peress li l-għoli jvarja bejn 2,000 u 3,200 m, b'għoljiet fit-tond u xi qċaċet kemmxejn ogħla. Ix-xita hija skarsa, iżda biżżejjed fis-sajf għall-uċuħ tar-raba'. L-artijiet għoljiet interni huma mxerrda minn wadis, widien niexfa fix-xitwa. M'hemm l-ebda kanal tal-ilma permanenti fil-Jemen. Jispikka l-wadi Hadramaut,​ li jaqta' l-muntanji tal-Lvant mil-lvant għall-punent. Tiċċirkola fid-deżert Ramlat al-Sab'atayn u hija abitata fil-partijiet għoljin tagħha, fejn ix-xita tas-sajf tippermetti li jitkabbru l-uċuħ tar-raba'. Il-varjazzjonijiet fit-temperatura ta’ matul il-ġurnata hawn ivarjaw madwar 30.oC u huma fost l-ogħla fid-dinja. Ir-reġjun tal-Lvant, il-gvernatorat ta' Al Mahrah, jinkludi firxa ta' muntanji għolja ta' 1,000 m li tissepara mill-muntanji ċentrali li tagħti lok għal diversi wadi li jimxu lejn il-baħar, bħal Dhahawn, li joħroġ f'Al Ghayda u finalment isegwi l-kosta sal-fruntiera. mal-Oman, li l-wadis kollha jiġru lejn it-tramuntana minn reġjun wiesa' tad-deżert li jgħaddi fid-deżert ta' Rub al-Jali. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map YEM future-es.svg|daqsminuri|Mappa Koppen-Geiger tal-klimi tal-Jemen. L-aħmar huwa niexef, deżert u sħun, u l-qara ħamra hija niexfa, steppa u kiesħa.]] It-temperaturi huma ġeneralment għoljin ħafna fil-Jemen, speċjalment fir-reġjuni kostali. Ix-xita hija skarsa u tvarja skont l-altitudni. L-artijiet għolja għandhom temperaturi aħjar, b'medji ta' 21.oC fis-sajf u xtiewi friski li fihom jista' jiffriża. Il-kosta tad-deżert tal-Baħar l-Aħmar hija sħuna s-sena kollha, b'massimu ta' 28 sa 30.oC fix-xitwa u 38 sa 40.oC fis-sajf. F'Al Hudaydah, jaqgħu 80 mm fis-sena, biċ-ċpar tas-sajf minħabba l-monsoons tal-Lbiċ. Il-gżejjer tal-Baħar l-Aħmar ta' Hanish, Kamaran u Perim huma qishom deżert, sħan fix-xitwa u swetter fis-sajf. Il-kosta tal-Golf ta' Aden għandha klima simili, għalkemm il-monsoon tal-Lbiċ ikessaħ xi ftit iż-żoni kostali tal-Grigal. F'Al Mukalla, fiċ-ċentru, jinżlu 59 mm f'9 ijiem ta' xita fis-sena, b'massimi f'Marzu u April u temperaturi ta' 19-27.oC fix-xitwa u 26-34.oC f'Ġunju. Il-muntanji tal-punent jirċievu x-xita tal-monsoon tal-Lbiċ minħabba l-effett tal-barriera tal-altitudni, b'760 mm f'Taiz, u tista 'saħansitra borra fix-xitwa. Min-naħa l-oħra, kif inhu l-każ f’Sana, f’2200 m, protett mill-irjieħ umdi mill-quċċata ta' Jabal an Nabi Shu'ayb, taqa’ biss 240 mm, kważi dejjem bejn Lulju u Settembru, bi ftit xita f’April u Mejju. . Minħabba l-altitudni tiegħu, it-temperaturi jonqsu ħafna, bejn 10 u 21.oC f’Diċembru u bejn 20 u 28.oC f’Lulju. Ir-reġjun ċentrali u tal-Lvant, okkupat minn firxa ta' muntanji kostali li tinżel ġewwa l-art u lejn il-lvant minn 1000 sa 400 m altitudni, hija żona deżert b’xi umdità minħabba s-sħab ta' żamma fit-tarf tal-Lvant tal-kosta u ċpar fil-monsun. staġun. Fiċ-ċentru u fit-tramuntana, il-parti tan-nofsinhar tad-deżert bir-ramel ta' Rub al-Khali hija niexfa u sħuna ħafna. Il-gżira ta' Socotra għandha klima deżert tropikali, b'temperaturi bejn 18-28.oC fix-xitwa u 25-33.oC fis-sajf. Il-muntanja Haggeher, li titla' sa 1500 m, għandha veġetazzjoni xerika grazzi għall-umdità abbundanti taċ-ċpar assoċjati mal-monsoons. B'mod ġenerali, ftit ix-xita u tagħmel ir-riħ, madwar 235 mm f'52 jum, imqassma għax fix-xitwa tiġi affettwata wkoll mill-monsoon tal-grigal. Rari, il-gżira hija affettwata minn ċikluni tropikali, bħaċ-ċikluni Megh u Chapala fl-2015, iffurmati fl-Oman, li kkawżaw ħsara serja. === Gruppi etniċi tal-Jemen === [[File:Yemen ethno 2002.jpg|daqsminuri|Mappa etnika tal-Jemen]] Skont il-Popolazzjoni Dinjija, fil-Jemen kien hemm, fl-2019, 29,388,000 abitant, b'densità ta' 53.5 abitant/km². Il-popolazzjoni urbana kienet ta' 35.2%, b'massimu fil-kapitali, Sana, ta' 3,937,000 abitant. Bliet bħal Taiz, Al Hudaydah u Aden għandhom madwar 500,000 abitant. Il-maġġoranza tal-Jemeniti huma ta' oriġini Għarbija; Madankollu, hija soċjetà tribali qawwija, b'madwar 400 tribù Zaidin jew Zaidi fit-tramuntana u gruppi ta' kasti ereditarji f'żoni urbani, speċjalment akhdam (qaddejja), limitati fil-periferija ta' bliet kbar. Minn 10,000 sa 30,000 Tork jgħixu fil-Jemen wara l-kolonizzazzjoni Ottomana, u komunità kbira ta 'Lhud Jemeniti. Hemm ukoll nies mill-Malasja, l-Indoneżja u Singapor ta' nisel Għarbi. === Żoni Protetti tal-Jemen === Bil-limitazzjonijiet imposti mill-kunflitt attwali fil-Jemen,​ il-pajjiż għandu, minn Ġunju 2018, 10 żoni protetti, li minnhom mill-inqas tnejn iridu jiġu evalwati mill-ġdid. Dawn jokkupaw total ta' madwar 3,520 km², 0.77% tat-territorju, u 2,562 km² ta' żoni tal-baħar, 0.47% taż-żona tal-baħar totali li tappartjeni lill-pajjiż, madwar 548,000 km². Is-sett jinkludi: Park Nazzjonali Jabal Bura, 3 km², fuq l-għoljiet tal-punent tal-muntanja tal-granit Jabal Bura (2,271 m, 14°55′N-43°25′E), fuq il-kosta tal-punent, madwar 50 km minn Al Hudaydah . Iż-żona, foresta tropikali li tibqa' mill-foresta primi li sparixxa eluf ta' snin ilu, hija popolata minn akaċja u siġar tal-mirra, fost speċi oħra, bħall-Adenium obesum jew il-warda tax-xitwa. Hemm hyenas u babuni. Żona Protetta tal-Komunità ta' Bura, tinkludi riżerva tal-bijosfera tal-Unesco ta' 6.48 km², fuq ix-xaqliba tal-Lvant tal-muntanja Jabal Bura, f'Bura, fil-Lvant ta' Bajil. In-naħa tal-punent tal-muntanja hija mgħottija b'veġetazzjoni tropikali densa, filwaqt li l-wiċċ tal-lvant huwa miksi minn bosta rħula u terrazzi kkultivati ​​li jilħqu l-quċċata tal-muntanja. Fiż-żoni t'isfel ta 'inklinazzjoni b'elfejn metru ta' differenza ta' elevazzjoni, titkabbar il-banana; f'nofs l-għoli, kafè, u, fil-quċċata, qamħ durum. Filwaqt li l-punent huwa kklassifikat bħala sit ta' interess naturali, il-lvant huwa kklassifikat bħala sit kulturali. Il-Park tal-Baħar Ras Isa u l-Gżira Kamaran huma proposti bħala żona protetta mill-PERSGA (l-Organizzazzjoni Reġjonali tal-Konservazzjoni tal-Baħar l-Aħmar u l-Golf ta' Aden). Hija tinsab fit-tramuntana ta' Al Hudaydah, fir-reġjun tal-Baħar l-Aħmar tal-Jemen. Sikek tal-qroll b'fawna tal-baħar assoċjata diversa. Iż-żewġ tipi ta' mangrovji fir-reġjun huma rappreżentati b'mod wiesa' f'Kamaran: Avicennia marina u Rizophora mucronata (mangrovja ħamra). F'Ras Isa hemm terminal taż-żejt b'tankijiet ta' 100,000 tunnellata li jpoġġu ż-żona fil-periklu ta' tixrid. Il-Park Nazzjonali tal-Baħar tal-Gżira Zuqar. Il-Gżira ta' Zuqar hija parti mill-arċipelagu Hanish, li jinsab fil-Baħar l-Aħmar, ħdejn l-istrett ta' Bab el-Mandeb, li jgħaqqad mal-Golf ta' Aden. Huma gżejjer vulkaniċi li fuq il-pjattaforma tal-baħar tagħhom jikbru s-sikek tal-qroll. Ladarba l-pjattaforma tkun lesta, il-fond jiżdied minn 200 għal 1000 m. Dhamar Montane Plains Mahjur Riżerva Tradizzjonali Żona Protetta tal-Gżira Socotra, 3,625 km². Mit-825 speċi ta' pjanti fil-gżira, 37% huma endemiċi, minbarra 95% tar-rettili u 95% tas-sriep. Hemm 192 speċi ta' għasafar, li minnhom 44 ibejtu fuq il-gżira u 85 huma migranti. Riżerva tal-Biosfera tal-UNESCO tal-Arċipelagu ta' Socotra, 26,816 km². Tinkludi żona biss fuq il-gżejjer ta' 4,104 km² li hija Sit ta' Wirt Dinji. L-arċipelagu huwa twil 250 km u jinkludi erba' gżejjer u żewġ gżejjer tal-blat bħal estensjoni tal-Qarn tal-Afrika. Hemm 235 speċi ta' qroll fis-sikek, 730 speċi ta' ħut u 300 speċi ta' granċijiet, awwisti u gambli. Detwah Lagoon Ramsar Site, Gżira Socotra, 580 ettaru (12°42'20”N 53°30'24”E). Laguna kostali fil-majjistral tal-gżira, miftuħa għall-mareat u mdawra b'duni u irdum għoli 400 m. L-uniku post fuq il-gżira fejn jinstabu l-Whip stingray u stingray reef. Hemm 32 speċi ta' għasafar tal-baħar u l-avultun Eġizzjan u l-bejta tal-margun Socotra. Flora endemika tinkludi Croton socotranus u Jatropha unicostata. BirdLife International tirrikonoxxi 60 żona ta' interess għall-għasafar u l-bijodiversità (IBAs) fil-Jemen, li jkopru 9,563 km², b'total ta' 342 speċi ta' għasafar, li minnhom 18 huma mhedda. Hemm ukoll żewġ żoni importanti għall-għasafar u l-bijodiversità. għasafar endemiċi: Socotra u l-muntanji tal-Lbiċ li jkopru parti mill-Għarabja Sawdija u l-Jemen, li jkopru żona ta' 150,000 km² bejn 1200 u 3600 m altitudni. == Storja == [[File:L'Arabie(cropped).jpg|daqsminuri|Mappa tal-Għarabja t'Isfel]] [[File:Jemen1988-022 hg.jpg|thumb|left|Fdalijiet tad-Diga Għolja ta' Marib]] [[File:MaribCity001.jpg|daqsminuri|left|Marib City fl-2021]] [[File:Map of Arabia 600 AD.svg|thumb|Mappa tal-Għarabja fis-sena 600 AD.]] Il-Jemen ilu jeżisti f'salib it-toroq taċ-ċiviltajiet tiegħu għal aktar minn 7,000 sena. Il-pajjiż kien dar għal figuri bħar-Reġina ta' Saba li ġabet karavan ta' rigali għas-Re Salamun. Għal sekli sħaħ saret produttur primarju tal-kafè esportat fil-port ta' Mocha. Ir-Rumani tal-qedem sejħu din iż-żona Arabia Felix jew Happy Arabia. Mill-konverżjoni tiegħu għall-Islam fis-seklu 7, il-Jemen sar ċentru ta' tagħlim Iżlamiku u ħafna mill-arkitettura tiegħu baqgħu ħajjin sa żminijiet moderni. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Jemen| ]] mrqy8qhhlzla8m9ct495ss7mop23pkj 0 21148 329642 279818 2026-05-02T01:43:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329642 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Europe topography map.png|thumb|Mappa [[Topografija|topografika]] tal-[[Ewropa]]]] [[Stampa:Europe countries map 2.png|thumb|Din hija l-istess mappa bħal ta' fuq, iżda qed turi stati sovrani ġeneralment aċċettati mill-ĠS]] '''Pajjiż''' huwa reġjun legalment identifikat bħala entità distinta fil-[[ġeografija politika]]. Pajjiż jista' jkun [[stat sovran]] indipendenti jew wieħed li huwa okkupat minn xi stat ieħor, bħala mhux [[sovranità|sovran]] jew li kien f'[[diviżjoni politika]] sovrana, jew reġjun ġeografiku assoċjat ma' settijiet ta' qabel indipendenti jew [[nazzjon|popli]] differenti assoċjati b'karatteristiċi politiċi distinti. Rispettivament mill-ġeografija fiżika, b'mod internazzjonali modern fid-definizzjoni legali tiġi aċċettata mill-[[Lega tan-Nazzjonijiet]] fl-1937 u affermata mill-ġdid mill-[[Ġnus Magħquda]] fl-1945, residenti ta' pajjiż huwa suġġett għall-eżerċizzju indipendenti tal-ġurisdizzjoni legali. Xi kultant il-kelma pajjiż hija użata sabiex tirreferi kemm lil stati sovrani u lil entitajiet politiċi oħra,<ref>{{ċita web |url=http://scaleplus.law.gov.au/ComLaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/framelodgmentattachments/C9CB248BCF472C8BCA257664002343B3 |titlu=Acts Interpretation Act 1901 - Sect 22: Meaning of certain words |pubblikatur=Australasian Legal Information Institute |data-aċċess=2008-11-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130819091511/http://scaleplus.law.gov.au/ComLaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/framelodgmentattachments/C9CB248BCF472C8BCA257664002343B3 |arkivju-data=2013-08-19 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.austlii.edu.au/cgi-bin/disp.pl/au/cases/cth/federal%5fct/1997/912.html |titlu=The Kwet Koe v Minister for Immigration &amp; Ethnic Affairs &amp; Ors [1997&#93; FCA 912 (8 September 1997)|pubblikatur=Australasian Legal Information Institute |data-aċċess=2008-11-12|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.state.gov/documents/organization/84411.pdf |titlu=U.S. Department of State Foreign Affairs Manual Volume 2—General |format=PDF |pubblikatur=United States Department of State |data-aċċess=2008-11-12|lingwa=Ingliż}}</ref> filwaqt li drabi oħra hi tirreferi biss għal stati.<ref>{{ċita web|url=http://geography.about.com/cs/politicalgeog/a/statenation.htm|titlu=Geography: Country, State, and Nation|data-aċċess=2008-11-12|kunjom=Rosenberg|isem=Matt|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081206164759/http://geography.about.com/cs/politicalgeog/a/statenation.htm|arkivju-data=2008-12-06|url-status=dead}}</ref> Per eżempju, ''[[The World Factbook]]'' juża l-kelma "isem tal-Pajjiż" biex jirreferi għal "varjetà wiesgħa ta' dipendenzi, oqsma ta' sovranità speċjali, [[gżejjer diżabitati]], u entitajiet oħra minbarra l-pajjiżi tradizzjonali jew stati indipendenti".<ref>{{ċita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/notesanddefs.html#T |titlu=CIA - The World Factbook |data-aċċess=2012-02-16 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070612212505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/docs/notesanddefs.html#T |arkivju-data=2007-06-12 |url-status=dead }}</ref>{{nota|Informazzjoni ġenerali jew statistika tal-pubblikazzjonijiet li tadotta d-definizzjoni aktar wiesgħa għal skopijiet bħal illustrazzjoni u paragun jinkludu: <ref>{{ċita web |url=http://www.countryreports.org/country.aspx?countryid=96&countryName=countryid=96&countryName=Greenland |titlu=Greenland Country Information |pubblikatur=Countryreports.org |data-aċċess=2008-05-28 |lingwa=Ingliż }} {{ċita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |titlu=The World Factbook – Rank Order – Exports |pubblikatur=Central Intelligence Agency |data-aċċess=2008-11-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081004073036/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2078rank.html |arkivju-data=2008-10-04 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.heritage.org/index/countries.cfm |titlu=Index of Economic Freedom |pubblikatur=The Heritage Foundation |data-aċċess=2008-11-12|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.heritage.org/research/features/index/topten.cfm |titlu=Index of Economic Freedom - Top 10 Countries |pubblikatur=The Heritage Foundation |data-aċċess=2008-11-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080124041217/http://www.heritage.org/research/features/index/topten.cfm |arkivju-data=2008-01-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.heritage.org/research/features/index/chapters/pdf/index2007_RegionA_Asia-Pacific.pdf |titlu=Asia-Pacific (Region A) Economic Information |format=PDF |pubblikatur=The Heritage Foundation |data-aċċess=2008-11-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081114104006/http://www.heritage.org/research/features/index/chapters/pdf/index2007_RegionA_Asia-Pacific.pdf |arkivju-data=2008-11-14 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://umich.edu/news/happy_08/HappyChart.pdf |titlu=Subjective well-being in 97 countries |format=PDF |pubblikatur=University of Michigan |data-aċċess=2008-11-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080819200343/http://umich.edu/news/happy_08/HappyChart.pdf |arkivju-data=2008-08-19 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mercer.com/costofliving Mercer's 2012 Cost of Living Survey city rankings]. Mercer.com (2008-12-18). 2013-07-12.</ref><ref>http://country.eiu.com/AllCountries.aspx</ref>}} == Stati sovrani == It-terminu "pajjiż" huwa ġeneralment użat biex jirreferi għal [[stat sovran|stati sovrani]]. M'hemm l-ebda qbil universali fuq in-numru ta' "pajjiżi" fid-dinja, minħabba li numru ta' stati b'[[Lista ta' stati b'rikonoxximent limitat|sovranità kkontestata]]. Hemm 206 stati totali, b'193 stati parteċipanti fil-[[Ġnus Magħquda]], żewġ stati osservaturi u 11 stati oħra (jekk il-[[Gżejjer Cook]] u n-[[Nju]] huma inklużi, hemm ftit stati biss li rrikonoxxew bħala sovrani). Kollha huma definiti bħala stati minn [[teorija dikjarattiva tas-sovranità]] u [[teorija kostituttiva tas-sovranità]]. L-aħħar stat ipproklamat huwa s-[[Sudan t'Isfel]]. Għalkemm mhux stati sovrani, l-[[Ingilterra]], l-[[Skozja|Iskozja]], il-[[Wales]] u l-[[Irlanda ta' Fuq]] huma xi kultant paradossalment imsejħa pajjiżi separati, anki jekk kollettivament jiffurmaw pajjiż magħruf bħala r-[[Renju Unit]].<ref name="Number 10">{{ċita web|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|titlu=countries within a country:number10.gov.uk|pubblikatur=10 Downing Street|data=2003-01-10|data-aċċess=2009-09-22|xogħol=10 Downing Street|lingwa=Ingliż|arkivju-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|arkivju-data=2008-09-09|url-status=dead}}</ref><ref name="commonwealth">{{ċita web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/139598/geography/|titlu=Commonwealth Secretariat — Geography|pubblikatur=Commonwealth Secretariat|data=2009-09-22|data-aċċess=2009-09-22|xogħol=Commonwealth Secretariat|lingwa=Ingliż}}</ref><ref name="Europa">{{ċita web|url=http://europa.eu/youth/travelling_europe/index_uk_en.html|titlu=Travelling Europe — United Kingdom|pubblikatur=[[Kummissjoni Ewropea]]|data-aċċess=2009-09-22|data=2009-06-29|xogħol=European Youth Portal|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-grad ta' awtonomija tal-pajjiżi mhux sovrani jvarja ħafna. Xi wħud huma possedimenti ta' stati sovrani, hekk kif diversi stati għandhom [[territorju Dipendenti|dipendenzi]] barranin (bħal [[Gżejjer Verġni Brittaniċi]] ([[Renju Unit]]) u [[Saint-Pierre u Miquelon]] ([[Franza]])), b'ċittadinanza f'ħinijiet identika u f'ħinijiet differenti minn tagħhom stess. Territorji dipendenti bħal dawn huma kultant elenkati flimkien ma' stati sovrani fuq il-listi tal-pajjiżi, u jistgħu jiġu trattati bħala "pajjiż tal-oriġini" fil-kummerċ internazzjonali. == Ara wkoll == * [[Lista ta' stati sovrani u territorji dipendenti mill-kontinent]] * [[Pajjiżi tad-dinja|Lista ta' pajjiżi]] * [[Pajjiż kostitwent]] * [[Pajjiż interkjuż]] * [[Stat sovran]] == Noti == {{noti}} == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20080812233855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html CIA World Factbook] [[Kategorija:Pajjiżi|*]] [[Kategorija:Ġeografija]] 07kpjsnf4wlrsm78ycrp25i2tr5cmye 0 23230 329643 322609 2026-05-02T01:45:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 13 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329643 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Pariġi''' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: {{awdjo|Paris1.ogg|paʁi}}) hija l-[[belt kapitali]] ta' [[Franza]]. Il-belt tinsab fuq ix-xmara [[Seine]], fit-Tramuntana tal-pajjiż u tinsab ukol fir-reġjun ta' [[Île-de-France]], li hu magħruf ukoll bħala ''région parisienne'' (reġjun Pariġin). Il-belt ta' Pariġi għanda erja ta' 105 km² u popolazzjoni ta' 2,241,346 ruħ (stima tal-2014)<ref name="parispop1">{{ċita web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=20&ref_id=poptc02101|titlu=Évolution de la population au 1er janvier 2014|pubblikatur=INSEE|data-aċċess=2015-12-04}}</ref> ġewwa l-fruntieri amministrattivi tagħha li essenzjalment baqgħu kif kienu mill-1860. Mis-seklu 19, iż-żona mibnija ta' Pariġi kibret aktar lil hinn mill-fruntieri amministrattivi tagħha: flimkien mas-subborgi tagħha, iż-żona metropolitana ta' Pariġi għandha popolazzjoni ta' 12,341,418 ruħ (ċensiment tal-2012),<ref name=pop_AU>{{ċita web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2012&typgeo=AU2010&search=001 | titlu=Séries historiques des résultats du recensement - Aire urbaine de Paris (001)| pubblikatur=INSEE| data-aċċess=2015-11-21|lingwa=Franċiż}}</ref> jew 18.9 % tal-popolazzjoni ta' Franza.<ref>{{ċita web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2012&typgeo=FE&typesearch=territoire&codgeo=001&territoire=OK | titlu=Séries historiques des résultats du recensement - France| awtur=INSEE| data-aċċess=2015-11-21|lingwa=Franċiż}}</ref> Ir-reġjun amministrattiv ta' Pariġi jkopri 12,012 km² (4,638 mil²), bil-kunsill reġjonali u l-President tiegħu stess. Pariġi twaqqfet fis-seklu 3 [[Ante Christum natum|Q.K]]. mit-tribù Ċeltika msejħa il-Parisii, li taw l-isem lil belt. Mis-seklu 12, Pariġi kienet l-akbar belt fid-[[Id-Dinja|dinja]] tal-Punent, b'ċentru kummerċjali prosperuż, u s-sede tal-Università ta' Pariġi, waħda mill-ewwel fl-[[Ewropa]]. Fis-seklu 18, kienet iċ-ċentru għar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], u saret ċentru importanti tal-finanzi, tal-kummerċ, tal-[[moda]], tax-[[xjenza]] u ta[[L-Arti|l-arti]], u baqgħet hekk sa llum il-ġurnata. Ir-Reġjun ta' Pariġi għandu PDG ta' €624 biljun fl-2012, li jammonta għal 30 fil-mija tal-PDG ta' Franza, u jiġi klassifikat bħala wieħed mill-ħames reġjuni għonja fl-Ewropa; huwa ċ-ċentru bankarju u finanzjarju ta' Franza, u fih il-kwartieri ġenerali ta' 29 minn 31 kumpanija fi Franza kklassifikati fil-[[Fortune Global 500]] tal-2015. Pariġi hija l-belt tal-[[mużew]] tal-arti l-aktar viżitat fid-dinja , il-[[Louvre]], kif ukoll il-[[Musée d'Orsay]], magħruf għall-kollezzjonijiet tal-arti Impressjonista Franċiża, u l-[[Musée National d'Art Moderne]], mużew tal-arti moderna u kontemporanja. Il-postijiet familjari arkitettoniċi notevoli ta' Pariġi jinkludu l-[[Katidral]] ta' Notre Dame (seklu 12); is-[[Sainte-Chapelle]] (seklu 13); it-[[Torri Eiffel]] (1889); il-[[Sacré-Cœur (Pariġi)|Bażilika tas-Sacré-Cœur]] ġewwa [[Montmartre]] (1914). Fl-2014 Pariġi laqgħet 22.4 miljun viżitatur, u hija waħda mill-aqwa destinazzjonijiet turistiċi fid-dinja.<ref>Bħala ċiviltà ewlenija f'salib it-toroq, Pariġi kienet irrappreżentata 22 darba fil-Fieri Dinjija u fl-ekspożizzjonijiet sa mill-1798</ref> Pariġi hija wkoll magħrufa għall-moda tagħha. Ħafna mill-universitajiet ewlenin ta' Franza u l-''grandes écoles'' jinsabu f'Pariġi, l-istess bħall-gazzetti ewlenin ta' Franza, li jinkludu ''[[Le Monde]]'', ''[[Le Figaro]]'' u ''[[Libération]]''. Pariġi hija post il-klabb tal-[[futbol]] [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] u l-klabb tar-rugby [[Stade Français]]. L-istadium li jesa' 80,000 ruħ, [[Stade de France]], li kien inbena għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-1998, jinsab fit-Tramuntana ta' Pariġi fil-komun ta' [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]]. Pariġi tospita kampjonat annwali tat-[[tennis]] [[French Open]] fuq it-tafal aħmar ta' [[Stade Roland Garros|Roland Garros]]. Pariġi ospitat ukoll l-[[Logħob Olimpiku|Olimpjadi]] tas-Sajf tal-1900 u kif ukoll tal-1924, żewġ edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]] u tal-1998, u t-Tazza tad-Dinja tar-Rugby tal-2007. Pariġi hija moqdija b'żewġ ajruporti internazzjonali li huma [[Ajruport Paris-Charles de Gaulle|Paris-Charles de Gaulle]] u [[Paris-Orly Airport|Paris-Orly]]. Fl-1900 infetħet is-sistema tal-metro tal-belt, il-[[Paris Métro]], li taqdi 4.5 miljun passiġġier kuljum.<ref>{{ċita web|titlu=Busiest Subways|url=http://geography.about.com/od/urbaneconomicgeography/a/Busiest-Subways.htm|sit=geography.about.com|data-aċċess=2015-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181226085249/http://geography.about.com/od/urbaneconomicgeography/a/Busiest-Subways.htm%20|arkivju-data=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> Pariġi hija ċ-ċentru tan-network nazzjonali tat-toroq, u hija mdawra minn tliet toroq orbitali: il-[[Périphérique (Pariġi)|Périphérique]], l-Awtostrada A86, u l-awtostrada [[Francilienne]] fis-subborgi ta' barra. ==Storja== ===[[Etimoloġija]]=== [[Stampa:Charles Marville, Place de l'Opéra, 1878.jpg|thumb|upright|Fl-1860, it-toroq u l-monumenti ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 lampa tal-gass, għalhekk il-belt kienet imsejħa ''l-Belt tad-Dawl.'']] L-isem ''Paris'' huwa derivat minn abitanti bikrin, mit-tribù Ċeltika Parisii. Pariġi spiss tiġi msejħa bħala "''La Ville Lumière''", (Il-Belt tad-Dawl), kemm minħabba r-rwol ewlieni tagħha matul iż-Żmien tal-Illuminiżmu, u aktar letteralment għaliex Pariġi kienet waħda mill-ewwel bliet Ewropej li adottaw id-dwal tal-gass fit-toroq. Fl-1860, il-boulevards u t-toroq ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 lampa tal-gass. Sa mis-seklu 19, Pariġi kienet magħrufa wkoll bħala ''Panam(e)'' bis-slang Franċiż. L-abitanti huma magħrufa bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] bħala "Pariġini", bl-Ingliż bħala ''Parisians'' u bil-Franċiż bħala ''Parisiens'' ({{awdjo|Parisien2.ogg|paʁizjɛ̃}}), kienu magħrufa wkoll bħala ''Parigots'' ({{awdjo|Parigot.ogg|paʁiɡo}}).<ref>Il-kelma kienet x'aktarx maħluqa mill-Pariġini tal-klassi popolari t'isfel li tkellmu *argot*, Imbagħad *parigot* kienet użata b'mod provokanti barra r-reġjun Pariġin u barra minn Franza kienet tfisser ''Parisians'' b'mod ġenerali.</ref> ===Oriġini=== Il-''Parisii'', it-tribù Ċeltika, insedjaw iż-żona ta' Pariġi minn madwar nofs is-seklu 3 Q.K. Waħda mir-rotot maġġuri taż-żona għall-kummerċ bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar kienet taqsam is-Seine fuq l-[[île de la Cité]]; dal-post fejn kienu jiltaqgħu ir-rotot tal-kummerċ bl-art u bl-ilma, ftit ftit sar belt u ċentru kummerċjali importanti. Il-Parisii kienu jinnegozjaw ma' ħafna bliet li kienu ħdejn xmara u ħafna 'l bogħod sal-[[Peniżola]] Iberika, u għal dan l-għan kienu jizzekkaw il-muniti tagħhom. [[File:ParisiiCoins.jpg|thumb|left|Muniti tad-deheb nħadmu mill-Parisii (is-seklu 1 Q.K.).]] Ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] ħakmu l-baċir ta' Pariġi fis-sena 52 Q.K. u wara għamlu kamp ta' gwarniġġjon fil-belt, kif ukoll bdew jestendu l-kolonja tagħhom b'mod aktar permanenti għax-Xatt tax-Xellug ta' Pariġi. Il-belt tal-Gallo-Rumani kienet oriġinarjament imsejħa [[Lutetia]] (aktar fid-dettal, ''Lutetia Parisiorum'', ''Lutetia tal-Parisii''). Hija saret belt prosperuża b'forum, banjijiet, tempji, teatri, u [[anfiteatru]]. Sal-aħħar tal-Imperu Ruman tal-Punent, il-belt kienet magħrufa sempliċement bħala ''Parisius'' bil-[[Lingwa Latina|Latin]] u ''Paris'' bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]. Il-[[Kristjaneżmu]] ġie introdott f'nofs is-seklu 3 [[WK|W.K]]. Skont it-tradizzjoni, l-ewwel Isqof ta' Pariġi kien San [[Dijoniżju]]. Meta huwa rrifjuta li jirrinunzja l-fidi tiegħu, kien miet martri wara li ħanxrulu rasu fuq l-għolja li saret magħrufa bħala l-''Muntanja tal-Martri'' (''Mons Martyrum''), u aktar tard ''[[Montmartre]]''. Il-post fejn indifen kien santwarju [[Reliġjon|reliġjuż]] importanti; il-[[Bażilika ta' Saint-Denis]] inbniet hemmhekk u saret il-post fejn kienu jindifnu r-Rejiet Franċiżi. [[Clovis I|Clovis il-Frank]], l-ewwel re tad-dinastija Merovinġjana, għamel Pariġi bħala l-belt kapitali tiegħu mill-508. Il-fortifikazzjoni ta' Île-de-France ma kinitx soda biżżejjed biex twaqqaf is-sakkeġġ mill-Vikingi fit-845, iżda l-importanza strateġika ta' Pariġi bil-pontijiet li jwaqqfu l-mogħdija tal-vapuri għaddiet u ġiet stabbilita bid-difiża li reġġiet fl-Assedju ta' Pariġi (885-886). Fid-987 [[Hugh Capet]], il-[[Konti ta' Pariġi]] u d-[[Duka tal-Franki]] kien elett ir-Re tal-Franki. Taħt ir-regola tar-Rejiet [[Dar ta' Capet|Kapetingi]], Pariġi ftit ftit saret l-akbar u l-aktar belt għanja fi Franza. ===[[Medjuevu|Medju Evu]] sa [[Lwiġi XIV ta' Franza|Lwiġi XIV]]=== [[Stampa:Palais de la Cite.jpg|thumb|right|Il-Palais de la Cité u s-Sainte-Chapelle, veduta mix-Xatt Xellugi.]] Sal-aħħar tas-seklu 12, Pariġi kienet saret il-belt kapitali politika, ekonomika, reliġjuża u [[Kultura|kulturali]] ta' Franza. L-''Île de la Cité'' kienet is-sit tal-palazz irjali. Fl-1163, matul ir-renju ta' [[Lwiġi VII]], [[Maurice de Sully]], l-Isqof ta' Pariġi, wettaq il-kostruzzjoni tal-Katidral ta' Notre Dame fl-estremità tal-Lvant tagħha. Ix-Xatt Xellugi kien is-sit tal-Università ta' Pariġi, korporazzjoni ta' studenti u [[Għalliem|għalliema]] ffurmati matul is-seklu 12 fejn tħarrġu l-ewwel studjużi fit-teoloġija, u aktar tard fil-[[Dritt|liġi]] kanonika, fil-[[mediċina]] u fl-[[arti]]. Ix-Xatt Lemini sar iċ-ċentru tal-kummerċ u l-finanzi. In-negozjanti li kkontrollaw il-kummerċ fuq ix-xmara ffurmaw lega u din malajr saret forza qawwija. Bejn l-1190 u l-1202, [[Philip II ta' Franza|Philip Augustus]] bena l-fortizza enormi tal-Louvre, kompla l-bini tan-Notre Dame, bena żewġ pontijiet, beda l-pavimentar tat-toroq ewlenin imdawlin ta' Pariġi u l-kostruzzjoni tal-ħajt iffortifikat madwar il-belt. Matul il-[[Gwerra ta' Mitt Sena]], l-armata tad-Duka ta' Bourgogne u l-forza ta' madwar mitejn suldat [[Renju Unit|Ingliżi]] okkupaw Pariġi minn Mejju tal-1420 sal-1436. Huma irreżistew it-tentattiv minn [[Joan tal-Arka]] sabiex teħles il-belt fl-1429. Seklu wara, matul il-[[Gwerer Franċiżi tar-Reliġjon]], Pariġi kienet fortizza tal-Lega [[Knisja Kattolika|Kattolika]]. Fl-24 ta' Awwissu 1572, Pariġi kienet sit tal-Massakru ta' Jum San Bartilmew, meta eluf ta' [[Protestantiżmu|Protestanti]] Franċiżi ġew maqtula.<ref>{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day|titlu= Massacre of Saint Bartholomew's Day|pubblikatur=Encyclopedia Britannica Online|data-aċċess=2014-11-23}}</ref> L-aħħar fost dawn il-gwerer, it-tmien waħda, spiċċat fl-1594, wara li [[Neriku IV ta' Franza|Neriku IV]] ikkonverta għall-Kattoliċiżmu u seta' fl-aħħar jidħol Pariġi meta jingħad li stqarr ''Paris vaut bien une messe'' (''Pariġi tiswiha quddiesa''). Il-belt kienet ġiet traskurata għal deċennji; sal-assassinju tiegħu fl-1610, Neriku IV kien bena il-''[[Pont Neuf]]'', l-ewwel pont f'Pariġi bil-bankini u mhux bil-bini fil-ġnub, għaqqad b'bini ġdid il-Louvre mal-[[Palazz tat-Tuileries]], u ħoloq l-ewwel [[pjazza]] residenzjali f'Pariġi, il-''Place Royale'', illum magħrufa bħala l-[[Place des Vosges]]. Fis-[[seklu 17]], il-[[Kardinal Richelieu]], kap ministru ta' [[Lwiġi XIII]], kien determinat li jagħmel Pariġi l-isbaħ belt fl-Ewropa. Huwa bena ħames pontijiet ġodda, [[kappella]] ġdida għall-[[Kulleġġ tas-Sorbonne]], u palazz għalih innifsu, il-''Palais Cardinal'', li wara ħallieh lil Lwiġi XIII. Wara il-[[mewt]] tiegħu fl-1642, il-palazz sar magħruf bħala l-[[Palais-Royal]]. [[Lwiġi XIV ta' Franza|Lwiġi XIV]] ma kienx jafda l-Pariġini u mexxa il-qorti tiegħu għal [[Palazz ta' Versailles|Versailles]] fl-1682, imma r-renju tiegħu ra wkoll twarrid liema bħalu tal-arti u x-xjenzi f'Pariġi. Twaqqfu l-[[Comédie-Française]], l-Akkademja tal-[[Pittura]] u l-Akkademja tax-Xjenzi Franċiża, u għamlu l-kwartieri ġenerali tagħhom fil-belt. Biex juri li l-belt kienet sigura kontra l-attakki, waqqa' l-ħitan tal-belt, biex minflok bena l-''[[Boulevards ta' Pariġi|Grands Boulevards]]''. Biex iħalli l-[[Monument|monumenti]] lir-renju tiegħu, huwa bena l-''[[Collège des Quatre-Nations]]'', il-''[[Place Vendôme]]'', il-''[[Place des Victoires]]'' u l-''[[Les Invalides]]''. ===Seklu 18 u d-19=== [[Stampa:Lallemand - Arrestation du gouverneur de la Bastille - 1790.jpg|thumb|right|L-attakki fuq Bastilja fl-14 ta' Lulju 1789 li rriżultaw il-bidu tar-Rivoluzzjoni Franċiża.]] Bejn l-1640 u l-1789, Pariġi kibret fil-popolazzjoni minn 400,000 għal 600,000 ruħ. il-Boulevard ġdida, [[Champs-Élysées]], estendiet il-belt fil-Punent għall-''[[Place Charles de Gaulle|Étoile]]'', filwaqt li l-klassi tal-ħaddiema tal-inħawi ta' ''Faubourg Saint-Antoine'' fil-Lvant tal-belt, kibret u b'hekk żdiedu [[ħaddiem immigrant|immigranti]] foqra mir-reġjuni l-oħra ta' Franza. Pariġi kienet iċ-ċentru ta' splużjoni ta' attività [[Filosofija|filosofika]] u xjentifika magħrufa bħala ż-Żmien tal-Illuminiżmu. [[Denis Diderot|Diderot]] u [[Jean le Rond d'Alembert|d'Alembert]] ippubblikaw l-''[[Encyclopédie]]'' tagħhom fl-1751-1752, u l-[[L-Aħwa Montgolfier|Aħwa Montgolfier]] tajru l-ewwel mongolfiera ekwipaġġata fil-21 ta' Novembru 1783, mill-ġonna ta' [[Château de la Muette]]. Pariġi kienet il-kapitali finanzjarja tal-Ewropa kontinentali, iċ-ċentru primarju Ewropej tal-pubblikazzjoni tal-kotba, tal-moda, u tal-manifattura tal-għamara fina u l-oġġetti lussużi. Fis-sajf tal-1789, Pariġi kienet iċ-ċentru tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Fl-14 ta' Lulju, folla ħadet l-armerija tal-[[Invalides]], b'hekk akkwistat eluf ta' armi tan-nar, u attakkat il-[[Bastilja]], simbolu tal-awtorità rjali. L-ewwel Komun ta' Pariġi indipendenti, jew kunsill tal-belt, iltaqa' fil-''Hôtel de Ville'' u fil-15 ta' Lulju, l-[[astronomu]] [[Jean Sylvain Bailly]] ġie elett bħala sindku. [[Lwiġi XVI ta' Franza|Lwiġi XVI]] u l-familja rjali nġabu Pariġi bħala priġunieri fil-Palazz tat-Tuileries. Matul ir-Renju tat-Terrur fl-1793, ir-rivoluzzjoni saret aktar u aktar radikali, ir-re, r-reġina, u s-sindku ġew maqtula bil-giljottina, flimkien ma' 16,000 ruħ oħra (fi Franza kollha). Il-proprjetà tal-aristokrazija u l-knisja ġiet [[Biens nationaux|nazzjonalizzata]], u l-knejjes tal-belt ingħalqu, inbigħu jew twaqqgħu. Sensiela ta' fazzjonijiet rivoluzzjonarji mexxew Pariġi sad-9 ta' Novembru 1799 (''coup d'état du 18 brumaire''), meta [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]] ħa l-poter f'idejh bħala l-Ewwel Konslu. [[File:Palais Garnier.jpg|thumb|It-Teatru tal-Opri ta' Pariġi. L-[[arkitett]] [[Charles Garnier]], iddeskriva l-istil sempliċement bħala dak ta' "Napuljun it-Tielet".|left]] Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet b'100,000 ruħ matul ir-Rivoluzzjoni, imma bejn l-1799 u l-1815, reġgħet għoliet b'160,000 resident ġdid, u b'kollox laħqet is-660,000 ruħ. [[Napuljun I ta' Franza|Bonaparti]] ssostitwixxa l-gvern elett ta' Pariġi b'prefett li kien jirrapporta lilu biss. Beda jibni monumenti għall-glorja militari, inkluż l-''[[Arc de Triomphe]]'', u tejjeb l-infrastruttura traskurata tal-belt b'funtani ġodda, il-[[Canal de l'Ourcq]], il-[[Ċimiterju Père Lachaise]] u l-ewwel pont tal-[[ħadid]] tal-belt, il-''[[Pont des Arts]]''. Matul ir-Restawrazzjoni, il-pontijiet u l-pjazez ta' Pariġi reġgħu ngħataw l-ismijiet li kellhom qabel ir-rivoluzzjoni, imma r-[[Rivoluzzjoni ta' Lulju]] fl-1830 f'Pariġi, (ikkommemorata mill-[[Kolonna ta' Lulju]] fil-[[Place de la Bastille]]), waqqfet monarkija kostituzzjonali b'[[Louis Philippe I]] bħala re. L-ewwel linja tal-ferrovija lejn Pariġi fetħet fl-1837, u dan kien bidu ta' perjodu ġdid ta' migrazzjoni massiva mill-provinċji għall-belt kapitali. [[File:Construction tour eiffel5.JPG|thumb|right|upright|It-[[Torri Eiffel]] qiegħed jinbena f'Awwissu 1888.]] Fl-1848 Louis-Philippe tneħħa mit-tron minn rewwixta popolari fit-toroq ta' Pariġi fl-1848. Is-suċċessur tiegħu, [[Napuljun III]] u l-prefett tas-Seine li nħatar, [[Georges-Eugène Haussmann]], nedew proġett ġgantesk ta' xogħlijiet pubbliċi biex jinbnew boulevards wiesgħin ġodda, teatru tal-opra ġdid, suq ċentrali, akkwedotti ġodda, sistema tad-dranaġġ u l-parks, fosthom il-[[Bois de Boulogne]] u l-[[Bois de Vincennes]]. Fl-1860, Napuljun III annetta wkoll il-bliet tal-madwar u ħoloq tmien ''arrondissements'' ġodda, biex b'hekk Pariġi espandiet għal-limiti li għandha llum. Matul il-[[Gwerra Franko-Prussjana]] (1870-1871), Pariġi kien assedjata mill-armata [[Prussja|Prussjana]]. Wara xhur ta' imblokk, ġuħ, u mbagħad bumbardament mill-Prussjani, il-belt kellha ċċedi fit-28 ta' Jannar 1871. Fit-28 ta' Marzu, gvern rivoluzzjonarju msejjaħ il-[[Komun ta' Pariġi]] ħataf il-poter f'Pariġi. Il-Komun żamm il-poter għal xahrejn, sakemm kien soppress bl-aħrax mill-armata Franċiża matul il-"Ġimgħa tad-Dmija" fl-aħħar ta' Mejju 1871. Tard fis-seklu 19, Pariġi organizzat żewġ espożizzjonijiet internazzjonali ewlenin: l-Espożizzjoni Universali tal-1889, li saret biex tfakkar iċ-ċentenarju tar-Rivoluzzjoni Franċiża u għal din l-okkażjoni nbena t-Torri Eiffel; u l-Espożizzjoni Universali tal-1900, li tat lill-Pariġi il-''[[Pont Alexandre III]]'', il-''[[Grand Palais]]'', il-''[[Petit Palais]]'' u l-ewwel linja tal-Métro. Pariġi saret il-laboratorju tan-[[naturaliżmu (letteratura)|Naturaliżmu]] ([[Émile Zola]]) u tas-[[simboliżmu (arti)|simboliżmu]] ([[Charles Baudelaire]] u [[Paul Verlaine]]), u tal-[[Impressjoniżmu]] fl-arti ([[Courbet]], [[Manet]], [[Claude Monet|Monet]], [[Renoir]].) ===Seklu 20 u 21=== Sal-1901, il-popolazzjoni ta' Pariġi kienet kibret sa 2,715,000 ruħ. Fil-bidu tas-seklu, artisti minn madwar id-dinja, inklużi [[Picasso]], [[Amedeo Modigliani|Modigliani]] u [[Matisse]] marru jgħixu Pariġi. Hemm twieldu wkoll il-[[Fauviżmu]], il-[[Kubiżmu]] u l-[[arti astratta]],<ref>[https://books.google.com/books/about/Bohemian_Paris.html?id=3hYBzRzZ0kcC Dan Franck, ''Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art,'' Grove Press, 2003, ISBN 080219740X]</ref> u awturi bħal [[Marcel Proust]] li kien jesplora approċċi ġodda għal-letteratura. Matul l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], kultant Pariġi sabet ruħha fuq il-front; bejn 600 u 1,000 taksi ta' Pariġi kellhom rwol żgħir iżda importanti u simboliku ferm billi ttrasportaw 6,000 suldat għall-front fl-[[L-Ewwel Battalja tal-Marne|Ewwel Battalja tal-Marne]]. Il-belt kienet ukoll ibbumbardjata miż-Żeppellini u ntlaqtet ukoll minn armi tan-nar Ġermaniżi. Fis-snin ta' wara l-gwerra, magħrufa bħala ''Les Années Folles'', Pariġi kompliet tkun mekka għall-[[Kittieb|kittieba]], għall-mużiċisti u għall-artisti minn madwar id-dinja, inklużi [[Ernest Hemingway]], [[Igor Stravinsky]], [[James Joyce]], [[Josephine Baker]], [[Sidney Bechet]]<ref>William A. Shack, ''Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars'', University of California Press, 2001. ISBN 9780520225374,</ref> u [[Salvador Dalí]].<ref name=Meisler>{{ċita web|kunjom=Meisler|isem=Stanley|titlu=The Surreal World of Salvador Dalí|url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|sit=Smithsonian.com|pubblikatur=Smithsonian Magazine|data-aċċess=2014-07-12|data=2005-04-01}}</ref> Fis-snin wara l-konferenza tal-paċi, fil-belt ġew joqogħdu numru kbir ta' studenti u attivisti mill-kolonji Franċiżi u minn pajjiżi [[Asja|Asjatiċi]] u [[Afrika|Afrikani]] oħra, li aktar tard saru l-mexxejja tal-pajjiżi tagħhom stess, bħal [[Ho Chi Minh]], [[Zhou Enlai]] u [[Léopold Sédar Senghor]].<ref>Goebel, [http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor ''Anti-Imperial Metropolis''].</ref> [[Stampa:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|thumb|Il-Ġeneral [[Charles de Gaulle]] jiċċelebra l-liberazzjoni ta' Pariġi (is-26 ta' Awwissu 1944).|xellug]] Fl-14 ta' Ġunju 1940, l-armata [[Ġermanja|Ġermaniża]] daħlet bil-forza f'Pariġi, li kienet ġiet iddikjarata "belt miftuħa". Fis-16 u s-17 ta' Lulju 1942, bl-ordni tal-Ġermaniżi, il-pulizija Franċiża u l-ġendarmi arrestaw 12,884 [[Ġudaiżmu|Lhudi]], inklużi 4,115-il tifel u tifla, u għalquhom għal ħamest ijiem fil-''Vel d'Hiv'' (''Vélodrome d'Hiver''), minn fejn ġew trasportati bil-ferrovija għall-kamp ta' sterminju f'[[Auschwitz]], u l-ebda wieħed mit-tfal ma ġie lura. Fil-25 ta' Awwissu 1944, il-belt inħelset mit-Tieni Diviżjoni Armata Franċiża u mir-Raba' Diviżjoni tal-Infanterija tal-Armata tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Il-Ġeneral [[Charles de Gaulle]] mexxa folla enormi u emozzjonali mix-Champs Élysées lejn in-Notre Dame de Paris, u għamel diskors stimolanti mill-[[Hôtel de Ville (Pariġi)|Hôtel de Ville]]. Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, Pariġi nqabdet fil-Gwerra [[Alġerija|Alġerina]] għall-indipendenza; f'Awwissu 1961, xi nies tal-Front Liberali Nazzjonali li kien favur l-indipendenza qatlu 11-il pulizija Pariġin u dan wassal għall-impożizzjoni ta' curfew fuq il-[[Iżlam|Musulmani]] tal-Alġerija (li f'dak iż-żmien kienu ċittadini Franċiżi). Fis-17 ta' Ottubru 1961, protesta paċifika iżda mhux awtorizzata mill-Alġerini kontra l-curfew, wasslet għal konfrontazzjonijiet vjolenti bejn il-pulizija u d-dimostranti u mietu mill-inqas 40 ruħ, xi wħud mitfuha fis-Seine. Min-naħa l-oħra l-''[[Organisation de l'armée secrète]]'' (OAS), li kienet kontra l-indipendenza, għamlet sensiela ta' bombi f'Pariġi bejn l-1961 u l-1962.<ref>{{ċita web|url=http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|titlu=France remembers Algerian massacre 50 years on|isem=Kim |kunjom=Willsher|pubblikatur=The Guardian|data-aċċess=2014-10-26 }}</ref> F'Mejju tal-1968, l-istudenti li kienu qed jieħdu sehem fil-protesti okkupaw is-[[Università ta' Pariġi|Sorbonne]] u għamlu barrikati fil-Kwartier Latin. Eluf ta' ħaddiema manwali Pariġini ssieħbu mal-istudenti, u l-moviment kiber fi strajk ġenerali ta' ġimagħtejn. Il-partiti tal-gvern rebħu l-elezzjonijiet ta' Ġunju b'maġġoranza kbira. Dawn il-protesti ta' Mejju 1968 irriżultaw fil-qsim tal-Università ta' Pariġi fi 13-il kampus indipendenti. Fl-1975, l-Assemblea Nazzjonali bidlet l-istatus ta' Pariġi għal dak tal-bliet l-oħra Franċiżi, u fil-25 ta' Marzu 1977 [[Jacques Chirac]] kien l-ewwel sindku elett ta' Pariġi mill-1793. It-[[Torri Montparnasse|Torri Maine Montparnasse]], l-itwal bini fil-belt b'57 sular u għoli 210 metri, inbena bejn l-1969 u l-1973. It-torri kien kontroversjali ħafna, u baqa' l-uniku bini fiċ-ċentru tal-belt għoli aktar minn 32 sular. Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet minn 2,850,000 ruħ fl-1954 għal 2,152,000 ruħ fl-1990, minħabba li l-familji tal-klassi tan-nofs marru jgħixu lejn il-subborgi. In-network ferrovjarju suburban, ir-[[Réseau Express Régional|RER]] (''Réseau Express Régional''), inbena biex jikkomplementa l-''Métro,'' u l-[[Périphérique (Pariġi)|''Périphérique'']]; dan il-proġett tlesta fl-1973. Ħafna mill-Presidenti ta' wara l-gwerra tal-[[Il-Ħames Repubblika Franċiża|Ħames Repubblika]] riedu jħallu l-monumenti tagħhom f'Pariġi; il-President [[Georges Pompidou]] beda ċ-[[Ċentru Georges Pompidou]] (1977), [[Valéry Giscard d'Estaing]] beda l-[[Musée d'Orsay]] (1986); il-President [[François Mitterrand]] li kien fil-poter għal 14-il sena, bena l-[[Opéra Bastille]] (1985-1989), il-[[Bibliothèque nationale de France]] (1996), l-[[Arche de la Défense]] (1985-1989), u l-[[Piramida tal-Louvre]] b'bitħa taħt l-art tagħha (1983-1989); [[Jacques Chirac]] (2006), il-[[Musée du quai Branly]]. Kmieni fis-seklu 21, il-popolazzjoni ta' Pariġi bdiet tiżdied bil-mod mill-ġdid, billi aktar żgħażagħ marru jgħixu fil-belt. Laħqet 2.25 miljun ruħ fl-2011. F'Marzu 2001, [[Bertrand Delanoë]] sar l-ewwel sindku Soċjalista ta' Pariġi. Fl-2007, bl-għan li jitnaqqas it-traffiku tal-karozzi fil-belt, introduċa l-[[Vélib']], sistema għall-kiri tar-roti għall-użu mir-residenti lokali u l-viżitaturi. Bertrand Delanoë trasforma wkoll sezzjoni tal-awtostrada tul ix-xatt tax-xellug tas-Seine fi promenade urbana u park, il-''[[Promenade des Berges de la Seine]]'', u inawgurahom f'Ġunju 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.lemoniteur.fr/133-amenagement/article/actualite/21534070-les-berges-de-seine-rendues-aux-parisiens|titlu=Les berges de Seine rendues aux Parisiens|pubblikatur=Le Moniteur|data=2013-06-19|data-aċċess=2014-12-02|lingwa=Franċiż}}</ref> Fl-2007, il-President [[Nicolas Sarkozy]] fetaħ il-proġett ''[[Grand Paris]]'', biex jintegra Pariġi aktar mill-qrib mal-bliet fir-reġjun tal-madwar. Wara ħafna modifiki, iż-żona l-ġdida, imsemmija l-[[Grand Paris|Metropoli ta' Grand Paris]], b'popolazzjoni ta' 6.7 miljuni ruħ, ġiet skedata għall-ħolqien fl-1 ta' Jannar 2016.<ref name="Lichfield">{{ċita aħbar|titlu=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris' |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html |data=2009-04-29 |xogħol= |pubblikatur=The Independent |data-aċċess=2009-06-12 | post=Londra | isem=John | kunjom=Lichfield}}</ref> Fl-2011, il-Belt ta' Pariġi u l-gvern nazzjonali approvaw il-pjanijiet għall-[[Grand Paris Express]], b'total ta' 205 kilometri ta' linji tal-metro awtomatizzati li jikkollegaw lil Pariġi, il-ġewwanett tat-tliet dipartimenti madwar Pariġi, l-ajruporti u l-istazzjon tal-veloċità għolja [[TGV]], u ġie stmat li dawn il-proġetti b'kollox qamu xi €35 biljun.<ref name=metro>{{ċita web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/EUR265bn-grand-paris-metro-expansion-programme-confirmed.html|titlu=€26.5bn Grand Paris metro expansion programme confirmed|data=2013-03-12|data-aċċess=2013-04-24|pubblikatur=Railway Gazette International|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130318205908/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/EUR265bn-grand-paris-metro-expansion-programme-confirmed.html|arkivju-data=2013-03-18|url-status=dead}}</ref> Is-sistema ġiet skedata li titlesta sal-2030.<ref>{{ċita web|url=http://www.societedugrandparis.fr/#projet|titlu=Le Metro du Grand Paris|pubblikatur=Site of Grand Paris Express|lingwa=Franċiż|data-aċċess=2014-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110714020412/http://www.societedugrandparis.fr/#projet|arkivju-data=2011-07-14|url-status=dead}}</ref> Fil-5 ta' April 2014, is-Soċjalista [[Anne Hidalgo]], ġiet eletta l-ewwel sindku mara ta' Pariġi. [[File:Place de la République, 18h50, une foule silencieuse.jpg|thumb|left|500px|Dimostrazzjoni kontra t-terroriżmu fil-''Place de la République'' wara l-isparar ta' Charlie Hebdo (il-11 ta' Jannar 2015).]] Fis-7 ta' Jannar 2015, żewġ estremisti Musulmani Franċiżi attakkaw il-kwartieri ġenerali ta' ''[[Charlie Hebdo shooting|Charlie Hebdo]]'' f'Pariġi, u qatlu tlettax-il ruħ; fid-9 ta' Jannar, it-tielet terrorist qatel erba' ostaġġi waqt attakk f'ħanut tal-merċa Lhudi ġewwa l-''[[Porte de Vincennes]]''.<ref>{{ċita web|url=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|pubblikatur=Le Monde|data=2015-01-15|data-aċċess=2015-01-15|titlu=Attentats terroristes : les questions que vous nous avez le plus posées|lingwa=Franċiż}}</ref> Fil-11 ta' Jannar kien stmat li 1.5 miljun ruħ immarċjaw flimkien mal-[[Politiku|politiċi]] mexxejja internazzjonali biex juru solidarjetà kontra t-terroriżmu u d-difiża tal-libertà tal-kelma.<ref>{{ċita web|url=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|titlu=Les politiques s'affichent à la marche républicaine|pubblikatur=Le Figaro|data=2015-01-11|data-aċċess=2015-01-11|lingwa=Franċiż}}</ref> Għaxar xhur wara, fit-13 ta' Novembru 2015, waslu [[Attakki ta' Novembru 2015 f'Pariġi|serje ta' attakki kkoordinati terroristiċi f'Pariġi u Saint-Denis]] allegatament mill-organizzazzjoni tal-'Istat Iżlamiku', [[Stat Iżlamiku|ISIL]] ('Dagħex', ISIS);<ref>{{Ċita aħbar|titlu = Islamic State claims Paris attacks that killed 127|url = http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|gazzetta = Reuters|data = 2015-11-14|data-aċċess = 2015-11-14}}</ref> 130 persuna nqatlu minn sparaturi u bombi, u ndarbu aktar minn 350. Sebgħa mit-terroristi qatlu lilhom infushom u oħrajn splodew lilhom infushom. Fl-għodwa tat-18 ta' Novembru, tliet terroristi suspettati, inkluż l-allegat pjanifikatur tal-attakki [[Abdelhamid Abaaoud]], inqatlu minn sparaturi tal-pulizija fis-subborg ta' Pariġi, Saint-Denis. Il-President [[François Hollande|Hollande]] iddikjara [[stat ta' emerġenza]] għal tliet xhur fi Franza.<ref>''Le Monde'' on-line, 10:15 14 ta' Novembru</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Ix-xtut tax-xmara Seine f'Pariġi ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1991.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/600/|titlu=Paris, Banks of the Seine|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur [[frott]] il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> ==[[Ġeografija]]== [[Stampa:Jms paris elevation hydrography.png|thumb|Għoljiet u l-idroloġija ta' Pariġi.]] Pariġi tinsab fit-Tramuntana ċentrali ta' Franza. Il-belt hija 450 kilometru 'l bogħod mix-Xlokk ta' [[Londra]], 287 kilometru min-Nofsinhar ta' [[Calais]], 305 kilometri mil-Lbiċ ta' [[Brussell]], 774 kilometru mit-Tramuntana ta' [[Marsilja]], 385 kilometru mill-Grigal ta' [[Nantes]] u 135 kilometru mix-Xlokk ta' [[Rouen]].<ref>[https://maps.google.com/maps?ll=48.8567,2.3508&q=loc:48.8567,2.3508&hl=en&t=h&z=12 Google Maps], 6 ta' Lulju 2013</ref> Pariġi tinsab fl-ark tat-Tramuntana tax-xmara Seine u tinkludi żewġ gżejjer, l-''[[Île Saint-Louis]]'' u l-''Île de la Cité'', l-akbar waħda, kif ukoll parti qadima tal-belt. Il-bokka tax-xmara fuq il-Fliegu Ingliż (''La Manche''), stabbilit għall-ħabta tat-8000 Q.K., huwa madwar 375 km 'l isfel mill-belt. Il-belt hija mifruxa fil-wisgħa fuq iż-żewġ xtut tax-xmara.<ref name="City">{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|titlu=Paris|data-aċċess=2013-07-04|pubblikatur=Encyclopedia Britannica Online}}</ref> Jekk inħarsu lejha kollha, il-belt hija relattivament ċatta, u l-aktar żona baxxa hija 35 m 'il fuq mil-livell baħar. Pariġi għandha diversi għoljiet prominenti, l-ogħla waħda hija l-[[Montmartre]] li hi għolja 130 metru. Montmartre kisbet isimha mill-martirju ta' San Dijoniżju, l-ewwel isqof ta' Pariġi, fuq il-''Mons Martyrum'', "l-Għolja tal-Martri", fil-250. Barra l-parks periferiċi ta' ''[[Bois de Boulogne]]'' u l-''[[Bois de Vincennes]]'', Pariġi tkopri erja ovali ta' madwar 87 km², imdawra bil-[[Boulevard Périphérique]], triq ta' 35 km li tagħmel ċirku madwar il-belt. Fl-1860, l-aħħar annessjoni importanti tat-territorji ta' madwar, mhux biss tatha il-forma li għandha iżda ħolqot ukoll spiral li jdur skont l-arloġġ magħmul minn 20 ''arrondissements''. Fl-1860 kellha erja ta' 78 km², u fl-1920 il-limiti tal-belt tkabbru bi ftit għal 86.9 km². Fl-1929, il-parks forestali, il-''Bois de Boulogne'' u l-''Bois de Vincennes'' ġew uffiċjalment annessi mal-belt, biex b'hekk l-erja kibret għal 105 km².<ref>{{ċita web|pubblikatur=Mairie de Paris|url=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|titlu=Key figures for Paris|data=2007-11-15|data-aċċess=2009-05-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|arkivju-data=2009-03-06|url-status=dead}}</ref> L-erja metropolitana tal-belt hija 2,300 km² (890 mil kwadru).<ref name="City" /> ===Klima=== [[Stampa:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|thumb|right|Il-ħarifa f'Pariġi.]] Pariġi għandha klima oċeanika Ewropea tal-Punent tipika li hija affettwata mill-Kurrent [[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] tat-Tramuntana. Il-klima ġenerali matul is-sena hi spiss moderata bix-xita qliel.<ref>{{ċita web|url=http://www.paris.com/tourism/climate|titlu=Klima|pubblikatur=Paris.com|data-aċċess=2013-06-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130308094732/http://www.paris.com/tourism/climate|arkivju-data=2013-03-08|url-status=dead}}</ref> Il-ġranet tas-sajf huma normalment sħan u pjaċevoli b'temperaturi medji bejn 15 u 25 °C (59 u 77 °F) u ammont sewwa ta' [[xemx]]. Kull sena, hemm ftit jiem fejn it-temperatura togħla 'l fuq minn 32 °C (90 °F). Saħansitra f'ċertu snin kien hemm perjodi twal ta' temp b'sajf aħrax, bħall-mewġa ta' sħana tal-2003 meta t-temperaturi qabżu it-30 °C (86 °F) għal ġimgħat twal, kif ukoll l-40 °C (104 °F) f'ċertu jiem. Aktar reċentement, it-temperatura medja għal Lulju 2011 kienet 17.6 °C (63.7 °F), b'temperatura medja minima ta' 12.9 °C (55.2 °F) u b'temperatura medja massima ta' 23.7 °C (74.7 °F). Bħala medja, ir-rebbiegħa u l-ħarifa jkollhom jiem moderati u ljieli friski, imma varjabbli u mhux stabbli. Ħaġa li ma tistennihiex, spiss ikun hemm temp sħun jew frisk, fiż-żewġ staġuni.<ref>{{ċita web|url=http://en.parisinfo.com/practical-paris/practical-fact-sheets/climate |titlu=Klima|pubblikatur=Parisinfo.com|data-aċċess=2013-06-29}}</ref> Fix-xitwa, il-klima tkun nieqsa mix-xemx; il-ġranet ikunu kesħin imma ġeneralment ogħla mit-temperatura tal-iffriżar b'temperaturi ta' madwar 7°C (45°F).<ref>{{ċita web|url=http://goparis.about.com/od/planningyourtrip/a/paris_in_the_winter.htm|titlu=Paris in the Winter|pubblikatur=Goparisabout.com|data-aċċess=2013-06-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160516085217/http://goparis.about.com/od/planningyourtrip/a/paris_in_the_winter.htm|arkivju-data=2016-05-16|url-status=dead}}</ref> Madankollu billejl mhux rari li jkun hemm ġlata ħafifa; it-temperatura tinżel iżjed baxx minn 5°C (9°F) taħt iż-0°C (32°F) għal ftit jiem fis-sena. Tagħmel il-borra kull sena, iżda rari li tibqa' fl-art. Fil-belt kultant ikun hemm burraxka ta' borra ħafifa imma din ma takkumulax.<ref>{{ċita web|url=http://gofrance.about.com/od/travelplanning/ss/weatherinfrance_4.htm|titlu=Temp fi Franza|pubblikatur=GoFrance.about.com|data-aċċess=2013-06-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150405105307/http://gofrance.about.com/od/travelplanning/ss/weatherinfrance_4.htm|arkivju-data=2015-04-05|url-status=dead}}</ref> Pariġi għandha preċipitazzjoni annwali medja ta' 652 mm, u jkollha xita ħafifa mifruxa sewwa mas-sena. Madankollu l-belt hija magħrufa għall-ħalbiet ta' xita qawwija li jkun hemm kultant. L-ogħla temperatura rreġistrata hija ta' 40.4°C (104.7°F) (it-28 ta' Lulju 1948), u l-anqas hija ta' −23.9°C (−11.0°F) (l-10 ta' Diċembru 1879).<ref name="climate">{{ċita web|url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|titlu=Géographie de la capitale – Le climat |pubblikatur=Institut National de la Statistique et des Études Économiques, Paris.fr|data-aċċess=2006-05-24|lingwa=Franċiż}}</ref> ==Amministrazzjoni== ===Gvern=== [[Stampa:HotelVilleParis.JPG|thumb|right|Il-[[Hôtel de Ville, Paris|Hôtel de Ville]]]] [[Stampa:Paris plan jms.png|thumb|Mappa tal-[[arrondissements ta' Pariġi]]]] Matul kważi l-istorja twila kollha tal-belt, ħlief għal xi ftit perjodi qosra, Pariġi kienet iggvernata direttament mir-rappreżentanti tar-reijiet, imperaturi, jew preżidenti ta' Franza. Il-belt ma kinitx moghtija awtonomija muniċipali mill-Assemblea Nazzjonali sal-1974. L-ewwel sindku elett modern ta' Pariġi kien [[Jacques Chirac]], dan ġie elett fl-20 ta' Marzu 1977, u kien l-ewwel sindku tal-belt mill-1793. Bħalissa s-sindku hu [[Anne Hidalgo]], soċjalista li ġiet eletta fil-5 ta' April 2014.<ref>{{ċita web|url=http://www.paris.fr/english/english/anne-hidalgo-paris-s-new-mayor/rub_8118_actu_142533_port_19237|titlu=Anne Hidalgo is new Mayor of Paris|pubblikatur=City of Paris|data-aċċess=2014-11-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141220194454/http://www.paris.fr/english/english/anne-hidalgo-paris-s-new-mayor/rub_8118_actu_142533_port_19237|arkivju-data=2014-12-20|url-status=dead}}</ref> Is-sindku ta' Pariġi huwa [[elezzjoni indiretta|elett b'mod indirett]] mill-votanti Pariġini; il-votanti ta' kull arrondissement jaħtru l-''Conseil de Paris'' (Kunsill ta' Pariġi), magħmul minn 163 membru. Kull arrondissement għandhu numru ta' membri li jiddependi fuq il-popolazzjoni tiegħu, minn 10 membri għal kull wieħed mill-inqas arrondissement popolat (1 sa 9) sas-36 membru għall-aktar arrondissement popolat (il-15). Il-membri tal-kunsill eletti jagħżlu s-sindku. Xi kultant il-kandidat li jirċievi l-aktar voti mill-belt kollha ma jintgħażilx jekk il-kandidat l-ieħor ikun rebaħ l-appoġġ tal-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Is-sindku [[Bertrand Delanoë]] (2001-2014) ġie elett minn minoranza ta' votanti tal-belt biss, iżda kellu l-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Wara l-elezzjoni, il-kunsill għandu rwol aktar passiv fil-gvern tal-belt; huwa jiltaqa' biss darba fix-xahar. Il-kunsill attwali huwa maqsum bejn koalizzjoni tax-xellug ta' 91 membri, inklużi s-soċjalisti, komunisti, ħodor, u x-xellug estrem; u 71 membri taċ-ċentru lemini, kif ukoll ftit mill-membri mill-partiti ż-żgħar.<ref>{{ċita web|url=http://www.paris.fr/politiques/Portal.lut?page_id=6731&elected_official_directory_id=-1&document_id=&portal_component=20&document_type_id=6&seq=0&actorlastname=&actorgender=&actormandate=&actorpoliticalgroupid=&actordistrictnumber=&detailed_search=Afficher+les+r%E9sultats|titlu=List of members of the Council of Paris|pubblikatur=City of Paris|data-aċċess=2014-11-29|arkivju-url=https://archive.today/20131110213759/http://www.paris.fr/politiques/Portal.lut?page_id=6731&elected_official_directory_id=-1&document_id=&portal_component=20&document_type_id=6&seq=0&actorlastname=&actorgender=&actormandate=&actorpoliticalgroupid=&actordistrictnumber=&detailed_search=Afficher+les+r%E9sultats|arkivju-data=2013-11-10|url-status=dead}}</ref> Kull wieħed mill-20 arrondissements ta' Pariġi għandu muniċipju u kunsill elett direttament (''conseil d'arrondissement''), li mbagħad, itellgħu sindku ta' arrondissement. Il-kunsill ta' kull arrondissement huwa magħmul minn membri tal-''Conseil de Paris'' u membri oħra li jservu biss fuq il-kunsill tal-arrondissement. In-numru ta' sindki deputati f'kull arrondissement ivarja skond il-popolazzjoni tiegħu. B'kollox hemm 20 sindku ta' arrondissement u 120 sindku deputati. Il-baġit tal-belt għall-2013 kienet €7.6 biljun, li 5.4 biljun minnhom marru għall-amministrazzjoni tal-belt, filwaqt €2.2 biljun l-oħra, marru għall-investiment. L-akbar parti tal-baġit (38 fil-mija) marret għall-akkomodazzjoni pubblika u l-proġetti urbaniċi; 15 fil-mija għat-toroq u t-trasport; 8 fil-mija għall-iskejjel (li huma fil-parti l-kbira finanzjati mill-baġit statali); 5 fil-mija għall-parkijiet u l-ġonna; u 4 fil-mija għall-kultura. Is-sors ewlieni ta' dħul għall-belt hija taxxa diretta (35 fil-mija), supplimentata minn 13 fil-mija tat-taxxa tal-proprjetà immobbli, 19 fil-mija tal-baġit ġejja minn trasferiment mill-gvern nazzjonali.<ref>{{ċita web|url=http://labs.paris.fr/commun/budget_primitif_2014/pdf/ville/budgets_annexes_ville/eau_projet.pdf|titlu=Projet de Budget Primitif|pubblikatur=Maire de Paris|sena=2014|data-aċċess=2014-11-23|lingwa=Franċiż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180916112931/http://labs.paris.fr/commun/budget_primitif_2014/pdf/ville/budgets_annexes_ville/eau_projet.pdf|arkivju-data=2018-09-16|url-status=dead}}</ref> In-numru tal-impjegati jew aġenti tal-belt, kiber minn 40,000 fl-2000 għal 73,000 fl-2013. Id-dejn tal-belt kiber minn €1.6 biljun fl-2000 għal 3.1 biljuni fl-2012.<ref>''Les Echos'', 16 ta' Ġunju 2014.</ref> Minħabba d-dejn kbir u dejjem jikber, il-klassifikazzjoni tal-bond tal-belt niżlet minn AAA għal AA+ fis-snin 2012 u 2013. F'Settembru 2014, is-sindku Hidalgo ħabret li l-belt se jkollha żbilanċ fil-baġit ta' €400 miljun, l-aktar minħabba tnaqqis fl-appoġġ mill-gvern nazzjonali.<ref>{{ċita web|url=http://www.economiematin.fr/news-municipales-hidalgo-augmentation-impot|titlu=Municipales : Anne Hidalgo vous promet 200 millions de déficit en plus dès 2015|pubblikatur= Economie matin|data=2014-03-28|data-aċċess=2014-11-23}}</ref> [[Stampa:Greater Paris Metropolis.png|thumb|270x270px|Mappa tal-Metropoli ta' Grand Paris (''Métropole du Grand Paris'') b'131 komuni fil-madwar.]] ===Il-Metropoli ta' Grand Paris=== Il-''[[Grand Paris|Métropole du Grand Paris]]'', jew il-Metropoli ta' Grand Paris, formalment se tibda teżisti fl-1 ta' Jannar, 2016.<ref> {{ċita web|url =http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vig |titlu = Article L. 5219-1 du code général des collectivités territoriales|data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Legifrance |lingwa = Franċiż}}</ref> Dan il-proġett hu struttura amministrattiva għall-kooperazzjoni bejn il-belt ta' Pariġi u s-subborgi qrib tagħha. Dan jinkludi il-Belt ta' Pariġi, il-komuni, u l-bliet tat-tliet dipartimenti tas-subborgi ta' madwar; [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] u [[Val-de-Marne]]; kif ukoll seba' komuni fis-subborgi ta' barra, inklużi [[Argenteuil]] f'[[Val d'Oise]] u [[Paray-Vieille-Poste]] f'[[Essonne]], li ġew miżjuda biex jinkludu l-ajruporti ewlenin ta' Pariġi. Il-Metropoli se tkopri 814 kilometru kwadru u se jkollha popolazzjoni ta' 6.945 miljun ruħ. <ref>{{ċita web|url =http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vigid|titlu = Décret n° 2015-1212 du 30 septembre 2015 constatant le périmètre fixant le siège et désignant le comptable public de la métropole du Grand Paris|data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Legifrance |lingwa = Franċiż}}</ref><ref name="metropole">{{ċita web|url=http://www.lemoniteur.fr/article/la-metropole-du-grand-paris-verra-le-jour-le-1er-janvier-2016-29110917|pubblikatur=Le Moniteur|data=2015-07-17|titlu=The Metropole of Grand Paris will see the day on 1 January 2016|lingwa=Franċiż|data-aċċess=2015-12-03}}</ref> L-istruttura l-ġdida se tkun amministrata minn Kunsill Metropolitan ta' 210 membri, mhux eletti b'mod dirett, iżda magħżula mill-kunsilli membri tal-komuni. Finalment, il-kompetenzi bażiċi se jinkludu l-ippjanar urban, l-akkomodazzjoni, u l-protezzjoni tal-ambjent.<ref>{{ċita web|url =http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vig |titlu = Article L. 5219-1 du code général des collectivités territoriales|data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Legifrance |lingwa = Franċiż}}</ref> Il-Grand Paris se jkollha il-kwartieri ġenerali f'rue Leblanc fil-15-il arrondissement ta' Pariġi.<ref name="metropole" /> L-ewwel president tal-kunsill metropolitan se jkun elett fit-22 ta' Jannar, 2016.<ref>{{ċita web|url =https://www.lejournaldugrandparis.fr/grand-paris-andre-santini-prepare-sa-candidature/ |titlu = Grand Paris : André Santini prépare sa candidature |data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Le Journal du Grand Paris|lingwa = Franċiż}}</ref> ===Gvern reġjonali=== Ir-Reġjun ta' [[Île de France]], li jinkludi Pariġi u komunitajiet tal-madwar, huwa ggvernat mill-Kunsill Reġjonali. Ir-reġjun għandhu l-kwartieri tiegħu fis-7 arrondissement ta' Pariġi. Huwa magħmul minn 209 membri li jirrappreżentaw il-komuni differenti fi ħdan ir-reġjun. Fil-15 ta' Diċembru, 2015, lista ta' kandidati tal-Unjoni tad-Dritt u koalizzjoni ta' partiti ċentrali u lemini, immexxija minn Valerie Pecresse, rebħu l-elezzjoni reġjonali b'mod restrittiv, billi għelbu l-koalizzjoni tas-soċjalisti u l-ekoloġisti. Is-soċjalisti kienu ggvernaw ir-reġjun għal sbatax-il sena. Fl-2016, il-kunsill reġjonali l-ġdid se jkollhu 121 membru mill-Unjoni tad-Dritt, 66 mill-Unjoni tax-Xellug u 22 mill-Front Nazzjonali estrem lemini. <ref>{{ċita web|url=http://www.iledefrance.fr/fil-actus-region/regionales-2015-chiffres-cles-du-scrutin|titlu=Results of 2015 Regional Elections|pubblikatur=Ile-de-France|data-aċċess=2015-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151219075856/http://www.iledefrance.fr/fil-actus-region/regionales-2015-chiffres-cles-du-scrutin|arkivju-data=2015-12-19|url-status=dead}}</ref> ===Gvern nazzjonali=== [[File:Elysée Palace, Paris 2005.jpg|thumb|left|Il-[[Palazz Élysée]], residenza tal-[[President ta' Franza|President Franċiż]]]] Peress li l-belt hija l-kapitali ta' Franza, Pariġi hija s-sede tal-[[Gvern ta' Franza|gvern nazzjonali]]. Għall-eżekuttiv, iż-żewġ uffiċjali prinċipali għandhom residenza uffiċjali kull wieħed, li jservu wkoll bħala uffiċċji tagħhom. Il-[[President ta' Franza|President tar-Repubblika Franċiża]] jirrisjedi fil-[[Palazz Élysée]] fit-8 arrondissement,<ref>{{ċita web|url=http://www.elysee.fr/la-presidence/le-palais-de-l-elysee-et-son-histoire-2/|titlu=Le Palais de L'Élysée et son histoire|pubblikatur=Elysee.fr|data-aċċess=2013-06-16}}</ref> filwaqt li s-sede tal-[[Prim Ministru ta' Franza|Prim Ministru]] jinsab fil-[[Hôtel Matignon]] fis-7 arrondissement.<ref>{{ċita web|url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article633|pubblikatur=Embassy of France, Washington|titlu=Matignon Hotel|data=2007-12-01|data-aċċess=2013-06-19}}</ref> Il-ministeri tal-gvern jinsabu fil-partijiet differenti tal-belt; ħafna minnhom jinsabu fis-7 arrondissement, viċin il-Matignon. Iż-żewġ djar tal-Parlament Franċiż jinsabu fuq ix-Xatt tax-Xellug. Id-dar ta' fuq, is-[[Senat ta' Franza|Senat]], jiltaqa fil-[[Palais du Luxembourg]] fis-6 arrondissement, filwaqt li d-dar t'isfel, li hija l-aktar importanti, l-[[Assemblée Nationale]], tiltaqa' fil-[[Palais Bourbon]] fis-7 arrondissement. Il-President tas-Senat, it-tieni l-ogħla uffiċjal pubbliku fi Franza (wara l-President tar-Repubblika), jirrisjedi fil-"Petit Luxembourg", palazz żgħir anness mal-Palais du Luxembourg.<ref>{{ċita web|url=http://www.senat.fr/presidence/hotel.html|titlu=Le "Petit Luxembourg"|lingwa=Franċiż|pubblikatur=Senat.fr|data-aċċess=2013-05-03}}</ref> [[Stampa:Conseil d'Etat Paris WA.jpg|thumb|right|Il-Palais Royal, residenza tal-[[Conseil d'Etat (Franza)|Conseil d'État]]|340x340px]] L-ogħla qrati ta' Franza jinsabu f'Pariġi. Il-[[Qorti tal-Kassazzjoni (Franza)|Qorti tal-Kassazzjoni]], l-ogħla qorti fl-ordni ġudizzjarja, dan jirrevedi kawżi kriminali u ċivili, huwa allokat fil-[[Palais de Justice (Franza)|Palais de Justice]] fl-''Île de la Cité'',<ref>{{ċita web|url=http://www.courdecassation.fr/institution_1/visite_cour_11/introduction_74.html|lingwa=Franċiż|titlu=Introduction|pubblikatur=Cour de Cassation|post=Pariġi|data-aċċess=2013-04-27}}</ref> filwaqt li l-Kunsill tal-Istat, li jipprovdi pariri legali lill-eżekuttiv u jaġixxi bħala l-ogħla qorti fl-ordni amministrattiva, jiġġudika l-litigazzjoni kontra entitajiet pubbliċi, huwa allokat fil-[[Palais-Royal]] fl-1 arrondissement.<ref>{{ċita web|url=http://www.conseil-etat.fr/fr/histoire-patrimoine-1/|lingwa=Franċiż|pubblikatur=Conseil d'Etat|titlu=Histoire & Patrimoine|post=Pariġi|data-aċċess=2013-04-27}}</ref> Il-[[Kunsill Kostituzzjonali ta' Franza|Kunsill Kostituzzjonali]], huwa korp konsultattiv b'awtorità dwar il-kostituzzjonalità tal-liġijiet u d-digrieti tal-gvern, huwa jiltaqa wkoll fil-Palais Royal.<ref>{{ċita web|url=http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank/pdf/conseil-constitutionnel-5206.pdf|titlu=Le siège du Conseil constitutionnel|pubblikatur=Conseil Constitutionnel|post=Paris|lingwa=Franċiż|data=2011-09-16|data-aċċess=2013-04-26}}</ref> Pariġi u r-reġjun tagħha jospitaw l-kwartieri ġenerali ta' diversi organizzazzjonijiet internazzjonali inklużi l-[[UNESCO]], l-[[Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp]], il-[[Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali]], il-[[Klabb ta' Pariġi]], l-[[Aġenzija Spazjali Ewropea]], l-[[Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija]], l-''[[Organisation internationale de la Francophonie]]'', l-[[Istitut Ewropew għall-Istudji tas-Sigurtà]], il-[[Bureau Internazzjonali tal-Piżijiet u l-Kejl]], il-[[Bureau tal-Ekspożizzjonijiet Internazzjonali]] u l-[[Federazzjoni Internazzjonali tad-Drittijiet tal-Bniedem]]. Skond il-motto "Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi";<ref name="partners1">{{ċita web|url=http://www.paris.fr/en/city_government/international/special_partners.asp |xogħol=Mairie de Paris|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081225090448/http://www.v1.paris.fr/EN/city_government/international/special_partners.asp|titlu=International relations: special partners|arkivju-data=2008-12-25|data-aċċess=2007-10-14}}</ref><ref name="rome-twinning">{{ċita web|url=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8139&document_type_id=5&document_id=29903&portlet_id=18784|titlu=Twinning with Rome|data-aċċess=2013-06-19|pubblikatur=Mairie de Paris|arkivju-url=https://archive.today/20120905235843/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8139&document_type_id=5&document_id=29903&portlet_id=18784|arkivju-data=2012-09-05|url-status=dead}}</ref> l-unika [[bliet tewmin|belt tewmija]] ta' Pariġi hija [[Ruma]], għalkemm Pariġi għandha ftehim ta' sħubija ma' ħafna bliet oħra madwar id-dinja.<ref name="partners1" /> ===Forza tal-Pulizija=== [[File:Police nationale France 6383.jpg|thumb|right|Uffiċjali tal-Pulizija Nazzjonali f'Pariġi|225x225px]] Is-sigurtà ta' Pariġi hija prinċipalment ir-responsabbiltà tal-Prefettura tal-Pulizija ta' Pariġi, sottodiviżjoni tal-Ministeru tal-Intern ta' Franza. Hi tissorvelja l-unitajiet tal-[[Pulizija Nazzjonali (Franza)|Pulizija Nazzjonali]] li jgħassu l-belt u t-tliet dipartimenti viċinati. Hija wkoll responsabbli biex tipprovdi servizzi ta' emerġenza. Hemm 30,200 uffiċjal taħt il-prefettura, u flotta ta' aktar minn 6,000 vettura, inklużi l-karozzi tal-pulizija, muturi, trakkijiet tan-nar, dgħajjes u ħelikopters. Minbarra r-responsabbiltajiet tal-pulizija tradizzjonali, il-pulizija lokali timmonitorja l-għadd ta' bejgħ bl-iskont miżmum minn ħwienet kbar u wara jivverifikaw, matul il-vaganzi tas-sajf, talanqas furnar wieħed ikun miftuħ f'kull lokal. Il-pulizija nazzjonali għandha unità speċjali għall-kontroll tal-irvellijiet u kontroll tal-folla u s-sigurtà tal-bini pubbliku, imsejħa ''[[Compagnies Républicaines de Sécurité]]'' (''CRS''), unità li ffurmat fl-1944 eżatt wara l-liberazzjoni ta' Franza. Vannijiet tal-aġenti CRS jidhru spiss fiċ-ċentru tal-belt meta jkun hemm dimostrazzjonijiet u avvenimenti pubbliċi. Il-pulizija huma appoġġjati mill-''[[Gendarmerie nationale]]'', fergħa tal-[[Forzi Armati ta' Franza]], għalkemm issa, l-operazzjonijiet tal-pulizija huma ssorveljati mill-Ministeru tal-Intern. Il-[[kepi]]s tradizzjonali tal-''gendarmes'' ġew sostitwiti mill-kapep fl-2002, u l-forza immodernizzat, għalkemm il-kepis għadhom jintlibsu f'okkażżjonijiet ċerimonjali.<ref>{{ċita web|url=http://www.gendarmerie.interieur.gouv.fr/eng/ |titlu=Gendarmerie |pubblikatur=Gendarmerie.interieur.gouv.fr|data-aċċess=2014-11-22}}</ref> Il-kriminalità f'Pariġi hija simili ma ħafna bliet kbar. Il-kriminalità vjolenti hija relattivament rari fiċ-ċentru tal-belt.<ref name="Department of State">{{Ċita web |data-aċċess=2026-05-02 |titlu=U.S. Dipartiment ta' Stat, Uffiċċju tal-Affarijiet Konsulari, u Sigurtà |url=http://travel.state.gov/content/passports/english/country/france.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150905121340/http://travel.state.gov/content/passports/english/country/france.html |arkivju-data=2015-09-05 |url-status=dead }}</ref> Il-vjolenza politika hija rari, għalkemm dimostrazzjonijiet kbar ħafna jistgħu jseħħu f'Pariġi u fi bliet Franċiżi oħra simultanjament. Dawn id-dimostrazzjonijiet, normalment amministrati minn preżenza qawwija tal-pulizija, jistgħu jduru f'konfrontazzjoni u teskala l-vjolenza.<ref name="Department of State" /> ==Bliet imsieħba== [[File:Castro Pretorio - Colonna di Parigi alle Terme di Diocleziano 1010023.JPG|thumb|upright|Kolonna ddedikata għall-Pariġi f'[[Ruma]].]] Sa mid-9 ta' April 1956, Pariġi hija esklussivament u reċiprokament [[Bliet tewmin|tewmija]] biss ma: * {{flagicon|ITA}} [[Ruma]], Italja :{{fr}} ''Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris.'' :{{it}} ''Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi.'' :{{en}} ''Only Paris is worthy of Rome; only Rome is worthy of Paris.'' :"Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi"<ref name="rome-twinning" /><ref name="Paris1">{{ċita web |url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16468&portlet_id=14974 |xogħol=Mairie de Paris |titlu=Les pactes d'amitié et de coopération |data-aċċess=2007-10-14}}</ref> Pariġi għandha patt ta' ħbiberija u koperazzjoni ma: * {{flagicon|Olanda}} [[Amsterdam]] * {{flagicon|GER}} [[Berlin]] * {{flagicon|Brażil}} [[São Paulo]] * {{flagicon|Żvizzera}} [[Ġinevra]] * {{flagicon|Alġerija}} [[Alġiers|Alġier]] * {{flagicon|Eġittu}} [[Kajr]] * {{flagicon|Kanada}} [[Montréal|Montreal]] * {{flagicon|Ċili}} [[Santiago (Ċili)|Santiago]] * {{flagicon|CZE}} [[Praga]] * {{flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] * {{flagicon|UK}} [[Londra]] * {{flagicon|USA}} [[Chicago]] * {{flagicon|USA}} [[San Francisco]] * {{flagicon|USA}} [[Belt ta' New York|New York City]] * {{flagicon|USA}} [[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington, D.C.]] * {{flagicon|Iran}} [[Tehran]] * {{flagicon|Spanja}} [[Madrid]] * {{flagicon|GRE}} [[Ateni]] * {{flagicon|POL}} [[Varsavja]] * {{flagicon|SAU}} [[Riyadh]] * {{flagicon|MEX}} [[Belt tal-Messiku]] * {{flagicon|Portugall}} [[Liżbona]] * {{flagicon|Russja}} [[Moska]] * {{flagicon|Russja}} [[San Pietruburgu]] * {{flagicon|Ċina}} [[Beijing|Bejġing]] * {{flagicon|Ġappun}} [[Tokjo]] * {{flagicon|Korea t'Isfel}} [[Seoul]] ==Referenzi== {{referenzi}} ==Ħoloq esterni== * {{lingwi|fr|en|es}} {{Sit uffiċjali}} * {{en}} [http://www.eparis.com/history-of-paris/ Storja ta' Pariġi] {{Bliet kapitali tal-UE}} {{Lista ta' kapitali Ewropej skont ir-reġjun}} [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]] [[Kategorija:Bliet ta' Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] kv3hm88efspinwqmbrryrgvc3u1363e 10 25872 329617 328789 2026-05-01T12:29:02Z ToniSant 4257 WLE 2026 329617 wikitext text/x-wiki <div class="main-box-section">Wiki Loves Earth 2026 in Malta</div> <div class="main-box-content">[[Stampa:WLE_Austria_Logo_(transparent).svg|170px|lemin|Wiki Loves Earth]]Il-ħames edizzjoni tal-konkors Wiki Loves Earth fuq il-Wikipedija bil-Malti hija disponibbli bejn il-1 ta' Mejju u l-31 ta' Lulju 2026. Diversi utenti tal-Wikipedija jingħaqdu kull sena ma' komunitajiet oħra madwar id-dinja għal konkors fotografiku dwar wirt naturali protett. F'Malta dan isir bil-kollaborazzjoni ta' [[meta:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]] u bl-appoġġ ta' [[Friends of the Earth (Malta)]]. Hemm diversi premijiet sbieħ x'jintrebbħu u r-rebbieħa jitħabbru fil-ħarifa.</div> <div class="main-footer"> * '''[[commons:Commons:Wiki Loves Earth 2026 in Malta|Ħu sehem issa!]] Ara wkoll:''' [[commons:Wiki_Loves_Monuments_2025_winners#Malta|Wiki Loves Monuments]] + [[commons:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026_in_Malta|Folklore]]'''</div> fzfjyg547k92r3v89tr34q36kypqa1u 329618 329617 2026-05-01T12:37:59Z ToniSant 4257 +BirdLife Malta 329618 wikitext text/x-wiki <div class="main-box-section">Wiki Loves Earth 2026 in Malta</div> <div class="main-box-content">[[Stampa:WLE_Austria_Logo_(transparent).svg|170px|lemin|Wiki Loves Earth]]Il-ħames edizzjoni tal-konkors Wiki Loves Earth fuq il-Wikipedija bil-Malti hija disponibbli bejn il-1 ta' Mejju u l-31 ta' Lulju 2026. Diversi utenti tal-Wikipedija jingħaqdu kull sena ma' komunitajiet oħra madwar id-dinja għal konkors fotografiku dwar wirt naturali protett. F'Malta dan isir bil-kollaborazzjoni ta' [[meta:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]] u bl-appoġġ ta' [[BirdLife Malta]]. Hemm diversi premijiet sbieħ x'jintrebbħu u r-rebbieħa jitħabbru fil-ħarifa.</div> <div class="main-footer"> * '''[[commons:Commons:Wiki Loves Earth 2026 in Malta|Ħu sehem issa!]] Ara wkoll:''' [[commons:Wiki_Loves_Monuments_2025_winners#Malta|Wiki Loves Monuments]] + [[commons:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026_in_Malta|Folklore]]'''</div> 6a1eeg7we8gq2ja4cr76c0tm352k527 0 26278 329641 313086 2026-05-02T01:37:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 37 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329641 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} '''Napli''' ([ˈnaːpli] bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]: ''Napoli''; bin-Naplitan: ''Napule'' [ˈnɑːpələ, ˈnɑːpulə]; bil-Grieg Antik: Νεάπολις, b'ittri Rumani ''Neápolis'') hija l-[[belt kapitali]] reġjonali ta' Campania u t-tielet l-ikbar belt tal-[[Italja]], wara [[Ruma]] u [[Milan]], b'popolazzjoni ta' 967,069 ruħ fi ħdan il-limiti amministrattivi tal-belt fl-2017.<ref>{{Ċita web|url=http://en.comuni-italiani.it/063/049/|titlu=Naples - Italy: Information, Town Profile, zip code|data=2015-07-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150702112928/http://en.comuni-italiani.it/063/049/|arkivju-data=2015-07-02|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-muniċipalità tagħha fil-livell ta' provinċja hija t-tielet l-iktar belt metropolitana popolata fl-Italja b'popolazzjoni ta' 3,115,320 resident, u ż-żona metropolitana tagħha (li tmur lil hinn mill-konfini tal-Belt Metropolitana ta' Napli) hija t-tieni l-iktar żona metropolitana popolata fl-Italja u s-seba' l-iktar żona urbana popolata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|titlu=The Principal Agglomerations of the World - Population Statistics & Maps|data=2010-07-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|arkivju-data=2010-07-04|url-status=bot: unknown}}</ref> Napli ġiet insedjata għall-ewwel darba mill-[[Greċja|Griegi]] fl-ewwel millenju Q.K., u hija waħda mill-eqdem żoni urbani kontinwament abitati fid-[[Id-Dinja|dinja]].<ref>David J. Blackman; Maria Costanza Lentini (2010). ''Ricoveri per navi militari nei porti del Mediterraneo antico e medievale: atti del Workshop, Ravello, 4–5 novembre 2005''. Edipuglia srl. p. 99. ISBN <bdi>978-88-7228-565-7</bdi>.</ref> Fid-9 seklu Q.K., kolonja magħrufa bħala Partenope jew Παρθενόπη ġiet stabbilita fuq il-gżira ta' [[Megaride]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.naplesldm.com/Greek_Naples.php|titlu=Greek Naples: Two Tales of One City {{!}} naplesldm.com|data=2017-03-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170321000245/http://www.naplesldm.com/Greek_Naples.php|arkivju-data=2017-03-21|url-status=bot: unknown}}</ref> Fis-seklu 6 Q.K., ġiet stabbilita mill-ġdid bħala Neápolis.<ref>Daniela Giampaola, Francesca Longobardo (2000). ''Naples Greek and Roman''. Electa.</ref> Il-belt kienet parti importanti tal-''Magna Graecia'', qdiet rwol importanti fil-fużjoni tas-soċjetajiet Griegi u [[Imperu Ruman|Rumani]], u kienet ċentru kulturali sinifikanti taħt ir-Rumani.<ref>{{Ċita web|url=http://www.naplesldm.com/virgil.php|titlu=Virgil in Naples {{!}} naplesldm.com|data=2017-04-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170402144355/http://www.naplesldm.com/virgil.php|arkivju-data=2017-04-02|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-belt kienet ukoll il-belt kapitali tad-Dukat ta' Napli (661-1139), imbagħad tar-Renju ta' Napli (1282-1816), u finalment taż-[[Renju taż-Żewġ Sqallijiet|Żewġ Sqallijiet]] sal-unifikazzjoni tal-Italja fl-1861. Napli titqies ukoll bħala l-kapitali tal-Barokk, mill-bidu tal-karriera artistika ta' [[Caravaggio]] fis-[[Seklu XVII|seklu 17]], u r-rivoluzzjoni artistika li huwa ispira.<ref>Alessandro Giardino (2017), ''Corporeality and Performativity in Baroque Naples. The Body of Naples.'' Lexington.</ref> Kienet ukoll ċentru importanti tal-[[Umaniżmu]] u tal-[[Illuminiżmu]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/umanesimo_(Enciclopedia-dei-ragazzi)|titlu=Umanesimo in "Enciclopedia dei ragazzi"|sit=www.treccani.it|lingwa=it-IT|data-aċċess=2021-05-07}}</ref><ref>Musi, Aurelio. ''Napoli, una capitale e il suo regno'' (in Italian). Touring. pp. 118, 156.</ref> Il-belt ilha punt ta' riferiment globali għall-[[mużika]] klassika u l-opri permezz tal-Iskola Naplitana.<ref>Florimo, Francesco. ''Cenno Storico Sulla Scuola Musicale De Napoli'' (bit-Taljan). Nabu Press.</ref> Bejn l-1925 u l-1936, Napli ġiet estiża u mmodernizzata mill-gvern ta' [[Benito Mussolini]]. Matul l-aħħar snin tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], il-belt ġarrbet ħsara estensiva mill-ibbumbardjar tal-Alleati li invadew il-[[peniżola]]. Il-belt sarilha xogħol estensiv ta' rikostruzzjoni wara l-1945.<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://naplesldm.com/Naples%20bombing.php|titlu=Bombing of Naples WW2 {{!}} naplesldm.com|data=2017-06-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170627154455/http://naplesldm.com/Naples%20bombing.php|arkivju-data=2017-06-27|url-status=bot: unknown}}</ref> Mill-aħħar tas-seklu 20, Napli kellha tkabbir ekonomiku sinifikanti, bis-saħħa tal-kostruzzjoni tad-distrett tan-negozju msejjaħ ''Centro Direzionale'' u network avvanzat tat-trasport, li jinkludi l-kollegament ferrovjarju ta' veloċità għolja ma' Ruma u [[Salerno]] u network estiż tat-tramm ta' taħt l-art. Napli hija t-tielet l-ikbar ekonomija urbana fl-Italja, wara Milan u Ruma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sr-m.it/wp-content/uploads/2015/09/rs-rota-napoli-15luglio-5agosto-20141.pdf|titlu="Sr-m.it" (PDF).|data=2018-02-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180208004809/https://www.sr-m.it/wp-content/uploads/2015/09/rs-rota-napoli-15luglio-5agosto-20141.pdf|arkivju-data=2018-02-08|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-Port ta' Napli huwa wieħed mill-iktar importanti fl-[[Ewropa]]. Minbarra attivitajiet kummerċjali, jospita fih il-Kmand ta' Napli tal-Forzi Konġunti Alleati, il-korp tan-[[NATO]] li jissorvelja t-Tramuntana tal-[[Afrika]], is-Saħel u l-Lvant Nofsani.<ref>{{Ċita web|url=http://napoli.repubblica.it/cronaca/2017/09/05/foto/napoli_l_inaugurazione_dell_hub_di_direzione_strategica_della_nato-174693807/1/|titlu=Napoli, l'inaugurazione dell'Hub di Direzione Strategica della Nato - 1 di 1 - Napoli - Repubblica.it|data=2017-09-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170905204428/http://napoli.repubblica.it/cronaca/2017/09/05/foto/napoli_l_inaugurazione_dell_hub_di_direzione_strategica_della_nato-174693807/1/|arkivju-data=2017-09-05|url-status=bot: unknown}}</ref> Iċ-ċentru storiku tal-belt ta' Napli huwa l-ikbar ċentru storiku fl-Ewropa u tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1995.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/726/|titlu=Historic Centre of Naples|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> Hemm firxa wiesgħa ta' siti kulturali u storiċi sinifikanti qrib il-belt, fosthom żewġ Siti ta' Wirt Dinji oħra li huma l-[[Palazz ta’ Caserta|Palazz ta' Caserta]] u l-fdalijiet Rumani ta' [[Pompej]] u [[Ercolano]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.rivistameridiana.it/files/Napoli-sostenibile.pdf|titlu="Rivistameridiana.it" (PDF).}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/549/|titlu=18th-Century Royal Palace at Caserta with the Park, the Aqueduct of Vanvitelli, and the San Leucio Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/829/|titlu=Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> Napli hija magħrufa wkoll għall-ġmiel naturali tagħha, b'postijiet bħal [[Posillipo]], l-[[Għelieqi Flegrej]] (vulkan kbir), [[Nisida]], u l-[[Vesuvju]]. It-tisjir Naplitan huwa magħruf l-iktar għall-assoċjazzjoni tiegħu mal-[[pizza]], li oriġinat fil-belt, kif ukoll għal diversi ikliet lokali oħra. Ir-ristoranti ta' Napli ngħataw l-ikbar ammont ta' stilel mill-Gwida Michelin meta mqabbel ma' kwalunkwe belt Taljana oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://www.napolitoday.it/economia/guida-michelin-20-ristoranti-stellati-napoli.html|titlu=Guida Michelin, trionfa Napoli: è la città più stellata d'Italia|sit=NapoliToday|lingwa=it|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> Il-panorama urbana ta' Napli fiċ-''Centro Direzionale'' kienet l-ewwel waħda tat-tip tagħha fl-Italja. Inbena fl-1994 u għal 15-il sena kienet l-unika binja ta' dak it-tip sal-2009. L-iktar tim sportiv magħruf f'Napli huwa l-klabb tal-[[futbol]] tas-[[Serie A]] msejjaħ [[S.S.C. Napoli]], li rebaħ il-kampjonat Taljan tal-futbol darbtejn u li jilgħab fil-grawnd fil-Lbiċ tal-belt, li fl-2020 issejjaħ għall-iktar plejer famuż tal-klabb (li miet dik is-sena), [[Diego Armando Maradona]], fil-kwartier Fuorigrotta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.goal.com/en-bh/news/diego-armando-maradona-stadium-napoli-rename-home-ground/pcvsf337loxs1cfjyjugefbv5|titlu=Napoli officially rename home ground Diego Armando Maradona stadium after Argentine club legend {{!}} Goal.com|sit=www.goal.com|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> == Storja == === Griegi u Rumani === [[Stampa:Monte Echia, Napoli, Italia - 2024.jpg|xellug|daqsminuri|Monte Echia, il-post fejn ġiet stabbilita Partenope]] Napli ġiet abitata għall-ewwel darba fi Żmien in-[[Neolitiku|Neolitiċi]].<ref>{{Ċita web|url=http://members.virtualtourist.com/m/938ff/23f84/6/?o=3|titlu=Naples Off The Beaten Path Tips by egicom05|data=2013-05-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130520161439/http://members.virtualtourist.com/m/938ff/23f84/6/?o=3|arkivju-data=2013-05-20|url-status=bot: unknown}}</ref> L-iktar insedjamenti Griegi bikrin ġew stabbiliti fiż-żona ta' Napli fl-ewwel millenju Q.K. Baħħara mill-gżira Griega ta' [[Rodi (belt)|Rodi]] stabbilew port kummerċjali żgħir imsejjaħ Partenope (Παρθενόπη, li tfisser "Għajnejn Puri", u Sirena fil-[[mitoloġija Griega]]) fil-gżira ta' Megaride fis-seklu 9 Q.K.<ref>{{Ċita web|url=http://www.worldportsource.com/ports/ITA_Port_of_Napoli_1073.php|titlu=World Port Source - Port of Napoli|data=2012-04-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120428091233/http://www.worldportsource.com/ports/ITA_Port_of_Napoli_1073.php|arkivju-data=2012-04-28|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Attilio Wanderlingh (2010). ''Naples: The History''. Intra Moenia.</ref> Sas-seklu 8 Q.K., l-insedjament kien kiber u sar jinkludi wkoll lil [[Monte Echia]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.archemail.it/notizie2011.htm|titlu=Archemail l'archeologia in Campania - Gruppo Archeologico Napoletano ONLUS - Il notiziario archeologico della Campania|data=2013-03-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130329184949/http://www.archemail.it/notizie2011.htm|arkivju-data=2013-03-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Fis-seklu 6 Q.K., il-belt ġiet stabbilita mill-ġdid bħala Neápolis (Νεάπολις), u eventwalment saret waħda mill-ewwel bliet tal-''Magna Graecia''. [[Stampa:Odysseus-siren Parthenope, the mythological founder of Naples.jpg|daqsminuri|Xena bis-sirena Partenope, il-fundatur mitoloġiku ta' Napli]] Il-belt kibret minħabba l-influwenza u s-setgħa tal-belt-stat ta' [[Siracusa]], u saret alleat tar-Repubblika Rumana kontra [[Kartaġni]].<ref name=":0" /> Matul il-Gwerer tas-[[Samniti]], il-belt, li dak iż-żmien kienet saret ċentru kummerċjali importanti ferm, inħakmet mis-Samniti<ref>"Touring Club of Italy, Naples: The City and Its Famous Bay, Capri, Sorrento, Ischia, and the Amalfi, Milano". Touring Club of Italy. 2003. p. 11. ISBN <bdi>88-365-2836-8</bdi>.</ref>; madankollu, ir-Rumani ma tantx damu wisq biex jaħkmu l-belt u għamluha kolonja Rumana. Matul il-[[Gwerer Puniċi]], is-swar b'saħħithom mad-dawra ta' Neápolis irreżistew u kkuntrabbattew il-forzi invażuri tal-Ġeneral [[Kartaġiniżi|Kartaġiniż]] [[Annibale]].<ref name=":3">{{Ċita web|url=http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_1.html|titlu=Antic Naples|data=2008-12-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081225013134/http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_1.html|arkivju-data=2008-12-25|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:ColonneDioscuriNapoli.jpg|xellug|daqsminuri|Il-kolonni tat-Tempju ta' Dioskuri inkorporati fil-faċċata ta' tal-Knisja ta' ''San Paolo Maggiore'']] Napli kienet irrispettata ferm mir-Rumani bħala paragun tal-kultura Ellenistika. Matul l-Era Rumana, in-nies ta' Napli komplew jikkomunikaw bil-lingwa Griega u żammew id-drawwiet Griegi tagħhom, filwaqt li l-belt ġiet estiża b'vilel Rumani eleganti, b'akwedotti, u b'banjijiet pubbliċi. Inbnew binjiet ikoniċi bħat-Tempju ta' Dioskuri, u bosta imperaturi kienu jagħżlu li jqattgħu xi vaganza fil-belt, fosthom [[Klawdju]] u [[Tiberju]].<ref name=":3" /> [[Virgilio]], l-awtur tal-epika nazzjonali ta' Ruma, l-''Eneide'', ingħata parti mill-edukazzjoni tiegħu fil-belt, u iktar 'il quddiem għex qrib il-belt. Matul dan il-perjodu, wasal għall-ewwel darba l-[[Kristjaneżmu]] f'Napli; jingħad li l-appostli Pietru u [[Pawlu l-Appostlu|Pawlu]] pprietkaw fil-belt.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Naples|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Naples|data-aċċess=2021-05-07|volum=10}}</ref> Ġennaro, li mbagħad sar il-qaddis patrun ta' Napli, miet martri fil-belt fis-seklu 4 W.K. L-aħħar imperatur tal-Imperu Ruman tal-Punent, Romolu Awgustu, ġie eżiljat f'Napli mir-re Ġermaniku [[Odoacer]] fis-seklu 5 W.K. === Dukat ta' Napli === Wara d-deklin tal-Imperu Ruman tal-Punent, Napli nħakmet mill-[[Ostrogoti]], poplu Ġermaniku, u ġiet inkorporata fir-Renju tal-Ostrogoti.<ref name=":4">Wolfram, Herwig (1997). ''The Roman Empire and Its Germanic Peoples''. University of California Press. ISBN <bdi>978-0-520-08511-4</bdi>.</ref> Madankollu, [[Belisarju]] tal-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] ħakem il-belt ta' Napli fis-sena 536, wara li rnexxielu jidħol fil-belt minn akwedott.<ref>{{Ċita web|url=http://historymedren.about.com/od/bentries/a/11_belisarius.htm|titlu=Belisarius - Famous Byzantine General.|data=2009-04-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090419124422/http://historymedren.about.com/od/bentries/a/11_belisarius.htm|arkivju-data=2009-04-19|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Gothic Battle of Mons Lactarius on Vesuvius.jpg|daqsminuri|Pittura ta' [[Alexander Zick]] tal-Battalja tal-Vesuvju]] Fis-sena 543, matul il-[[Gwerer Gotiċi]], [[Totila]] għal żmien qasir ħakem il-belt għall-Ostrogoti, iżda l-Biżantini ħadu l-kontroll taż-żona wara l-[[Battalja tal-Vesuvju]].<ref name=":4" /> Napli kienet mistennija tibqa' f'kuntatt mal-Esarkat ta' [[Ravenna]], li kien iċ-ċentru tal-poter Biżantin fil-Peniżola Taljana.<ref name=":5">Kleinhenz, Christopher (2004). ''Medieval Italy: An Encyclopedia''. Routledge. ISBN <bdi>978-0-415-22126-9</bdi>.</ref> Wara l-waqgħa tal-esarkat, inħoloq id-Dukat ta' Napli. Għalkemm il-kultura Greco-Rumana ta' Napli baqgħet qawwija fil-belt, eventwalment bidlet l-alleanza tagħha minn [[Kostantinopli]] għal Ruma taħt id-Duka [[Stiefnu II]], u ġiet taħt is-sovranità Papali għall-ħabta tas-sena 763.<ref name=":5" /> Is-snin bejn it-818 u t-832 ġabu magħhom taqlib fir-rigward tar-relazzjonijiet ta' Napli mal-Imperatur Biżantin, b'diversi pretendenti lokali joħolqu fewdi biex jippruvaw jaslu għat-tron dukali.<ref name=":6">McKitterick, Rosamond (2004). ''The New Cambridge Medieval History''. Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0-521-85360-6</bdi>.</ref> [[Teoktistu]] nħatar mingħajr l-approvazzjoni imperjali; iktar 'il quddiem il-ħatra tiegħu ġie rrevokatqa u [[Teodoru II]] ħadlu postu. Madankollu, l-għadab tal-popolazzjoni ġenerali wassal għat-tkeċċija tiegħu mill-belt, u minfloku ġie elett [[Stiefnu III]], raġel li zzekka l-muniti bl-inizjali tiegħu stess, minflok dawk tal-Imperatur Biżantin. Napli kisbet l-indipendenza totali fil-bidu tas-seklu 9.<ref name=":6" /> Il-belt bniet alleanza mal-Musulmani [[Saraċeni]] fis-sena 836, u talbet għall-appoġġ tagħhom fl-assedju kontra t-truppi [[Lombardi]] li kienu ġejjin mid-Dukat ta' [[Benevento]] fil-qrib. Madankollu, matul is-snin 50 tas-seklu 9, [[Muhammad I Abu 'l-Abbas]] mexxa l-ħakma Għarbija-Musulmana tal-belt, u rnexxielu jisraq ħafna rikkezzi minnha.<ref>Magnusson & Goring 1990</ref><ref>Hilmar C. Krueger. "The Italian Cities and the Arabs before 1095" in ''A History of the Crusades: The First Hundred Years'', Vol.I. Kenneth Meyer Setton, Marshall W. Baldwin (eds., 1955). University of Pennsylvania Press. p. 48.</ref> Id-dukat kien taħt il-kontroll dirett tal-Lombardi għal perjodu qasir, wara li [[Pandolfo IV]] ħakem il-Prinċipat ta' [[Capua]], rivali dejjiemi ta' Napli. Madankollu, dan ir-reġim dam biss tliet snin u mbagħad id-duki b'influwenzi Greco-Rumani reġgħu ħadu r-riedni f'idejhom.<ref name=":6" /> Sas-seklu 11, Napli bdiet tqabbad merċenarji [[Normanni]] biex jiġġieldu kontra r-rivali tagħha; id-Duka [[Sergio IV]] qabbad lil [[Rainulf Drengot]] biex jagħmel gwerra kontra Capua f'ismu.<ref>Bradbury, Jim (8 April 2004). ''The Routledge Companion to Medieval Warfare''. Routledge. ISBN <bdi>978-0-415-22126-9</bdi>.</ref> Sal-1137, in-Normanni kienu kisbu influwenza kbir fl-Italja, u kienu jikkontrollaw prinċipati u dukati li qabel kienu indipendenti, fosthom dawk ta' Capua, Benevento, Salerno, [[Amalfi]], [[Sorrento]] u [[Gaeta]]; kien f'din is-sena li Napli, l-aħħar dukat indipendenti fin-Nofsinhar tal-peniżola, ġie taħt il-kontroll tan-Normanni. L-aħħar duka renjanti tad-dukat, [[Sergio VII]], ġie mġiegħel jarrendi quddiem il-qawwa ta' [[Ruġġieru II]], li kien ipproklama lilu nnifsu r-Re ta' [[Sqallija]] seba' snin qabel. B'hekk, Napli ngħaqdet mar-Renju ta' Sqallija, b'[[Palermo]] bħala l-belt kapitali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/eb/topic-542840/Kingdom-of-Sicily|titlu=Kingdom of Sicily, or Trinacria (historical kingdom, Europe) - Britannica Online Encyclopedia|data=2007-10-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071026135034/http://www.britannica.com/eb/topic-542840/Kingdom-of-Sicily|arkivju-data=2007-10-26|url-status=bot: unknown}}</ref> === Renju ta' Sqallija === [[Stampa:Palazzo Reale di Napoli - Federico II.jpg|xellug|daqsminuri|[[Statwa]] ta' [[Federiku II]] fil-Palazz Irjali ta' Napli]] Wara perjodu taħt in-Normanni, fl-1189 ir-Renju ta' Sqallija kellu diżgwid dwar is-suċċessjoni bejn [[Tancredi]], ir-Re ta' Sqallija u iben illeġittimu u l-familja [[Hohenstaufen]], familja rjali [[Ġermanja|Ġermaniża]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.naplesldm.com/swabian.php|titlu=Swabian Naples {{!}} naplesldm.com|data=2017-03-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170319225929/http://www.naplesldm.com/swabian.php|arkivju-data=2017-03-19|url-status=bot: unknown}}</ref>, peress li l-Prinċep Enriku ta' dik il-familja kien iżżewweġ lill-Prinċipess Kostanza, l-aħħar werrieta leġittima għat-tron Sqalli. Fl-1191 Enriku invada Sqallija wara li kien inkurunat bħala [[Enriku VI]], Imperatur Ruman Sagru, u bosta bliet arrendew, iżda Napli rreżistiet minn Mejju sa Awwissu taħt it-tmexxija ta' Rikkardu, il-Konti ta' [[Acerra]], [[Nicola d'Aiello]], [[Aligerno Cottone]] u [[Margarito di Brindisi]] qabel il-mard li ħakem lill-Ġermaniżi u wassalhom biex jirtiraw. [[Konrad II]], id-Duka tal-Boemja u [[Filippu I]], l-Arċisqof ta' [[Köln]], mietu minħabba l-mard matul l-assedju. Fid-dawl ta' dan, Tancredi kiseb kisba oħra mhux mistennija matul il-kontrattakk tiegħu, jiġifieri l-qbid tal-pretendent għat-tron Kostanza, li kienet saret imperatriċi. Huwa żamm l-imperatriċi priġuniera fil-[[Kastell dell'Ovo]] f'Napli qabel ma nħelset f'Mejju 1192 taħt il-pressjoni mill-[[Papa Ċelestinu III]]. Fl-1194 Enriku beda t-tieni kampanja tiegħu wara l-[[mewt]] ta' Tancredi, iżda din id-darba Aligerno arrenda mingħajr reżistenza, u finalment Enriku ħakem Sqallija, u b'hekk ġiet taħt it-tmexxija tal-familja Hohenstaufen. L-Università ta' Napli, l-ewwel università fl-Ewropa ddedikata għat-taħriġ ta' amministraturi lajċi<ref>Astarita, Tommaso (2013). "Introduction: "Naples is the whole world"". ''A Companion to Early Modern Naples''. Brill. p. 2.</ref>, ġiet stabbilita minn Federiku II, u b'hekk Napli saret iċ-ċentru intellettwali tar-renju. Minħabba kunflitt bejn il-familja Hohenstaufen u l-Papat, fl-1266 il-[[Papa Innoċenzu IV]] inkuruna lid-duka [[Anġojin]] [[Karlu I]] bħala r-Re ta' Sqallija<ref name=":7">{{Ċita web|url=http://www.dieli.net/SicilyPage/History/SicilianHist.html|titlu=Sicilian History|data=2009-05-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090504185251/http://www.dieli.net/SicilyPage/History/SicilianHist.html|arkivju-data=2009-05-04|url-status=bot: unknown}}</ref>: Karlu uffiċjalment ċaqlaq il-kapitali minn Palermo għal Napli, fejn kien jirresjiedi fil-Kastell il-Ġdid (''Castel Nuovo'').<ref>{{Ċita web|url=http://www.planetware.com/naples/castel-nuovo-i-cm-ncn.htm|titlu=Castel Nuovo, Naples|data=2008-05-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080518044615/http://www.planetware.com/naples/castel-nuovo-i-cm-ncn.htm|arkivju-data=2008-05-18|url-status=dead}}</ref> Peress li kellu interess kbir fl-arkitettura, Karlu I importa arkitetti u ħaddiema [[Franza|Franċiżi]] u kien personalment involut f'diversi proġetti ta' binjiet fil-belt.<ref>Warr, Cordelia; Elliott, Janis (2010). ''Art and Architecture in Naples, 1266–1713: New Approaches''. John Wiley & Sons. pp. 154–155.</ref> Bdew ifeġġu ħafna eżempji ta' arkitettura Gotika madwar Napli, fosthom il-[[Katidral]] ta' Napli, li sa llum għadu l-[[Knisja Kattolika|knisja]] ewlenija tal-belt.<ref>Bruzelius, Caroline (1991). ""ad modum franciae": Charles of Anjou and Gothic Architecture in the Kingdom of Sicily". ''Journal of the Society of Architectural Historians''. University of California Press. '''50''' (4): 402–420.</ref> === Renju ta' Napli === [[Stampa:Galleria San Martino. 02 (cropped).JPG|daqsminuri|Il-Kastell il-Ġdid ta' Napli, magħruf ukoll bħala l-''Maschio Angioino'', kien is-sede tar-rejiet [[Medjuevu|Medjevali]] ta' Napli, [[Aragona]] u [[Spanja]]]] Fl-1282, wara l-[[Vespri Sqallin]], ir-Renju ta' Sqallija ġie maqsum fi tnejn. Ir-Renju Anġojin ta' Napli kien jinkludi n-Nofsinhar tal-Peniżola Taljana, filwaqt li l-gżira ta' Sqallija saret ir-Renju [[Aragoniżi|Aragoniż]] ta' Sqallija.<ref name=":7" /> Il-gwerer bejn id-dinastiji differenti f'kompetizzjoni ma' xulxin baqgħu jfaqqgħu sal-Paċi ta' Caltabellotta fl-1302, fejn [[Federiku III]] ġie rikonoxxut bħala r-Re ta' Sqallija, filwaqt li [[Karlu II]] ġie rrikonoxxut bħala r-Re ta' Napli mill-[[Papa Bonifazju VIII]].<ref name=":7" /> Minkejja d-diviżjoni, Napli kisbet kulma jmur iktar importanza, u attirat merkanti minn [[Pisa]] u [[Genova]]<ref>Constable, Olivia Remie (1 August 2002). ''Housing the Stranger in the Mediterranean World: Lodging, Trade, and Travel''. Humana Press. ISBN <bdi>978-1-58829-171-4</bdi>.</ref>, bankieta mit-[[Toskana]], u wħud mill-iktar artisti [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] prominenti ta' dak iż-żmien, fosthom [[Boccaccio]], [[Petrarka]] u [[Giotto]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.naples-city.info/napoli/angioinoeng.htm|titlu=Angioino Castle, Naples|data=2008-09-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080929152952/http://www.naples-city.info/napoli/angioinoeng.htm|arkivju-data=2008-09-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Matul is-seklu 14, ir-re Anġojin [[Ungerija|Ungeriż]] [[Luiġi l-Kbir]] ħakem il-belt diversi drabi. Fl-1442, [[Alfonso I]] ħakem il-belt ta' Napli wara r-rebħa tiegħu kontra l-aħħar re Anġojin, René, u Napli ġiet unifikata ma' Sqallija mill-ġdid għal perjodu qasir.<ref>{{Ċita web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/spain/aragonexp.html|titlu=WHKMLA : History of Aragon : 1282-1479|data=2008-12-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081229072358/http://www.zum.de/whkmla/region/spain/aragonexp.html|arkivju-data=2008-12-29|url-status=bot: unknown}}</ref> ==== Aragoniżi u Spanjoli ==== [[Stampa:French troops and artillery entering Naples 1495.jpg|xellug|daqsminuri|Truppi u artillerija Franċiżi deħlin Napli fl-1495 matul il-Gwerra Taljana tal-1494-1498]] Sqallija u Napli kienu sseparati mill-1282, iżda baqgħu dipendenzi ta' Aragona taħt [[Ferdinandu I]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.gale.com/databases/questia?docId=5000263626|titlu=Questia|sit=www.gale.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> Id-dinastija l-ġdida saħħet il-pożizzjoni kummerċjali ta' Napli billi stabbiliet relazzjonijiet mal-[[Peniżola Iberika]]. Napli wkoll saret ċentru tar-Rinaxximent, u bdew jaslu artisti bħal [[Laurana]], [[Antonello da Messina]], [[Sannazzaro]] u [[Poliziano]].<ref>{{Ċita web|url=http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_2.html|titlu=Naples Middle-Ages|data=2008-04-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080410223414/http://naples.rome-in-italy.com/history_naples_2.html|arkivju-data=2008-04-10|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-1501, Napli ġiet taħt it-tmexxija diretta ta' Franza taħt [[Luiġi XII]], peress li r-re Naplitan Federiku nħataf bħala priġunier ta' Franza. Madankollu, dan l-andament ma damx wisq, peress li Spanja rebħet lil Napli mingħand il-Franċiżi fil-[[Battalja ta’ Garigliano|Battalja ta' Garigliano]] fl-1503.<ref name=":8">{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/eb/article-27691/Italy|titlu=Italy: Spanish acquisition of Naples - Britannica Online Encyclopedia|data=2008-02-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080218181240/http://www.britannica.com/eb/article-27691/Italy|arkivju-data=2008-02-18|url-status=bot: unknown}}</ref> Wara r-rebħa Spanjola, Napli saret parti mill-Imperu Spanjol, u baqgħet hekk tul il-perjodu Spanjol kollu tal-[[Asburgi]].<ref name=":8" /> L-Ispanjoli bagħtu viċirejiet lejn Napli biex jindirizzaw il-kwistjonijiet lokali direttament: l-iktar wieħed importanti minn dawn il-viċirejiet kien [[Pedro Álvarez de Toledo]], li kien responsabbli għal riformi soċjali, ekonomiċi u urbani konsiderevoli fil-belt; huwa appoġġa wkoll l-attivitajiet tal-[[Inkwiżizzjoni Spanjola|Inkwiżizzjoni]].<ref>{{Ċita web|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/toledo.html|titlu=Don Pedro de Toledo|data=2008-05-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080509001635/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/toledo.html|arkivju-data=2008-05-09|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-1544, madwar 7,000 persuna ttieħdu bħala lsiera mill-pirati tal-[[Barbarija]] u ttieħdu lejn il-Kosta tal-Barbarija tat-Tramuntana tal-Afrika.<ref>Niaz, Ilhan (2014). ''Old World Empires: Cultures of Power and Governance in Eurasia''. Routledge. p. 399. ISBN <bdi>978-1317913795</bdi>.</ref> [[Stampa:Onofrio Palumbo - Masaniello.jpg|daqsminuri|Ir-ritratt ta' Masaniello magħmul minn [[Onofrio Palumbo]]]] Sas-seklu 17, Napli kienet saret it-tieni l-ikbar belt tal-Ewropa – qabilha kien hemm [[Pariġi]] biss – u kienet l-ikbar belt [[Baħar Mediterran|Mediterranja]] Ewropea, b'iktar minn 250,000 abitant.<ref>Colin McEvedy (2010), ''The Penguin Atlas of Modern History (to 1815)''. Penguin. p. 39.</ref> Il-belt kienet ċentru kulturali ewlieni matul l-era Barokka, u kienet tospita artisti bħal [[Caravaggio]], [[Salvator Rosa]] u [[Bernini]], filosfi bħal [[Bernardino Telesio]], [[Giordano Bruno]], [[Tommaso Campanella]] u [[Giambattista Vico]], u [[Kittieb|kittieba]] bħal [[Giambattista Marino]]. Permezz ta' rivoluzzjoni mmexxija mis-[[sajjied]] lokali [[Masaniello]] fl-1647, inħolqot Repubblika Naplitana indipendenti li damet biss ftit xhur għaliex reġgħet inħakmet mill-Ispanjoli.<ref name=":8" /> Fl-1656, tifqigħa tal-[[pesta s-sewda]] qatlet kważi nofs it-300,000 abitant ta' Napli.<ref>Byrne, Joseph P. (2012). ''Encyclopedia of the Black Death''. ABC-CLIO. p. 249. ISBN <bdi>978-1598842548</bdi>.</ref> Fl-1714, it-tmexxija Spanjola ta' Napli ntemmet b'riżultat tal-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola; l-Awstrijak [[Karlu VI ta' Asburgu|Karlu VI]] mexxa l-belt minn [[Vjenna]] permezz ta' viċirejiet tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=http://bartleby.com/65/ch/Charles6HRE.html|titlu=Charles VI, Holy Roman emperor. The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07|data=2009-02-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090202110539/http://bartleby.com/65/ch/Charles6HRE.html|arkivju-data=2009-02-02|url-status=bot: unknown}}</ref> Madankollu, il-Gwerra tas-Suċċessjoni [[Polonja|Pollakka]] reġgħet waslet biex Napli tkun taħt l-Ispanjoli flimkien ma' Sqallija bħala parti minn unjoni personali, u t-Trattat ta' Vjenna tal-1738 irrikonoxxa ż-żewġ entitajiet bħala indipendenti taħt fergħa kadetta tal-[[Borboni]] Spanjoli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.realcasadiborbone.it/uk/archiviostorico/cs_04.htm|titlu=Royal House of Bourbon Two Sicilies - History|data=2009-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090926150113/http://www.realcasadiborbone.it/uk/archiviostorico/cs_04.htm|arkivju-data=2009-09-26|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:Departure of Charles III from Naples.jpg|xellug|daqsminuri|276x276px|It-tluq ta' Karlu III ta' Spanja minn Napli fl-1759]] Fi żmien [[Ferdinandu IV]], l-effetti tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] nħassew f'Napli: [[Orazju Nelson]], alleat tal-Borboni, saħansitra mar fil-belt fl-1798 biex iwissih kontra r-Repubblikani Franċiżi. Ferdinandu ġie mġiegħel jirtira u ħarab lejn Palermo, fejn kien protett minn flotta [[Renju Unit|Brittanika]].<ref name=":9">{{Ċita web|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Parthenopean_Republic.html|titlu=Parthenopean Republic|data=2001-03-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20010306191407/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Parthenopean_Republic.html|arkivju-data=2001-03-06|url-status=bot: unknown}}</ref> Madankollu, iċ-ċittadini ta' Napli tal-klassi l-baxxa magħrufa bħala ''lazzaroni'' kienu ferm devoti u rjalisti, u kienu favur il-Borboni; fit-taqbida fis-snin ta' wara, huma ġġieldu kontra l-aristokrazija pro-Repubblikana Naplitana, u kkawżaw gwerra ċivili.<ref name=":9" /> Eventwalment, ir-Repubblikani ħakmu l-Kastell ta' Sant'Iermu f'Napli u pproklamaw Repubblika Partenopea, mgħassa mill-Armata Franċiża.<ref name=":9" /> Ġiet iffurmata armata reliġjuża kontrorivoluzzjonarja ta' ''lazzaroni'', magħrufa bħala ''sanfedisti'', taħt il-Kardinal [[Fabrizio Ruffo]] u dawn kellhom suċċess kbir, tant li l-Franċiżi kellhom jarrendu mill-kastelli Naplitani, u l-flotta tagħhom irtirat lejn [[Toulon]].<ref name=":9" /> [[Stampa:Veduta di Santa Lucia (Largo di Palazzo) e San Martino, Napoli,1799.jpg|daqsminuri|213x213px|Ir-Repubblika Partenopea ta' Napli fl-1799]] Ferdinandu IV reġa' sar re; madankollu, wara seba' snin biss li [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] ħakem ir-renju u poġġa rejiet Bonapartisti, fosthom ħuh [[Ġużeppi Bonaparte]] (ir-re Spanjol). Bl-għajnuna tal-[[Imperu Awstrijaku]] u l-alleati tiegħu, il-Bonapartisti tilfu fil-Gwerra Naplitana, u Ferdinand IV reġa' kiseb mill-ġdid it-tron u r-renju.<ref name=":10">{{Ċita web|url=http://www.onwar.com/aced/data/november/neapolitan1815.htm|titlu=Austria Naples Neapolitan War 1815|data=2001-07-31|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20010731220756/http://www.onwar.com/aced/data/november/neapolitan1815.htm|arkivju-data=2001-07-31|url-status=bot: unknown}}</ref> ==== Żewġ Sqallijiet Independenti ==== Il-[[Kungress ta’ Vjenna|Kungress ta' Vjenna]] fl-1815 wassal biex ir-renji ta' Napli u ta' Sqallija jingħaqdu biex jiffurmaw ir-Renju taż-Żewġ Sqallijiet, b'Napli bħala l-belt kapitali.<ref name=":10" /> Fl-1839, Napli saret l-ewwel belt fil-Peniżola Taljana b'linja ferrovjarja, permezz tal-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja bejn Napli u [[Portici]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.historytoday.com/diana-webb/la-dolce-vita-italy-rail-1839-1914|titlu=La Dolce Vita? Italy By Rail, 1839-1914 {{!}} History Today|data=2015-09-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150924041629/http://www.historytoday.com/diana-webb/la-dolce-vita-italy-rail-1839-1914|arkivju-data=2015-09-24|url-status=bot: unknown}}</ref> === Unifikazzjoni tal-Italja sal-preżent === [[Stampa:A Napoli Castel Nuovo museo civico - ingresso di Garibaldi a Napoli - Wenzel bis.jpg|xellug|daqsminuri|259x259px|Id-daħla ta' Garibaldi f'Napli fis-7 ta' Settembru 1860]] Wara l-Ispedizzjoni tal-Elf (bit-Taljan: ''Spedizione dei Mille'') immexxija minn [[Giuseppe Garibaldi]], li laħqet il-qofol tagħha fl-Assedju kontroversjali ta' Gaeta, Napli saret parti mir-[[Renju tal-Italja]] fl-1861 bħala parti mill-unifikazzjoni tal-Italja, u ntemmet l-era tat-tmexxija tal-Borboni. L-ekonomija taż-żona magħrufa qabel bħala ż-Żewġ Sqallijiet bdiet sejra lura, u dan wassal għal mewġa bla preċedent ta' emigrazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://oah.org/pubs/magazine/migrations/townsend.html|titlu=Italians Around the World: Teaching Italian Migration from a Transnational Perspective. Dennis J. Townsend|data=|sit=|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101127225428/http://oah.org/pubs/magazine/migrations/townsend.html|arkivju-data=2010-11-27|url-status=dead}}</ref> Huwa stmat li erba' miljun ruħ emigraw minn Napli bejn l-1876 u l-1913.<ref>Moretti, Enrico (1999). "Social Networks and Migrations: Italy 1876–1913". ''International Migration Review''. '''33''' (3): 640–657.</ref> Fl-erbgħin sena wara l-unifikazzjoni, il-popolazzjoni ta' Napli kibret b'26 % biss, meta mqabbel ma' 63 % f'Torino u 103 % f'Milan; madankollu, fl-1884, Napli kienet għadha l-ikbar belt fl-Italja b'496,499 abitant, jew bejn wieħed u ieħor 64,000 ruħ għal kull kilometru kwadru (iktar mid-doppju tad-densità tal-popolazzjoni ta' Pariġi).<ref name=":11">Snowden, Frank M. (2002). ''Naples in the Time of Cholera, 1884–1911''. Cambridge University Press.</ref> Il-kundizzjonijiet tas-saħħa pubblika f'ċerti żoni tal-belt kienu foqra, u kien hemm tnax-il epidemija tal-[[kolera]] u tat-[[tifojde]] li kkawżaw il-mewt ta' xi 48,000 ruħ bejn l-1834 u l-1884, u rata għolja ta' mwiet (għal dak iż-żmien) ta' 31.84 abitant għal kull elf abitant anke fil-perjodu ħieles mill-epidemiji bejn l-1878 u l-1883.<ref name=":11" /> Imbagħad fl-1884, Napli reġgħet faqqgħet epidemija kbira tal-kolera, ikkawżata l-iktar mill-infrastruttura ħażina tad-dranaġġ. Bħala rispons għal dawn il-problemi, mill-1852 il-gvern ħabbar trasformazzjoni radikali tal-belt imsejħa ''risanamento'' bl-għan li tittejjeb l-infrastruttura tad-dranaġġ u l-iktar żoni popolati f'xulxin jiġu sostitwiti b'toroq kbar u wesgħin peress li din kienet meqjusa bħala l-kawża prinċipali tal-mard. Il-proġett iltaqa' ma' diffikultajiet politiċi u ekonomiċi biex jitwettaq minħabba l-korruzzjoni, kif ħareġ mill-Inkjesta ta' Saredo, l-ispekulazzjoni tal-art u l-burokrazija ma tispiċċa qatt. Dan kollu wassal biex il-proġett idum għexieren ta' snin biex jitwettaq b'kuntrast ta' riżultati. L-iktar trasformazzjonijiet notevoli li saru kienu l-kostruzzjoni ta' ''Via Caracciolo'' tul il-kosta, il-ħolqien tal-''Galleria Umberto I'' u tal-''Galleria Principe'' u l-kostruzzjoni ta' ''Corso Umberto''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fedoa.unina.it/9963/1/decrescenzo_daniela_26.pdf|titlu=Il Disegno di Progetto a Napoli. Dal 1860 al 1920.|data=2016-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305135057/http://www.fedoa.unina.it/9963/1/decrescenzo_daniela_26.pdf|arkivju-data=2016-03-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://eddyburg.it/article/articleview/7035/0/242|titlu=Eddyburg.it - Bisogna Sventrare Napoli!|data=2012-01-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120125045426/http://eddyburg.it/article/articleview/7035/0/242|arkivju-data=2012-01-25|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:Napoli 4.8.1943, bombardamento aereo statunitense.jpg|daqsminuri|L-ibbumbardjar ta' Napli min-naħa tal-Alleati fl-1943]] Napli kienet l-iktar belt Taljana li ġiet ibbumbardjata matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]].<ref name=":1" /> Għalkemm in-Naplitani ma rribellawx kontra l-[[Faxxiżmu]] Taljan, Napli kienet l-ewwel belt Taljana li rribellat kontra l-okkupazzjoni militari Ġermaniża; il-belt inħelset għalkollox fl-1 ta' Ottubru 1943, meta l-forzi Brittaniċi u [[Stati Uniti|Amerikani]] daħlu fil-belt.<ref>Hughes, David (1999). ''British Armoured and Cavalry Divisions''. Nafziger. pp. 39–40.</ref> Qabel telqu, il-Ġermaniżi ħarqu l-librerija tal-università, kif ukoll l-Għaqda Rjali Taljana. Qerdu wkoll l-arkivji tal-belt. Tpoġġew bombi tal-ħin fil-belt kollha li baqgħu jisplodu sa Novembru.<ref>Atkinson, Rick (2 October 2007). ''The Day of Battle''. 4889: Henry Holt and Co.</ref> Is-simbolu tat-twelid mill-ġdid ta' Napli kien ir-rikostruzzjoni tal-Knisja ta' Santa Kjara, li kienet inqerdet minn bumbardament mill-Korp tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti.<ref name=":1" /> Finanzjament speċjali mill-Fond għan-Nofsinhar tal-gvern Taljan ġie pprovdut mill-1950 sal-1984, biex b'hekk l-ekonomija Naplitana terġa' tqum kemxejn fuq saqajha, anke permezz tar-rinnovazzjoni tal-attrazzjonijiet ikoniċi tal-belt bħal ''Piazza del Plebiscito''.<ref>{{Ċita web|url=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm|titlu="North and South: The Tragedy of Equalization in Italy". Frontier Center for Public Policy.|data=2003-08-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030829022247/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/blog19.htm|arkivju-data=2003-08-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Madankollu, f'Napli għad hemm qgħad kbir sa llum. Il-mezzi tax-xandir Taljani attribwew il-problemi li kellha l-belt fir-rigward ir-rimi tal-iskart lill-attività tal-[[Camorra]], network tal-kriminalità organizzata.<ref>{{Ċita aħbar|data=2007-06-07|titlu=Naples at the mercy of the mob|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6727215.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> Minħabba dan, il-kontaminazzjoni ambjentali u r-riskji miżjuda għas-saħħa huma prevalenti wkoll.<ref>{{Ċita web|url=http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/legge_195_Rifiuti_Campania.pdf|titlu=Sito della Presidenza del Consiglio dei Ministri (ed.). "Consiglio dei Ministri n. 76/09" (PDF).|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180710164548/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/legge_195_Rifiuti_Campania.pdf|arkivju-data=2018-07-10|url-status=dead}}</ref> Fl-2007, il-gvern immexxi minn [[Silvio Berlusconi]] organizza l-laqgħat għoljin f'Napli biex juri l-intenzjoni tal-gvern li jsolvi dawn il-problemi.<ref>{{Ċita web|url=http://archive.ph/HTJi|titlu=Berlusconi Takes Cabinet to Naples, Plans Tax Cuts, Crime Bill - Bloo…|data=2012-07-24|sit=archive.ph|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> Madankollu, ir-reċessjoni fl-aħħar tal-ewwel deċennju tas-seklu 21 kellha impatt kiefer fuq il-belt, u kompliet tintensifika l-problemi marbuta mal-immaniġġjar tal-iskart u mal-qgħad.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/world/blog/2011/oct/16/naples-city-hard-luck-story|titlu=Europe on the breadline: Naples, city of the hard luck story {{!}} World news {{!}} The Guardian|data=2017-04-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170407205949/https://www.theguardian.com/world/blog/2011/oct/16/naples-city-hard-luck-story|arkivju-data=2017-04-07|url-status=bot: unknown}}</ref> Sa Awwissu 2011, l-għadd ta' persuni bla xogħol fiż-żona ta' Napli kien tela' għal 250,000 ruħ, u dan qanqal protesti pubbliċi kontra l-qagħda ekonomika.<ref>{{Ċita web|url=http://www.demotix.com/news/776853/unemployment-spurns-protests-across-naples|titlu=Unemployment spurns protests across Naples {{!}} Demotix.com|data=2011-11-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111120183828/http://www.demotix.com/news/776853/unemployment-spurns-protests-across-naples|arkivju-data=2011-11-20|url-status=dead}}</ref> F'Ġunju 2012, feġġew allegazzjonijiet ta' rikatti, estorsjoni u għoti illeċitu ta' kuntratti b'rabta mal-problemi tal-immaniġġjar tal-iskart tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=http://mattinopadova.gelocal.it/cronaca/2012/06/20/news/cricca-veneta-sui-rifiuti-di-napoli-arrestati-i-fratelli-gavioli-1.5291660|titlu=Cricca veneta sui rifiuti di Napoli arrestati i fratelli Gavioli - Cronaca - il Mattino di Padova|data=2012-06-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120622184314/http://mattinopadova.gelocal.it/cronaca/2012/06/20/news/cricca-veneta-sui-rifiuti-di-napoli-arrestati-i-fratelli-gavioli-1.5291660|arkivju-data=2012-06-22|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.sivempveneto.it/vedi-tutte/7429-gestione-dei-rifiuti-a-napoli-undici-arresti-tra-venezia-e-treviso.html|titlu=Gestione rifiuti a Napoli, undici arresti tra Venezia e Treviso|data=2014-01-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140125122147/http://www.sivempveneto.it/vedi-tutte/7429-gestione-dei-rifiuti-a-napoli-undici-arresti-tra-venezia-e-treviso.html|arkivju-data=2014-01-25|url-status=dead}}</ref> Napli ospitat is-Sitt Forum Urban Dinji f'Settembru 2012<ref>{{Ċita web|url=http://www.unhabitat.org/content.asp?cid=9740&catid=672&typeid=6&subMenuId=0|titlu=UN-HABITAT.:. World Urban Forum 6 {{!}} News {{!}} Naples to host next World Urban Forum|data=2012-06-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120619131048/http://www.unhabitat.org/content.asp?cid=9740&catid=672&typeid=6&subMenuId=0|arkivju-data=2012-06-19|url-status=dead}}</ref> u t-63 Kungress Astronawtiku Internazzjonali f'Ottubru 2012.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cittadellascienza.it/notizie/napoli-capitale-dello-spazio-martedi-24-gennaio-a-citta-della-scienza-una-delegazione-delliaf-e-dellasi/|titlu=Napoli capitale dello spazio 2012|lingwa=it-IT|data-aċċess=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210507010311/http://www.cittadellascienza.it/notizie/napoli-capitale-dello-spazio-martedi-24-gennaio-a-citta-della-scienza-una-delegazione-delliaf-e-dellasi/|arkivju-data=2021-05-07|url-status=dead}}</ref> Fl-2013, il-belt ospitat ukoll il-Forum Universali tal-Kulturi u fl-2019 ospitat l-Universjadi tas-Sajf.<ref>{{Ċita web|url=https://www.fisu.net/sports/results/summer-universiade/30th-summer-universiade-napoli-2019-main-results|titlu=30th Summer Universiade - Napoli 2019 - Main Results|sit=www.fisu.net|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-05-07}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Naples from the Castello Sant Elmo with Abbazia San Martino the port and the Vesuv.jpg|daqsminuri|277x277px|Il-veduta ta' Napli bil-Vesuvju fl-isfond mill-Kastell ta' Sant'Iermu]] Iċ-Ċentru Storiku ta' Napli ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995 u fl-2011 saret modifika minuri tal-konfini tas-sit.<ref name=":2" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u '''l-kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":2" /> == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Italja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Magna Graecia]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] a7m6gkigfybqq7kcev8jah61s2hnk7g 0 28870 329634 327868 2026-05-01T23:32:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329634 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''El Jadida''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الجديدة, b'ittri Rumani: ''al-Jadīda'', [ald͡ʒadiːda]; oriġinarjament magħrufa bil-Berberu bħala '''Maziɣen''' jew '''Mazighen''' jew '''Mazagan'''; magħrufa bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] bħala '''Mazagão''') hija belt portwali maġġuri tul il-kosta tal-[[Oċean Atlantiku]] tal-[[Marokk]], li tinsab 96 km fin-Nofsinhar tal-belt ta' [[Casablanca]], fil-provinċja ta' El Jadida u fir-reġjun ta' Casablanca-Settat.<ref>"الجهات و تسمياتها و مراكزها و العمالات و الأقاليم المكونة لها". ''Official Gazette المملكة المغربية - الجريدة الرسمية - النشرة العامة''. '''6340''' (sena 104): 1461–1533. Il-15 ta' Marzu 2015. ISSN 0851-1195</ref> Għandha popolazzjoni ta' 170,956 ruħ skont l-aħħar stimi tal-2022.<ref>{{Ċita web|url=https://population-hub.com/en/ma/population-of-el-jadida-6781.html|titlu=Population of El Jadida 2022 {{!}} El Jadida population - statistics|sit=Population HUB|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231120211853/https://population-hub.com/en/ma/population-of-el-jadida-6781.html|arkivju-data=2023-11-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|titlu=المغرب - الاحصاء العام للسكان والسكنى - 2014|url=http://archive.org/details/HCP2014|lingwa=Arabic}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1/|titlu=RGPH 2014|sit=rgphentableaux.hcp.ma|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Il-belt iffortifikata, mibnija mill-[[Portugall|Portugiżi]] fil-bidu tas-seklu 16 u msejħa Mazagan (bil-Portugiż: Mazagão), ittieħdet mill-Marokkini fl-1769. Is-swar antiki ta' El Jadida huma wieħed mis-Seba' Għeġubijiet ta' Oriġini Portugiża fid-[[Id-Dinja|Dinja]].<ref>Paula Hardy; Heidi Edsall; Mara Vorhees (2005). ''Morocco''. Lonely Planet. ISBN <bdi>1-74059-678-1</bdi>.</ref> Il-belt iffortifikata Portugiża ta' Mazagan tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2004<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1058/|titlu=Portuguese City of Mazagan &#x28;El Jadida&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20}}</ref>, peress li tqieset bħala "eżempju straordinarju tal-interskambju ta' influwenzi bejn il-[[Kultura|kulturi]] [[Ewropa|Ewropej]] u Marokkini" u bħala "eżempju bikri tat-twettqi tal-ideali tar-[[Rinaxximent]] integrati mat-teknoloġija tal-kostruzzjoni Portugiża".<ref name=":0" /> Skont l-UNESCO, l-iżjed binjiet importanti mill-perjodu tal-Portugiżi huma ċ-ċisterna u l-Knisja Manwelina tat-Tlugħ is-Sema.<ref name=":0" /> Il-belt, u b'mod partikolari r-raħal ġar ta' [[Sidi Bouzid]], jimtlew bin-nies fl-istaġun tas-sajf b'influss l-iktar ta' vjaġġaturi Marokkin għall-vaganzi. Fil-qrin hemm kumpless ta' Mazagan ta' ħames stilel, li jattira xi Marokkini ta' klassi medja kif ukoll bosta viżitaturi internazzjonali mill-[[Peniżola]] Għarbija kif ukoll mill-Ewropa u lil hinn. Il-kumpless ta' Mazagan fih korsa tal-golf iddisinjata minn [[Gary Player]], każinò, nightclub u ristoranti. Bejn il-kumpless ta' Mazagan u El Jadida hemm il-lukanda msejħa Pullman Hotel, u biswitha hemm ir-Royal Golf El Jadida, korsa oħra tal-golf ta' 18-il toqba. Il-preżenza tal-portijiet u tal-fabbriki fil-qrib hija l-kawża tat-tniġġis tal-bajjiet ta' El Jadida. Il-belt ilha tikber mill-2014, parzjalment bħala riżultat ta' żieda fl-attività tal-port fil-qrib ta' Jorf Lasfar u ż-żona industrijali tiegħu. == Etimoloġija == L-isem oriġinali tal-belt bil-lingwa Berbera kienet '''Maziɣen / Mazighen''', li tfisser "il-[[Berberi]]". L-ismijiet u l-laqmijiet l-oħra ta' El Jadida b'lingwi oħra kienu '''Cap Soleis'''<ref>{{Ċita web|url=http://eljadidama.unblog.fr/2008/11/27/apercu-historique-deljadida/|titlu=APERCU HISTORIQUE D’ELJADIDA|sit=eljadida.ma|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170940/http://eljadidama.unblog.fr/2008/11/27/apercu-historique-deljadida/|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref>, '''Portus Rutilis''', '''Rusibis'''<ref>{{Ċita web|url=http://golf-eljadida.com/detailsarticle-golf-maroc/histoire-de-la-ville-d-el-jadida|titlu=Mazagan hier, El Jadida aujourd'hui|sit=golf-eljadida.com|data-aċċess=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/4/1*.html#ImageMapLocation|titlu=Lacus Curtius, Ptolemy's Geography - Book IV, Chapter 1|sit=penelope.uchicago.edu|data-aċċess=}}</ref>, '''Mazighen''' (bl-Għarbi: مازيغن)<ref>(1154) Hamoudi Husseini Cherif Al-Idrisi, Muhammad ibn Muhammad ibn Abd-Allah ibn Idriss; Tabula Rogeriana. ''Tabula Rogeriana نزهة المشتاق في اختراق الآفاق''. مكتبة الثقافة الدينية. p. 550.</ref><ref>Qadi Ayyadh, Ibn Mussa ibn Ayyadh Sabti; Qadi Abu Abd-Allah, Muhammad Muhammad Ibn Sharifa (1997). ''مذاهب الحكام في نوازل الأحكام'' (2nd ed.). دار الغرب الإسلامي. p. 346.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.hespress.com/مازيغن-maziɣen-هو-الاسم-الأصلي-لمدينة-الجدي-436242.html|titlu=مازيغن Maziɣen هو الاسم الأصلي لمدينة الجديدة المغربية|data=2018-06-26|sit=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|lingwa=ar|data-aċċess=2022-08-20}}</ref>, '''al-Breyja''' (bl-Għarbi: البريجة), '''Mazagão''', '''al-Mahdouma''' (bl-Għarbi: المهدومة) u '''Mazagan'''. L-isem attwali ta' El Jadida jfisser litteralment "il-Ġdida". == Storja == [[Stampa:خريطة مازاغان 1942.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa tal-1942 imfassla mill-gvern Amerikan]] El Jadida inizjalment kienet magħrufa bħala ''al-Breyja'' meta nħatfet mill-Portugiżi fl-1502. Imbagħad saret magħrufa bil-lingwa Portugiża bl-isem ta' ''Mazagão''. Il-Portugiżi bnew ċittadella fl-1514, u fortifikazzjoni ikbar fl-1541.<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldheritagesite.org/list/id/1058|titlu=Mazagan - World Heritage Site - Pictures, Info and Travel Reports|sit=www.worldheritagesite.org|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Ir-Renju tal-Portugall baqa' jikkontrolla l-belt sal-1769, u mbagħad abbanduna lil Mazagão bħala l-aħħar territorju fil-Marokk. Malli ġew imġiegħla jitilqu, il-Portugiżi qerdu l-Bastjun tal-Gvernatur u evakwaw lejn il-kolonja Portugiża tal-[[Brażil]], fejn kienu stabbilew insedjament ġdid imsejjaħ ''Nova Mazagão'' (li issa jinsab f'[[Amapá]]).<ref>Jean Duvignaud, Laurent Vidal (2005). ''Mazagão, la ville qui traversa l'Atlantique : du Maroc à l'Amazonie, 1769-1783''. [[Pariġi]]: Aubier. p. 314. ISBN <bdi>2-70072360-0</bdi>.</ref> Iktar 'il quddiem il-belt ittieħdet mis-Sultan [[Mohammed ben Abdallah]] fl-1769 u fil-biċċa l-kbira tagħha baqgħet diżabitata, u ġiet imlaqqma ''al-Mahdouma'' ("l-Irvinata"). Eventwalment, is-Sultan [[Abd al-Rahman]] tal-Marokk ordna li tinbena moskea, u l-partijiet meqruda tal-belt ġew rikostruwiti matul ir-renju tiegħu fil-bidu tas-seklu 19. Il-belt li reġgħet ħadet ir-ruħ ingħatat l-isem ta' ''al-Jadida'', li litteralment tfisser "il-Ġdida".<ref name=":0" /> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Citerne portugaise d'el jadida.jpg|daqsminuri|Iċ-Ċisterna Portugiża]] Il-Belt Portugiża ta' Mazagan (El Jadida) ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Attrazzjonijiet prinċipali == * Iċ-Ċisterna Portugiża * Il-Kanuni u l-Fortizza * Il-Port l-Antik * Il-Bajja tal-Belt * It-Teatru Muniċipali (it-Teatru ta' Mohamed Afifi) * Il-Binja Muniċipali * Il-Binja tal-Posta * Il-Moskea l-Kbira * Il-Belt l-Antika * Il-Palazz l-Aħmar * Il-Fanal ta' Sidi Abou Wafi * Il-Kumpless Ekwestri === Ċisterna Portugiża === Imkabbar mill-1514, dan l-eks maħżen (x'aktarx armerija) ġie kkonvertit f'ċisterna fis-seklu 16. Il-kompartiment taħt l-art, ta' 34 metru b'34 metru, inbena b'ħames ringieli ta' ħames pilastri tal-ġebel. Il-ċisterna hija famuża speċjalment għal-livell baxx tal-ilma mal-art, li joħloq riflessjonijiet sottili u dejjem jinbidlu bil-ftit dawl li hemm u l-għamliet spartani tal-kolonni u s-saqaf. Il-kwalitajiet viżivi taċ-ċisterna wasslu biex diversi films inġibdu hemmhekk, fosthom O''thello'' ta' [[Orson Welles]] li x'aktarx li huwa l-iktar magħruf internazzjonalment.<ref>{{Ċita web|url=http://www.atlasobscura.com/places/portuguese-cistern-of-el-jadida|titlu=Portuguese Cistern of El Jadida|sit=Atlas Obscura|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> === Fortizza ta' Mazagan === [[Stampa:Forteresse Jadida 03 (cropped).JPG|daqsminuri|Il-Fortizza ta' Mazagan]] Id-disinn tal-Fortizza ta' Mazagan hija rispons għall-iżvilupp ta' artillerija moderna fir-[[Rinaxximent]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1058rev.pdf|titlu=Portuguese City of Mazagan (El Jadida) - UNESCO Advisory Body Evaluation}}</ref> L-għamla ta' stilla tal-fortizza hija madwar 250 metru bi 300 metru. Il-ħitan enormi kemxejn inklinati bħala medja huma għoljin madwar tmien metri u għandhom ħxuna ta' għaxar metri. Fuqhom hemm mogħdija bil-mixi wiesgħa żewġ metri li kienet tintuża għall-għassa. Attwalment il-fortifikazzjoni għandha erba' bastjuni: il-Bastjun ta' Sant'Anġlu fil-Lvant, il-Bastjun ta' [[San Bastjan]] fit-Tramuntana, il-Bastjon ta' [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] fil-Punent, u l-Bastjun tal-[[Spirtu s-Santu|Ispirtu s-Santu]] fin-Nofsinhar. Il-ħames wieħed, il-Bastjun tal-Gvernatur fid-daħla prinċipali, inqered kważi għalkollox mill-Portugiżi fl-1769 għajr xi fdalijiet tiegħu. Bosta kanuni Portugiżi tal-epoka kolonjali għadhom ippożizzjonati fuq il-bastjuni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.starforts.com/mazagan.html|titlu=Fortress of Mazagan @ Starforts.com|sit=www.starforts.com|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Il-forti għandu tliet daħliet: id-Daħla tal-Baħar, li tifforma port żgħir mas-swar tal-Grigal, id-Daħla tal-Barri mas-swar tal-Majjistral, u d-Daħla Prinċipali bi ħnejja doppja fiċ-ċentru tas-swar tan-Nofsinhar, li oriġinarjament kienet konnessa mal-art permezz ta' pont li jitla' u jinżel. Madwar il-forti hemm ħandaq wiesa' madwar għoxrin metru u fond tliet metri, li fl-imgħoddi kien mimli bl-ilma baħar. Matul żmien il-Protettorat [[Franza|Franċiż]], il-ħandaq intradam apposta u nfetħet daħla ġdid li tagħti għat-triq prinċipali tal-belt, Rua da Carreira, u għad-Daħla tal-Baħar. Tul din it-triq hemm l-iktar binjiet storiċi ppreservati tajjeb, inkluż il[[Knisja Kattolika|-Knisja Kattolika]] tat-Tlugħ is-Sema u ċ-ċisterna. == Klima == El Jadida għandha klima [[Mediterran|Mediterranja]] bi sjuf sħan (skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: ''Csa''). Fix-xitwa tinżel iktar xita milli fis-sajf. It-temperatura annwali medja f'El Jadida hija 17.4 °C (63.3 °F). Kull sena x-xita li tinżel tammonta għal madwar 372 mm (14.65-il pulzier).<ref>{{Ċita web|url=https://en.climate-data.org/africa/morocco/el-jadida-%E2%B5%8D%E2%B5%8A%E2%B4%B0%E2%B4%B7%E2%B5%89%E2%B4%B7%E2%B4%B0-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9/el-jadida-%E2%B5%8D%E2%B5%8A%E2%B4%B0%E2%B4%B7%E2%B5%89%E2%B4%B7%E2%B4%B0-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-377/|titlu=El Jadida ⵍⵊⴰⴷⵉⴷⴰ الجديدة climate: Average Temperature, weather by month, El Jadida ⵍⵊⴰⴷⵉⴷⴰ الجديدة water temperature - Climate-Data.org|sit=en.climate-data.org|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika ta' El Jadida |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |16.8 (62.2) |17.5 (63.5) |19.1 (66.4) |20.4 (68.7) |22.3 (72.1) |24.4 (75.9) |26.4 (79.5) |27.9 (82.2) |25.9 (78.6) |24.3 (75.7) |20.7 (69.3) |18.4 (65.1) |22.0 (71.6) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |7.6 (45.7) |7.7 (45.9) |9.3 (48.7) |10.9 (51.6) |13.2 (55.8) |15.9 (60.6) |17.7 (63.9) |18.9 (66.0) |16.9 (62.4) |14.7 (58.5) |11.3 (52.3) |9.0 (48.2) |12.8 (55.0) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |49 (1.9) |48 (1.9) |41 (1.6) |32 (1.3) |16 (0.6) |4 (0.2) |0 (0) |1 (0.0) |7 (0.3) |34 (1.3) |66 (2.6) |74 (2.9) |372 (14.6) |- | colspan="14" |Sors: climate-data.org<ref>{{Ċita web|url=https://en.climate-data.org/|titlu=Climate data for cities worldwide - Climate-Data.org|sit=en.climate-data.org|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> |} == Edukazzjoni == Il-belt tospita bosta istituzzjonijiet akkademiċi postsekondarji u l-Università ta' Chouaib Doukkali<ref>{{Ċita web|url=https://www.9rayti.com/universite/universite-chouaib-doukkali-eljadida|titlu=Université Chouaïb Doukkali d'El Jadida|sit=9rayti.com|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ucd.ac.ma/en/|titlu=Home|sit=UCD|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-08-20}}</ref>, li tinkludi l-istituzzjonijiet li ġejjin: * il-Fakultà tax-[[Xjenza]], * il-Fakultà tal-Lingwi, il-Letteratura u l-Umanitajiet,<ref>{{Ċita web|url=http://www.flshj.ucd.ac.ma/|titlu=إعلان عن تنظيم مباراة لتوظيف تقنيين اثنين (02) من الدرجة الثالثة دورة 09/11/ 2022|sit=كلية الآداب و العلوم الإنسانية الجديدة|lingwa=fr-fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * il-Fakultà tax-Xjenzi Ġuridiċi, Ekonomiċi u [[Xjenzi soċjali|Soċjali]],<ref>{{Ċita web|url=http://www.fsjesj.ucd.ac.ma/|titlu=FSJESJ – Faculté des Sciences Juridiques Economiques et Sociales Eljadida|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * l-Iskola Nazzjonali tax-Xjenzi Applikati (ENSA),<ref>{{Ċita web|url=http://www.ensaj.ucd.ac.ma/home/home-test/|titlu=ENSAJ|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * l-Iskola Nazzjonali tan-Negozju u l-Immaniġġjar (ENCG), * l-Iskola Superjuri tat-Teknoloġija (EST) - Sidi Bennour (barra El Jadida).<ref>{{Ċita web|url=http://www.estsb.ucd.ac.ma/|titlu=EST|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Barra minn hekk, hemm l-Uffiċċju tat-Taħriġ Vokazzjonali u l-Promozzjoni tax-Xogħol (OFPPT), li jinkludi l-istituzzjonijiet li ġejjin: * iċ-Ċentru tal-Kwalifiki Professjonali (CQP),<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/professional-qualification-center-el-jadida|titlu=Professional Qualification Center - El Jadida {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170945/https://www.ofppt.ma/en/institutions/professional-qualification-center-el-jadida|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija Applikata (ISTA) - f'Al-Massira, * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija Applikata (ISTA) - fil-Belt tal-Arja,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/fr/etablissements/institut-specialise-de-technologie-appliquee-cite-de-lair-el-jadida|titlu=Institut Spécialisé de Technologie Appliquée Cité de l'Air - El Jadida {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170941/https://www.ofppt.ma/fr/etablissements/institut-specialise-de-technologie-appliquee-cite-de-lair-el-jadida|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija tal-Lukandi u t-Turiżmu (ITHT) - f'El Jadida,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|titlu=Specialized Institute of Hotel Technology and Tourism - El Haouzia {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210418182819/https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|arkivju-data=2021-04-18|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija tal-Lukandi u t-Turiżmu (ITHT) - f'Al Haouzia,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|titlu=Specialized Institute of Hotel Technology and Tourism - El Haouzia {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210418182819/https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|arkivju-data=2021-04-18|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut tat-Teknoloġija Applikata (ITA) - f'Azemmour,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/institute-applied-technology-azemmour|titlu=Institute of Applied Technology Azemmour {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170945/https://www.ofppt.ma/en/institutions/institute-applied-technology-azemmour|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> kif ukoll: * iċ-Ċentri Reġjonali għall-Professjonijiet tal-[[Edukazzjoni]] u t-Taħriġ (CRMEF), * it-Taqsima taċ-"Ċertifikat Għoli tat-Tekniċi" (BTS) - fl-iskola teknika ta' ar-Razi,<ref>{{Ċita web|url=https://inscription.ma/bts-el-jadida/|titlu=Tout sur BTS El Jadida 2022|kunjom=Équipe|isem=Notre|data=2018-01-02|sit=inscription.ma|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * it-Taqsima tal-"Klassijiet Preparatorji għall-Iskejjel il-Kbar" (CPGE) - fl-iskola teknika ta' ar-Razi,<ref>{{Ċita web|url=https://www.cpge.ac.ma/CPGEPages/Cont/AccesCPGEPublics.aspx|titlu=:: Accès CPGE publics ::|sit=www.cpge.ac.ma|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220927230522/https://www.cpge.ac.ma/CPGEPages/Cont/AccesCPGEPublics.aspx|arkivju-data=2022-09-27|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Għoli tal-Inġinerija u n-Negozju (ISGA) - privat.<ref>{{Ċita web|url=https://www.isga.ma/|titlu=Home|sit=ISGA Institut Supérieur d'Ingénierie & des Affaires|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> == Sport == Il-klabb tal-[[futbol]] prinċipali tal-belt huwa [[Difaâ Hassani El Jadidi]], li attwalment jikkompeti fil-Botola Pro 1. == Bliet fil-qrib == Qrib El Jadida hemm il-belt ta' [[Azemmour]] fil-Grigal u r-raħal ta' [[Sidi Bouzid]] fil-Lbiċ. Fi ħdan perimetru ta' madwar 120 kilometru jew inqas, hemm Casablanca, [[Berrechid]], Settat, Sidi Bennour, [[Oualidia]], [[Youssoufia]] u [[Safi (Marokk)|Safi]]. == Nies notevoli == * [[Jaafar Aksikas]], awtur * [[Driss Chraïbi]], awtur * [[André Elbaz]], pittur u reġista * [[André Guelfi]], sewwieq tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] * [[Driss Jettou]], eks Prim Ministru, President tal-Qorti Suprema tal-Awdituri * [[Abdelkebir Khatibi]], awtur * [[Abdellah Lahoua]], plejer tal-futbol * [[Chaïbia Talal]], pittur * [[Mohamed Nahiri]], plejer tal-futbol * [[Zakaria Hadraf]], plejer tal-futbol * [[El Mehdi Karnass]], plejer tal-futbol * [[Yousra Mansour]], vokalista ta' Bab L' Bluz * [[Youssef Kaddioui]], eks plejer tal-futbol internazzjonali * [[Suleiman Zanfari]], sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi. == Ġemellaġġi == El Jadida hija ġemellata ma': * [[Arenzano]], l-[[Italja]] (1964)<ref>{{Ċita web|url=https://www.comune.arenzano.ge.it/il-comune/gli-uffici-comunali/area-5/gemellaggi.htm|titlu=Comune di Arenzano - Sito ufficiale - Gemellaggi|sit=www.comune.arenzano.ge.it|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170939/https://www.comune.arenzano.ge.it/il-comune/gli-uffici-comunali/area-5/gemellaggi.htm|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> * [[Barcelos]], il-Portugall (2009)<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-barcelos.pt/municipio/camara-municipal/geminacoes-acordos-de-cooperacao/|titlu=Geminações e Acordos de Cooperação|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Nabeul]], it-[[Tuneżija]] (1985)<ref>{{Ċita web|url=http://www.nabeul.gov.tn/fr/cooperation-internationale/#tab-1-2|titlu=Site Officiel de Gouvernorat de Nabeul – Coopération Internationale|sit=www.nabeul.gov.tn|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Sète]], Franza (1992) * [[Sintra]], il-Portugall (1988)<ref>{{Ċita web|url=https://cm-sintra.pt/no-mundo/relacoes-internacionais/geminacoes|titlu=Geminações|sit=Câmara Municipal de Sintra|lingwa=pt-pt|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230307000051/https://cm-sintra.pt/no-mundo/relacoes-internacionais/geminacoes|arkivju-data=2023-03-07|url-status=dead}}</ref> * [[Varennes]], il-[[Kanada]]<ref>{{Ċita web|url=https://ville.varennes.qc.ca/activites/loisirs-et-sports/parcs-et-sites-d-activites-1|titlu=Parcs et sites d'activités|sit=Ville de Varennes|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Vierzon]], Franza (1987)<ref>{{Ċita web|url=http://www.ville-vierzon.fr/jumelages.html|titlu=Jumelages|kunjom=Addictic|sit=Ville de Vierzon|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Tacoma]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (2007).<ref>{{Ċita web|url=https://www.cityoftacoma.org/cms/One.aspx?portalId=169&pageId=7101|titlu=Tacoma's Sister Cities - City of Tacoma|sit=www.cityoftacoma.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230402122639/https://www.cityoftacoma.org/cms/One.aspx?portalId=169&pageId=7101|arkivju-data=2023-04-02|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet tal-Marokk]] [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Bliet Afrikani]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] kgfdvbngih98hhd0vy863f16ag1twrh 0 29482 329645 284678 2026-05-02T02:23:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329645 wikitext text/x-wiki '''Ċess veloċi''', magħruf ukoll bħala '''Speed chess''', huwa tip ta' [[ċess]] li fih kull plejer jingħata inqas ħin biex jikkunsidra l-movimenti tiegħu milli jippermettu l- kontrolli normali tal-ħin tat-turnew . Iċ-ċess mgħaġġel huwa maqsum, billi jonqsu l-kontrolli tal-ħin, f'ċess rapidu, ċess blitz, u ċess bullet. Iċ-ċess Armageddon huwa varjazzjoni partikolari taċ-ċess veloċi li fiha japplikaw regoli differenti għal kull wieħed miż-żewġ plejers. L-aqwa plejer taċ-ċess rapidu fid-dinja fl-2021 huwa Magnus Carlsen min- [[Norveġja]], li huwa wkoll l-aqwa plejer taċ-ċess klassiku fl-ogħla livell. <ref>{{Ċita web|url=https://ratings.fide.com/toplist.phtml|titlu=Top 100 Chess players|sit=ratings.fide.com|data-aċċess=2022-12-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181013033522/https://ratings.fide.com/toplist.phtml|arkivju-data=2018-10-13|url-status=dead}}</ref> L-aqwa plejer taċ-ċess blitz fil-bidu tal-2022 huwa Hikaru Nakamura. <ref>{{Ċita web|url=https://ratings.fide.com/top_lists.phtml|titlu=FIDE Ratings|sit=ratings.fide.com|data-aċċess=2022-12-30}}</ref> F'Malta l-aqwa plejer tal-Blitz u r-Rapid ċess fl-2022 hu [[Jack Mizzi]]<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|titlu=Chess: Jack Mizzi jirbaħ żewġ titli nazzjonali f’ġurnata waħda - ONE|data=2022-12-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210161822/https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> == Regoli tal-FIDE == Il[[FIDE|-Federazzjoni Dinjija taċ-Ċess]] (FIDE) taqsam il-kontrolli tal-ħin għaċ-ċess f'kontrolli tal- ħin "klassiċi", u l-kontrolli tal-ħin taċ-ċess veloċi. Sa mill- 2014, plejers ta' livell Master(b' [[Sistema ta' klassifikazzjoni Elo|Elo]] ta' 2200 jew ogħla) ir-regoli jgħidu li ta' l-anqas 120 minuta għal kull plejer (għal logħba ta' 60 mossa) iridu jkunu allokati għal ċess klassiku; mentri jista' jkun biss ta' 60 minuta għal plejers b' inqas Elo. Logħob li jintlagħab aktar mgħaġġel minn dawn il-kontrolli tal-ħin jistgħu jiġu kklassifikati għal rapidu u blitz jekk jikkonformaw mal-kontrolli tal-ħin għal dawk il-kategoriji. Il-plejers taċ-ċess rapid u blitz huma eżenti mill-obbligu li jirreġistraw il-movimenti tagħhom fuq ''scoresheet'' (A.2). L-arbitru jew l-assistent tagħhom huwa responsabbli għar-reġistrazzjoni fil-kompetizzjonijiet (A.3.1.2, B.3.1.2). Ir-reġistrazzjoni elettronika hija preferuta. <ref>{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/E012018|titlu=E. Miscellaneous / 01. Laws of Chess / Laws of Chess: For competitions starting from 1 January 2018 till 31 December 2022 /}}</ref> == Ħarsa ġenerali == Logħba taċ-ċess veloċi tista' tinqasam aktar f'diversi kategoriji, li huma primarjament distinti mill-għażla tal-kontrolli tal-ħin. Il-logħob jista' jintlagħab bi jew mingħajr inkrementi ta' ħin għal kull mossa. === Rapidu (FIDE), quick (USCF), jew attiv === Il-kontrolli tal-ħin għal kull plejer f'logħba taċ-ċess rapidu huma, skont il- [[FIDE]], aktar minn 10 minuti iżda inqas minn 60 minuta. Ċess rapidu jista' jintlagħab bi jew mingħajr inkrementi ta' ħin għal kull mossa. Meta jintużaw żidiet fil-ħin, plejer jista' awtomatikament jikseb, pereżempju, għaxar sekondi oħra fuq l-arloġġ wara kull mossa. Meta jintużaw żidiet fil-ħin, il-ħin totali għal kull plejer għal logħba ta' 60 mossa għandu jkun aktar minn 10 minuti iżda inqas minn 60 minuta. Ċess rapidu kien jissejjaħ ''ċess attiv'' mill-FIDE bejn l-1987 u l-1989. Għall-Kampjonat Dinji Rapidu tal-FIDE, kull plejer għandu 15-il minuta flimkien ma' 10 sekondi ta' ħin addizzjonali għal kull mossa li tibda minn mossa 1. <ref>{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/D0701|titlu=D. Regulations for Specific Competitions / 07. Regulations for the FIDE World Rapid & Blitz Championships / 01. Rules for the FIDE Open World Rapid Championship & FIDE Open World Blitz Championship. / FIDE Handbook|sit=International Chess Federation (FIDE)|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-30}}</ref> === Blitz === Il-kontrolli tal-ħin għal kull plejer f'logħba taċ-ċess blitz huma, skont il- [[FIDE]], 10 minuti jew inqas għal kull plejer. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/B02RBRegulations202210|titlu=B. Permanent Commissions / 02. FIDE Rating Regulations (Qualification Commission) / FIDE Rapid and Blitz Rating Regulations effective from 1 October 2022 / FIDE Handbook|sit=International Chess Federation (FIDE)|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-30}}</ref> Dan jista' jintlagħab bi jew mingħajr inkrement jew dewmien għal kull mossa, magħmul possibbli bl-użu ta' arloġġi diġitali. Tliet minuti b'inkrement ta' żewġ sekondi huma preferuti. Fil-każ ta' żidiet fil-ħin, il-ħin totali għal kull plejer għal logħba ta' 60 mossa għandu jkun ta' 10 minuti jew inqas (għalhekk medja ta' 10 sekondi jew inqas għal kull mossa). <ref name=":0" /> Għall-Kampjonat Dinji tal-FIDE Blitz, kull plejer għandu 3 minuti flimkien ma' 2 sekondi addizzjonali għal kull mossa, li jibdew minn mossa 1. <ref name=":0" /> === Bullet === Varjant taċ-ċess blitz, il-logħob ''tal-bullet'' ċess għandhom inqas minn tliet minuti għal kull plejer, ibbażati fuq logħba ta' 40 mossa; <ref name="bullet">{{Ċita web|url=https://www.chessclub.com/user/help/bullet|titlu=Bullet}}</ref> xi servers taċ-ċess jagħtu biss minuta ta' logħob għal kull plejer separatament. <ref name="one-minute">{{Ċita web|url=https://www.chessclub.com/user/help/one-minute|titlu=1-minute}}</ref> Kontrolli tal-ħin aktar baxxi jissejħu 'hyperbullet' u 'ultrabullet' għal logħob ta' 30 sekonda għal kull plejer u 15-il sekonda għal kull plejer, rispettivament. <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/nov/06/chess-magnus-carlsen-showboats-his-bullet-skills-with-11-straight-wins|titlu=Chess: Magnus Carlsen showcases his bullet skills with 11 straight wins|sit=The Guardian}}</ref> Għażliet oħra komuni ta' kontroll tal-ħin għal-logħob bullet jinkludu żewġ minuti b'inkrement ta' sekonda, minuta b'inkrement ta 'żewġ sekondi, jew minuta b'inkrement ta' sekonda. It-terminu ''lightning'' jista' jintuża ukoll għal dan il-varjant. <ref>American Heritage® Dictionary of the English Language, Fifth Edition. Copyright © 2016 by Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. Published by Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. All rights reserved.</ref> L-użu ta' inkrement fiċ-ċess ''bullet'' huwa primarjament biex jiġu evitati kwistjonijiet ta' latency kif ukoll l-hekk imsejħa "''dirty flagging''". Iċ-ċess ''bullet'' onlajn jevita problemi prattiċi assoċjati maċ-ċess bullet fuq il-bord, partikolarment li l-plejers iwaqqgħu il-biċċiet aċċidentalment. Il-logħob onlajn jippermetti wkoll li premoves (tmexxi minn qabel), jew li jagħmel mossa qabel ma l-avversarju jkun mexxa min-naħa tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://support.chess.com/article/642-what-are-premoves-and-how-do-they-work|titlu=What are premoves and how do they work?|sit=Chess.com Member Support and FAQs}}</ref> === Armageddon === Varjant taċ-ċess blitz fejn logħba draw tingħadd bħala rebħa għall-Iswed. Dan jiggarantixxi li l-logħba tispiċċa b'mod deċiżiv, u għalhekk tista' tintuża bħala logħba finali tiebreaker. Jintuża f'tournaments bħat -Tazza tad-Dinja taċ-Ċess bħala tiebreaker. <ref name="armageddon_worldcup">{{Ċita web|url=http://www.chess.com/news/world-cup-nakamura-wins-armageddon-nepomniachtchi-appeals-4173|titlu=World Cup: Nakamura Wins Armageddon, Nepomniachtchi Appeal Rejected|data-aċċess=2022-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151225021241/http://www.chess.com/news/world-cup-nakamura-wins-armageddon-nepomniachtchi-appeals-4173|arkivju-data=2015-12-25|url-status=dead}}</ref> Biex jikkumpensa għall-għoti ta' odds ta' draw tal-iswed, l-abjad għandu aktar ħin fuq l-arloġġ. Ħinijiet komuni huma sitt minuti għall-White u ħames minuti għall-Iswed jew ħames minuti għall-Abjad u erba' minuti għall-Iswed. Dan jista' wkoll jintlagħab b'inkrement żgħir. <ref name="about_armageddon">{{Ċita web|url=http://chess.about.com/od/chessvariants/a/Armageddon-Tiebreakers.htm|titlu=Armageddon Tiebreakers|data-aċċess=2022-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305132041/http://chess.about.com/od/chessvariants/a/Armageddon-Tiebreakers.htm|arkivju-data=2016-03-05|url-status=dead}}</ref> Xi tournaments jutilizzaw sistema ta' offerti għal plejers individwali ta' kull partita biex jiddeċiedu kemm ftit ħin ikunu lesti jilagħbu bih bħala iswed. Il-plejer bl-inqas offerta għal kull partita jirċievi l-biċċiet suwed b' probabbiltà ta' draw. Din is-sistema timminimizza l-inġustizzja perċepita tal-kontrolli tal-ħin ta’ Armageddon li jiġu deċiżi minn qabel qabel tournament bil-kuluri allokati b’mod każwali. <ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2010/05/30/nyregion/30chess.html|titlu=New Way to Crown Winners in Games That End in Ties}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.chess.com/news/view/2022-rapid-chess-championship-finals-day-3|titlu=Nepomniachtchi Wins On Demand In Epic Armageddon Clash, Advances To Grand Final|sit=Chess.com}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.chess.com/article/view/chesscom-global-championship-2022|titlu=Chess.com Global Championship 2022: All The Information}}</ref> Idea bħal din tfakkar fil-każ ta 'użu loġiku ta ' qtugħ ġust tal-kejkijiet . === Termini oħra === ; Lightining : Terminu alternattiv jew għal ċess blitz, <ref>[https://chesshistory.com/winter/extra/fast.html Fast Chess], [[Edward Winter (chess historian)|Edward Winter]], 12 September 2020</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20221228000558/http://www.nswca.org.au/hall_of_fame_archive/lightning_champs.html NSW Lightning Champions], Chess Association of [[New South Wales]], 2019</ref> jew għal ċess estremament veloċi. Jista' jirreferi wkoll għal logħob b'ammont ta' ħin fiss (eż. għaxar sekondi) għal kull mossa, jew għal logħob ta' minuta. == Referenzi == [[Kategorija:Ċess]] dbr22xe19mj20g6ap2t6y6iwgqbs2uw 0 30151 329619 318980 2026-05-01T13:12:13Z Εὐθυμένης 7025 329619 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Blason Ordre de Saint-Jean de Jérusalem.svg|daqsminuri| L-Arma ta' l-Ordni ta' San Ġwann . L-arma personali tal-Gran Mastru kienet tintwera flimkien mal-arma tal-ordni fis-sekli 14 sal-15. Minn nofs is-seklu 15, il-Gran Mastru kien jikkwartja l-arma ta' l-ordni ma' tiegħu.]] Lista tal-'''Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann''', tiġbor fiha l-kontinwazzjoni tagħha bħala l-'''[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni Militari Sovrana ta' Malta]]''' wara l-1798. Din tinkudi koll "anti-Gran mastri" u logutenenti jew stewards mhux rikonoxxuti waqt karigi battala. Fil-listi tal-kapijiet tal-Ordni, it-titlu "Gran Mastru" spiss jiġi applikat retrospettivament għall-kapijiet tal-bidu tal-Ordni. Il-kapijiet [[Medjuevu|Medjevali]] tal-Ordni użaw it-titlu ta' ''custos'' (Gwardjan) tal-isptar. It-titolu ''magister'' jintuża fuq muniti maħduma f'[[Rodi (belt)|Rodi]], minn Foulques de Villaret 'il quddiem. L-ewwel li uża t-titlu ''Grandis Magister'' (Gran Mastru) kien [[Jean de Lastic]] li saltan fl-1437–1454).<ref> Morris (1884), 17&#x2013;19.</ref> Aktar tard il-Gran Mastri f'Rodi użaw it-titlu ''Magnus Magister'' (Gran Mastru). Fl-1607 l-Imperatur [[Imperu Ruman|Ruma]]<nowiki/>n Imqaddes [[Rudolf II.|Rudolf II]] ħoloq lill-Gran Mastru Prinċep tal-Imperu Ruman Qaddis (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Reichsfürst'' ).<ref name="GGH">''Gothaisches Genealogisches Handbuch des Fürstlichen Häuser'', Fürstliche Häuser Band 2 (Marburg: Verlag des Deutschen Adelsarchivs, 2018), 175.</ref> Din l-għotja ġiet imġedda mill-Imperatur Ruman Imqaddes [[Ferdinandu II, Imperatur tas-Santu Ruman|Ferdinandu II]] fis-16 ta' Lulju 1620.<ref name="GGH" /><ref>[https://books.google.com/books?id=Rt8MAAAAYAAJ&pg=PA270 "Del titolo di 'Altezza' del Gran Maestro dell'Ordine Gerosolimitano"], ''Rivista del Collegio araldico'' anno I (1903): 271.</ref> Fl-20 ta' Marzu 1607, [[Papa Pawlu V|il-Papa Pawlu V]] ta lill-Gran Mastru t-titlu "l-Eminenza Tiegħu" u preċedenza fil-Qorti ta' Ruma immedjatament wara dik tal-[[Kardinal|kardinali]].<ref name="GGH" /> Fl-1880, it-titlu ta' ''Fürst'' (Prinċep) ġie rikonoxxut fl-[[Awstrija-Ungerija|Awstrija]] mill-[[Franz Joseph I tal-Awstrija|Imperatur Franz Joseph I.]]<ref>''Genealogisches Handbuch des Adels, Fürstlicher Häuser Band I'' (Glücksburg: C. A. Starke, 1951), 178.</ref> Fit-2 ta' Frar 1929, it-titlu ta' Prinċep u ta' ''Altezza Eminentissima'' (Altezza l-aktar Eminenti) ġew rikonoxxuti fl-[[Renju tal-Italja|Italja]] [[Victor Emmanuel III tal-Italja|mir-Re Victor Emmanuel III]].<ref>[https://www.gazzettaufficiale.it/eli/gu/1929/02/02/28/sg/pdf "Regio Decreto 21 gennaio 1929, n. 61"], articolo 51 ''Gazzetta Ufficiale del Regno d'Italia'', Anno 70, Numero 28 (2 febbraio 1929), 526.</ref> Bħalissa l-Gran Mastru jiġi indirizzat b'dan il-mod bil-lingwi li ġejjin: : bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Most Eminent Highness,<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Sovereign-Order-of-Malta-Constitutional-Charter-and-code.pdf ''Constitutional Charter and Code'', Title III, Article 12], Sovereign Order of Malta.</ref> : bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]: Altezza Eminentissima;<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Sovrano-Ordine-di-Malta-Costituzione-e-Codice.pdf ''Carta Costituzionale e Codice'', Titolo III, Articolo 12], Sovrano Ordine di Malta.</ref> : bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: Altesse Eminentissime,<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Ordre-Souverain-de-Malte-Charte-Constitutionnelle_et_Code.pdf ''Charte constitutionelle et Code'', Titre III, Art. 12], Ordre Souverain de Malte.</ref> : bil-Ġermaniż: Hoheit und Eminenz,<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Souveraner-Malteserorden-Verfassung_und_Codex.pdf ''Verfassung und Codex'', Kapitel III, Artikel 12], Souveräner Malteserorden.</ref> : bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: Alteza Eminentísima.<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Soberana-Orden-de-Malta-Carta-Constitucional-y-Codigo.pdf ''Carta Constitucional y Código'', Títolo III, Art. 12], Soberano Orden de Malta.</ref> == Lista tal-Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann == Listi numerati tal-kapijiet tal-Ordni ġew ippubblikati fil-bidu tas-[[seklu 17]], u edizzjonijiet aġġornati dehru matul is-seklu 18. In-numerazzjoni tal-Mastri u l-Gran Mastri ppubblikati fl-Istatuti tal-Ordni tal-1719 telenka lill-[[Beatu Gerard]] bħala fundatur mingħajr numru, lil [[Raymond du Puy]] bħala l-ewwel Mastru, u lil [[Ramón Perellós]] (inkarigat mill-1719) bħala t-63 Gran Mastru.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Malta|isem=Orden de|data=1719|titlu=Volume che contiene gli statuti della Sacra Religione Gerosolimitana: le ordinazioni dell'ultimo capitolo Generale, che sono le sole, che sussistono ; il nuovo cerimoniale prescritto dalla Santita di N. Sig. Papa Vrbano VIII. sopra l'elezione de'Gran Maestri ; il modo, o sia instruzione di far i processi de'Miglioramenti delle Commende, che serue ancora per i priorati, e Baliaggi, e come deuono farsene li Cabreri ; l'Ordine, che si tiene nel dar l'Abito, a chi professanella religione ; e per vltimo i Privilegi concessi da'sommi pontefici alla religione, e suoi dependenti|url=https://books.google.com/books?id=IFR2ds4sbX8C|lingwa=it|iktar=|pubblikatur=per Antonio Scionico}}</ref> In-numerazzjoni użata bħalissa mill-Ordni Militari Sovran ta' Malta telenka lill-Beatu Gerard bħala l-ewwel Mastru, Raymond du Puy bħala t-tieni Mastru, Ramón Perellós y Rocafull bħala l-64 Gran Mastru, u lil Giacomo Dalla Torre del Tempio di Sanguinetto bħala t-80 Gran Mastru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/|titlu=The Grand Masters|isem=|awtur=|data=|sit=orderofmalta.int|pubblikatur=Sovereign Military Order of Malta|data-aċċess=14 June 2022|kwotazzjoni=}}</ref> == Kavallieri Ospitaljieri (Renju ta' Ġerusalemm) == {| class="wikitable" !{{Deskrizzjoni kmand|Nru.|Numru}} !Titlu !Ritratt !Isem !Snin fil-kariga !Noti |- |&#x2014;/1 |Fundatur u Rettur tal-Isptar |[[Stampa:++Gerard_Tum,_by_Laurent_Cars.jpg|67x67px]] |[[Il-Beatu Gerard]] |1099/1113–1118/20 |L-Ordni stabbilita fl-1099 u ngħatat rikonoxximent Papali fl-1113 minn [[Paschal II]] |- |1/2 |Gwardjan |[[Stampa:+Raymond_du_Puy,_by_Laurent_Cars.jpg|68x68px]] |[[Raymond du Puy]] |1118/21/23–1160 |Laħaq flok Gerard wara li Pierre de Barcelona u Boyant Roger servew ''ad interim'' qablu. Daħħal lill-Ospitaljieri bħala forza militari fl-Art Imqaddsa u introduċa regoli għall-imġiba tal-ordni. Introduċa ukoll il-Gran Siġill tal-Ordni.<ref>The Order's Great Seal, or ''leaden bulla'', remained in use, with some modifications, from the 12th century until 1798. Until 1278, when Nicholas de Lorgne introduced a separate conventual bulla, there was no distinction between the seal of the Grand Master and that of the order. The general design of the seal featured, on the obverse, the Grand Master kneeling in prayer before the patriarchal cross. This image was usually accompanied with the sacred letters alpha and omega, which referenced the Second Coming of Christ. The central image was surrounded by a legend with the Master's name followed by the official designation CVSTOS. Barbara Packard, [http://museumstjohn.org.uk/seals-of-the-grand-masters/ Seals of the Grand Masters], Museum of the Order of St John, 14 October 2015.</ref> |- |2/3 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14766124442).jpg|71x71px]] |[[Auger de Balben]] |1160–1162/3 | |- |3/4 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14763274951).jpg|70x70px]] |[[Arnaud de Comps]] |c. 1162–1163 |L-istoriċità ta' dan il-gwardjan hija dubjuża u mhux ċara, iżda xorta jidher fil-listi uffiċjali tal-Gran Mastri. |- |4/5 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14579814278).jpg|72x72px]] |[[Gilbert of Assailly]] |1163–1169 |Appoġġa lil Amalric ta' Ġerusalemm fl-invażjoni mill-[[Eġittu]] waqt il-[[Kruċjata|Kruċjati]]. |- |5/6 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14764094374).jpg|74x74px]] |[[Gastone de Murols]] |c. 1170–1172 | |- |6/7 |Gwardjan |[[Stampa:Jobert_of_Syria,_by_Laurent_Cars.jpg|70x70px]] |[[Jobert of Syria]] |c. 1169/72–1177 |Issostitwixxa lir-Re Amalric ta' Ġerusalemm fl-1172. Fl-1174, oppona lil Miles ta' Plancy favur Raymond III ta' Tripoli. |- |7/8 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14579749330).jpg|71x71px]] |[[Roger de Moulins]] |1177–1187 |Inqatel fil-Battalja ta' Cresson. Il-Kmandant William Borrel laħaq Gran Mastru ''ad interim'', sa ma nqatel fil-Battalja ta' Hattin, 3 xhur wara. |- |8/9 |''Provisor'' |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14579751870).jpg|71x71px]] |[[Armengol de Aspa]] |1187–1190 |Gran Mastru ''ad interim'' waqt it-telfa ta' Ġerusalemm fl-1187, meta l-kwartieri mexew għal [[Acre]]. Inkluż bħala Gran Mastru fil-listi fiż-żmien modern bikri. Wara l-ħtif ta' Acre u l-konsolidazzjoni tal-Ordni, Armengol abdika, u nħatar Gran Mastu Garnier de Nablus. |- |9/10 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14579750980).jpg|71x71px]] |[[Garnier de Nablus]] |1190–1192 |Appoġġa lil Richard I tal-[[Renju Unit|Ingilterra]] fit-Tielet Kruċjata. |- |10/11 |Gwardjan |[[Stampa:Geoffroy_de_Duisson,_by_Laurent_Cars.jpg|69x69px]] |[[Geoffroy de Donjon]] |1193–1202 |Wara mewtu, [[Pierre de Mirmande]] nħatar Gran Mastru ''ad interim''. |- |11/12 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14763285341).jpg|71x71px]] |[[Afonso de Portugal]] |1202–1206 |Irreżenja fl-1206 |- |12/13 |Gwardjan |[[Stampa:Geoffroy_le_Rat,_by_Laurent_Cars.jpg|69x69px]] |[[Geoffroy le Rat]] |1206–1207 |L-ewwel li struttura l-Ordni skont in-nazzjonalità jew ''Langues''. |- |13/14 |Gwardjan |[[Stampa:Guerin,_14th_Grand_Master,_by_Laurent_Cars_c._1725.jpg|69x69px]] |[[Guérin de Montaigu]] |1207–1228 |Il-Ħames Kruċjata. |- |14/15 |Gwardjan |[[Stampa:+Bertrand_de_Texis,_by_Laurent_Cars.jpg|68x68px]] |[[Bertrand de Thessy]] |1228–1231 |Is-Sitt Kruċjata. |- |15/16 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14579821359).jpg|71x71px]] |[[Guérin Lebrun]] |1231–1236 |Kunflitt ma' [[Bohemond IV ta' Antiokja]]. |- |16/17 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14743456946).jpg|70x70px]] |[[Bertrand de Comps]] |1236–1240 |Kruċjata tal-Barunijiet. Il-kwartieri marru Ġerusalemm. |- |17/18 |Gwardjan |[[Stampa:Pierre_de_Villebride,_by_Laurent_Cars.jpg|71x71px]] |[[Pierre de Vieille-Brioude]] |1240–1242 |Il-Battalja ta' Gaża, kunflitt mat-Templari. |- |18/19 |Gwardjan |[[Stampa:Guillaume_de_Chateauneuf,_by_Laurent_Cars_c._1725.jpg|67x67px]] |[[Guillaume de Chateauneuf]] |1242–1258 |Il-waqgħa ta' Ġerusalemm fl-1244, kwartieri stabbiliti f'Acre, [[Krak des Chevaliers]] u Margat. Maqbud f'La Forbie fl-1244. Jean de Ronay serva bħala Gran Mastru ''ad interim'', sa ma miet fl-1250 f'Mansurah. De Chateauneuf inħeles fis-17 ta' Ottubru 1250. |- |19/20 |Gwardjan |[[Stampa:Hugh_de_Revel,_by_Laurent_Cars.jpg|68x68px]] |[[Hugues de Revel]] |1258–1277 |It-telfa ta' Krak des Chevaliers fl-1271 |- |20/21 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14766467345).jpg|70x70px]] |[[Nicolas Lorgne]] |1277–1285 |It-telfa ta' Margat fl-1285. Wara mewtu, il-Gran Kmandant Jacques de Taxi serva bħala Gran Mastru ''ad interim'' sa ma s-suċċessur tiegħu proprja, Jean de Villiers, wasal fl-Art Imqaddsa. |- |21/22 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14766468555).jpg|71x71px]] |[[Jean de Villiers]] |1285–1294 |L-Assedju ta' Acre. |- |22/23 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14579834018).jpg|70x70px]] |[[Odon de Pins]] |1294–1296 |Il-kwartieri mexew għal Limassol, [[Ċipru]]. |- |23/24 |Gwardjan |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14763297281).jpg|73x73px]] |[[Guillaume de Villaret]] |1296–1305 | |} == Kavallieri ta' Rodi == {| class="wikitable" !{{Deskrizzjoni kmand|Nru.|Numru}} !Titlu !Ritratt !Isem !Snin fil-kariga !Noti |- |24/25 |Mastru |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14786339503).jpg|70x70px]] |[[Foulques de Villaret]] |1305–1319 |Neputi ta' Guillaume de Villaret. Irreżenja fuq talba tal-[[Papa]] [[Ġwanni XXII]] fl-1319. Miet fl-1327. |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Anti-Mastru | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Maurice_de_Pagnac.jpg|68x68px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Maurice de Pagnac]]<br /><br />''(mhux rikonoxxut)'' | bgcolor="#C0C0C0" |1317–1319 | |- |25/26 |Mastru |[[Stampa:Elie_de_Ville_Neuve.jpg|69x69px]] |[[Hélion de Villeneuve]] |1319–1346 | |- |26/27 |Mastru |[[Stampa:Dieu_Doné_de_Gozon.jpg|68x68px]] |[[Dieudonné de Gozon]] |1346–1353 | |- |27/28 |Mastru |[[Stampa:Pierre_de_Cornillan_1.jpg|71x71px]] |[[Pierre de Corneillan]] |1353–1355 | |- |28/29 |Mastru |[[Stampa:Roger_de_Pins.jpg|72x72px]] |[[Roger de Pins]] |1355–1365 | |- |29/30 |Mastru |[[Stampa:Rhodos434.JPG|67x67px]] |[[Raimundo Berenguer]] |1365–1374 | |- |30/31 |Mastru |[[Stampa:Robert_de_Juliac.jpg|70x70px]] |[[Robert de Juilly]] (de Juliac) |1374–1376 | |- |31/32 |Mastru |[[Stampa:Jean_Fernandes_de_Heredia.jpg|69x69px]] |[[Juan Fernández de Heredia]] |1376–1396 |Maħtur mill-Papa [[Girgor XI]]. Aktar tard, appoġġa lill-Anti-Papa [[Clement VII]]. Imneħħi mill-Papa [[Urbanu VI]] fl-1382. Kompla bħala Anti-Mastru f'Rodi sa mewtu. |- |32/33 |Mastru |[[Stampa:Richard_Caracciolo.jpg|70x70px]] |[[Riccardo Caracciolo]] |1383–1395 |Maħtur mill-Papa [[Urbanu VI]] fl-1382. |- |33/34 |Mastru |[[Stampa:Philbert_de_Naillac.jpg|71x71px]] |[[Philibert de Naillac]] |1396–1421 | |- |34/35 |Mastru |[[Stampa:Antoine_Fulvian.jpg|72x72px]] |[[Anton Flavian de Ripa]] |1421–1437 | |- |35/36 |Gran Mastru |[[Stampa:Jean_Lastic.jpg|69x69px]] |[[Jean de Lastic]] |1437–1454 |L-Assedju ta' Rodi (1444). Kien l-ewwel li uża t-titlu "Gran Mastru" (''Grandis Magister''). |- |36/37 |Gran Mastru |[[Stampa:Jacques_de_Milly.jpg|72x72px]] |[[Jacques de Milly]] |1454–1461 | |- |37/38 |Gran Mastru |[[Stampa:Rhodos445.JPG|67x67px]] |[[Piero Raimondo Zacosta]] |1461–1467 | |- |38/39 |Gran Mastru |[[Stampa:Rhodos446.JPG|67x67px]] |[[Giovanni Battista Orsini]] |1467–1476 | |- |39/40 |Gran Mastru |[[Stampa:Pierre_daubusson.jpg|69x69px]] |[[Pierre d'Aubusson]] |1476–1503 |L-Assedju ta' Rodi (1480). |- |40/41 |Gran Mastru |[[Stampa:Emery_d'_Amboise0002.jpg|76x76px]] |[[Emery d'Amboise]] |1503–1512 | |- |41/42 |Gran Mastru |[[Stampa:Rhodos449.JPG|62x62px]] |[[Guy de Blanchefort]] |1512–1513 | |- |42/43 |Gran Mastru |[[Stampa:Fabrizio_del_Carretto.jpg|65x65px]] |[[Fabrizio del Carretto]] |1513–1521 | |- |} == Kavallieri ta' Malta == {| class="wikitable" !{{Deskrizzjoni kmand|Nru.|Numru}} !Titlu !Ritratt !Isem !Snin fil-kariga !Noti |- |43/44 |Gran Mastru |[[Stampa:Villiers_de_l_Isle-Adam.jpg|61x61px]] |[[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] |1521–1534 |L-Assedju ta' Rodi (1522), il-kwartieri tmexxew għal [[Malta]] fl-1530. |- |44/45 |Gran Mastru |[[Stampa:GM_Piero_de_Ponte.jpg|68x68px]] |[[Piero de Ponte]] |1534–1535 | |- |45/46 |Gran Mastru |[[Stampa:SMOM_46._GM_Didier_de_Saint-Jaille_Stich.jpg|70x70px]] |[[Didier de Saint-Jaille]] |1535–1536 | |- |46/47 |Gran Mastru |[[Stampa:SMOM_47._GM_Jean_de_Homedes.jpg|70x70px]] |[[Juan de Homedes]] |1536–1553 |Malta kienet attakkata mill-flotta [[Imperu Ottoman|Ottomana]] fl-1551. L-attakk inżamm lura minn Malta imma l-Ottomani xorta invadew [[Għawdex]], u ftit wara l-ħakma tal-Ordni f'Tripli. De Homedes beda programm ta' titjib tal-[[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta|fortifikazzjonijiet]] f'Malta. |- |47/48 |Gran Mastru |[[Stampa:SMOM_48._GM_Claude_de_la_Sengle.jpg|67x67px]] |[[Claude de la Sengle]] |1553–1557 |Kompla t-titjib tal-fortifikazzjonijiet, kabbar il-Forti ta' San Mikiel bi swar kbar u lesta l-bini tal-[[Forti Sant'Iermu]]. |- |48/49 |Gran Mastru |[[Stampa:JPDV.jpg|75x75px]] |[[Jean Parisot de la Valette|Jean Parisot de Valette]] |1557–1568 |Valette kien l-aktar mexxej illustri tal-Ordni, bil-kmand tiegħu fuq ir-reżistenza kontra l-Ottomani fl-[[Assedju ta' Malta (1565)|Assedju l-Kbir]] tal-1565. |- |49/50 |Gran Mastru |[[Stampa:Pietro_del_Monte.gif|61x61px]] |[[Pierre de Monte]] |1568–1572 |Kompla l-bini tal-[[belt kapitali]] ġdida [[Valletta]]. Saħħaħ il-flotta tal-ordni, u pparteċipa fil-Battalja ta' Lepanto fis-7 ta' Ottubru 1571. |- |50/51 |Gran Mastru |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14778266944).jpg|67x67px]] |[[Jean de la Cassière]] |1572–1581 |Kriżi minħabba r-[[Riforma Protestanta]]. |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Mathurin Romegas]] | bgcolor="#C0C0C0" |1577–1581 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Anti-Gran Mastru | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |Mathurin Romegas | bgcolor="#C0C0C0" |1581 | |- |51/52 |Gran Mastru |[[Stampa:Hugues_Loubenx_de_Verdala_Provence.gif|62x62px]] |[[Hugues Loubenx de Verdalle]] |1581–1595 | |- |52/53 |Gran Mastru |[[Stampa:Martin_Garzes.gif|60x60px]] |[[Martín Garzés]] |1595–1601 | |- |53/54 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Alof_de_Wignancourt_official_portrait.jpg|77x77px]] |[[Alof de Wignacourt]] |1601–1622 |Bena t-Torrijiet ta' Wignacourt u l-[[Akkwedott ta' Wignacourt]]. Żamm l-aħħar tentattiv tal-Ottomani li jaħkmu lil Malta fl-1614. |- |54/55 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Luis_Mendes_de_Vasconcellos.jpg|69x69px]] |[[Luís Mendes de Vasconcellos]] |1622–1623 | |- |55/56 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Antoine_De_Paule_(1623-1636).jpg|63x63px]] |[[Antoine de Paule]] |1623–1636 | |- |56/57 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Giovanni_Paolo_Lascaris_di_Ventimiglia_e_Castellar.jpg|64x64px]] |[[Giovanni Paolo Lascaris]] |1636–1657 |Pussessi fil-Karibew |- |57/58 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg|63x63px]] |[[Martin de Redin]] |1657–1660 | |- |58/59 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Annet_de_Clermont-Gessant.jpg|62x62px]] |[[Annet de Clermont-Gessant]] |1660 |Miet anqas minn 4 xhur wara li nħatar, fit-2 ta' Ġunju 1660. |- |59/60 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Raphael_Cotoner_1.jpg|69x69px]] |[[Rafael Cotoner]] |1660–1663 |Ikkummissjona lill-artist Taljan [[Mattia Preti]] biex ipinġi s-saqaf tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]] fil-Belt Valletta. |- |60/61 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Nicolas_Cotoner_1.jpg|71x71px]] |[[Nicolás Cotoner]] |1663–1680 |L-Assedju ta' Kandja. Tlestew ix-xogħlijiet ta' Mattia Preti fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann. |- |61/62 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Gregorio_Carafa.jpg|64x64px]] |[[Gregorio Carafa]] |1680–1690 |Rinnovazzjoni tal-[[Auberge d'Italie]] fl-istil [[Barokk]]. Titjib fil-[[Forti Sant’Anġlu|Forti Sant'Anglu]] u l-Forti Sant'Iermu. |- |62/63 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Adrien_de_Wignacourt.jpg|62x62px]] |[[Adrien de Wignacourt]] |1690–1697 |Daħħal pensjoni għar-romol ta' dawk li mietu fil-ġlied kontra l-Ottomani. |- |63/64 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Raimondo_Perellos_y_Roccafull.jpg|67x67px]] |[[Ramón Perellós]] |1697–1720 |Organizza l-Consulato del Mare (Konsulat tal-Baħar). Stabbilixxa relazzjonijiet diplomatiċi mar-[[Russja]] Imperjali. Iġġieled kontra l-korruzzjoni fl-Ordni. Ikkumbatta l-pirati Ottomani. |- |64/65 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Histoire_des_Chevaliers_Hospitaliers_de_S._Jean_de_Jerusalem_-_appellez_depuis_les_Chevaliers_de_Rhodes,_et_aujourd'hui_les_Chevaliers_de_Malthe_(1726)_(14594154237).jpg|71x71px]] |[[Marc'Antonio Zondadari]] |1720–1722 | |- |65/66 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Il-Belt._Palazz_tal-Gran_Mastru._Manoel_de_Vilhena.jpg|80x80px]] |[[António Manoel de Vilhena]] |1722–1736 |Irrestawra l-belt tal-[[L-Imdina|Imdina]], bena l-[[Forti Manoel]] u tejjeb sostanzjalment il-fortifikazzjonijiet ta' Malta b'mod generali. Bena [[Casa Leoni]] u [[Palazzo Parisio]], u rrinnova l-[[Palazz ta' Verdala]]. Fl-1731 bena t-[[Teatru Manoel]]. Iddikjara stat ta' newtralità fil-Gwerra tas-Suċċessjoni [[Polonja|Pollakka]]. |- |66/67 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Ramon_Despuig.gif|64x64px]] |[[Ramón Despuig]] |1736–1741 |Tejjeb il-fortifikazzjoni tal-Imdina, immodernizza l-liġijiet, irrinnova l-Kon-Katidral ta' Ġwann. Ħbit navali kontra l-Ottomani fl-[[Alġerija]]. |- |67/68 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Emmanuel_Pinto_de_Fonseca.jpg|74x74px]] |[[Manuel Pinto da Fonseca]] |1741–1773 |Keċċa lill-[[Ġiżwiti]] minn Malta. Fl-1753 ipproklama s-sovranità tal-Ordni fuq Malta u fetaħ diżgwid mar-Renju ta' Sqallija mmexxi mir-[[Re Karlu V]]. Sas-sena ta' wara kien innormalizza kollox u l-Ordni ħadet kontroll ''de facto'' fuq Malta bħala stat sovran.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Zammit|isem=Vincent|data=1992|titlu=Il-Gran Mastri - Ġabra ta' Tagħrif dwar l-Istorja ta' Malta fi Żmienhom - It-Tieni Volum 1680-1798|post=[[Valletta]], [[Malta]]|pubblikatur=Valletta Publishing & Promotion Co. Ltd.|paġni=405–406}}</ref> |- |68/69 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Francisco_Ximenes_de_Texada.gif|60x60px]] |[[Francisco Ximénez de Tejada]] |1773–1775 |[[Rewwixta tal-Qassisin|Ir-Rewwixta tal-Qassisin]] (1775). Falliment finanzjarju tal-Ordni. |- |69/70 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Emmanuel_de_Rohan-Polduc.jpg|62x62px]] |[[Emmanuel de Rohan-Polduc]] |1775–1797 |Daħħal il-langue tal-Anglo-[[Bavarja]] u l-Gran Pirjolat Russu. |- |70/71 |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Fra_Ferdinand_von_Hompesch_G.M._Palace.jpg|66x66px]] |[[Ferdinand von Hompesch]] |1797–1799 |L-ewwel Ġermaniż li mexxa l-Ordni. Abdika fis-6 ta' Lulju 1799 wara l-[[Invażjoni Franċiża ta' Malta]]. |} == Ordni Militari Sovrana ta' Malta == {| class="wikitable" !{{Deskrizzjoni kmand|Nru.|Numru}} !Titlu !Ritratt !Isem !Snin fil-kariga !Noti |- |72<ref name="SMOM_numbering">Innumerati skont kif jidhru fis-sit tas-SMOM ([https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ orderofmalta.int] fl- [https://web.archive.org/web/20170906225821/https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ 2017]) li jimplika r-rikonoxximent ta' [[Riccardo Caracciolo]] bħala t-33 Gran Mastru, u lil [[Pawlu I tar-Russja]] bħala t-72 Gran Mastru (1798–1801).</ref> |Gran Mastru ''de facto'' |[[Stampa:Paul_i_russia.jpg|63x63px]] |[[Pawlu I tar-Russja]] |1798–1801 |Elett mill-Pirjolat ta' [[San Pietruburgu]] f'Settembru 1798 (qabel l-abdikazzjoni ta' von Hompesch). L-elezzjoni ma kinitx ikkonfermata mill-Papa [[Piju VII]]. |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Saltykov_Nikolay_Ivanovich.jpg|82x82px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Nikolai Saltykov]] | bgcolor="#C0C0C0" |1801–1803 |''De facto'' Logutenent f'San Pietruburgu. |- |73<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:SMOM_73._GM_Giovanni_Battista_Tommasi.jpg|67x67px]] |[[Giovanni Battista Tommasi]] |1803–1805 |Appuntat mill-Papa Piju VII. Residenti f'[[Messina]] u [[Catania]] |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Innico_Maria_Guevara_Suardo.jpg|67x67px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Innico Maria Guevara-Suardo]] | bgcolor="#C0C0C0" |1805–1814 |Kwartieri f'Catania. |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Andrea Di Giovanni y Centellés]] | bgcolor="#C0C0C0" |1814–1821 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Antoine Busca]] | bgcolor="#C0C0C0" |1821–1834 |Kwartieri f'[[Ferrara]]. |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Carlo Candida]] | bgcolor="#C0C0C0" |1834–1845 |Kwartieri jitmexxew għal [[Palazzo Malta]] f'[[Ruma]]. |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Philipp_von_Colloredo.jpg|67x67px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Filippo di Colloredo-Mels]] | bgcolor="#C0C0C0" |1845–1864 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Alessandro_Borgia_1.jpg|67x67px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Alessandro Borgia]] | bgcolor="#C0C0C0" |1865–1871 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Jean-Baptiste_Ceschi_a_Santa_Croce.jpg|76x76px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Giovanni Battista Ceschi]] | bgcolor="#C0C0C0" |1871–1879 | |- |74<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Jean-Baptiste_Ceschi_a_Santa_Croce.jpg|76x76px]] |[[Giovanni Battista Ceschi]] |1879–1905 |Il-kariga ta' Gran Mastru ġiet restitwita wara perjodu ''interregnum'' ta' 75 sena, ikkonfermat mill-[[Papa Ljun XIII]]. |- |75<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Galeazzo_von_Thun_und_Hohenstein.jpg|68x68px]] |[[Galeas von Thun und Hohenstein]] |1905–1931 | |- |76<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Prince_chigi-crop.jpg|57x57px]] |[[Ludovico Chigi Albani della Rovere]] |1931–1951 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Antonio Hercolani Fava]] | bgcolor="#C0C0C0" |1951–1955 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Fotografia_del_Luogotenente_Ernesto_Paternò_Castello_di_Carcaci.jpg|67x67px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Ernesto Paternò Castello di Carcaci]] | bgcolor="#C0C0C0" |1955–1962 |Dikjarazzjoni Kostituzzjonali approvata permezz ta' Ittra Appostolika mill-[[Papa Ġwanni XXIII]], fl-24 ta' Ġunju 1961. |- |77<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Photo_of_Great_Master_Angelo_de_Mojana_di_Cologna.jpg|61x61px]] |[[Angelo de Mojana di Cologna]] |1962–1988 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent ''ad interim'' | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Jean Charles Pallavicini]] | bgcolor="#C0C0C0" |1988 | |- |78<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:Gianfranco-De-Meo_Gran-Maestro-Fra-Andrew-Bertie_g.jpg|67x67px]] |[[Andrew Bertie]] |1988–2008 |Kodiċi u Dikjarazzjoni Kostituzzjonali reveduti mill-Kapitlu Ġenerali Straordinarju tat-28-30 ta' April 1997.<ref> [https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Sovereign-Order-of-Malta-Constitutional-Charter-and-code.pdf Constitutional Charter and Code of the SMOM] (1997).</ref> |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''ad interim'' | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:FraGiacomoDallaTorre.jpg|85x85px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto]] | bgcolor="#C0C0C0" |2008 | |- |79<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:HMEH_Fra'_Matthew_Festing,_79th_Prince_and_Grand_Master,_SMOM.jpg|70x70px]] |[[Matthew Festing]] |2008–2017 |L-ewwel Gran Mastru elett skont il-kostituzzjoni l-ġdida tal-1997. Irreżenja fl-2017 wara diżgwid mal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/article/uk-pope-knights-idUSKBN15901M|titlu=Knights of Malta head resigns after dispute with Vatican|isem=Philip|awtur=Pullella|data=23 June 2016|pubblikatur=Reuters|data-aċċess=25 January 2017}}</ref> |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent ''ad interim'' | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Fra_Ludwig_Hoffmann-Rumerstein_in_2018.jpg|75x75px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Ludwig Hoffmann-Rumerstein]] | bgcolor="#C0C0C0" |2017 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent tal- Gran Mastru | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:FraGiacomoDallaTorre.jpg|85x85px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto]] | bgcolor="#C0C0C0" |2017–2018 | |- |80<ref name="SMOM_numbering" /> |Prinċep u Gran Mastru |[[Stampa:FraGiacomoDallaTorre.jpg|85x85px]] |[[Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto]] |2018–2020 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent ''ad interim'' | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Ruy Gonçalo do Valle Peixoto de Villas Boas]] | bgcolor="#C0C0C0" |2020 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent tal- Gran Mastru | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Marco Luzzago]] | bgcolor="#C0C0C0" |2020–2022 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent ''ad interim'' | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:Coat_of_arms_of_the_Sovereign_Military_Order_of_Malta_(variant).svg|64x64px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[Ruy Gonçalo do Valle Peixoto de Villas Boas]] | bgcolor="#C0C0C0" |2022 | |- | bgcolor="#C0C0C0" | | bgcolor="#C0C0C0" |Logutenent tal- Gran Mastru | bgcolor="#C0C0C0" |[[Stampa:John_Dunlap.jpg|54x54px]] | bgcolor="#C0C0C0" |[[John T. Dunlap]] | bgcolor="#C0C0C0" |2022–2023 |Maħtur mill-[[Papa Franġisku]]. |- | 81 | Prinċep u Gran Mastru | [[Stampa:John_Dunlap.jpg|54x54px]] | [[John T. Dunlap]] | 2023– | |} == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ Lista tas-sit uffiċjali tal-Gran Mastri] * [https://www.orderofmalta.int/government/lieutenant-grand-master/ Deskrizzjoni tas-sit uffiċjali tal-Logotenent tal-Gran Mastru] [[Kategorija:Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|*]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] s9vxds0k9nxe5ykt76am8v8mqyteozq 0 34093 329620 329421 2026-05-01T16:28:49Z ToniSant 4257 /* April */ +Yasmin 329620 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- | | | | | | |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] qxmi8uvuo39n8acjge83wtx34vy0lzm 329621 329620 2026-05-01T16:33:16Z ToniSant 4257 /* April */ +GinX 329621 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- | | | | | | |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] 0di91tr4ldjlakru2n2dtj8x91vrh2m 329622 329621 2026-05-01T16:38:36Z ToniSant 4257 /* Marzu */ +Aidan 329622 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] 8a0hi3nukx8rpvavwxjclmxfcn9d0pl 329623 329622 2026-05-01T16:39:47Z ToniSant 4257 /* Marzu */ +Aidan 329623 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] gf8ie73ynghsu7trpvzaz2gupr67zrh 329624 329623 2026-05-01T16:43:05Z ToniSant 4257 /* Marzu */ +Aidan 329624 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |16 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tJPomdyaqkw|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=16 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] q4ol801n1uqbawb0uk1baicfj3a5c5n 329625 329624 2026-05-01T16:50:23Z ToniSant 4257 /* April */ +Keith Anthony 329625 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |16 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tJPomdyaqkw|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=16 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Under the Surface |[[Keith Anthony]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Under the Surface|kunjom=Anthony|isem=Keith|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] 8rzvkg003p9w65nn6g675vjc0dqozp2 329626 329625 2026-05-01T16:53:50Z ToniSant 4257 /* April */ +Ivan Grech 329626 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |16 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tJPomdyaqkw|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=16 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Under the Surface |[[Keith Anthony]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Under the Surface|kunjom=Anthony|isem=Keith|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |13 |Victory Street |Ivan Grech |Album<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-iniedi-l-ewwel-album-bhala-solista-u-jhabbar-kuncert-fmejju/|titlu=Ivan Grech iniedi l-ewwel album bħala solista u jħabbar kunċert f’Mejju|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Victory Street|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] 6vujnj446i9ltzmr2qgynxw6h276c3q 329627 329626 2026-05-01T16:56:06Z ToniSant 4257 /* April */ +Andre Camilleri 329627 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |16 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tJPomdyaqkw|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=16 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |5 |Midnight On Brunswick Street |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/midnight-on-brunswick-street|titlu=Midnight On Brunswick Street, by Andre Camilleri|kunjom=Camilleri|isem=Andre|data=5 April 2026|sit=Bandcamp|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Under the Surface |[[Keith Anthony]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Under the Surface|kunjom=Anthony|isem=Keith|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |13 |Victory Street |Ivan Grech |Album<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-iniedi-l-ewwel-album-bhala-solista-u-jhabbar-kuncert-fmejju/|titlu=Ivan Grech iniedi l-ewwel album bħala solista u jħabbar kunċert f’Mejju|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Victory Street|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] p2r2x7h4vwo0goqvo4f6zk79ksnylg5 329628 329627 2026-05-01T16:58:35Z ToniSant 4257 /* April */ +Luke Chappell 329628 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |16 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tJPomdyaqkw|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=16 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |5 |Midnight On Brunswick Street |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/midnight-on-brunswick-street|titlu=Midnight On Brunswick Street, by Andre Camilleri|kunjom=Camilleri|isem=Andre|data=5 April 2026|sit=Bandcamp|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Under the Surface |[[Keith Anthony]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Under the Surface|kunjom=Anthony|isem=Keith|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |13 |Victory Street |Ivan Grech |Album<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-iniedi-l-ewwel-album-bhala-solista-u-jhabbar-kuncert-fmejju/|titlu=Ivan Grech iniedi l-ewwel album bħala solista u jħabbar kunċert f’Mejju|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Victory Street|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |19 |Whitecar |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3CmT44HZNEY1tBSxgkJoWG|titlu=Whitecar|kunjom=Chappell|isem=Luke|data=19 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] cu2o1ku6x3gfc4mogxc8u37rx0znslu 329629 329628 2026-05-01T17:06:17Z ToniSant 4257 /* April */ +Zöe 329629 wikitext text/x-wiki Din hija lista ta' attivitajiet mużikali notevoli li ġraw u diski/recordings maħruġa fl-2026. Kull attività jew recording iridu jkunu sostanzjati minn referenza xierqa, u aktar minn waħda, meta dan possibli. ==Diski u recordings oħra maħruġa fl-2026== === Jannar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |2 |Olli |[[That bb]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://thatbb.bandcamp.com/track/olli|titlu=Olli, by that bb|sit=That bb|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |3 |Post Consolidation |[[Demis Fenech|Demis]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3FaMvShDttCyNjoXnzTyl1|titlu=Post Consolidation|kunjom=Fenech|isem=Demis|data=3 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-03}}</ref> | |- |9 |O San Frangisk |[[Victorio Gauci]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/victorio-gauci-bkanzunetta-dedikata-lil-san-frangisk/|titlu=Victorio Gauci b’kanzunetta dedikata lil San Franġisk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OdNS-Pxn818|titlu=O San Franġisk|kunjom=Gauci|isem=Victorio|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |9 |Falling |[[Prayer of the Dying]] feat. [[Simon Deguara]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xofmaEQnAtw|titlu=Falling|kunjom=Prayer of the Dying|data=9 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |11 |Annimali |[[Michael Azzopardi (mużiċist)|Michael Azzopardi]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZgWvsVTTb4|titlu=Annimali|kunjom=Azzopardi|isem=Michael|data=11 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |11 |Reġjun Port |[[Kantera]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1hPhBeYmGdpc8n33t0hfm1|titlu=Reġjun Port|kunjom=Kantera|data=11 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |13 |This Odometer Syndrome |[[Sceptocrypt]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HsfLtCSvlFY|titlu=This Odometer Syndrome|kunjom=Septocrypt|data=13 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |15 |Għall-Ħarġa |[[Jamie Cardona]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3pidvt4B0JyefSGZEAFo4K|titlu=Għall-Ħarġa|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |15 |Show Me How to Love You |[[Ivan Grech]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5oJSLoGdE5NFJEQtUb6YGR|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=15 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Overstimulated |[[Miriana Conte]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5QmftZD5kwrZ1LD1Nb24ox|titlu=Overstimulated|kunjom=Conte|isem=Miriana|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |16 |Tama |[[Gaia Cauchi]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1EGXt31OnlltA46rxfBqBK|titlu=Tama|kunjom=Cauchi|isem=Gaia|data=16 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |17 |Supernova |[[Ray Agius]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/5m05wClS9f9ymUxOQjPrON|titlu=Supernova|kunjom=Agius|isem=Ray|data=17 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en,mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |18 |Healing |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QuV_CHFL5TQ|titlu=Healing|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |I Come Alive |[[Karm Debattista mssp]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/3ZoG59yIoEUFwh39U0r1Ts|titlu=I Come Alive|kunjom=Debattista|isem=Karm|data=20 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |20 |Interstate EP |[[Melchior Sultana]] |EP |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://profoundsoundmusic.bandcamp.com/album/interstate-ep|titlu=Interstate EP, by Melchior Sultana|sit=Profound Sound Music|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |21 |Hamartia |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify | |- |22 |Another Kiss |[[Upper Lip]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/0P3aA65Ce0bBtQAZRaJM0q|titlu=Another Kiss|kunjom=Upper Lip|data=22 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> | |- |22 |Sin Eaters |[[Bila (band)|Bila]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRbb576ApHI|titlu=Sin Eaters|kunjom=Bila|data=22 Jannar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Centerpiece |[[Glen Montanaro]] & Sophus Bech |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://glenmontanaro.bandcamp.com/album/centerpiece|titlu=Centerpiece, by Glen Montanaro & Sophus Bech|sit=Glen Montanaro|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-25}}</ref> | |- |26 |My Fault |[[Dav.Jr]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1JS3cCfMOsWP244h3zFv6n|titlu=My Fault|kunjom=Mejlak|isem=David|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Annimal |[[Sean Borg]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0F2YVBmcxEw4KvNrFBvl3x|titlu=Annimal|kunjom=Borg|isem=Sean|data=28 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |28 |Greetings From Bluesville |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/greetings-from-bluesville|titlu=Greetings From Bluesville, by Andre Camilleri|sit=Andre Camilleri|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |31 |Astra Nomina |[[Johann Caruana]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/johann-caruana-se-jirrilaxxa-astra-nomina-album-trance-ispirat-minn-tradizzjonijiet-bizantini-celtici-u-gregorjani/|titlu=Johann Caruana Jirrilaxxa 'Astra Nomina' - Album Trance Ispirat Minn Tradizzjonijiet Biżantini, Ċeltiċi, u Gregorjani|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-02-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/johann-caruana-jirritorna-bastra-nomina-47-minuta-ta-muzika-li-tghaqqad-elementi-antiki-mal-hoss-trance/|titlu=Johann Caruana Jirritorna b'Astra Nomina: 47 Minuta ta’ mużika li tgħaqqad elementi antiki mal-ħoss Trance|kunjom=Muscat|isem=Cristian|data=2026-02-09|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0tE8jc9zKFbJ6AHzjN7kwI|titlu=Astra Nomina|kunjom=Caruana|isem=Johann|data=31 Jannar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |} === Frar === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |4 |Għażiż Missier |[[Kevin Borg]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5c3BGymxamWsH1xK1sh9Bd|titlu=Għażiż Missier|kunjom=Borg|isem=Kevin|data=4 Frar 2026|sit=open.spotify.com|data-aċċess=2026-02-07}}</ref> | |- |4 |Bored in the Supermarket |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=juGWn68Y3P4|titlu=Bored in the Supermarket|kunjom=The Busker|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |4 |Too Much |[[Matthew James]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H0F-6WlEoL0|titlu=Too Much|kunjom=Borg|isem=Matthew James|data=4 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |5 |Għadna Għaddejin |[[Peklektru]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://peklektru.bandcamp.com/album/g-adna-g-addejjin|titlu=Għadna Għaddejjin, by Peklektru|sit=Peklektru|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |5 |Evolution |[[The Cosmics]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=60-1wll7lts|titlu=Evolution|kunjom=The Cosmics|data=5 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |6 |Equinimity |[[Manwel T]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://manwelt.bandcamp.com/album/equanimity|titlu=Equanimity, by MANWEL T|sit=MANWEL T|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |6 |Don't Call Me Baby |[[Luke Vella]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1RXptgkEicnWqs12YxJFpH|titlu=Don't Call Me Baby|kunjom=Vella|isem=Luke|data=6 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | |- |7 |A Diva and A Problem |[[Chess Galea]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://chessgalea.bandcamp.com/track/a-diva-a-problem|titlu=A Diva & A Problem, by Chess Galea|sit=Chess Galea|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |8 |Hollow |[[From Sheep to Wolves]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZ3MSAj_4OI|titlu=Hollow|kunjom=From Sheep to Wolves|data=8 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |9 |Kartolina |[[Jamie Cardona]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jamie-cardona-jniedi-kanzunetta-romantika/|titlu=Jamie Cardona jniedi kanzunetta romantika|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/5d45U49oVPV1DWEDEkoVvy|titlu=Kartolina|kunjom=Cardona|isem=Jamie|data=9 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |11 |Sakemm Ġejt Int |[[Kapitlu Tlettax]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9DQ4xidAQ5Q|titlu=Sakemm Ġejt Int|kunjom=Kapitlu Tlettax|data=11 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Monster |[[Tara Formosa]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7rDlBvLur68QrrLKYAhU9E|titlu=Monster|kunjom=Formosa|isem=Tara|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-17}}</ref> | |- |13 |Wishing Well |[[Myles Azzopardi|Myles]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KaZMxfMILMQ|titlu=Wishing Well|kunjom=Azzopardi|isem=Myles|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Bewsa, Bacio, Kiss |[[Miguel Samuel]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HQTkMckx3O8|titlu=Bewsa Bacio Kiss|kunjom=Samuel|isem=Miguel|data=13 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |13 |Kewkba fl-Univers |[[Janice Mangion]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4IluNSXJ3WXALESwmGdlwS|titlu=Kewkba fl-Univers|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=13 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-17}}</ref> | |- |14 |Theżżiża |[[Poġġi]] |Single |YouTube (awdjo biss)<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TckbzHzeY-0|titlu=Theżżiża|kunjom=Poġġi|data=14 Frar 2026|sit=YouTube}}</ref> | |- |14 |Qalbi |[[The JoyGivers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sYLpWAYtaHY|titlu=Qalbi|kunjom=The JoyGivers|data=14 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |16 |Kulur |[[Kersten Graham]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/1sFtWpr4RFjm8a1CatFi8H|titlu=Kulur|kunjom=Graham|isem=Kersten|data=16 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | |- |19 |Livin' A Lie |[[OutBound]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/outband-bi-track-dwar-dwar-it-tbatija-kwieta-ta-individwi-li-jahbuha-wara-maskra/|titlu=OutBound bi track dwar it-tbatija kwieta ta’ individwi li jaħbuha wara maskra|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qyp0s6cCyO0|titlu=Livin' A Lie|kunjom=OutBound|data=19 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |20 |Ejja |[[Clintess]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/0V7CxyVX8ztK8eqPUb1VmQ|titlu=Ejja|kunjom=Clintess|data=20 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |20 |Blinked |[[Moira Stafrace]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BlwFUtvRjQ8|titlu=Blinked|kunjom=Stafrace|isem=Moira|data=20 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |24 |Brothers |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/brothers-2|titlu=Brothers, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-02}}</ref> | |- |24 |I Promise |[[Destiny Chukunyere|Destiny]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HN8ITf1nQ0w|titlu=I Promise|kunjom=Chukunyere|isem=Destiny|data=24 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |25 |Man of Galilee (Re-Imagined) |[[Frank O'Neill]] |Album |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/1BZC5XRebfBOoLyC4zuSsj|titlu=Man of Galilee|kunjom=O'Neill|isem=Frank|data=25 Frar 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-30}}</ref> | |- |27 |Emission |[[Jewel Kid]] |Single |Soundcloud<ref>{{Ċita web|url=https://soundcloud.com/jewelkid/emission|titlu=Emission|kunjom=Jewel Kid|data=27 Frar 2026|sit=Soundcloud|lingwa=en}}</ref> | |- |28 |On My Mind |Dolphsun, [[Dana McKeon]], José Pisa |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xK4Fu6xWIuY|titlu=On My Mind|kunjom=Dolphsun|kunjom2=McKeon|isem2=Dana|kunjom3=Pisa|isem3=José|data=28 Frar 2026|sit=YouTube|lingwa=en|data-aċċess=28 Frar 2026}}</ref> | |} === Marzu === {| class="wikitable" |+ !Data !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |3 |Uninvited |[[Kayati]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/7HhlxFvcqOUZuqfnrdJMZv|titlu=Uninvited|kunjom=Kayati|data=3 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |Now That I'm With You |[[Red Electric]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3QwTDXKvsYFCeNDHnWdjl6|titlu=Now That I'm With You|kunjom=Red Electric|data=6 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-10}}</ref> | | |- |6 |My Divine Chaos |[[Luke Vella]] |EP<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/luke-vella-drops-single-debut-ep-nears-release/|titlu=Luke Vella Drops ‘Don’t Call Me Baby’ As Debut EP Nears Release|kunjom=Xerri|isem=Riana|data=2026-02-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/43tzsRQaI85u4PlaHGoYAg|titlu=My Divine Chaos|kunjom=Vella|isem=Luke|data=5 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |11 |Isa Binti |[[Rossann]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5vWOhL_Fuw|titlu=Isa Binti|kunjom=Delia|isem=Rossann|data=11 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |16 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tJPomdyaqkw|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=16 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |20 |Poeżija Mingħajr Tmiem |[[The Travellers]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=G2JT0YMRXvE|titlu=Poeżija Mingħajr Tmiem|kunjom=The Travellers|data=20 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |20 |Cowboys Don't Cry |[[Aidan Cassar|Aidan]] |Album<ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/lifestyle/music/aidan-releases-new-single-cowboys-dont-cry-ahead-of-upcoming-album/|titlu=AIDAN Releases New Single 'Cowboys Don’t Cry' Ahead Of Upcoming Album|kunjom=Azzopardi|isem=John|data=2026-03-16|sit=Lovin' Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/4SoFl9kStrxuiAOByLUkJZ|titlu=Cowboys Don't Cry|kunjom=Cassar|isem=Aidan|data=20 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | | |- |24 |Zero |[[Motherknives]] |Single |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://motherknives.bandcamp.com/track/zero|titlu=Zero, by Motherknives|sit=Motherknives|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-03}}</ref> | | |- |24 |Kollox Jgħaddi! |[[Brodu (band)|Brodu]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FSdxmlirboM|titlu=Kollox Jgħaddi!|kunjom=Brodu}}</ref> | | |- |26 |Sweet Nothings |[[Raquela Dalli Gonzi|Raquela]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJnEJkd4JPA|titlu=Sweeting Nothings|kunjom=Dalli Gonzi|isem=Raquela|data=26 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |27 |Logħob Li Jgħaqqadna (Malta School Games 2026 Anthem) |[[Glen Vella]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqZ3Pryp_Rc|titlu=Logħob Li Jgħaqqadna|kunjom=Vella|isem=Glen|data=27 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |Wiċċ ta' Grazzja |[[Mikayla]] |Single<ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/mikayla-tniedi-wicc-ta-grazzja-kanzunetta-personali-ddedikata-lil-ommha/|titlu=Mikayla Tniedi “Wiċċ Ta’ Grazzja” - Kanzunetta Personali Ddedikata Lil Ommha|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-04-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/4FkCaU3mHAxvyK3xNAn77j|titlu=Wiċċ ta' Grazzja|kunjom=Bajada|isem=Mikayla|data=30 Marzu 2026|sit=Spotify|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | | |- |30 |Ammen |[[Janice Mangion]] |Lyric video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wovYbmvyevM|titlu=Ammen|kunjom=Mangion|isem=Janice|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | | |- |30 |The Deceased |[[Delirium (band)|Delirium]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wNVyO3heJWU|titlu=The Deceased|kunjom=Delirium|data=30 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |- |31 |Un/Lovable |[[The Busker]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MS6fWQ5Md0U|titlu=Un/Lovable|kunjom=The Busker|data=31 Marzu 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | | |} === April === {| class="wikitable" |+ !Data !Titlu !Artist/i !Format !Referenzi u/jew noti !Wikidata |- |1 |Perelejżer Perelejżer |[[Brodu (band)|Brodu]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://brodu.bandcamp.com/album/perelej-er-perelej-er|titlu=PERELEJŻER PERELEJŻER, by Brodu|sit=Brodu|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-04}}</ref> | |- |5 |Midnight On Brunswick Street |[[Andre Camilleri]] |Album |Bandcamp<ref>{{Ċita web|url=https://andrecamilleri.bandcamp.com/album/midnight-on-brunswick-street|titlu=Midnight On Brunswick Street, by Andre Camilleri|kunjom=Camilleri|isem=Andre|data=5 April 2026|sit=Bandcamp|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |8 |Show Me How To Love You |[[Ivan Grech]] |Video<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-bkanzunetta-pozittiva-bmessagg-emozzjonali/|titlu=Ara: Ivan Grech b’kanzunetta pożittiva b’messaġġ emozzjonali|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=241r8LaCmg4|titlu=Show Me How To Love You|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=8 April 2026|sit=YouTube|lingwa=en}}</ref> | |- |13 |Under the Surface |[[Keith Anthony]] |EP |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Under the Surface|kunjom=Anthony|isem=Keith|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |13 |Victory Street |Ivan Grech |Album<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ivan-grech-iniedi-l-ewwel-album-bhala-solista-u-jhabbar-kuncert-fmejju/|titlu=Ivan Grech iniedi l-ewwel album bħala solista u jħabbar kunċert f’Mejju|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/album/6HBMBOYD6I9ThELLGvhRkw|titlu=Victory Street|kunjom=Grech|isem=Ivan|data=13 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |14 |Imħabba Vera |[[GinX]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=m5BaBuVY9is|titlu=Imħabba Vera|kunjom=Lanzon|isem=Eugenio|kunjom2=Cordina|isem2=Nikita|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |- |17 |This Restless Mind |[[Zoe Mercieca|Zöe]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3KWzysMHrfQnDXFUfc6vTP|titlu=This Restless Mind|kunjom=Mercieca|isem=Zoe|data=17 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |19 |Whitecar |[[Luke Chappell]] |Single |Spotify<ref>{{Ċita web|url=https://open.spotify.com/track/3CmT44HZNEY1tBSxgkJoWG|titlu=Whitecar|kunjom=Chappell|isem=Luke|data=19 April 2026|sit=Spotify|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> | |- |24 |Il-Qamar |[[Yasmin Kuymizakis|Ġiżimina]] |Video |YouTube<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SIN21WTQKI|titlu=Il-Qamar|kunjom=Kuymizakis|isem=Yasmin|data=24 April 2026|sit=YouTube|lingwa=mt}}</ref> | |} ==Referenzi== {{Referenzi}} [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Listi ta' mużika]] fjttutxxlkvja5sc6365sydzg33eeh5 0 34383 329630 329614 2026-05-01T19:25:48Z Trigcly 17859 /* Eskrezzjoni */ 329630 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Most reptiles are diurnal animals. The vision is typically adapted to daylight conditions, with color vision and more advanced visual depth perception than in amphibians and most mammals. Reptiles usually have excellent vision, allowing them to detect shapes and motions at long distances. They often have poor vision in low-light conditions. Birds, crocodiles and turtles have three types of photoreceptor: rods, single cones and double cones, which gives them sharp color vision and enables them to see ultraviolet wavelengths. The lepidosaurs appear to have lost the duplex retina and only have a single class of receptor that is cone-like or rod-like depending on whether the species is diurnal or nocturnal. In many burrowing species, such as blind snakes, vision is reduced. Many lepidosaurs have a photosensory organ on the top of their heads called the parietal eye, which are also called third eye, pineal eye or pineal gland. This "eye" does not work the same way as a normal eye does as it has only a rudimentary retina and lens and thus, cannot form images. It is, however, sensitive to changes in light and dark and can detect movement. Some snakes have extra sets of visual organs (in the loosest sense of the word) in the form of pits sensitive to infrared radiation (heat). Such heat-sensitive pits are particularly well developed in the pit vipers, but are also found in boas and pythons. These pits allow the snakes to sense the body heat of birds and mammals, enabling pit vipers to hunt rodents in the dark. Most reptiles, as well as birds, possess a nictitating membrane, a translucent third eyelid which is drawn over the eye from the inner corner. In crocodilians, it protects its eyeball surface while allowing a degree of vision underwater. However, many squamates, geckos and snakes in particular, lack eyelids, which are replaced by a transparent scale. This is called the brille, spectacle, or eyecap. The brille is usually not visible, except for when the snake molts, and it protects the eyes from dust and dirt. === Riproduzzjoni === Reptiles generally reproduce sexually, though some are capable of asexual reproduction. All reproductive activity occurs through the cloaca, the single exit/entrance at the base of the tail where waste is also eliminated. Most reptiles have copulatory organs, which are usually retracted or inverted and stored inside the body. In turtles and crocodilians, the male has a single median penis, while squamates, including snakes and lizards, possess a pair of hemipenes, only one of which is typically used in each session. Tuatara, however, lack copulatory organs, and so the male and female simply press their cloacas together as the male discharges sperm. Most reptiles lay amniotic eggs covered with leathery or calcareous shells. An amnion (5), chorion (6), and allantois (8) are present during embryonic life. The eggshell (1) protects the crocodile embryo (11) and keeps it from drying out, but it is flexible to allow gas exchange. The chorion (6) aids in gas exchange between the inside and outside of the egg. It allows carbon dioxide to exit the egg and oxygen gas to enter the egg. The albumin (9) further protects the embryo and serves as a reservoir for water and protein. The allantois (8) is a sac that collects the metabolic waste produced by the embryo. The amniotic sac (10) contains amniotic fluid (12) which protects and cushions the embryo. The amnion (5) aids in osmoregulation and serves as a saltwater reservoir. The yolk sac (2) surrounding the yolk (3) contains protein and fat rich nutrients that are absorbed by the embryo via vessels (4) that allow the embryo to grow and metabolize. The air space (7) provides the embryo with oxygen while it is hatching. This ensures that the embryo will not suffocate while it is hatching. There are no larval stages of development. Viviparity and ovoviviparity have evolved in squamates and many extinct clades of reptiles. Among squamates, many species, including all boas and most vipers, use this mode of reproduction. The degree of viviparity varies; some species simply retain the eggs until just before hatching, others provide maternal nourishment to supplement the yolk, and yet others lack any yolk and provide all nutrients via a structure similar to the mammalian placenta. The earliest documented case of viviparity in reptiles is the Early Permian mesosaurs, although some individuals or taxa in that clade may also have been oviparous because a putative isolated egg has also been found. Several groups of Mesozoic marine reptiles also exhibited viviparity, such as mosasaurs, ichthyosaurs, and Sauropterygia, a group that includes pachypleurosaurs and Plesiosauria. Asexual reproduction has been identified in squamates in six families of lizards and one snake. In some species of squamates, a population of females is able to produce a unisexual diploid clone of the mother. This form of asexual reproduction, called parthenogenesis, occurs in several species of gecko, and is particularly widespread in the teiids (especially ''Aspidocelis'') and lacertids (''Lacerta''). In captivity, Komodo dragons (Varanidae) have reproduced by parthenogenesis. Parthenogenetic species are suspected to occur among chameleons, agamids, xantusiids, and typhlopids. Some reptiles exhibit temperature-dependent sex determination (TDSD), in which the incubation temperature determines whether a particular egg hatches as male or female. TDSD is most common in turtles and crocodiles, but also occurs in lizards and tuatara. To date, there has been no confirmation of whether TDSD occurs in snakes. === Lonġevità === Giant tortoises are among the longest-lived vertebrate animals (over 100 years by some estimates) and have been used as a model for studying longevity. DNA analysis of the genomes of Lonesome George, the iconic last member of ''Chelonoidis abingdonii'', and the Aldabra giant tortoise ''Aldabrachelys gigantea'' led to the detection of lineage-specific variants affecting DNA repair genes that might contribute to our understanding of increased lifespan. == Konjizzjoni == Reptiles were traditionally considered less intelligent on average than mammals and birds, but this is increasingly suspected to be the result of poor methodologies in past research and overreliance on brain size as indicators of intelligence rather than a genuine trait of reptiles. The size of their brain relative to their body is much less than that of mammals, the encephalization quotient being about one tenth of that of mammals, though larger reptiles can show more complex brain development. Larger lizards, like the monitors, are known to exhibit complex behavior, including cooperation and cognitive abilities allowing them to optimize their foraging and territoriality over time. Crocodiles have relatively larger brains and show a fairly complex social structure. The Komodo dragon is even known to engage in play, as are turtles, which are also considered to be social creatures, and sometimes switch between monogamy and promiscuity in their sexual behavior.^{[''citation needed'']} One study found that wood turtles were better than white rats at learning to navigate mazes. Another study found that giant tortoises are capable of learning through operant conditioning, visual discrimination and retained learned behaviors with long-term memory. Sea turtles have been regarded as having simple brains, but their flippers are used for a variety of foraging tasks (holding, bracing, corralling) in common with marine mammals. There is evidence that reptiles are sentient and able to feel emotions including anxiety and pleasure. == Mekkaniżmi ta' difiża == Many small reptiles, such as snakes and lizards, that live on the ground or in the water are vulnerable to being preyed on by all kinds of carnivorous animals. Thus, avoidance is the most common form of defense in reptiles. At the first sign of danger, most snakes and lizards crawl away into the undergrowth, and turtles and crocodiles will plunge into water and sink out of sight. === Mimetizzazzjoni u twissija === Reptiles tend to avoid confrontation through camouflage. Two major groups of reptile predators are birds and other reptiles, both of which have well-developed color vision. Thus the skins of many reptiles have cryptic coloration of plain or mottled gray, green, and brown to allow them to blend into the background of their natural environment. Aided by the reptiles' capacity for remaining motionless for long periods, the camouflage of many snakes is so effective that people or domestic animals are most typically bitten because they accidentally step on them. When camouflage fails to protect them, blue-tongued skinks will try to ward off attackers by displaying their blue tongues, and the frill-necked lizard will display its brightly colored frill. These same displays are used in territorial disputes and during courtship. If danger arises so suddenly that flight is useless, crocodiles, turtles, some lizards, and some snakes hiss loudly when confronted by an enemy. Rattlesnakes rapidly vibrate the tip of the tail, which is composed of a series of nested, hollow beads to ward off approaching danger. In contrast to the normal drab coloration of most reptiles, the lizards of the genus ''Heloderma'' (the Gila monster and the beaded lizard) and many of the coral snakes have high-contrast warning coloration, warning potential predators they are venomous. A number of non-venomous North American snake species have colorful markings similar to those of the coral snake, an oft cited example of Batesian mimicry. === Difiża alternattiva fis-sriep === Camouflage does not always fool a predator. When caught out, snake species adopt different defensive tactics and use a complicated set of behaviors when attacked. Some species, like cobras or hognose snakes, first elevate their head and spread out the skin of their neck in an effort to look large and threatening. Failure of this strategy may lead to other measures practiced particularly by cobras, vipers, and closely related species, which use venom to attack. The venom is modified saliva, delivered through fangs from a venom gland. Some non-venomous snakes, such as American hognose snakes or European grass snake, play dead when in danger; some, including the grass snake, exude a foul-smelling liquid to deter attackers. === Difiża fil-kukkudrilli === When a crocodilian is concerned about its safety, it will gape to expose the teeth and tongue. If this does not work, the crocodilian gets a little more agitated and typically begins to make hissing sounds. After this, the crocodilian will start to change its posture dramatically to make itself look more intimidating. The body is inflated to increase apparent size. If absolutely necessary, it may decide to attack an enemy. Some species try to bite immediately. Some will use their heads as sledgehammers and literally smash an opponent, some will rush or swim toward the threat from a distance, even chasing the opponent onto land or galloping after it. The main weapon in all crocodiles is the bite, which can generate very high bite force. Many species also possess canine-like teeth. These are used primarily for seizing prey, but are also used in fighting and display. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Geckos, skinks, and some other lizards that are captured by the tail will shed part of the tail structure through a process called autotomy and thus be able to flee. The detached tail will continue to thrash, creating a deceptive sense of continued struggle and distracting the predator's attention from the fleeing prey animal. The detached tails of leopard geckos can wiggle for up to 20 minutes. The tail grows back in most species, but some, like crested geckos, lose their tails for the rest of their lives. In many species the tails are of a separate and dramatically more intense color than the rest of the body so as to encourage potential predators to strike for the tail first. In the shingleback skink and some species of geckos, the tail is short and broad and resembles the head, so that the predators may attack it rather than the more vulnerable front part. Reptiles that are capable of shedding their tails can partially regenerate them over a period of weeks. The new section will however contain cartilage rather than bone, and will never grow to the same length as the original tail. It is often also distinctly discolored compared to the rest of the body and may lack some of the external sculpting features seen in the original tail. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] 63pdxq8hefbo4cp3v6d6mz3kz7bblqb 329647 329630 2026-05-02T08:00:18Z Trigcly 17859 /* Vista */ 329647 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. The earliest documented case of viviparity in reptiles is the Early Permian mesosaurs, although some individuals or taxa in that clade may also have been oviparous because a putative isolated egg has also been found. Several groups of Mesozoic marine reptiles also exhibited viviparity, such as mosasaurs, ichthyosaurs, and Sauropterygia, a group that includes pachypleurosaurs and Plesiosauria. Asexual reproduction has been identified in squamates in six families of lizards and one snake. In some species of squamates, a population of females is able to produce a unisexual diploid clone of the mother. This form of asexual reproduction, called parthenogenesis, occurs in several species of gecko, and is particularly widespread in the teiids (especially ''Aspidocelis'') and lacertids (''Lacerta''). In captivity, Komodo dragons (Varanidae) have reproduced by parthenogenesis. Parthenogenetic species are suspected to occur among chameleons, agamids, xantusiids, and typhlopids. Some reptiles exhibit temperature-dependent sex determination (TDSD), in which the incubation temperature determines whether a particular egg hatches as male or female. TDSD is most common in turtles and crocodiles, but also occurs in lizards and tuatara. To date, there has been no confirmation of whether TDSD occurs in snakes. === Lonġevità === Giant tortoises are among the longest-lived vertebrate animals (over 100 years by some estimates) and have been used as a model for studying longevity. DNA analysis of the genomes of Lonesome George, the iconic last member of ''Chelonoidis abingdonii'', and the Aldabra giant tortoise ''Aldabrachelys gigantea'' led to the detection of lineage-specific variants affecting DNA repair genes that might contribute to our understanding of increased lifespan. == Konjizzjoni == Reptiles were traditionally considered less intelligent on average than mammals and birds, but this is increasingly suspected to be the result of poor methodologies in past research and overreliance on brain size as indicators of intelligence rather than a genuine trait of reptiles. The size of their brain relative to their body is much less than that of mammals, the encephalization quotient being about one tenth of that of mammals, though larger reptiles can show more complex brain development. Larger lizards, like the monitors, are known to exhibit complex behavior, including cooperation and cognitive abilities allowing them to optimize their foraging and territoriality over time. Crocodiles have relatively larger brains and show a fairly complex social structure. The Komodo dragon is even known to engage in play, as are turtles, which are also considered to be social creatures, and sometimes switch between monogamy and promiscuity in their sexual behavior.^{[''citation needed'']} One study found that wood turtles were better than white rats at learning to navigate mazes. Another study found that giant tortoises are capable of learning through operant conditioning, visual discrimination and retained learned behaviors with long-term memory. Sea turtles have been regarded as having simple brains, but their flippers are used for a variety of foraging tasks (holding, bracing, corralling) in common with marine mammals. There is evidence that reptiles are sentient and able to feel emotions including anxiety and pleasure. == Mekkaniżmi ta' difiża == Many small reptiles, such as snakes and lizards, that live on the ground or in the water are vulnerable to being preyed on by all kinds of carnivorous animals. Thus, avoidance is the most common form of defense in reptiles. At the first sign of danger, most snakes and lizards crawl away into the undergrowth, and turtles and crocodiles will plunge into water and sink out of sight. === Mimetizzazzjoni u twissija === Reptiles tend to avoid confrontation through camouflage. Two major groups of reptile predators are birds and other reptiles, both of which have well-developed color vision. Thus the skins of many reptiles have cryptic coloration of plain or mottled gray, green, and brown to allow them to blend into the background of their natural environment. Aided by the reptiles' capacity for remaining motionless for long periods, the camouflage of many snakes is so effective that people or domestic animals are most typically bitten because they accidentally step on them. When camouflage fails to protect them, blue-tongued skinks will try to ward off attackers by displaying their blue tongues, and the frill-necked lizard will display its brightly colored frill. These same displays are used in territorial disputes and during courtship. If danger arises so suddenly that flight is useless, crocodiles, turtles, some lizards, and some snakes hiss loudly when confronted by an enemy. Rattlesnakes rapidly vibrate the tip of the tail, which is composed of a series of nested, hollow beads to ward off approaching danger. In contrast to the normal drab coloration of most reptiles, the lizards of the genus ''Heloderma'' (the Gila monster and the beaded lizard) and many of the coral snakes have high-contrast warning coloration, warning potential predators they are venomous. A number of non-venomous North American snake species have colorful markings similar to those of the coral snake, an oft cited example of Batesian mimicry. === Difiża alternattiva fis-sriep === Camouflage does not always fool a predator. When caught out, snake species adopt different defensive tactics and use a complicated set of behaviors when attacked. Some species, like cobras or hognose snakes, first elevate their head and spread out the skin of their neck in an effort to look large and threatening. Failure of this strategy may lead to other measures practiced particularly by cobras, vipers, and closely related species, which use venom to attack. The venom is modified saliva, delivered through fangs from a venom gland. Some non-venomous snakes, such as American hognose snakes or European grass snake, play dead when in danger; some, including the grass snake, exude a foul-smelling liquid to deter attackers. === Difiża fil-kukkudrilli === When a crocodilian is concerned about its safety, it will gape to expose the teeth and tongue. If this does not work, the crocodilian gets a little more agitated and typically begins to make hissing sounds. After this, the crocodilian will start to change its posture dramatically to make itself look more intimidating. The body is inflated to increase apparent size. If absolutely necessary, it may decide to attack an enemy. Some species try to bite immediately. Some will use their heads as sledgehammers and literally smash an opponent, some will rush or swim toward the threat from a distance, even chasing the opponent onto land or galloping after it. The main weapon in all crocodiles is the bite, which can generate very high bite force. Many species also possess canine-like teeth. These are used primarily for seizing prey, but are also used in fighting and display. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Geckos, skinks, and some other lizards that are captured by the tail will shed part of the tail structure through a process called autotomy and thus be able to flee. The detached tail will continue to thrash, creating a deceptive sense of continued struggle and distracting the predator's attention from the fleeing prey animal. The detached tails of leopard geckos can wiggle for up to 20 minutes. The tail grows back in most species, but some, like crested geckos, lose their tails for the rest of their lives. In many species the tails are of a separate and dramatically more intense color than the rest of the body so as to encourage potential predators to strike for the tail first. In the shingleback skink and some species of geckos, the tail is short and broad and resembles the head, so that the predators may attack it rather than the more vulnerable front part. Reptiles that are capable of shedding their tails can partially regenerate them over a period of weeks. The new section will however contain cartilage rather than bone, and will never grow to the same length as the original tail. It is often also distinctly discolored compared to the rest of the body and may lack some of the external sculpting features seen in the original tail. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] nfbo473ym7ei2gcgkram3bp3294ld04