Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5 329666 327144 2026-05-03T10:55:00Z ~2026-26767-90 27902 329666 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu fi lsien għalih.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lsien uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-ilsien u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [http://www.maltesedictionary.org.mt Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Lingwa Maltija}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Lingwa Maltija| ]] [[Kategorija:Lingwi uffiċjali]] ifmxhubyp2zh5awul3amnf7vioa4wef 329667 329666 2026-05-03T10:55:58Z ~2026-26767-90 27902 /* Għodda diġitali għall-Malti */ 329667 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu fi lsien għalih.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lsien uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-ilsien u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [http://www.maltesedictionary.org.mt Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Ilsien Maltiji}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Ilsien Malti| ]] [[Kategorija:Ilsna uffiċjali]] s70x5v16pye6j4sstroly1lxsr5xtv5 329668 329667 2026-05-03T10:56:14Z ~2026-26767-90 27902 /* Għodda diġitali għall-Malti */ 329668 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu fi lsien għalih.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lsien uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-ilsien u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [http://www.maltesedictionary.org.mt Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Ilsien Maltij}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Ilsien Malti| ]] [[Kategorija:Ilsna uffiċjali]] d2fgovl5pr4hiva0art00gxc08k0k53 329669 329668 2026-05-03T10:56:27Z ~2026-26767-90 27902 /* Għodda diġitali għall-Malti */ 329669 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu fi lsien għalih.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lsien uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-ilsien u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [http://www.maltesedictionary.org.mt Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Ilsien Malti}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Ilsien Malti| ]] [[Kategorija:Ilsna uffiċjali]] 8tpv5nctczbpqk60z5luqa37x0ez93h 0 1464 329653 328251 2026-05-02T14:48:00Z ToniSant 4257 daħla 329653 wikitext text/x-wiki {{stub|Lingwistika}} Il-'''grammatika Maltija''' tissawwar minn diversi aspetti [[Lingwistika|lingwistiċi]], simili għal dawk ta' lingwi oħra iżda fil-biċċa l-kbira partikolari għall-[[Lingwa Maltija|Malti]]. Ħafna mill-grammatika Maltija fiha elementi li jinstabu fil-[[Lingwi Semitiċi|lingwi semitiċi]] u/jew dawk [[Lingwi Rumanzi|rumanzi]]. ==L-Alfabett== L-alfabett Malti fih 30 ittra, li 6 huma vokali u 24 konsonanti. Dawn huma: {| |A||B||Ċ||D||E||F||Ġ||G||Għ||H||Ħ||I||IE||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||W||X||Ż||Z |- |a||b||ċ||d||e||f||ġ||g||għ||h||ħ||i||ie||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||w||x||ż||z |} L-istorja tal-alfabett hi kkaratterizzata mhux biss minn varjetà ta' simboli għal kull ittra, imma wkoll minn varjazzjoni fl-ordni tal-ittri. Waħda mill-bidliet fis-sekwenza hija tal-ittra Għ li, minflok bejn il-G u l-H, tiġi bejn in-N u l-O. ara [[Lingwa Maltija]]. ==Il-vokali== A/a, E/e, I/i, O/o, U/u, IE/ie ===Il-vokali tal-leħen=== Il-vokali tal-leħen tidħol f’kelma biex inkunu nistgħu nlissnuha tajjeb. Din tidħol quddiem : * konsonanti likwida (l, m, n, r, għ), eżempji: '''i'''<u>l</u>biesi, ni<u>l</u>a<u>għ</u>bu, <u>n</u>isi<u>r</u>qu. * quddiem konsonanti mtennija ridt iddur, riedet iddawwar, irrid immur * plurali ta’ sillaba waħda meta nużawhom ma’ Kliem il-Għadd (in-numri) minn 2 sa 10, eżempji : żewġt itfal tlitt ibniet erbat iħbieb ħamest idjar sebat ibliet tmint ifran disat iklieb għaxart iħmir * ‘s’ jew ‘x’ meta jinzertaw ħdejn konsonanti oħra u jkollhom l-artiklu, eżempji: l-iskola, l-ixkupi, l-istejjer. ===Il-vokali fil-bidu=== ===Il-vokali fin-nofs=== ==Il-konsonanti== Il-konsonanti huma 24:<br>b, ċ, d, f, ġ, g, għ, ħ, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, x, ż, z Fil-Malti l-konsonanti huma importanti għax jifformaw l-għerq tal-kelma.<br> Eż. raġel għandha għerq r - ġ - l. Il-konsonanti jistgħu jkunu: *'''Sħaħ''' jew li ma jistgħux jitbiddlu. Dawn huma: l-konsonanti kollha ''barra'' 'j' u 'w' *'''Dgħajfin''' jew li jistgħu jitbiddlu. Dawn huma 'j' u 'w' *'''Xemxin''' jew dawk li jassimilaw l-artiklu. Dawn huma 9: ċ, d, n, r, s, t, x, ż, z *'''Qamrin''' jew dawk li ma jassimilawx l-artiklu. Dawn huma 15: b, f, ġ, g, għ, ħ, h, j, k, l, m, p, q, v, w *'''Rotob''' jew dawk li jitlissnu bil-ħlewwa. Dawn huma 8: ċ, f, h, k, p, s, t, x *'''Qawwija''' jew dawk li jitlissnu bil-qawwa. Dawn huma 8: b, d, ġ, g, għ, v, ż *'''Likwidi''' jew dawk li xi drabi jieħdu l-vokali ewfonika. Dawn huma 5: l, m, n, r, għ. ===Assimilazzjoni=== L-Assimilazzjoni isseħħ meta konsononati jinstemgħu mod differenti milli kif jinkitbu. L-assimilazzjoni tal konsonanti tinqasam fi tnejn : '''Sħiha''' ; meta l-assimilazzjoni tkun tidher, ezempju : ix-xemx ''mhux'' il-xemx għax 'x' hija konsonanta xemxija '''Parzjali''' ; Meta il-bidla tkun tinstema' biss u ma tinkitibx Din tinqasam fi tnejn : '''Rigressiva''' ; meta l-ittra ta' wara tinfluwenza lil dik ta' quddiema u għalhekk tinstema' mod ieħor eż : dħul ''tinstema'' tħul '''Progressiva''' ; meta l-ittra ta' quddiem tinfluwenza lil dik ta warajha u tbiddel il-ħoss ez : ġkieket ''tinstema''' ġgieget ==Il-punteġġatura== ? - Punt interrogattiv ! - Punt Esklemattiv . - Punt , - Virgola <nowiki>:</nowiki> - Żewġ punti <nowiki>;</nowiki> - Punt u Virgola () - Parenteżi - - Sing "" - Virgoletti ==Morfoloġija== ==Tipoloġija tal-verb== ===Il-modi tal-verb=== ===It-tempijiet tal-verb=== ====semplici==== ====komposti==== ===Il-forom=== *1. Kiser, Rikeb, Feraħ, Ħarab, Xorob. *2. Kisser, Xemmex, Kerrah (NB h mhux ħ) *3. Bieraħ, Qarar, Bierek, Fiehem, Qiegħed *4. M'hemmx iktar *5. Tkisser, ixxemmex *6. Tbierek, tqârar, tqiegħed *7. Nkiser, ntrabat, nxtamm *8. Ltaqa' *9. Sfar, Sbieħ, Twal, Qsar, Qriegħ, Ħdar, Ċkien *10. staħba, stħarreġ, stkerrah (NB h mhux ħ) Kif tiftakarhom? *1. kollha verbi ewlenien *2. it-tieni konsonanti tal verb ewlieni mtennija (mtwala) [tieni - zewġ ittri] *3. l-ewwel vokali tal-verb ewlieni mtawla f’ ie jew a [tielet - bierah] *4. M'hemmx iktar *5. Inzidu ‘t’ fil-bidu tat-tieni forma. <br>Jekk il-verb jibda b’dawn il-konsonanti : ċ, d, ġ, s, x, z, ż bit tikka, it-t tinbidel u ssir bħalhom *6. Inzidu ‘t’ fil-bidu tat-tielet forma. <br>Jekk il-verb jibda bil-konsonanti 'ċ, d, ġ, s, x, z, ż, [sitt - t] it-t tinbidel u ssir bħalhom *7. Inzidu ‘n’ jew ‘nt’ ma’ l-ewlieni. <br> Il-konsonanti ‘n’ u ‘t’ jinfirdu meta l-ewwel konsonanti tkun ‘s’ jew [seven - n] *8. Inzidu ‘t’ wara l-ewwel konsonanti tal-għerq. <br>Tgħallem għazel bejn ftiehem tas-sitt forma u ftehem tat-tmien forma. *9. Titnissel minn aġġettivi biss u jkollha sillaba waħda b’vokali twila. *10. Inzidu ‘st’ ma’ l-ewlieni jew it-tieni forma. Xi wħud huma mnissla minn nomi. ===Il-konjugazzjoni=== ===Il-verbi irregolari=== Il-verbi irregolari huma dawk li ma jimxux għal kollox mal-konjugazzjoni tal-verbi l-oħra sħabhom. Dawn huma: ġie, kiel, ra, ħa, idda, emmen, mar, iżża, ta, qal, jaf, kellu, waqaf, jisem. <ref>ġie, kiel, ra, ħa, idda u emmen tilfu l-alif.</ref> (1) '''ta'''<br> ''Imperfett'': nagħti, tagħti, jagħti, tagħti, nagħtu, tagħtu, jagħtu.<br> ''Perfett'': tajt, tajt, ta, tat, tajna, tajtu, taw.<br> ''Imperattiv'': agħti, agħtu. <br> ''Partiċipju Passat: mogħti, mogħtija, mogħtijin. Is-7 forma:<br> ''Imperfett'': ningħata, tingħata, jingħata, tingħata, ningħataw, tingħataw, jingħataw<br> ''Perfett'': ingħatajt, ingħatajt, ingħata, ingħatat, ingħatajna, ingħatajtu, ingħataw. (2) '''ħa'''<br> ''Imperfett'': nieħu, tieħu, jieħu, tieħu, nieħdu, tieħdu, jieħdu.<br> ''Perfett'': ħadt, ħadt, ħa, ħadet, ħadna, ħadtu, ħadu.<br> ''Imperattiv'': ħu, ħudu. <br> ''Partiċipju Passat: meħud, meħuda, meħudin (3) '''ra'''<br> ''Imperfett'': nara, tara, jara, tara, jaraw, taraw, jaraw.<br> ''Perfett'': rajt, rajt, ra, rat, rajna, rajtu, raw.<br> ''Imperattiv'': ara, araw. <br> ''Partiċipju Passat: (perifrastiku) milmuħ, milmuħa, milmuħin p.p. ta' lemaħ (4) '''qal'''<br> ''Imperfett'': ngħid, tgħid, jgħid, tgħid, ngħidu, tgħidu, jgħidu.<br> ''Perfett'': għedt, għedt, qal, qalet, għedna, għedtu, qalu.<br> ''Imperattiv'': għid, għidu. <br> ''Partiċipju Passat: ????'' (5) '''ġie'''<br> ''Imperfett'': niġi, tiġi, jiġi, tiġi, jiġu, tiġu, jiġu.<br> ''Perfett'': ġejt, ġejt, ġie, ġiet. ġejna, ġejtu, ġew.<br> ''Imperattiv'': ejja, ejjew. <br> ''Partiċipju Passat: <br>'' ''Partiċipju Attiv: ġej, ġejja, ġejjin'' (6) '''mar'''<br> ''Imperfett'': immur, tmur, jmur, tmur, immorru, tmorru, immoru.<br> ''Perfett'': mort, mort, mar, marret, morna, mortu, marru.<br> ''Imperattiv'': mur, morru. <br> ''Partiċipju Passat:'' (7) '''idda'''<br> ''Imperfett'': niddi, tiddi, jiddi, tiddi, niddu, tiddu, jiddu.<br> ''Perfett'': iddejt, iddejt, idda, iddiet, iddejna, iddejtu, iddew.<br> ''Imperattiv'': iddi, iddu. <br> ''Partiċipju Passat:'' (8) '''iżża'''<br> ''Imperfett'': niżżi, tiżżi, jiżżi, tiżżi, niżżu, tiżżu, jiżżu.<br> ''Perfett'': iżżejt, iżżejt, iżża, iżżiet, iżżejn, iżżejtu, iżżew.<br> ''Imperattiv'': iżżi, iżżu. <br> ''Partiċipju Passat: miżżi, miżżija, miżżijin ????'' (9) '''emmen'''<br> ''Imperfett'': nemmen, temmen, jemmen, temmen, nemmnu, temmnu, jemmnu.<br> ''Perfett'': emmint, emmint, emmen, emmnet, emminna, emmintu, emmnu.<br> ''Imperattiv'': emmen, emmnu. <br> ''Partiċipju Passat: emmnut, emmnuta, emmnuti'' (10) '''kellu'''<br> ''Imperfett'': ikolli, ikollok, ikollu, ikollha, ikollna, ikollkom, ikollhom.<br> ''Perfett'': kelli, kellek, kellu, kellha, kellna, kellkom, kellhom.<br> ''Imperattiv'': <br> ''Partiċipju Passat:'' (11) '''waqaf''' ''Imperfett'': nieqaf, tieqaf, jieqaf, tieqaf, nieqfu, tieqfu, jieqfu.<br> ''Perfett'': waqaft, waqaft, waqaf, waqfet, waqafna, waqaftu, waqfu.<br> ''Imperattiv'': ieqaf, ieqfu.<br> ''Partiċipju Passat: imwaqqaf, imwaqqfa, imwaqqfin.'' (12) '''jisem''' (13) '''kiel'''<br> ''Imperfett'': niekol, tiekol, jiekol, tiekol, jieklu, tieklu, jieklu.<br> ''Perfett'': kilt, kilt, kiel, kielet. kilna, kiltu, kiltu.<br> ''Imperattiv'': kul, kulu. <br> ''Partiċipju Passat: mikul, mikula, mikulin'' ==In-Nom== In-Nom jinqasam f'żewġ kategoriji maġġuri: dawk komuni u dawk propji. Nom komuni huwa l-isem ordinarju ta' xi ħadd jew xi ħaġa. Eżempju: ''sptar, karozza, raġel, tifla, belt''. Nom propju huwa l-isem eżatt ta' xi ħaġa jew xi ħadd. Eżempju: ''Malta, Ferrari, Ċensa''. In-Nom imbagħad jinqasam f'kategoriji oħra: * In-Nomi Mimmati - Dawn huma n-nomi kollha li jibdew bl-ittra 'm' u jiġu mill-Verb jew minn xi Nom ieħor. Dawn juru post, għodda, jew kwalita'. * In-Nom Diminuttiv - Dawn huma nomi li juru ċokon, sempliċita' u delikatezza. * In-Nom Akrexxitiv - Dawn huma nomi u juru kobor/eżaġerazzjoni. * In-Nom Astratt - Dawn jirreferu għal dawk il-kwalitajiet / virtujiet li ma tistax taqbadhom b'idejk iżda tarahom f'persuni u f'oġġetti. Dawn jitnisslu jew minn aġġettivi jew inkella min-nomi oħra. * In-Nom tal-Aġent - Dan huwa nom li juri persuna skont l-irwol tagħha jew ix-xogħol li tagħmel. * In-Nom tal-Pazjent - Dan huwa nom li juri lil dak li qed jirċievi azzjoni. * In-Nom Verbali - Dawn huma nomi li jitnissel minn Verb. In-Nom jista' jkun ukoll Ewlieni jew Imnissel. Meta nom jkun Ewlieni, dak huwa nom li mhux ġej minn erbda kelma oħra. Meta nom jkun imnissel, dak huwa nom li jkun ġej jew minn Verb, minn Nom ieħor jew minn Aġġettiv. ==Il-pronomi== Jiena, inti, hija, huwa, ahna, intom, huma. ==Noti== {{Referenzi}} == Biblijografija == * Borg, Albert u Marie Azzopardi-Alexander (1997) ''Maltese, Descriptive Grammars'' * Cachia, Lawrenz (1994) Grammatika ġdida tal-Malti: Veritas Press. * Cassola, Albert (1979) ''Maltese in easy stages: grammar for beginners; with exercises and their keys, a glossary and vocabulary'' Valetta: Progress Press. * Cini, Lewis (1964) ''Gramatiċi Maltin'', University of Malta B.A. thesis. * Cremona, Ninu u Ġanni Vassalo (1924) ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'' * Cremona, Ninu (1929) ''A Manual of Maltese Orthography and Grammar'', Valletta: Empire Press * F. Sutcliffe, Edmund (1936) ''A grammar of the Maltese language with chrestomathy and vocabulary'', London: Oxford University Press. * Grech, Henry (1960/1967) ''Grammatika tal-Malti'', Malta: De La Salle Brothers Publications * Panzavecchia, Fortunato (1845) ''Grammatica della lingua Maltese. Spiegata secondo i principj delle lingale orientali e della lingua italiana'', Malta: Weiss. * Vassalli, Mikiel Anton (1791) ''Mylsen Phoenico-Punicum, sive, Grammatica Melitensis'', Selbstverl. * Vassalli, Mikiel Anton (1827) ''Grammatica della lingua Maltese'' * Vella, Francis (1831) ''Maltese grammar for the use of the English'', Leghorn: stampat minn Glaucus Masi. {{Lingwa Maltija}} [[Category:Grammatika Maltija]] rs2hhxhbtx9xfv3o22jtu34hqi7her7 0 2106 329659 328927 2026-05-02T22:14:47Z JakeMuff 21678 Żieda ta' Central View Cottage ma' 'Monumenti u Siti ta' Interess'. 329659 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19}}</ref> == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-[[15 t'Ottubru]], fl-[[1551]]. Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. Il-knisja li hemm illum ġiet mibnija fl-1613, u kienet opra tal-kappillan Dun Stiefnu Buttiġieġ. Il-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal. Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ === Central View Cottage === Central View Cottage, magħrufa wkoll bħala ''The'' ''Butler's House'' jew ''Axis Art Gallery'' hija propjetà mibnija fl-1903 li kienet tintuża bħala r-residenza tas-sewwieq u l-maġġordom ta' [[Gerald Strickland]] flimkien mal-familji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|titlu=A track in time|data=28 November 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260502210903/https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|arkivju-data=2 May 2026}}</ref> Il-binja tinsab faċċata Ġnien l-Istazzjon u minn maġenbha kienet tgħaddi l-ferrovija. Damet tintuża minn dawn il-familji sas-snin 60, u damet abbandunata għal ħafna snin wara. Fl-2023, id-dar inbiegħet bil-pjan li tinbidel għal 120 metru kwadru ta' spazju miftuħ għall-wirja tal-arti.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|titlu=From station master’s home to butler’s quarters – and now an art gallery|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=27 April 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260428085251/https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|arkivju-data=28 April 2026}}</ref> It-tliet ko-fundaturi Marie Cassar, Mario Cassar u Maria McKenna ffinanzjaw il-proġett b'mod privat sabiex ir-riabilitazzjoni tad-dar issir b'mod xieraq u kif mixtieq. Fost il-manutenzjoni li kellu jsir, kien hemm pajpijiet esposti, soqfa jqattru u xorok imkissra. Apparti wirja tal-arti, il-binja kellha wkoll tintuża bħala uffiċini għal de Valier, kumpanija li tiffoka fuq ir-restawr tal-patrimonju u arkitettura Maltija. Peress li ħadu d-deċiżjoni li jipparteċipaw fil-Malta Biennale 2026, ix-xogħlijiet kellhom jitlestew f'sitt xhur sabiex tintlaħaq id-data tat-tlestija. L-ewwel esebizzjoni, bl-isem ta' ''Nothing is Clear'', infetħet għall-pubbliku fl-10 ta' April 2026 u ppreżentat xogħlijiet ta' diversi artisti bħal Mario Abela, Justin Falzon, u Laura Besançon, fost oħrajn.<ref name=":9" /> == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] 33a87wr6mzpl32hkdckznilr8ytl2mb 329663 329659 2026-05-03T08:26:13Z JakeMuff 21678 Żieda fuq it-Tieni Gwerra Dinjija mal-parti fuq Central View Cottage. 329663 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19}}</ref> == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-[[15 t'Ottubru]], fl-[[1551]]. Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. Il-knisja li hemm illum ġiet mibnija fl-1613, u kienet opra tal-kappillan Dun Stiefnu Buttiġieġ. Il-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal. Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ === Central View Cottage === Central View Cottage, magħrufa wkoll bħala ''The'' ''Butler's House'' jew ''Axis Art Gallery'' hija propjetà mibnija fl-1903 li kienet tintuża bħala r-residenza tas-sewwieq u l-maġġordom ta' [[Gerald Strickland]] flimkien mal-familji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|titlu=A track in time|data=28 November 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260502210903/https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|arkivju-data=2 May 2026}}</ref> Il-binja tinsab faċċata Ġnien l-Istazzjon u minn maġenbha kienet tgħaddi l-ferrovija. Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm diversi suldati mqegħdin f'postijiet strateġiċi sabiex jipprovdu appoġġ f'sitwazzjonijiet ta' kriżi. Wieħed minn dawn il-postijiet kien ħdejn is-Central View Cottage, fejn stakkament ta' suldati tas-'Signals' tqiegħdu hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|titlu=Ħ'Attard fi żmien it-tieni gwerra dinjija 1939-1943|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=2017|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=3 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260503082000/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|arkivju-data=3 May 2026}}</ref> Il-binja damet tintuża mill-familji tas-sewwieq u l-maġġordom sas-snin 60, u damet abbandunata għal ħafna snin wara. Fl-2023, id-dar inbiegħet bil-pjan li tinbidel għal 120 metru kwadru ta' spazju miftuħ għall-wirja tal-arti.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|titlu=From station master’s home to butler’s quarters – and now an art gallery|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=27 April 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260428085251/https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|arkivju-data=28 April 2026}}</ref> It-tliet ko-fundaturi Marie Cassar, Mario Cassar u Maria McKenna ffinanzjaw il-proġett b'mod privat sabiex ir-riabilitazzjoni tad-dar issir b'mod xieraq u kif mixtieq. Fost il-manutenzjoni li kellu jsir, kien hemm pajpijiet esposti, soqfa jqattru u xorok imkissra. Apparti wirja tal-arti, il-binja kellha wkoll tintuża bħala uffiċini għal de Valier, kumpanija li tiffoka fuq ir-restawr tal-patrimonju u arkitettura Maltija. Peress li ħadu d-deċiżjoni li jipparteċipaw fil-Malta Biennale 2026, ix-xogħlijiet kellhom jitlestew f'sitt xhur sabiex tintlaħaq id-data tat-tlestija. L-ewwel esebizzjoni, bl-isem ta' ''Nothing is Clear'', infetħet għall-pubbliku fl-10 ta' April 2026 u ppreżentat xogħlijiet ta' diversi artisti bħal Mario Abela, Justin Falzon, u Laura Besançon, fost oħrajn.<ref name=":9" /> == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] gicivqnyq7h9gqnlnf46zd5sigef5zc 329664 329663 2026-05-03T08:29:57Z JakeMuff 21678 Tneħħija tal-artiklu qabel 'Central View Cottage' 329664 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19}}</ref> == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-[[15 t'Ottubru]], fl-[[1551]]. Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. Il-knisja li hemm illum ġiet mibnija fl-1613, u kienet opra tal-kappillan Dun Stiefnu Buttiġieġ. Il-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal. Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ === Central View Cottage === Central View Cottage, magħrufa wkoll bħala ''The'' ''Butler's House'' jew ''Axis Art Gallery'' hija propjetà mibnija fl-1903 li kienet tintuża bħala r-residenza tas-sewwieq u l-maġġordom ta' [[Gerald Strickland]] flimkien mal-familji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|titlu=A track in time|data=28 November 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260502210903/https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|arkivju-data=2 May 2026}}</ref> Il-binja tinsab faċċata Ġnien l-Istazzjon u minn maġenbha kienet tgħaddi l-ferrovija. Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm diversi suldati mqegħdin f'postijiet strateġiċi sabiex jipprovdu appoġġ f'sitwazzjonijiet ta' kriżi. Wieħed minn dawn il-postijiet kien ħdejn Central View Cottage, fejn stakkament ta' suldati tas-'Signals' tqiegħdu hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|titlu=Ħ'Attard fi żmien it-tieni gwerra dinjija 1939-1943|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=2017|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=3 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260503082000/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|arkivju-data=3 May 2026}}</ref> Il-binja damet tintuża mill-familji tas-sewwieq u l-maġġordom sas-snin 60, u damet abbandunata għal ħafna snin wara. Fl-2023, id-dar inbiegħet bil-pjan li tinbidel għal 120 metru kwadru ta' spazju miftuħ għall-wirja tal-arti.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|titlu=From station master’s home to butler’s quarters – and now an art gallery|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=27 April 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260428085251/https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|arkivju-data=28 April 2026}}</ref> It-tliet ko-fundaturi Marie Cassar, Mario Cassar u Maria McKenna ffinanzjaw il-proġett b'mod privat sabiex ir-riabilitazzjoni tad-dar issir b'mod xieraq u kif mixtieq. Fost il-manutenzjoni li kellu jsir, kien hemm pajpijiet esposti, soqfa jqattru u xorok imkissra. Apparti wirja tal-arti, il-binja kellha wkoll tintuża bħala uffiċini għal de Valier, kumpanija li tiffoka fuq ir-restawr tal-patrimonju u arkitettura Maltija. Peress li ħadu d-deċiżjoni li jipparteċipaw fil-Malta Biennale 2026, ix-xogħlijiet kellhom jitlestew f'sitt xhur sabiex tintlaħaq id-data tat-tlestija. L-ewwel esebizzjoni, bl-isem ta' ''Nothing is Clear'', infetħet għall-pubbliku fl-10 ta' April 2026 u ppreżentat xogħlijiet ta' diversi artisti bħal Mario Abela, Justin Falzon, u Laura Besançon, fost oħrajn.<ref name=":9" /> == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] skctty2azgxmo7qkzomyq0d7t5gaxr0 10 11106 329652 309855 2026-05-02T14:43:09Z ToniSant 4257 tiswija ta' ħolqa 329652 wikitext text/x-wiki <!--bidu ta' {{Grammatika}}-->{{ambox | type = style | image = [[Stampa:Acap.svg|40x40px|ħolqa=]] | text = {{#ifeq:{{{1|}}}|sezzjoni|Din is-sezzjoni għandha bżonn tiġi mtejba|Dan l-artiklu '''għandu bżonn jiġi mtejjeb}} f'xi wħud minn dawn: il-[[Grammatika Maltija|grammatika]], l-istil u/jew it-ton'''. Jista' jkun li dan l-artiklu, jew parti/jiet minnu, kienu tradotti b'mod awtomatiku jew b'għodda ta' traduzzjoni mekkanika. Inti tista' tagħti daqqa t'id billi [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} {{#ifeq:{{{1|}}}|sezzjoni|timmodifikaha|timmodifikah}}] kif meħtieġ.{{#if:{{{data|}}}|<small>''&nbsp;({{{data}}})''</small>}} }}<includeonly>{{Spazju tal-isem ditektja |main=[[Kategorija:Artikli fi bżonn ta' analiżi grammatikali|{{PAGENAME}}]]}}</includeonly><!--{tmiem ta' {Grammatika}}--><noinclude>{{dokumentazzjoni}}</noinclude> d59vd38n134m2hwdkvnl0cfqbj6bzyq 0 16042 329649 329631 2026-05-02T14:41:03Z ToniSant 4257 immarkat għall-grammatika 329649 wikitext text/x-wiki {{grammatika}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, beda fl-1977. Is-suldati tal-FRELIMO wettqu wkoll delitti serji tal-gwerra matul il-gwerra ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-07.htm#P403_90345|titlu=AFRICA.BOU|sit=www.hrw.org|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Il-FRELIMO ġiegħel lin-nies jaħdmu għalihom, u l-perjodi ta' koskrizzjoni spiss estendew lil hinn minn dak li kien permess legalment. L-għajxien f’irħula komunali sar obbligatorju f’ċerti provinċji. Madankollu, f'xi żoni, in-normi kulturali kienu jeħtieġu li l-familji jgħixu ċerta distanza minn xulxin. Għalhekk, ħafna nies ippreferew jgħixu fil-kampanja minkejja r-riskju ta' attakki mir-RENAMO.<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Għalhekk, in-nies spiss kienu jiġu mġiegħla jidħlu f'irħula komunali taħt il-ponta ta' arma mis-suldati tal-FRELIMO jew mill-alleati Żimbabweni tagħhom. Kif jiftakar resident lokali wieħed:<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Qatt ma ridt nitlaq mid-dar il-qadima tiegħi u mmur fir-raħal komunali. Anke bil-gwerra, ridt nibqa' fejn kelli l-art u l-imħażen tiegħi. Għal żmien twil, qatt ma konna għexna ma' daqstant nies flimkien f'post wieħed. Kulħadd kellu jgħix fil-bitħa tiegħu. Il-Komeredes [suldati Żimbabwjani] ġew id-dar tiegħi u qaluli li kelli mmur fir-raħal komunali, fejn kien hemm tant nies. Ippruvajt nirrifjuta, u mbagħad taw in-nar lid-dar tiegħi, lill-imħażen tiegħi, u lill-għelieqi tiegħi. Heddewni li joqtluni u qaluli lill-familja tiegħi u lili biex nibqgħu sejrin. Ġewwa r-raħal komunali, konna ngħixu bħal ħnieżer. Kien bħal maqjel tal-ħnieżer. Kien hemm tant minna ngħixu qrib ħafna ta' xulxin. Jekk xi ħadd jorqod ma' martu, kulħadd seta' jisma' x'qed jagħmlu. Meta konna mmorru fl-għelieqi jew fiċ-ċimiterji biex nidfnu l-mejtin, is-suldati kellhom jimxu warajna u quddiemna. Meta n-nisa kienu jmorru ħdejn ix-xmara biex jinħaslu, is-suldati kellhom imorru wkoll, u spiss kienu jaraw lin-nisa tagħna għarwenin. Kienet diżgrazzja sħiħa f'dak l-għeluq. Normalment konna niddependu fuq l-għajnuna umanitarja għall-ikel, imma qatt ma konna nafu meta kienet se tasal. Kien terribbli; għalhekk ħafna nies kienu jaħarbu mill-villaġġ komunali lura lejn djarhom fejn kienu stazzjonati s-suldati tar-RENAMO. L-istupru sar ukoll prattika mifruxa fost is-suldati tal-FRELIMO. Bħala parti minn sensiela ta' miżuri ta' wara l-indipendenza, il-FRELIMO introduċiet "kampijiet ta' riedukazzjoni" fejn intbagħtu delinkwenti minorenni, avversarji politiċi, u elementi allegatament antisoċjali bħal prostituti, ħafna drabi mingħajr proċess minħabba nuqqas ta' mħallfin. Aktar tard, osservaturi barranin iddeskrivewhom bħala "ċentri infami ta' tortura u mewt." Huwa stmat li 30,000 priġunier mietu f'dawn il-kampijiet. Il-gvern ġie akkużat ukoll li qatel eluf ta' nies hekk kif ipprova jestendi l-kontroll tiegħu madwar il-pajjiż. Matul l-1987, l-impressjoni prevalenti kienet li l-gwerra ċivili ma kinitx se tissolva militarment. Il-Frelimo kkonkwista t-territorju tat-tramuntana tal-pajjiż wara li rebaħ battalja fi Frar 1987, iżda matul l-istess perjodu, l-operazzjonijiet tar-Renamo fin-nofsinhar intensifikaw. Il-gwerra ċivili ntemmet fl-1992, iżda l-għan kien li jiġi ffirmat mill-Frelimo u r-Renamo. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] bdowae4jq75j1ibip5sfo3ehcf44ttl 329650 329649 2026-05-02T14:41:29Z ToniSant 4257 +referenzi 329650 wikitext text/x-wiki {{grammatika}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, beda fl-1977. Is-suldati tal-FRELIMO wettqu wkoll delitti serji tal-gwerra matul il-gwerra ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-07.htm#P403_90345|titlu=AFRICA.BOU|sit=www.hrw.org|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Il-FRELIMO ġiegħel lin-nies jaħdmu għalihom, u l-perjodi ta' koskrizzjoni spiss estendew lil hinn minn dak li kien permess legalment. L-għajxien f’irħula komunali sar obbligatorju f’ċerti provinċji. Madankollu, f'xi żoni, in-normi kulturali kienu jeħtieġu li l-familji jgħixu ċerta distanza minn xulxin. Għalhekk, ħafna nies ippreferew jgħixu fil-kampanja minkejja r-riskju ta' attakki mir-RENAMO.<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Għalhekk, in-nies spiss kienu jiġu mġiegħla jidħlu f'irħula komunali taħt il-ponta ta' arma mis-suldati tal-FRELIMO jew mill-alleati Żimbabweni tagħhom. Kif jiftakar resident lokali wieħed:<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Qatt ma ridt nitlaq mid-dar il-qadima tiegħi u mmur fir-raħal komunali. Anke bil-gwerra, ridt nibqa' fejn kelli l-art u l-imħażen tiegħi. Għal żmien twil, qatt ma konna għexna ma' daqstant nies flimkien f'post wieħed. Kulħadd kellu jgħix fil-bitħa tiegħu. Il-Komeredes [suldati Żimbabwjani] ġew id-dar tiegħi u qaluli li kelli mmur fir-raħal komunali, fejn kien hemm tant nies. Ippruvajt nirrifjuta, u mbagħad taw in-nar lid-dar tiegħi, lill-imħażen tiegħi, u lill-għelieqi tiegħi. Heddewni li joqtluni u qaluli lill-familja tiegħi u lili biex nibqgħu sejrin. Ġewwa r-raħal komunali, konna ngħixu bħal ħnieżer. Kien bħal maqjel tal-ħnieżer. Kien hemm tant minna ngħixu qrib ħafna ta' xulxin. Jekk xi ħadd jorqod ma' martu, kulħadd seta' jisma' x'qed jagħmlu. Meta konna mmorru fl-għelieqi jew fiċ-ċimiterji biex nidfnu l-mejtin, is-suldati kellhom jimxu warajna u quddiemna. Meta n-nisa kienu jmorru ħdejn ix-xmara biex jinħaslu, is-suldati kellhom imorru wkoll, u spiss kienu jaraw lin-nisa tagħna għarwenin. Kienet diżgrazzja sħiħa f'dak l-għeluq. Normalment konna niddependu fuq l-għajnuna umanitarja għall-ikel, imma qatt ma konna nafu meta kienet se tasal. Kien terribbli; għalhekk ħafna nies kienu jaħarbu mill-villaġġ komunali lura lejn djarhom fejn kienu stazzjonati s-suldati tar-RENAMO. L-istupru sar ukoll prattika mifruxa fost is-suldati tal-FRELIMO. Bħala parti minn sensiela ta' miżuri ta' wara l-indipendenza, il-FRELIMO introduċiet "kampijiet ta' riedukazzjoni" fejn intbagħtu delinkwenti minorenni, avversarji politiċi, u elementi allegatament antisoċjali bħal prostituti, ħafna drabi mingħajr proċess minħabba nuqqas ta' mħallfin. Aktar tard, osservaturi barranin iddeskrivewhom bħala "ċentri infami ta' tortura u mewt." Huwa stmat li 30,000 priġunier mietu f'dawn il-kampijiet. Il-gvern ġie akkużat ukoll li qatel eluf ta' nies hekk kif ipprova jestendi l-kontroll tiegħu madwar il-pajjiż. Matul l-1987, l-impressjoni prevalenti kienet li l-gwerra ċivili ma kinitx se tissolva militarment. Il-Frelimo kkonkwista t-territorju tat-tramuntana tal-pajjiż wara li rebaħ battalja fi Frar 1987, iżda matul l-istess perjodu, l-operazzjonijiet tar-Renamo fin-nofsinhar intensifikaw. Il-gwerra ċivili ntemmet fl-1992, iżda l-għan kien li jiġi ffirmat mill-Frelimo u r-Renamo. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} == Referenzi == [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] p1fbhhyog7st83o32587twgst0yzn7i 329651 329650 2026-05-02T14:42:02Z ToniSant 4257 tqassim aħjar 329651 wikitext text/x-wiki {{grammatika}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, beda fl-1977. Is-suldati tal-FRELIMO wettqu wkoll delitti serji tal-gwerra matul il-gwerra ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-07.htm#P403_90345|titlu=AFRICA.BOU|sit=www.hrw.org|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Il-FRELIMO ġiegħel lin-nies jaħdmu għalihom, u l-perjodi ta' koskrizzjoni spiss estendew lil hinn minn dak li kien permess legalment. L-għajxien f’irħula komunali sar obbligatorju f’ċerti provinċji. Madankollu, f'xi żoni, in-normi kulturali kienu jeħtieġu li l-familji jgħixu ċerta distanza minn xulxin. Għalhekk, ħafna nies ippreferew jgħixu fil-kampanja minkejja r-riskju ta' attakki mir-RENAMO.<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Għalhekk, in-nies spiss kienu jiġu mġiegħla jidħlu f'irħula komunali taħt il-ponta ta' arma mis-suldati tal-FRELIMO jew mill-alleati Żimbabweni tagħhom. Kif jiftakar resident lokali wieħed:<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Qatt ma ridt nitlaq mid-dar il-qadima tiegħi u mmur fir-raħal komunali. Anke bil-gwerra, ridt nibqa' fejn kelli l-art u l-imħażen tiegħi. Għal żmien twil, qatt ma konna għexna ma' daqstant nies flimkien f'post wieħed. Kulħadd kellu jgħix fil-bitħa tiegħu. Il-Komeredes [suldati Żimbabwjani] ġew id-dar tiegħi u qaluli li kelli mmur fir-raħal komunali, fejn kien hemm tant nies. Ippruvajt nirrifjuta, u mbagħad taw in-nar lid-dar tiegħi, lill-imħażen tiegħi, u lill-għelieqi tiegħi. Heddewni li joqtluni u qaluli lill-familja tiegħi u lili biex nibqgħu sejrin. Ġewwa r-raħal komunali, konna ngħixu bħal ħnieżer. Kien bħal maqjel tal-ħnieżer. Kien hemm tant minna ngħixu qrib ħafna ta' xulxin. Jekk xi ħadd jorqod ma' martu, kulħadd seta' jisma' x'qed jagħmlu. Meta konna mmorru fl-għelieqi jew fiċ-ċimiterji biex nidfnu l-mejtin, is-suldati kellhom jimxu warajna u quddiemna. Meta n-nisa kienu jmorru ħdejn ix-xmara biex jinħaslu, is-suldati kellhom imorru wkoll, u spiss kienu jaraw lin-nisa tagħna għarwenin. Kienet diżgrazzja sħiħa f'dak l-għeluq. Normalment konna niddependu fuq l-għajnuna umanitarja għall-ikel, imma qatt ma konna nafu meta kienet se tasal. Kien terribbli; għalhekk ħafna nies kienu jaħarbu mill-villaġġ komunali lura lejn djarhom fejn kienu stazzjonati s-suldati tar-RENAMO. L-istupru sar ukoll prattika mifruxa fost is-suldati tal-FRELIMO. Bħala parti minn sensiela ta' miżuri ta' wara l-indipendenza, il-FRELIMO introduċiet "kampijiet ta' riedukazzjoni" fejn intbagħtu delinkwenti minorenni, avversarji politiċi, u elementi allegatament antisoċjali bħal prostituti, ħafna drabi mingħajr proċess minħabba nuqqas ta' mħallfin. Aktar tard, osservaturi barranin iddeskrivewhom bħala "ċentri infami ta' tortura u mewt." Huwa stmat li 30,000 priġunier mietu f'dawn il-kampijiet. Il-gvern ġie akkużat ukoll li qatel eluf ta' nies hekk kif ipprova jestendi l-kontroll tiegħu madwar il-pajjiż. Matul l-1987, l-impressjoni prevalenti kienet li l-gwerra ċivili ma kinitx se tissolva militarment. Il-Frelimo kkonkwista t-territorju tat-tramuntana tal-pajjiż wara li rebaħ battalja fi Frar 1987, iżda matul l-istess perjodu, l-operazzjonijiet tar-Renamo fin-nofsinhar intensifikaw. Il-gwerra ċivili ntemmet fl-1992, iżda l-għan kien li jiġi ffirmat mill-Frelimo u r-Renamo. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] jtupyuasogr2ff5dzug5js1kub73c5e 10 29026 329665 293518 2026-05-03T10:53:25Z ~2026-26767-90 27902 329665 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Ilsien Malti |state = {{{state|<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |title = [[Lingwa Maltija]] |titlestyle = {{{titlestyle|}}} |list1 = [[Alfabett Malti|Alfabett]] • [[Grammatika Maltija|Grammatika]] • [[Letteratura Maltija|Letteratura]] • [[Storja tal-lingwa Maltija|Storja]] ([[Kwistjoni tal-Lingwa f'Malta]]) • [[Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti]] • [[Akkademja tal-Malti]] • [[L-element Romanz fil-Malti|L-element Romanz]] • [[L-element semitiku fil-Malti|L-element semitiku]] • [[Bibljografija tal-lingwa Maltija|Bibljografija]] }}<noinclude> [[Kategorija:Mudelli għal-lingwi|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ilpy0j8ldk5g79xvo8zeuh7l1kcwzch 0 34383 329648 329647 2026-05-02T12:26:21Z Trigcly 17859 /* Lonġevità */ 329648 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' Komodo (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Reptiles were traditionally considered less intelligent on average than mammals and birds, but this is increasingly suspected to be the result of poor methodologies in past research and overreliance on brain size as indicators of intelligence rather than a genuine trait of reptiles. The size of their brain relative to their body is much less than that of mammals, the encephalization quotient being about one tenth of that of mammals, though larger reptiles can show more complex brain development. Larger lizards, like the monitors, are known to exhibit complex behavior, including cooperation and cognitive abilities allowing them to optimize their foraging and territoriality over time. Crocodiles have relatively larger brains and show a fairly complex social structure. The Komodo dragon is even known to engage in play, as are turtles, which are also considered to be social creatures, and sometimes switch between monogamy and promiscuity in their sexual behavior.^{[''citation needed'']} One study found that wood turtles were better than white rats at learning to navigate mazes. Another study found that giant tortoises are capable of learning through operant conditioning, visual discrimination and retained learned behaviors with long-term memory. Sea turtles have been regarded as having simple brains, but their flippers are used for a variety of foraging tasks (holding, bracing, corralling) in common with marine mammals. There is evidence that reptiles are sentient and able to feel emotions including anxiety and pleasure. == Mekkaniżmi ta' difiża == Many small reptiles, such as snakes and lizards, that live on the ground or in the water are vulnerable to being preyed on by all kinds of carnivorous animals. Thus, avoidance is the most common form of defense in reptiles. At the first sign of danger, most snakes and lizards crawl away into the undergrowth, and turtles and crocodiles will plunge into water and sink out of sight. === Mimetizzazzjoni u twissija === Reptiles tend to avoid confrontation through camouflage. Two major groups of reptile predators are birds and other reptiles, both of which have well-developed color vision. Thus the skins of many reptiles have cryptic coloration of plain or mottled gray, green, and brown to allow them to blend into the background of their natural environment. Aided by the reptiles' capacity for remaining motionless for long periods, the camouflage of many snakes is so effective that people or domestic animals are most typically bitten because they accidentally step on them. When camouflage fails to protect them, blue-tongued skinks will try to ward off attackers by displaying their blue tongues, and the frill-necked lizard will display its brightly colored frill. These same displays are used in territorial disputes and during courtship. If danger arises so suddenly that flight is useless, crocodiles, turtles, some lizards, and some snakes hiss loudly when confronted by an enemy. Rattlesnakes rapidly vibrate the tip of the tail, which is composed of a series of nested, hollow beads to ward off approaching danger. In contrast to the normal drab coloration of most reptiles, the lizards of the genus ''Heloderma'' (the Gila monster and the beaded lizard) and many of the coral snakes have high-contrast warning coloration, warning potential predators they are venomous. A number of non-venomous North American snake species have colorful markings similar to those of the coral snake, an oft cited example of Batesian mimicry. === Difiża alternattiva fis-sriep === Camouflage does not always fool a predator. When caught out, snake species adopt different defensive tactics and use a complicated set of behaviors when attacked. Some species, like cobras or hognose snakes, first elevate their head and spread out the skin of their neck in an effort to look large and threatening. Failure of this strategy may lead to other measures practiced particularly by cobras, vipers, and closely related species, which use venom to attack. The venom is modified saliva, delivered through fangs from a venom gland. Some non-venomous snakes, such as American hognose snakes or European grass snake, play dead when in danger; some, including the grass snake, exude a foul-smelling liquid to deter attackers. === Difiża fil-kukkudrilli === When a crocodilian is concerned about its safety, it will gape to expose the teeth and tongue. If this does not work, the crocodilian gets a little more agitated and typically begins to make hissing sounds. After this, the crocodilian will start to change its posture dramatically to make itself look more intimidating. The body is inflated to increase apparent size. If absolutely necessary, it may decide to attack an enemy. Some species try to bite immediately. Some will use their heads as sledgehammers and literally smash an opponent, some will rush or swim toward the threat from a distance, even chasing the opponent onto land or galloping after it. The main weapon in all crocodiles is the bite, which can generate very high bite force. Many species also possess canine-like teeth. These are used primarily for seizing prey, but are also used in fighting and display. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Geckos, skinks, and some other lizards that are captured by the tail will shed part of the tail structure through a process called autotomy and thus be able to flee. The detached tail will continue to thrash, creating a deceptive sense of continued struggle and distracting the predator's attention from the fleeing prey animal. The detached tails of leopard geckos can wiggle for up to 20 minutes. The tail grows back in most species, but some, like crested geckos, lose their tails for the rest of their lives. In many species the tails are of a separate and dramatically more intense color than the rest of the body so as to encourage potential predators to strike for the tail first. In the shingleback skink and some species of geckos, the tail is short and broad and resembles the head, so that the predators may attack it rather than the more vulnerable front part. Reptiles that are capable of shedding their tails can partially regenerate them over a period of weeks. The new section will however contain cartilage rather than bone, and will never grow to the same length as the original tail. It is often also distinctly discolored compared to the rest of the body and may lack some of the external sculpting features seen in the original tail. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] l7cjr161120p7c7xgo9vbr61c3cpaiq 329654 329648 2026-05-02T16:25:34Z Trigcly 17859 /* Konjizzjoni */ 329654 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == Many small reptiles, such as snakes and lizards, that live on the ground or in the water are vulnerable to being preyed on by all kinds of carnivorous animals. Thus, avoidance is the most common form of defense in reptiles. At the first sign of danger, most snakes and lizards crawl away into the undergrowth, and turtles and crocodiles will plunge into water and sink out of sight. === Mimetizzazzjoni u twissija === Reptiles tend to avoid confrontation through camouflage. Two major groups of reptile predators are birds and other reptiles, both of which have well-developed color vision. Thus the skins of many reptiles have cryptic coloration of plain or mottled gray, green, and brown to allow them to blend into the background of their natural environment. Aided by the reptiles' capacity for remaining motionless for long periods, the camouflage of many snakes is so effective that people or domestic animals are most typically bitten because they accidentally step on them. When camouflage fails to protect them, blue-tongued skinks will try to ward off attackers by displaying their blue tongues, and the frill-necked lizard will display its brightly colored frill. These same displays are used in territorial disputes and during courtship. If danger arises so suddenly that flight is useless, crocodiles, turtles, some lizards, and some snakes hiss loudly when confronted by an enemy. Rattlesnakes rapidly vibrate the tip of the tail, which is composed of a series of nested, hollow beads to ward off approaching danger. In contrast to the normal drab coloration of most reptiles, the lizards of the genus ''Heloderma'' (the Gila monster and the beaded lizard) and many of the coral snakes have high-contrast warning coloration, warning potential predators they are venomous. A number of non-venomous North American snake species have colorful markings similar to those of the coral snake, an oft cited example of Batesian mimicry. === Difiża alternattiva fis-sriep === Camouflage does not always fool a predator. When caught out, snake species adopt different defensive tactics and use a complicated set of behaviors when attacked. Some species, like cobras or hognose snakes, first elevate their head and spread out the skin of their neck in an effort to look large and threatening. Failure of this strategy may lead to other measures practiced particularly by cobras, vipers, and closely related species, which use venom to attack. The venom is modified saliva, delivered through fangs from a venom gland. Some non-venomous snakes, such as American hognose snakes or European grass snake, play dead when in danger; some, including the grass snake, exude a foul-smelling liquid to deter attackers. === Difiża fil-kukkudrilli === When a crocodilian is concerned about its safety, it will gape to expose the teeth and tongue. If this does not work, the crocodilian gets a little more agitated and typically begins to make hissing sounds. After this, the crocodilian will start to change its posture dramatically to make itself look more intimidating. The body is inflated to increase apparent size. If absolutely necessary, it may decide to attack an enemy. Some species try to bite immediately. Some will use their heads as sledgehammers and literally smash an opponent, some will rush or swim toward the threat from a distance, even chasing the opponent onto land or galloping after it. The main weapon in all crocodiles is the bite, which can generate very high bite force. Many species also possess canine-like teeth. These are used primarily for seizing prey, but are also used in fighting and display. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Geckos, skinks, and some other lizards that are captured by the tail will shed part of the tail structure through a process called autotomy and thus be able to flee. The detached tail will continue to thrash, creating a deceptive sense of continued struggle and distracting the predator's attention from the fleeing prey animal. The detached tails of leopard geckos can wiggle for up to 20 minutes. The tail grows back in most species, but some, like crested geckos, lose their tails for the rest of their lives. In many species the tails are of a separate and dramatically more intense color than the rest of the body so as to encourage potential predators to strike for the tail first. In the shingleback skink and some species of geckos, the tail is short and broad and resembles the head, so that the predators may attack it rather than the more vulnerable front part. Reptiles that are capable of shedding their tails can partially regenerate them over a period of weeks. The new section will however contain cartilage rather than bone, and will never grow to the same length as the original tail. It is often also distinctly discolored compared to the rest of the body and may lack some of the external sculpting features seen in the original tail. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] kht57cs9kqr12xi7a1ceepx0pfjztyd 329655 329654 2026-05-02T17:32:29Z Trigcly 17859 /* Mekkaniżmi ta' difiża */ 329655 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Geckos, skinks, and some other lizards that are captured by the tail will shed part of the tail structure through a process called autotomy and thus be able to flee. The detached tail will continue to thrash, creating a deceptive sense of continued struggle and distracting the predator's attention from the fleeing prey animal. The detached tails of leopard geckos can wiggle for up to 20 minutes. The tail grows back in most species, but some, like crested geckos, lose their tails for the rest of their lives. In many species the tails are of a separate and dramatically more intense color than the rest of the body so as to encourage potential predators to strike for the tail first. In the shingleback skink and some species of geckos, the tail is short and broad and resembles the head, so that the predators may attack it rather than the more vulnerable front part. Reptiles that are capable of shedding their tails can partially regenerate them over a period of weeks. The new section will however contain cartilage rather than bone, and will never grow to the same length as the original tail. It is often also distinctly discolored compared to the rest of the body and may lack some of the external sculpting features seen in the original tail. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] gwbdtvb9wrju35g19xdln7fc2az7g8q 329656 329655 2026-05-02T18:23:48Z Trigcly 17859 /* Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb */ 329656 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Il-wiżgħat, ix-xaħmet l-art u xi gremxul ieħor li jinqabdu mid-denb jeħilsu minn parti mill-istruttura ta' denbhom permezz ta' proċess imsejjaħ awtotomija u b'hekk jirnexxilhom jaħarbu. Il-parti tad-denb li tinqala' tibqa' tiċċaqlaq, u b'hekk tqarraq li t-taqbida għadha għaddejja u ttellef l-attenzjoni tal-predatur sabiex il-priża tilħaq taħrab. Id-denb li jinqala' tal-wiżgħat leopardi jistgħu jibqgħu jiċċaqilqu sa 20 minuta. Fil-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet id-denb jerġa' jikber, iżda wħud, bħall-wiżgħat tat-toppu, jitilfu denbhom għall-bqija ta' ħajjithom. F'bosta speċijiet, id-denb ikollu lewn differenti u ferm iktar jgħajjat mill-kumplament tal-ġisem, biex b'hekk iħeġġeġ lill-predaturi potenzjali jattakkaw id-denb l-ewwel. Fix-xaħmet l-art imbaċċaċ u f'xi speċijiet ta' wiżgħat, id-denb huwa qasir u wiesa' u jidher qisu ras, biex b'hekk il-predaturi jkunu jistgħu jattakkawh minflok il-parti iktar vulnerabbli fuq quddiem. Ir-rettili li kapaċi jeħilsu minn parti minn denbhom jistgħu parzjalment jirriġenerawhom fi ftit ġimgħat. Madankollu s-sezzjoni l-ġdida jkun fiha l-kartilaġni minflok l-għadam, u qatt ma terġa' tikber sal-istess tul tad-denb oriġinali. Spiss ikollha lewn mitfi ferm meta mqabbel mal-bqija tal-ġisem u jaf ma jkollux l-karatteristiċi mqabbża esterni li kellu d-denb oriġinali. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] hcdpkvpu6840r6ypjujn7eu1vt89rqq 329657 329656 2026-05-02T18:30:06Z Trigcly 17859 /* Rettili fil-magħluq */ 329657 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Il-wiżgħat, ix-xaħmet l-art u xi gremxul ieħor li jinqabdu mid-denb jeħilsu minn parti mill-istruttura ta' denbhom permezz ta' proċess imsejjaħ awtotomija u b'hekk jirnexxilhom jaħarbu. Il-parti tad-denb li tinqala' tibqa' tiċċaqlaq, u b'hekk tqarraq li t-taqbida għadha għaddejja u ttellef l-attenzjoni tal-predatur sabiex il-priża tilħaq taħrab. Id-denb li jinqala' tal-wiżgħat leopardi jistgħu jibqgħu jiċċaqilqu sa 20 minuta. Fil-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet id-denb jerġa' jikber, iżda wħud, bħall-wiżgħat tat-toppu, jitilfu denbhom għall-bqija ta' ħajjithom. F'bosta speċijiet, id-denb ikollu lewn differenti u ferm iktar jgħajjat mill-kumplament tal-ġisem, biex b'hekk iħeġġeġ lill-predaturi potenzjali jattakkaw id-denb l-ewwel. Fix-xaħmet l-art imbaċċaċ u f'xi speċijiet ta' wiżgħat, id-denb huwa qasir u wiesa' u jidher qisu ras, biex b'hekk il-predaturi jkunu jistgħu jattakkawh minflok il-parti iktar vulnerabbli fuq quddiem. Ir-rettili li kapaċi jeħilsu minn parti minn denbhom jistgħu parzjalment jirriġenerawhom fi ftit ġimgħat. Madankollu s-sezzjoni l-ġdida jkun fiha l-kartilaġni minflok l-għadam, u qatt ma terġa' tikber sal-istess tul tad-denb oriġinali. Spiss ikollha lewn mitfi ferm meta mqabbel mal-bqija tal-ġisem u jaf ma jkollux l-karatteristiċi mqabbża esterni li kellu d-denb oriġinali. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === Erpetarju huwa spazju għall-wiri [[Żooloġija|żooloġiku]] tar-rettili u tal-anfibji. Fil-Punent, xi sriep (speċjalment speċijiet relattivament mansi bħall-pituni) xi kultant jinżammu bħala annimali domestiċi. Bosta speċijiet ta' gremxul jinżammu bħala annimali domestiċi, fosthom draguni tad-daqna, igwani, gremxul tal-ilma u wiżgħat (bħall-wiżgħat leoparti u l-wiżgħat tat-toppu popolari). Il-fkieren tal-ilma u tal-art kulma jmur qed isiru annimali domestiċi popolari, iżda ż-żamma tagħhom tista' tkun pjuttost diffiċli minħabba r-rekwiżiti partikolari tagħhom, bħall-kontroll tat-temperatura, il-ħtieġa ta' sorsi tad-dawl ultravjola, u dieta varjata. Il-lonġevità tal-fkieren tal-ilma u speċjalment il-fkieren tal-art tfisser li potenzjalment jgħixu iktar mis-sidien tagħhom. Iġjene tajba u manutenzjoni sinifikanti huma neċessarji meta r-rettili jinżammu fil-magħluq, minħabba r-riskji tas-''Salmonella'' u ta' patoġeni oħra. Il-ħasil tal-idejn regolari wara li jintmessu dawn ir-rettili huwa miżura importanti għall-prevenzjoni ta' infezzjonijiet. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] gtrkcb5iz47paklc6z6rylk4c87oh2q 329662 329657 2026-05-03T06:08:08Z Trigcly 17859 /* Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet */ 329662 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Il-wiżgħat, ix-xaħmet l-art u xi gremxul ieħor li jinqabdu mid-denb jeħilsu minn parti mill-istruttura ta' denbhom permezz ta' proċess imsejjaħ awtotomija u b'hekk jirnexxilhom jaħarbu. Il-parti tad-denb li tinqala' tibqa' tiċċaqlaq, u b'hekk tqarraq li t-taqbida għadha għaddejja u ttellef l-attenzjoni tal-predatur sabiex il-priża tilħaq taħrab. Id-denb li jinqala' tal-wiżgħat leopardi jistgħu jibqgħu jiċċaqilqu sa 20 minuta. Fil-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet id-denb jerġa' jikber, iżda wħud, bħall-wiżgħat tat-toppu, jitilfu denbhom għall-bqija ta' ħajjithom. F'bosta speċijiet, id-denb ikollu lewn differenti u ferm iktar jgħajjat mill-kumplament tal-ġisem, biex b'hekk iħeġġeġ lill-predaturi potenzjali jattakkaw id-denb l-ewwel. Fix-xaħmet l-art imbaċċaċ u f'xi speċijiet ta' wiżgħat, id-denb huwa qasir u wiesa' u jidher qisu ras, biex b'hekk il-predaturi jkunu jistgħu jattakkawh minflok il-parti iktar vulnerabbli fuq quddiem. Ir-rettili li kapaċi jeħilsu minn parti minn denbhom jistgħu parzjalment jirriġenerawhom fi ftit ġimgħat. Madankollu s-sezzjoni l-ġdida jkun fiha l-kartilaġni minflok l-għadam, u qatt ma terġa' tikber sal-istess tul tad-denb oriġinali. Spiss ikollha lewn mitfi ferm meta mqabbel mal-bqija tal-ġisem u jaf ma jkollux l-karatteristiċi mqabbża esterni li kellu d-denb oriġinali. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Id-dinosawri ntwerew b'mod mifrux fil-kultura minn mindu l-paleontologu Ingliż [[Richard Owen]] ħoloq l-isem bl-Ingliż, ''dinosaur'', fl-1842. Diġà fl-1854, id-Dinosawri ta' Crystal Palace kienu għall-wiri fil-pubbliku fin-Nofsinhar ta' Londra. Dinosawru tfaċċa fil-letteratura saħansitra qabel, peress li [[Charles Dickens]] inkluda megalosawru fl-ewwel kapitlu tar-rumanz tiegħu ''Bleak House'' fl-1852. Id-dinosawri dehru fil-kotba, fil-films, fil-programmi televiżivi, fl-opri tal-[[arti]] u f'midja oħrajn u ntużaw kemm għall-[[edukazzjoni]] kif ukoll għad-divertiment. Dehru b'mod realistiku, bħal fid-dokumentarji televiżivi tas-snin 90 tas-seklu 20 u fl-ewwel deċennju tas-seklu 21, kif ukoll b'mod fantastiku, bħal fil-films tal-monstri tas-snin 50 u 60 tas-seklu 20. Is-serp kellu rwol simboliku qawwi f'kulturi differenti. Fl-istorja [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjana tal-Qedem]], il-kobra tan-Nil kien iżejjen il-kuruna tal-[[faragħun]]. Kien meqjum bħala waħda mid-divinitajiet u kien jintuża wkoll għal skopijiet ħżiena: il-qtil ta' avversarju u s-suwiċidju ritwali ([[Kleopatra VII|Kleopatra]]). Fil-[[mitoloġija Griega]], is-sriep huma assoċjati ma' antagonisti qattiela, bħala simbolu ktoniku, jiġifieri tal-art. L-Idra Lerneana b'disa' rjus li Erkole għeleb u t-tliet aħwa bniet ta' Gorgon huma wlied Gaja, id-[[Id-Dinja|Dinja]]. Medusa kienet waħda mit-tliet aħwa bniet ta' Gorgon li għeleb Perseo. Medusa tiġi deskritta bħala ħlejqa mortali tal-biża', bis-sriep minflok xagħar u bis-setgħa li bil-ħarsa tagħha tibdel l-irġiel f'ġebel. Wara li qatilha, Perseo ta rasha lil Atena li waħħlitha mat-tarka tagħha msejħa l-Eġida. It-Titani jintwerew fl-arti bis-sriep minflok riġlejhom għall-istess raġuni: huma wlied Gaja, għaldaqstant huma marbuta mad-dinja. Fil-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]], is-sriep jiġu meqjuma bħala allat, u bosta nisa jferrgħu l-ħalib fuq il-fosos bis-sriep. Il-kobra jidher fuq għonq Xiva, filwaqt li Vixnu spiss jintwera rieqed fuq serp b'seba' rjus jew fi ħdan serp imdawwar miegħu nnifsu. Fl-[[Indja]] hemm tempji ddedikati biss għall-kobri, li xi kultant jissejħu ''Nagraj'' (Re tas-Sriep), u huwa maħsub li s-sriep huma simboli tal-fertilità. Fil-festival annwali Induista ta' Nag Panchami, is-sriep jiġu meqjuma u jitressqilhom it-talb. F'termini [[Reliġjon|reliġjużi]], is-serp u l-ġagwar x'aktarx li huma l-iżjed annimali importanti fil-Mesoamerka tal-qedem. "Fi stati ta' estasi, is-sinjuri jiżfnu żifna tas-sriep; sriep kbar neżlin 'l isfel iżejnu u jirfdu l-binjiet minn [[Chichén Itzá|Chichen Itza]] għal Tenochtitlan, u l-[[kelma]] bin-Nahuatl ''coatl'' li tfisser serp jew tewmi, tifforma parti mid-divinitajiet primarji bħal Mixcoatl, Quetzalcoatl u Coatlicue". Fil-[[Kristjaneżmu]] u fil-[[Ġudaiżmu]], serp jidher fil-Ġenesi biex iwaqqa' lil Adam u Eva fit-tentazzjoni bil-[[frott]] ipprojbit mis-Siġra tal-Għarfien tat-Tajjeb u tal-Ħażin. Il-fekruna tal-ilma għandha pożizzjoni prominenti bħala simbolu sod u tat-trankwillità fir-reliġjon, fil-mitoloġija u fil-[[folklor]] minn madwar id-dinja. Il-lonġevità ta' fekruna tal-art tiġi ssuġġerita mill-għomor twil u mill-qoxra tagħha, li kien maħsub li kienet tipproteġiha minn kwalunkwe għadu. Fil-miti kożmoloġiċi ta' diversi kulturi, Fekruna tal-Ilma Dinjija ġġorr id-dinja fuq daharha jew tirfed is-smewwiet. === [[Mediċina]] === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === Erpetarju huwa spazju għall-wiri [[Żooloġija|żooloġiku]] tar-rettili u tal-anfibji. Fil-Punent, xi sriep (speċjalment speċijiet relattivament mansi bħall-pituni) xi kultant jinżammu bħala annimali domestiċi. Bosta speċijiet ta' gremxul jinżammu bħala annimali domestiċi, fosthom draguni tad-daqna, igwani, gremxul tal-ilma u wiżgħat (bħall-wiżgħat leoparti u l-wiżgħat tat-toppu popolari). Il-fkieren tal-ilma u tal-art kulma jmur qed isiru annimali domestiċi popolari, iżda ż-żamma tagħhom tista' tkun pjuttost diffiċli minħabba r-rekwiżiti partikolari tagħhom, bħall-kontroll tat-temperatura, il-ħtieġa ta' sorsi tad-dawl ultravjola, u dieta varjata. Il-lonġevità tal-fkieren tal-ilma u speċjalment il-fkieren tal-art tfisser li potenzjalment jgħixu iktar mis-sidien tagħhom. Iġjene tajba u manutenzjoni sinifikanti huma neċessarji meta r-rettili jinżammu fil-magħluq, minħabba r-riskji tas-''Salmonella'' u ta' patoġeni oħra. Il-ħasil tal-idejn regolari wara li jintmessu dawn ir-rettili huwa miżura importanti għall-prevenzjoni ta' infezzjonijiet. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] 4jbg60ongnh1dewzfzq3qhrg3q59xb2 0 34389 329658 329612 2026-05-02T20:33:15Z ~2026-26763-49 27896 Bidla fil-Partit 329658 wikitext text/x-wiki   Din il-paġna hija lista tal- kandidati fl-Elezzjoni Ġenerali ta' Malta tal-2026 . L-iskadenza biex tippreżenta bħala kandidat hija l-11 ta' Mejju 2026. <ref name="r986">{{Ċita web|url=https://electoral.gov.mt/Contents/Item/Display/80653|titlu=Nomination of Agents by Political Parties|data=2026-04-29|sit=Electoral Commission of Malta General Election 2026|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> == Partijiet == {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" class="unsortable" |Partijiet ! Kandidati ! Distretti |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Labour Party (Malta)}}" | | [[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]] | ''TBD'' | 13 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Nationalist Party (Malta)}}" | | [[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] | ''TBD'' | 13 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|AD+PD}}" | | [[AD+PD]] | 8 | 13 |- ! class="unsortable" style="background:#1BA99E;" | | Momentum | 7 | 13 |- ! class="unsortable" style="background:#C00;" | | [[Partit Popolari (Malta)|Aħna Maltin]] | ''TBD'' | 13 |- | style="background:{{party color|Imperium Europa}};" | | [[Imperium Europa]] | ''TBD'' | ''TBD'' |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Independent politician}}" | |Indipendenti | ''TBD'' | ''TBD'' |} == Kandidati == {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! rowspan="2" width="10%" |Distrett ! width="10%" |[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]<ref name="j703">{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/labour-announces-approval-of-26-candidates-including-13-first-timers/|titlu=Labour announces approval of 26 candidates, including 13 first-timers|isem=John Paul|awtur=Cordina|data=2026-04-28|sit=Newsbook|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> ! width="10%" |[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] ! width="10%" |[[AD+PD]]<ref name="m019">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/141361/adpd_approves_candidates_for_upcoming_general_election|titlu=ADPD approves candidates for upcoming general election|isem=Jade|awtur=Bezzina|data=2026-04-29|sit=MaltaToday|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> ! width="10%" |Momentum<ref name="b242">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/momentum-election-candidates.1127709|titlu=These are Momentum's election candidates|data=2026-04-30|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-04-30}}</ref> ! width="10%" |[[Partit Popolari (Malta)|Aħwa Maltin]] ! width="10%" |[[Imperium Europa]] ! width="10%" |Independenti |- ! style="background:{{party color|Labour Party (Malta)}};" | ! style="background:{{party color|Nationalist Party (Malta)}};" | ! style="background:{{party color|AD+PD}};" | ! style="background:#1BA99E;" | ! style="background:#C00;" | ! style="background:{{party color|Imperium Europa}};" | ! style="background:{{party color|Independent politician}};" | |- |Distrett 1<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ray Abela*<br /><br />Cressida Galea*<br /><br />[[Davina Sammut Hili]]*<br /><br />Fleur Abela<br /><br />Yana Borg Debono Grech<br /><br />Joseph Bugeja<br /><br />John Grech<br /><br />Olaf McKay<br /><br />Francesca Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Darren Carabott*<br /><br />[[Mario De Marco|Mario de Marco]]*<br /><br />Paula Mifsud Bonnici*<br /><br />Justin Schembri*<br /><br />James Aaron Ellul | style="background:#ddeec5;" |Mark Zerafa | style="background:#AFEEEE;" |Billy McBee | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |Eman Cross |''TBD'' |- |Distrett 2<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Byron Camilleri* Rodrick Zerafa<br /><br />Georvin Bugeja | style="background:#BCD4E6;" |Bernice Bonello*<br /><br />Stephen Spiteri*<br /><br />John Baptist Camilleri<br /><br />Leone Sciberras<br /> | style="background:#ddeec5;" |Mario Mallia | style="background:#AFEEEE;" |Matthew Agius | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 3<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ray Abela*<br /><br />[[Alicia Bugeja Said]]* | style="background:#BCD4E6;" |Janice Abela Chetcuti*<br /><br />Carmelo Mifsud Bonnici*<br /><br />Stephen Spiteri*<br /><br />Andrew Agius<br /><br />John Baptist Camilleri<br /><br />Errol Cutajar<br /><br />Ray Gatt<br /><br />Leone Sciberras | style="background:#ddeec5;" |Brain Decelis | style="background:#AFEEEE;" |Mark Philip Camilleri Gambin | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 4(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Byron Camilleri*<br /><br />Katya De Giovanni* | style="background:#BCD4E6;" |Bernice Bonello*<br /><br />Carmelo Mifsud Bonnici*<br /><br />Mark Anthony Sammut*<br /><br />Duncan Borg Myatt<br /><br />Stefan Caruana<br /><br />Michael Piccinino | style="background:#ddeec5;" |Brain Decelis | style="background:#AFEEEE;" |Alastair Farrugia | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 5<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Julia Farrugia*<br /><br />Omar Farrugia*<br /><br />Remenda Grech<br /><br />Rodrick Zerafa | style="background:#BCD4E6;" |Toni Bezzina*<br /><br />Stanley Zammit*<br /><br />Stefan Caruana<br /><br />Oliver Cini<br /><br />Owen Sciberras | style="background:#ddeec5;" |Melissa Bagley | style="background:#AFEEEE;" |Alastair Farrugia | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 6<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Malcolm Paul Agius Galea*<br /><br />Omar Farrugia*<br /><br />Ramona Attard* | style="background:#BCD4E6;" |Jerome Caruana Cilia*<br /><br />Frederick Aquilina<br /><br />Julian Borg<br /><br />Annabelle Cilia<br /><br />Oliver Cini<br /><br />George Muscat | style="background:#ddeec5;" |Sandra Gauci | style="background:#AFEEEE;" |Billy McBee | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 7<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Malcolm Paul Agius Galea*<br /><br />Naomi Cachia*<br /><br />Julia Farrugia*<br /><br />Samantha Pace Gasan | style="background:#BCD4E6;" |Rebekah Borg*<br /><br />[[Adrian Delia]]*<br /><br />Ian Vassallo Hagi*<br /><br />Andrew Agius<br /><br />Charles Azzopardi<br /><br />Paul Mazzola<br /><br />Anton Mifsud | style="background:#ddeec5;" |Carmel Cacopardo | style="background:#AFEEEE;" |Pierre Schembri Wismayer | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 8<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ramona Attard*<br /><br />Cressida Galea*<br /><br />Alex Muscat*<br /><br />Yana Borg Debono Grech<br /><br />Joseph Bugeja<br /><br />John Grech | style="background:#BCD4E6;" |Ivan Castillo*<br /><br />[[Adrian Delia]]*<br /><br />[[Beppe Fenech Adami]]*<br /><br />Justin Schembri*<br /><br />Julie Zahra*<br /><br />Ludwig Cauchi<br /><br />Edmond Cuschieri<br /><br />Angelo Micallef<br /><br />George Muscat<br /><br />David Pace Ross | style="background:#ddeec5;" |Mario Mallia | style="background:#AFEEEE;" |Matthew Agius | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 9<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Rebecca Buttigieg* | style="background:#BCD4E6;" |Graziella Attard Previ*<br /><br />Graham Bencini*<br /><br />Eve Borg Bonello*<br /><br />Albert Buttigieg*<br /><br />[[Beppe Fenech Adami]]*<br /><br />Joe Giglio*<br /><br />Julie Zahra*<br /><br />Marilena Gauci<br /><br />Jonathan Muscat<br /><br />Noel Muscat<br /><br />[[Alex Perici Calascione]]<br /><br />Charles Selvaggi | style="background:#ddeec5;" |Mark Zerafa | style="background:#AFEEEE;" |[[Arnold Cassola]] | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |Eman Cross |''TBD'' |- |Distrett 10<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Rebecca Buttigieg*<br /><br />Katya De Giovanni*<br /><br />Deborah Schembri<br /><br />David Caruana | style="background:#BCD4E6;" |Janice Abela Chetcuti*<br /><br />Graziella Attard Previ*<br /><br />Graham Bencini*<br /><br />Eve Borg Bonello*<br /><br />Albert Buttigieg*<br /><br />Joe Giglio*<br /><br />Mark Anthony Sammut*<br /><br />Errol Cutajar<br /><br />Marilena Gauci<br /><br />Noel Muscat<br /><br />Rachel Williams | style="background:#ddeec5;" |Marcus Lauri | style="background:#AFEEEE;" |[[Arnold Cassola]]<br /><br />Pierre Schembri Wismayer | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 11<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Alex Muscat*<br /><br />Francesca Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Ivan Bartolo*<br /><br />Rebekah Borg*<br /><br />[[Bernard Grech]]*<br /><br />Dione Borg<br /><br />Edmond Cuschieri<br /><br />Joseph Grech | style="background:#ddeec5;" |Carmel Cacopardo | style="background:#AFEEEE;" |Mark Philip Camilleri Gambin | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 12<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |[[Alicia Bugeja Said]]*<br /><br />Naomi Cachia*<br /><br />Deborah Schembri<br /><br />Carlos Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Alex Borg*<br /><br />Ivan Castillo*<br /><br />Graziella Galea*<br /><br />Ian Vassallo Hagi*<br /><br />Charles Azzopardi<br /><br />Joseph Grech<br /><br />Anton Mifsud<br /><br />Jonathan Muscat<br /><br />Rachel Williams | style="background:#ddeec5;" |Sandra Gauci<br /><br />Luke Caruana | style="background:#AFEEEE;" |Carmel Asciak | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 13<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |''TBD'' | style="background:#BCD4E6;" |Alex Borg*<br /><br />Norma Camilleri<br /><br />Beppe Galea<br /><br />Luke Said<br /><br />Frank Anthony Tabone | style="background:#ddeec5;" |Luke Caruana | style="background:#AFEEEE;" |Carmel Asciak | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |} [[Kategorija:Elezzjonijiet ġenerali f'Malta]] 660rm2a1mbxpz6944u1ra1bes8pjo6p 0 34393 329660 2026-05-03T00:11:14Z Themeramisin 27761 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1333899275|Eye]]" 329660 wikitext text/x-wiki '''Għajn''' hija organu sensorju li jippermetti lil organiżmu jipperċepixxi informazzjoni viżwali . Jidentifika d-dawl u jikkonvertih f'impulsi elettrokimiċi fin- newroni (newroni). Jagħmel parti mis- sistema viżiva ta' organiżmu. Għajnejn b'qawwa ta' riżoluzzjoni jiġu f'għaxar forom fundamentalment differenti, ikklassifikati f'għajnejn komposti u għajnejn mhux komposti. L-għajnejn komposti huma magħmula minn diversi unitajiet viżwali żgħar, u huma komuni fuq l-insetti u l-krustaċji . Għajnejn mhux komposti għandhom lenti waħda u jiffokaw id-dawl fuq ir-retina biex jiffurmaw immaġni waħda. Dan it-tip ta’ għajn huwa komuni fil-mammiferi, inklużi l-bnedmin. L-aktar għajnejn sempliċi huma għajnejn tal-ħofra. Huma tikek okulari li jistgħu jitqiegħdu f'ħofra biex inaqqsu l-angolu tad-dawl li jidħol u jaffettwa t-tikka okulari, biex jippermettu lill-organiżmu jiddeduċi l-angolu tad-dawl li jkun dieħel. L-għajnejn jippermettu diversi funzjonijiet ta' rispons fotoelettriku li huma indipendenti mill-vista. F'organiżmu li għandu għajnejn aktar kumplessi, iċ-ċelloli ganglionari fotosensittivi tar-retina jibagħtu sinjali tul il- passaġġ retinoipotalamu lin -nuklei suprakiasmatiċi biex iwettqu aġġustament ċirkadjan u liż-żona pretektali biex jikkontrollaw ir -rifless tad-dawl pupillari . n1f530sbelyarzygkcoq6stquwdv7vv 329661 329660 2026-05-03T00:11:34Z Themeramisin 27761 329661 wikitext text/x-wiki '''Għajn''' hija organu sensorju li jippermetti lil organiżmu jipperċepixxi informazzjoni viżwali . Jidentifika d-dawl u jikkonvertih f'impulsi elettrokimiċi fin- newroni (newroni). Jagħmel parti mis- sistema viżiva ta' organiżmu. Għajnejn b'qawwa ta' riżoluzzjoni jiġu f'għaxar forom fundamentalment differenti, ikklassifikati f'għajnejn komposti u għajnejn mhux komposti. L-għajnejn komposti huma magħmula minn diversi unitajiet viżwali żgħar, u huma komuni fuq l-insetti u l-krustaċji . Għajnejn mhux komposti għandhom lenti waħda u jiffokaw id-dawl fuq ir-retina biex jiffurmaw immaġni waħda. Dan it-tip ta’ għajn huwa komuni fil-mammiferi, inklużi l-bnedmin. L-aktar għajnejn sempliċi huma għajnejn tal-ħofra. Huma tikek okulari li jistgħu jitqiegħdu f'ħofra biex inaqqsu l-angolu tad-dawl li jidħol u jaffettwa t-tikka okulari, biex jippermettu lill-organiżmu jiddeduċi l-angolu tad-dawl li jkun dieħel. L-għajnejn jippermettu diversi funzjonijiet ta' rispons fotoelettriku li huma indipendenti mill-vista. F'organiżmu li għandu għajnejn aktar kumplessi, iċ-ċelloli ganglionari fotosensittivi tar-retina jibagħtu sinjali tul il- passaġġ retinoipotalamu lin -nuklei suprakiasmatiċi biex iwettqu aġġustament ċirkadjan u liż-żona pretektali biex jikkontrollaw ir -rifless tad-dawl pupillari . 83t7typw8u2xma0jsb4icj5drt2iy72