Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5 329715 329669 2026-05-04T19:58:53Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-26767-90|~2026-26767-90]] ([[Diskussjoni utent:~2026-26767-90|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:~2025-40086-65|~2025-40086-65]] 327144 wikitext text/x-wiki {{Ilsien |isem = Malti |isemuffiċjali = Malti |kulur = NavajoWhite |pajjiżi = [[Malta]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = 520,000 |rank = |familja = [[Lingwi Semitiċi]] |nazzjon = {{bandiera|Malta}}<br>{{bandiera|Unjoni Ewropea}} |aġenzija = Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti |iso1 = mt |iso2 = mlt |iso3 = mlt |sil = mlt |mappa = [[Image:Idioma maltés.PNG|frameless|upright=1.5]] |test = }} Il-'''Malti''' huwa l-ilsien nazzjonali tar-Repubblika ta' [[Malta]]. Huwa l-ilsien uffiċjali flimkien mal-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]; kif ukoll wieħed mill-ilsna uffiċjali u l-uniku wieħed ta' oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]] ([[Semitiku]]) tal-[[Unjoni Ewropea]]. Dan l-ilsien għandu sisien u għerq [[Semitiku|semitiku]], ta' djalett [[Għarbi]] li ġej mit-Tramuntana tal-[[Afrika]], għalhekk qatt ma kellu rabta mill-qrib mal-[[Għarbi Klassiku]]. Iżda tul iż-żminijiet, minħabba proċess tal-Latinizzazzjoni ta' [[Malta]], bdew deħlin bosta elementi lingwistiċi mill-Isqalli, djalett ta' art li wkoll għaddiet minn żmien ta' ħakma Għarbija. Wara l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] beda dieħel ukoll it-[[Lingwa Taljana|Taljan]], fuq kollox fiż-żmien tad-daħla tal-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]] sa meta l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala l-ilsien uffiċjali fil-Kostituzzjoni Kolonjali tal-[[1934]]. Il-Malti huwa l-ilsien waħdieni ta' għajn semitika li jinkiteb b'ittri Latini. Studju tal-2016 juri li, fil-lingwaġġ bażiku ta’ kuljum, il-[[Maltin]] kapaċi jifhmu madwar terz ta’ dak li jingħad lilhom bl-[[Għarbi Tuneżin]] li huwa [[Għarbi tal-Maghrebi]] relatat mal-Għarbi Sqalli, filwaqt li dawk li jitkellmu bl-[[Għarbi Tuneżin]] ([[Tuneżin]]) huma kapaċi jifhmu madwar 40% ta’ dak li jingħad lilhom bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fling.auf.net%2Flingbuzz%2F002930%2Fcurrent.pdf&embedded=true&chrome=false&dov=1|titlu=Mutual Intelligibility of Spoken Maltese, Libyan Arabic and Tunisian Arabic Functionally Tested: A Pilot Study}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja tal-lingwa Maltija}} L-oriġini tal-ilsien Malti huma attribwiti għall-wasla, kmieni fis-seklu 11, ta’ settlers minn Sqallija ġirien, fejn kien mitkellem is-sikolu-Għarbi, li biddel il-konkwista tal-gżira mill-Kalifat Fatimid fl-aħħar tas-seklu 9[18]. Din it-talba ġiet ikkorroborata minn studji ġenetiċi, li juru li l-Maltin kontemporanji jaqsmu antenati komuni ma’ Sqallin u Calabrians, bi ftit input ġenetiku mill-Afrika ta’ Fuq u l-Levant. Il-konkwista Normanna fl-1091, segwita mit-tkeċċija tal-Musulmani—lest sal-1249—iżola b’mod permanenti l-vernakulari mis-sors Għarbi tiegħu, u ħoloq il-kundizzjonijiet għall-evoluzzjoni tiegħu f’lingwa distinta.[18] B’kuntrast ma’ Sqallija—fejn is-Sikulo-Għarbi spiċċat u ġie mibdul bl-Isqalli—il-vernakulari f’Malta kompla jiżviluppa flimkien mat-Taljan, u eventwalment ħadu posthom bħala lingwa uffiċjali fl-1934 – flimkien mal-Ingliż.[18] L-ewwel referenza bil-miktub għall-ilsien Malti tinsab f’testment tal-1436, fejn tissejjaħ lingua maltensi. L-eqdem dokument magħruf bil-Malti, [[Cantilena|Il-Kantilena]] (Xidew il-Qada) ta’ [[Pietru Caxaro]], imur mis-seklu 15. L-ewwel dizzjunarju Malti magħruf kien manuskritt tas-seklu 16 bl-isem "Maltese-Italiano"; ġiet inkluża fil-''Biblioteca Maltese'' ta’ Mifsud fl-1764, iżda issa hija mitlufa. Lista ta’ kliem bil-Malti kienet inkluża kemm fit-''Thesaurus Polyglottus'' (1603) kif ukoll fil-''Propugnaculum Europae'' (1606) ta’ Hieronymus Megiser, li kien żar Malta fl-1588–1589; Domenico Magri ta l-etimoloġiji ta’ xi kliem Malti fil-''Hierolexicon, sive sacrum dictionarium'' tiegħu (1677). Dizzjunarju manuskritt bikri, ''Dizionario Italiano e Maltese'', ġie skopert fil-Biblioteca Vallicelliana f’Ruma fis-snin tmenin, flimkien ma’ grammatika, ir-''Regole per la Lingua Maltese'', attribwita lil Kavallier Franċiż jismu Thezan. L-ewwel lessiku sistematiku huwa dak ta’ Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis, li kiteb ukoll l-ewwel grammatika sistematika tal-lingwa u ppropona ortografija standard. == Għamla == Il-Malti huwa lsien magħmul minn bċejjeċ lingwistiċi mħalltin li juru iż-żminijiet li għadda minnhom il-ġens fl-imgħoddi, imgħoddi mimli ħakmiet barranin matul mijiet ta' snin. Għalkemm għandu sisien [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], nistgħu naraw li l-ilsien Malti huwa mibni minn għadd kbir ħafna ta' bċejjeċ li ġew minn miklem Rumanzi (mit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] u mill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) u wkoll, iktar biswitna fiż-żmien, mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madwar terz tal-kliem għandhom oriġini [[Lingwa Għarbija|Għarbija]], xi nofs għandhom oriġini [[Lingwa Taljana|Taljana]] jew [[Lingwa Sqallija|Sqallija]], u l-bqija huma [[Lingwa Ingliża|Ingliżi]] bi ftit [[Lingwa Franċiża|Franċiżi]] wkoll. Peress li l-kliem ta’ oriġini Għarbija huma l-biċċa l-kbira tagħhom kliem bażiku ta’ kuljum, huma l-aktar użati fost il-Maltin meta jitkellmu ma’ xulxin. L-ilsien Malti beda jiġi meqjus bħala l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin mis-sena [[1934]], meta dan iddaħħal mal-Ingliż minħabba li l-akbar biċċa tan-nies ma kinux jafu jaqraw, dan ifisser li l-ġens Malti la kien jaf jitkellem bit-Taljan u wisq inqas bl-Ingliż; dan huwa l-każ tipiku fejn bejn żewġ ġellieda, igawdi t-tielet wieħed. Kienet ġrajja kontroversjali ħafna meta wieħed jaħseb li dak iż-żmien, Malta kienet taħt il-ħakma tal-Ingliżi, u b'hekk kien hemm kunflitt ta' interess meta l-Ingliżi nfushom ħolqu kostituzzjoni li kienet tagħti daharha lill-kultura li kienet ilha tgħix għal mijiet ta' snin. Iżda wieħed ma jistax iċaħħad il-fatt li l-Ingliż kellu sehem qawwi fit-tmexxija 'l quddiem soċjo-politiku u awtonomu ta' dan il-ġens. Għalkemm il-Malti daħal f'ħafna oqsma tas-soċjetà bħalma huma l-politika, il-liġi u, sa ċertu punt, il-[[midja popolari]], l-Ingliż f'Malta huwa l-ilsien ewlieni f'dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-kummerċ barrani, u studji xjentifiċi (inklużi l-istudji tal-matematika, il-fiżika, il-mediċina, u b'mod mill-iktar predominanti, fl-informatika). Instab ħafna, minn riċerkaturi storiċi, f'manuskritti ġewwa l-[[Bibljoteka Nazzjonali]] fil-[[Belt Valletta]] (meqjusa fost l-eqdem imkatab nazzjonali fid-dinja), u fi bnadi oħra sabiex jiġi muri b'mod dirett it-tħaddim tal-ilsien Malti lura fis-snin, u s'issa nafu sew li dan kien mitħaddem f'sura tixbah dik tal-lum sa mis-[[Seklu XVI]]. == Ġrajjiet == Matul bosta żminijiet il-Maltin ħaddnu l-ilsien Taljan bħala l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż. Il-Kavallieri ta' San Ġwann, bejn l-[[1530]] u l-[[1798]] ħaddnu t-Taljan bħala lsien uffiċjali (ferm qabel l-Italja stess, li ngħaqdet bħala stat wieħed, bid-djalett Toskan, il-Fjorentin, djalett Taljan ta' Firenze, bħala lsien tal-ġens) fl-[[1864]]. Mal-wasla tal-Ingliżi fis-sena [[1800]], il-gżejjer Maltin għaddew minn taħt idejn ir-re taż-Żewġ Sqallijiet, li kien wiret iċ-ċens perpetwu tal-Gżejjer Maltin mingħand is-[[Sagru Imperu Ruman]], għal taħt il-ħakma tal-[[Imperu Brittanniku]] uffiċjalment fis-sena [[1814]], u tant kienu jiswew għall-Ingliżi li dawn kienu lesti jagħmlu għall-Franċiżi mbasta Malta tibqa' f'idejhom. Dwar l-ilsien dan ma biddel xejn għaliex it-Taljan kompla jgawdi għeruq qawwija ġewwa Malta, l-aktar fost in-nies mgħallma, professjonisti, reliġjużi imlaħħqa u kummerċjanti kbar. Mal-wasla tagħhom f'Malta, l-Ingliżi sabu pajjiż bi klassi ta' nies ta' skola (tobba, avukati, kleriċi, nutara, periti u riċerkaturi) li kienu jżommu mat-Taljan, u meta tħalliet il-[[libertà tal-istampa]] naraw kif bdew ifaqqsu rivisti u ġurnali bit-Taljan. Kien fattur li poġġa lil Malta fi klassi oħra ta' territorji maħkuma mill-Ingliżi. Malta kellha l-klassi politika tagħha, il-qrati tagħha, reliġjon organizzata, u bażi infrastrutturali ta' marsiet u difiża tajbin ħafna għal dak iż-żmien. Żgur li din tal-aħħar flimkien mas-serħan tal-moħħ li l-Maltin ma kienux ser jiġġieldu kontrihom, kienu ġibda li żammew lill-Imperu Brittanniku f'Malta dak iż-żmien. Tajjeb li naraw li għalkemm il-klassi mgħallma tal-pajjiż kienet żgħira fl-għadd u għaldaqstant inqas meta mqabbla man-nies kollha, din ma kinitx karatteristika lokali biss. Tassew, din kienet qagħda li wieħed seta' jqabbel ma' bnadi oħrajn tal-Ewropa ta' nofsinhar (bħal fi [[Sqallija]] u fin-Nofsinhar tal-Italja) fejn ftit kienu n-nies li kellhom aċċess għat-tagħlim. L-element ta' konvenjenza politika beda jaqbad art ġmielu hekk kif l-ekonomija u l-kummerċ tjiebu, u dan ġara b'mod speċjali meta faqqgħet il-gwerra tal-Krimea u meta nfetaħ il Kanal ta' Sueż, li poġġa 'l Malta fil-mogħdija ewlenija tal-Imperu Britanniku. Il-preżenza militari Ingliża ġibdet kummerċ u ċaqliq ta' nies, saħħet is-snajjiet tradizzjonali marbuta mal-industriji tal-marsijiet iżda daħlet snajja' ġodda u tagħlim ġdid fil-mekkanika. F'kelma waħda, żdied il-kuntatt mal-Ingliżi tant li l-ilsien Ingliż (għax qabel ekonomikament u 'l quddiem, politikament ukoll) beda jinbet bħala t-tieni lsien wara t-Taljan. Dan tal-aħħar kien jaħkem fost il-professjonisti u kleriċi li kellhom rispett u importanza fost in-nies bla tagħlim. Il-popolin qajla kellhim aċċess għat-tagħlim għaldaqstant ftit li xejn kellhom rwol f'dan il-kuntest ta' żvilupp lingwistiku dak iż-żmien. == Alfabett Malti == {{artiklu prinċipali|Alfabett Malti}} L-alfabett Malti magħmul minn 30 ittra (24 konsonanti u 6 vokali) li jidhru f'din l-ordni: {|class="wikitable notheme" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Kbar]]''' |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[Ċ]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[Ġ]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[Għ]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[Ħ]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[IE]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Ż]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="30" | '''[[Ittri Żgħar]]''' |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|ċ||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|ġ||align="center"|g||align="center"|għ||align="center"|h||align="center"|ħ||align="center"|i||align="center"|ie||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|ż||align="center"|z |} == Grammatika == Il-grammatika tal-Malti hija fundamentalment derivata mis-Sikolu-Għarbi, għalkemm mudelli ta’ pluralizzazzjoni tan-nomi Rumanz u Ingliż jintużaw ukoll fuq kliem misluf. === Aġġettivi u avverbji === L-aġġettivi jsegwu n-nomi. M'hemm l-ebda avverbji indiġeni ffurmati separatament, u l-ordni tal-kliem hija pjuttost flessibbli. Kemm in-nomi kif ukoll l-aġġettivi ta’ oriġini Semitika jieħdu l-artiklu definit (per eżempju, It-tifel il-kbir). Din ir-regola ma tapplikax għall-aġġettivi ta’ oriġini Rumanz. == L-Ilsien Malti fil-Kostituzzjoni ta' Malta== Il-[[Kostituzzjoni Repubblikana ta’ Malta]], Kapitlu I, Artiklu 5, tgħid hekk: (1) L-ilsien Nazzjonali ta’ Malta huwa l-ilsien Malti. (2) L-ilsien Malti u l-ilsien Ingliż u dawk l-ilsna l-oħra li jistgħu jiġu preskritti mill-[[Parlament Malti|Parlament]] (b’liġi mgħoddija b’mhux anqas minn żewġ terzi tal-membri kollha tal-Kamra tad-Deputati) ikunu l-ilsna uffiċjali ta’ Malta u l-Amministrazzjoni tista’ għall-finijiet kollha uffiċjali tuża kull wieħed minn dawk l-ilsna: Iżda kull persuna tista’ tindirizza ruħha lejn l-Amministrazzjoni f’kull wieħed mill-ilsna uffiċjali u t-tweġiba tal-Amministrazzjoni għal hekk tkun b’dak l-ilsien. (3) L-ilsien tal-Qrati jkun l-ilsien Malti: Iżda l-Parlament jista’ jagħmel dak il-provvediment għall-użu tal-ilsien Ingliż f ’dawk il-każijiet u taħt dawk il-kundizzjonijiet li jista’ jippreskrivi. (4) Il-Kamra tad-Deputati tista’, meta tirregola l-proċedura tagħha, tistabbilixxi l-ilsien jew l-ilsna li għandhom ikunu wżati fi proċeduri u annotazzjonijiet parlamentari. Kapitlu VI, Artiklu 74 jgħid hekk: Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll bl-ilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jiġi minn fuq. == Kittieba bil-Malti == {{artiklu prinċipali|Letteratura Maltija}} Interessanti huwa l-għadd dejjem jikber ta' xogħlijiet letterarji Maltin ta' nies bħal [[Oliver Friggieri]], li l-kotba tiegħu ta' proża u poeżija ġew maqluba għall-bosta ilsna oħra u għadd kbir ta' kittieba żgħażagħ. L-iktar tliet kittieba Maltin magħrufa fid-dinja huma [[Francis Ebejer]] (drammaturgu), [[Dun Karm Psaila]] (il-poeta nazzjonali) u Oliver Friggieri. F'dawn l-aħħar snin bdew jiżdiedu wkoll xogħolijiet letterarji għaż-żgħażagħ. Fost dawn il-kotba, l-aktar innotati nsibu ''(Ri)Ġenerazzjoni'', ''Amina'' u ''Fittixni'' ta' [[Antoinette Borg|<u>Antoinette Borg</u>]], ''Magna Mater'' ta' Loranne Vella, ''Gramma'' ta' [[Leanne Ellul]] <ref>{{Ċita web|url=https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|titlu=13-18 Archives|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220701040402/https://merlinpublishers.com/age_group/13-18/|arkivju-data=2022-07-01|url-status=dead}}</ref>u r-rumanz debutt ''Mitt Elf Isem Ieħor: HappyVeganGirlJules'' ta' [[Lon Kirkop]] li dan tal-aħħar rebaħ l-edizzjoni tal-2020 tal-[[Konkors ta' Kitba Letteratura għaż-żgħażagħ]].<ref>{{Ċita web|url=https://newsbreak.edu.mt/2021/01/14/il-konkors-ta-kitba-letteratura-ghaz-zghazagh/|titlu=Il-Konkors ta’ Kitba – Letteratura għaż-Żgħażagħ|kunjom=Secretary|isem=The Office of the Permanent|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-05-29}}</ref> === Rumanziera === * [[John F. Marks]] - awtur tar-rumanz soċjali ''Tejbilhom Ħajjithom'' * [[Alfons Maria Galea]] - fundatur tas-sensiela tal-''Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien'' bil-Malti * [[Ġino Muscat Azzopardi]] - awtur ta’ ''Anġli tan-Niket'' * [[Ġużè Aquilina]] - awtur ta' ''Taħt Tliet Saltniet'' * [[Ġużè Bonnici]] - awtur ta' rumanzi u novelli * [[Ġużè Galea]] - awtur ta' ''Raġel bil-Għaqal'', ''San Ġwann'' u rumanzi storiċi oħra * [[Ġużè Ellul Mercer]] - awtur tar-rumanz [[Leli ta’ Ħaż-Żgħir]], u djarju tal-gwerra ''Taħt in-Nar'' * [[Ġużè Orlando]] - awtur tar-rumanz ''L-Ibleh'' * [[Ġużè Chetcuti]] - awtur ta’ novelli u rumanzi, drammi kif ukoll ta’ studji kritiċi * [[Ġwann Mamo]] - awtur tar-rumanz ''Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka'' * [[Paul Xuereb|Pawlu Xuereb]] - awtur ta’ rumanzi tad-ditektifs. * [[Kelinu Spiteri]] magħruf bħala ''Kilin''. * [[J. J. Camilleri]] - l-awtur ta' ''Aħna Sinjuri'' u rumanzi oħra * [[Frans Sammut]] - awtur ta' rumanzi fosthom ''Il-Gaġġa'', ''Samuraj'' u ''Il-Ħolma Maltija'' * [[Paul P. Borg]] - awtur ta' ''Dal-Lejl Ġie Alla'' * [[Trevor Zahra]]-awtur ta' l-ghar tax-xelter * [[Oreste Calleja]] - awtur ta' drammi, fosthom "Anestesija", "Satira", "Pawlu Redux" * [[Antoinette Borg]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Lon Kirkop]] - awtur ta' rumanzi, dramaturgu u artist viżiv * [[Loranne Vella]] - awtriċi ta' rumanzi * [[Leanne Ellul]] - awtriċi ta' rumanzi u poeżija * [[Lara Calleja]] - awtriċi ta' rumanzi === Awturi ta' Novelli === * [[Carmel G. Cauchi]] * [[Pietru Pawl Saydon]] - awtur ta' novelli, traduttur tal-Bibbja * [[Lino Spiteri]] - awtur ta' novelli u rumanzi * [[Temi Zammit]] - kittieb tal-ktieb Il-Gżejjer ta' Malta u l-Ġrajja Tagħhom === Poeti === (''Ara wkoll [[Lista tal-poeti tal-ilsien Malti]]'') * [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] * [[Ġorġ Borg]] * [[Rużar Briffa]] * [[Anton Buttigieg]] - Il-[[Poeta]] tan-Natura * [[Dun Frans Camilleri]] * [[Ninu Cremona]] * [[Anastasju Cuschieri]] - Il-Poeta tal-[[Santa Marija|Madonna]] * [[Ġużè Delia]] - Il-Poeta tal-Leġġendi * [[Victor Fenech]] * [[Albert Marshall]] * [[Ġużè Muscat Azzopardi]] * [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]] - Il-Poeta Nazzjonali * [[Joe Friggieri]] * [[Oliver Friggieri]] * [[Mary Meilak]] * [[Achille Mizzi]] * [[Ġorġ Pisani]] - Il-Poeta tal-[[Storja|Istorja]] * [[Philip Sciberras]] - poeta; magħruf għall-''Mandala'' * [[Marjanu Vella]] * [[Karmenu Vassallo]] - Il-Poeta tan-Nirien * [[Ġorġ Zammit]] === Drammaturgi === * [[Oreste Calleja]] * [[Albert Cassola]] * [[Ġużè Diacono]] - [[ġurnalist]] u [[kittieb]] ta’ drammi b’tema socjali realistika. Awtur tad-dramm ''Il-Madonna taċ-Ċoqqa''. * [[Francis Ebejer]] * [[Alfred Sant]] - awtur ta' drammi, rumanzi u novelli == Aktar tagħrif == * Għal aktar tagħrif fuq il-lingwa Maltija żur: http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language * [[Partit Laburista (Malta)|Il-Ħidma tal-Partit Laburista favur l-Ilsien Malti]] * Hull, Geoffrey. The Malta Language Question: A Case Study in Cultural Imperialism. Said International, Valletta, 1993. * [http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/Decizjonijiet1_25.07.08.pdf Deċizjonijiet tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti] (2008) == Referenzi == {{Referenzi}} == Għodda diġitali għall-Malti == * [https://traduzzjoni.mt National Language Technology Platform] - traduzzjoni.mt * [https://webgate.ec.europa.eu/etranslation eTranslation] * [https://iate.europa.eu IATE] * [https://www.linguee.com/ Linguee] * [https://mt.glosbe.com/ Glosbe - MT] * [http://www.ilmiklem.com Il-Miklem] - Vokabularju Tematiku, Enċiklopedija tal-Kliem, Tagħrif Kulturali. === Dizzjunarji fuq l-Internet === {{wikizzjunarju|Malti}} '''Dizzjunarju Ingliż-Malti/Malti-Ingliż''' * [http://www.dicts.info/dictionary.php?l1=English&l2=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju] '''Dizzjunarju Universali tal-Malti''' * [http://www.dicts.info/dictlist1.php?l=Maltese Agħfas hawn għal Dizzjunarju mill-Malti għal ħafna lingwi oħra] '''Dizzjunarju Bażiku Malti''' * [https://web.archive.org/web/20070930160904/http://dicts.info/basic/index.php?w=kelma&l1=maltese&l2=italian Agħfas hawn għal Dizzjunarju Bażiku tal-Malti għal xi lingwi oħra] * [http://www.maltesedictionary.org.mt Dizzjunarju Malti] - MalteseDictionary.org.mt (magħrif ukoll bħala [https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/gabra/ Ġabra]) {{Lingwa Maltija}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Lingwa Maltija| ]] [[Kategorija:Lingwi uffiċjali]] b8i5lnlzygs5qx13adm9hp7t6wmbjmh 0 943 329753 326743 2026-05-05T06:48:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329753 wikitext text/x-wiki {{kwota|Jekk għandkom widnejn biex tisimgħu, Valletta għandha ħafna stejjer xi tgħid.|[[Renzo Piano]]}}{{Infobox city|name=''Il-Belt'' {{mt}}}} '''Il-Belt Valletta''', magħrufa min-nies tal-gżejjer Maltin aktar bħala '''l-Belt''' hi l-[[belt kapitali|kapitali]] ta' [[Malta]]. Tinsab mifruxa fuq penisola fil-parti tal-Lvant ċentrali tal-gżira ta' Malta. Il-Belt għandha popolazzjoni ta' 5,197 abitant (sal-2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-Belt Valletta għandha arkitettura mħallta għax fiha hemm binjiet bi stil Manneristiku, Barokk, Neoklassiku u anki dawk b'arkitettura moderna. Il-Belt Valletta sofriet mill-attakki tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]]; biss, minkejja li l-gwerra ħalliet ferita kbira, il-Belt hi ma tilfitx il-karattru storiku tagħha. Fl-1980 il-Belt Valletta ġiet magħżula u onorata mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji]].<ref>{{Ċita web |url=http://whc.unesco.org/en/list/131 |titlu=City of Valletta |lingwa=en}}</ref> == Isem == Ll-[[Ordni ta' San Ġwann]] ta lill-belt it-titlu, ''Humilissima Civitas Valletta'' — 'Il-Belt l-Aktar Umli ta' Valletta'. Madanakollu, bil-bini ta' swar u ta' fortifikazzjonijiet, u flimkien mas-sbuħija tal-bini Barokk mat-toroq tagħha, din saret magħrufa bħala ''Superbissima'' — 'L-Aktar Kburija', fost is-sovrani tal-Ewropa. == Storja == [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Merkanti 12 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ex mural f'Is-[[Suq tal-Belt]] li juri l-kostruzzjoni tal-belt]] L-ewwel ġebla tal-Belt Valletta tqiegħet fit-28 ta' Marzu 1566, mill-Gran Mastru tal-[[Ordni ta' San Ġwann]], [[Jean Parisot de la Valette]]. Wara l-Assedju l-Kbir tal-1565, l-Ordni ddeċida li jibni belt ġdida fuq il-peniżola ta' Xiberras, bl-intenzjoni li il-belt isservi wkoll bħala fortizza li tiddefendi kemm il-Port il-kbir kif ukoll il-port ta' Marsamxett. Dan il-proġett juri li issa l-Ordni kien iddeċida darba għal dejjem li jibqa' Malta b'mod permanenti. L-[[arkitett]] li ddisinja l-pjanta tal-belt il-ġdida kien [[Francesco Laparelli]] li ntbagħat mill-Papa Piju V. Meta Laparelli ħalla Malta, xogħlu komplieh l-assistent tiegħu, il-Malti [[Ġlormu Cassar]]. Il-pjanta tal-Belt kienet kollha kemm hi bbażata fuq linji rettilinji u l-binjiet kollha f'daqqa kienu jagħtu lid-disinn ta-Belt meta tarrah minn fuq xeħta tal-bord tal-iskakki. It-toroq nbew dritti, b'dik tan-nofs, Strada San Giorgio (illum Triq ir-Repubblika) tibda minn Porta San Giorgio, ttawwal daqs 900 metru u tispiċċa quddiem il-Forti Sant'Iermu. La Valette ma leħaqx jara x-xogħol tas-swar tal-Belt komplut, għax miet fil-21 ta' Awwissu 1568 fl-età ta' 74 sena. Hu kien midfun fil-knisja, tan-Nattività (tal-Vitorja). Wara li nbniet il-Knisja Konventwali tal-Ordni, il-fdalijiet tiegħu ttieħdu hemm fejn hu midfun flimkien ma' xi Gran Mastri oħra fil-kripta ta' taħt l-altar maġġur. Il-Belt saret il-kapitali ta' Malta, kif għada sal-lum, fejn isservi bħala il-belt amministrattiva, kummerċjali u kulturali tal-gżejjer Maltin. Hekk baqgħet kemm sakemm l-Ordni baqa' Malta kif ukoll meta ġew l-Ingliżi. Fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], il-Belt qalgħet ħafna bombi waqt bosta attakki mill-ajru. Bosta binjiet ġġarfu, fosthom iġġarraf it-Teatru Rjal li nbena qrib id-daħla tal-Belt fl-1866. Illum il-ġurnata, il-Belt Valletta tilqa' fi ħdanha għadd ta' dipartimenti u ministeri governattivi, mijiet ta' ħwienet u uffiċiji ta' kumpaniji tal-kummerċ, knejjes u mużewijiet. Meta ma' dawk li jaħdmu f'dawn l-istabbilimenti ninkludu t-turisti, in- numru ta' nies li jidħlu l-Belt kuljum ilaħħaq mat-38,000 ruħ. F'din il-belt, tinsab ukoll il-Berġa ta' Kastilja minn fejn jopera l-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] kif ukoll il-[[Palazz tal-Gran Mastru]], fejn jiltaqa' l-Parlament.<gallery mode="packed"> Stampa:Teatru Rjal, Malta 1911.jpg|[[Teatru Rjal]] Stampa:Bomb Damage in Valletta, Malta, 1 May 1942. A8701.jpg|Ħsara mill-bombi fil-Belt Valletta matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] Stampa:Goats at Port Real Wellcome L0045092 (cropped).jpg|[[Bieb tar-Re]] c. 1884–1905 Stampa:Sacra Infermeria in 2016.jpg|[[Dar il-Mediterran għall-Konferenzi]], ex Sacra Infermeria </gallery> == Gvern == <gallery mode="packed"> Stampa:Valletta St Johns square Malta 2014 3.jpg|[[Palazz tal-Gran Mastru]] Stampa:Auberge de Castille, Valletta 001.jpg|[[Berġa ta' Kastilja]] Stampa:Parliament House (Malta).jpeg|[[Parlament ta' Malta]] </gallery>'''<big>Gvern lokali</big>''' Il-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta ġie stabbilit bl-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993, flimkien mal-kunsilli lokali l-oħra ta’ Malta. L-ewwel elezzjoni saret fl-20 ta’ Novembru 1993, u elezzjonijiet isiru bejn wieħed u ieħor kull 5 snin. Il-kunsill lokali jinsab f’bini fin-Nofsinhar. '''<big>Gvern nazzjonali</big>''' Il-Belt Valletta hija l-belt kapitali ta' [[Malta]], u hija ċ-ċentru amministrattiv u kummerċjali tal-pajjiż. Il-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] ilu jinsab fid-Dar tal-Parlament qrib id-daħla tal-belt mill-2015: qabel kien jinsab fil-[[Palazz tal-Gran Mastru|Palazz tal-Granmastru]] fiċ-ċentru tal-belt. Dan l-aħħar palazz għadu fih l-Uffiċċju tal-President ta’ Malta, filwaqt li l-[[Berġa ta' Kastilja|Berġa ta’ Kastilja]] tilqa’ l-Uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta’ Malta]]. Il-qorti u bosta dipartimenti tal-gvern jinsabu wkoll fil-Belt Valletta<ref>{{Ċita web|url=http://president.gov.mt/il-palazzi-tal-president/il-palazz-tal-belt/|titlu=Il-Palazz tal-Belt - president.gov.mt|data=2015-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150926164218/http://president.gov.mt/il-palazzi-tal-president/il-palazz-tal-belt/|arkivju-data=2015-09-26|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Ġeografija == [[Stampa:Saint Christopher Street in Valletta (32711).jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|[[Triq San Kristofru]] fil-Belt Valletta]] Il-peniżola tal-Belt Valletta hi mdawra minn żewġ portijiet naturali; il-Port ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir. Dan tal-aħħar hu l-iktar port importanti ta' Malta. Il-belt għandha diversi binjiet ta' importanza storika. Fosthom insibu l-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], magħruf qabel bħala l-Knisja Konventwali tal-Kavallieri ta' Malta, il-Berġa ta' Kastilja li fil-fatt kienet tilqa' fiħa il-Kavallieri ġejjin minn Kastilja, León u l-Portugal. Illum f'din il-binja jinsab l-uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru ta' Malta.]] Fil-Belt jinsab ukoll il-Palazz Maġisterjali, mibni bejn l-1571 u l-1574, li qabel kienet ir-residenza tal-Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann, waqt li llum jospita l-Uffiċju tal-President tar-Repubblika ta' Malta.Fl-istess binja wieħed jista' jħur l-Armrija kif ukoll xi swali fl-ewwel sular. Fi Triq ir-Repubblika hemm il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fejn qabel kien hemm il-Berġa ta' Provenza. Fi Triq il-Merkanti hemm il-Mużew Nazzjonali tal-Arti (MUŻA) fil-binja li qabel kienet l-Berġa tal-Italja. It-Teatru Manoel, li kien inbena f'għaxar xhur biss fl-1731, b'ordni mill-Gran Mastru Antonio Manoel de Vilhena, hu wieħed mill-eqdem teatri fl-[[Ewropa]]; Dar il-Mediterran għall-Konferenzi, magħruf qabel bħala s-Sacra Infermeria, mibni fl-1574, fejn kien wieħed mill-aktar sptarijiet rinomati matul iż-żmien tal-Kavallieri ta' Malta. Apparti dawn u ħafna binjiet oħra miftuħa għall-pubbliku wieħed jista' jammira il-fortifikazzjonijiet, mibnija bħala serje ta' bastjuni u ravellini, b'għoli li jvarja bejn 50 u 80 metru mill-foss li jdur madwar partijiet minnhom. Fil-pjanijiet oriġinali, l-Ordni ried jibni menqa fiha jkunu jistgħu jirmiġġjaw xi bastimenti. Ix-xogħol ma rnexxiex u minflok fl-ispazju li kien diġà tħaffer inħolqot roqgħa bini li bdiet tissejjaħ "[[Il-Mandraġġ]]" ambjent li fejn bdew jgħixu nies foqra. Dan irriżulta f'diversi bini inadekwat b'kundizzjonijiet sanitarji ħżiena. Il-Mandraġġ kien ġie mwaqqa' mill-Awtoritajiet fis-snin sebgħin biex minflok inbnew flattijiet diċenti. == Demografija == Il-popolazzjoni tal-Belt Valletta naqset drastikament matul is-snin, u illum il-l-abitanti tal-Belt ilaħqu mhux wisq aktar minn sitt elef ruħ. Dan minħabba li mit-[[Tieni Gwerra Dinija|Tieni Gwerra]] 'l hawn bosta familji u individwi ħarġu mill-Belt u marru joqgħodu fl'lokalitajiet oħrajn f'bini aktar modern u komdu. == Sit ta’ Wirt Dinji == Fl-1980, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata mill-UNESCO bħala Sit ta’ Wirt Dinji. Il-Belt Valletta għandha 320 [[monument]], biex b’hekk hija waħda mill-iktar żoni storiċi b’konċentrazzjoni ta’ monumenti fid-dinja. Il-Belt ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji minħabba l-valur universali straordinarju tagħha abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO minn għaxra (fi kliem ieħor, abbażi ta’ terz tal-kriterji kulturali). Dawn il-kriterji huma l-kriterju (i), jiġifieri “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, u l-kriterju (vi), jiġifieri “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”. Il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (i) peress li hija prevalentement kreazzjoni idealistika tal-aħħar tar-Rinaxximent bi pjanta urbana uniformi, ispirata mill-prinċipji Neoplatoniċi, bi swar u b’fortifikazzjonijiet mad-dawra kollha tad-daħliet naturali tagħha, u b’diversi monumenti f’postijiet strateġiċi. Min-naħa l-oħra, il-Belt Valletta ġiet iddikjarata Sit ta’ Wirt Dinji abbażi tal-kriterju (vi) minħabba r-rabta tagħha mal-Ordni tal-Kavallieri ta’ San Ġwann, li bnewha fl-1566 u li ħadu ħsiebha u sebbħuha għal kważi żewġ sekli u nofs. B’hekk, il-Belt Valletta hija assoċjata mal-istorja ta’ waħda mill-ikbar forzi militari u morali tal-Ewropa moderna. Il-belt hija mibnija fuq peniżola dejqa mdawra bl-ilma. B’hekk, il-perimetru tal-belt baqa’ prattikament l-istess mit-tluq tal-Kavallieri ’l hawn, bi ftit żviluppi moderni f’dawn l-aħħar snin. Id-daqs tagħha u l-integrità tal-bini u tal-monumenti tagħha kienu biżżejjed biex l-UNESCO tagħraf li għandha valur universali straordinarju. Minkejja xi proġetti tal-kostruzzjoni fis-seklu 19 u l-ħsarat li ġarrbet il-Belt Valletta fit-Tieni Gwerra Dinjija, proporzjon kbir tal-bini u tal-monumenti oriġinali, kif ukoll in-nisġa urbana tal-madwar, ġew ippreservati sa żminijietna jew ġew irrestawrati bir-reqqa. L-iżvilupp tal-bini u l-materjali li ntużaw matul is-snin ma biddilx wisq mill-pajsaġġ urban tal-Belt, speċjalment meta wieħed iqarreb u jħares lejha mill-baħar. Madankollu, il-valur universali straordinarju tagħha jiddependi wkoll fuq dan l-element tal-pajsaġġ urban, għalhekk il-proċess biex jinstab bilanċ tajjeb bejn dan l-element u l-ħtiġijiet ta’ belt ħajja, huwa proċess kontinwu. L-UNESCO kemm-il darba tintervjeni biex twissi lill-awtoritajiet li jieħdu ħsieb il-ġestjoni ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, meta tħoss li xi proġett jista’ jipperikola xi waħda mill-kriterji tal-għażla tagħha. Fl-2015, l-NGO lokali Din l-Art Ħelwa ħasset il-ħtieġa li twassal it-tħassib tagħha lill-awtoritajiet Maltin li jekk il-pjanijiet ta’ lukanda ta’ 40 sular f’Tigné jitwettqu, dan jaf iwassal biex il-Belt Valletta saħansitra titlef l-istatus ta’ Sit ta’ Wirt Dinji, minħabba li l-proġett ikerrah il-pajsaġġ urban li baqa’ ftit li xejn mittiefes minn żmien il-Kavallieri ’l hawn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/59966/_heritage_watchdog_warns_vallettas_unesco_status_undermined_by_tign_40storey_hotel#.YBZ05EBFzIV |titlu=Heritage watchdog warns Valletta’s UNESCO status undermined by Tigné 40-storey hotel |sit=MaltaToday |data-aċċess=2021-01-31 |data=2015-12-04|kunjom1=Debono |isem1=James |lingwa=en}}</ref> == Toroq u pjazez prinċipali == [[Stampa:Republicstreet.jpg|right|thumb|250px|Triq ir-Repubblika, it-triq prinċipali u l-aktar kummerċjali tal-Belt Valletta.]] * Misraħ ir-Repubblika (Pjazza Reġina) *Pjazza San Ġorġ *Pjazza Kastilja * Pjazza Jean de Valette *Pjazza Indipendenza *Misraħ il-Ħelsien * Misraħ Sant'Iermu * Triq il-Fran * Triq il-Merkanti * Triq Zekka * Triq Nofsinhar * Triq il-Lanċa * Triq il-Lvant * Triq il-Punent * Triq il-[[Mediterran]] * [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] * Triq it-Teatru l-Antik * Triq l-[[Assedju l-Kbir]] * Triq Marsamxett * Triq Melita * Triq [[San Bastjan]] * Triq San Kristofru * Triq San Mark * Triq Spur * Xatt il-Barriera * Triq [[San Pawl]] * Triq [[San Duminku]] == Postijiet ta' interess == === Knejjes === [[Stampa:St Johns Co-Cathedral.jpg|250px|thumb|[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Il-Kon-Katidral ta' San Ġwann]]]] * Knisja Kolleggjata San Pawl Nawfraġu * [[Bażilka u Parroċċa Matriċi San Duminku]] * [[Knisja tal-Vitorja]] * [[Kon-Katidral ta' San Ġwann]] * Katidral Anglikan ta' San Pawl * Knisja ta' San Franġisk t'Assisi * Knisja tal-Ġiżwiti * Knisja ta' Santu Wistin * Knisja ta' Kristu Redentur * Knisja Franġiskana ta' Santa Marija ta' Ġesù, jew ''Ta' Ġieżu'' *Bażilika Madonna tal-Karmnu === Binjiet === [[Stampa:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|250px|thumb|Il-[[Palazz tal-Gran Mastru]]]] * [[Palazz tal-Gran Mastru]] – (il-Palazz tal-[[President ta' Malta|President]]) * [[Berġa ta' Kastilja]] – L-Uffiċċju tal-[[Prim Ministru ta' Malta]] * Berġa t'Aragona – Ministeru tal-Finanzi * Berġa tal-Italja – MUŻA (Mużew Nazzjonali tal-Arti) * Berġa ta' Provenza – Mużew tal-Arkeoloġija Nazzjonali * Berġa ta' Baviera – * Casa Rocca Piccola – residenza privata miftuħa biex iżuruha l-pubbliku * Palazzo Francia – Ministeru tal-Affarijiet Soċjali * Palazzo Parisio – Ministeru tal-Affarijiet Barranin === Teatri === * [[Teatru Manoel]] * [[Teatru Rjal|Pjazza Teatru Rjal]] === Ġonna === * [[Barrakka ta' Fuq]] * [[Barrakka t'Isfel]] * [[Hastings]] === Mużewijiet u postijiet oħra ta' Interess === * [[Mużew Nazzjonali tal-Gwerra]] - [[Forti Sant'Iermu]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (Malta)|Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija]] - [[Berġa ta' Provenza]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[MUŻA|Mużew Nazzjonali tal-Arti]] - [[MUŻA]] - [[Berġa tal-Italja]], Triq il-Merkanti *[[Palazz tal-Gran Mastru|Il-Palazz tal-Gran Mastru]] - L-Armerija u s-Swali tal-Palazz (daħla minn [[Pjazza San Ġorġ]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Il-Konkatidral ta' San Ġwann]] - (daħla minn [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]]) *[[Mużew tal-Posta f'Malta]], Triq l-Arċisqof *[[Mużew tal-Ġugarelli]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Casa Rocca Piccola]], [[Triq ir-Repubblika, Valletta|Triq ir-Repubblika]] *[[Lascaris War Rooms]] - il-Foss (Lascaris Ditch) *The Malta Experience - Triq il-Mediterrran *[[Dar il-Mediterran għall-Konferenzi|Sacra Infermerija]], Triq il-Mediterran *Malta 5D - Triq l-Ifran *Valletta - Living History, Embassy Cinema, Triq Santa Luċija *[[Teatru Manoel]] - mużew u dawra bi spjega mat-Teatru, Triq it-Teatru l-Antik *[[Saluting Battery]] u l-passaġġi taħt [[il-Barrakka ta' Fuq]] *The Fortress Builders - Fortifications Interpretation Centre, Triq San Mark *Ċentru ta' Kreattivita - Cavalier ta' San Ġakbu (daħla minn Pjazza Kastilja === Oħrajn === * Putirjal (Id-daħla tal-Belt) * Funtana tat-Trituni (barra d-daħla tal-Belt) == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [http://www.visitmalta.com/en/what_to_see/wts_maltaspast/wts_maltapast_valletta/wts_maltapast_valletta.html VisitMalta.com - Valletta] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} {{Bliet kapitali tal-UE}} {{Lista ta' kapitali Ewropej skont ir-reġjun}} <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|53|52|N|14|30|45|E|type:city}} </span> [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]] [[Kategorija:Belt Valletta| ]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Peniżoli]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] 4qziukxb66wlqhidjnjw0rhqer4t84a 0 944 329743 326728 2026-05-05T05:21:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329743 wikitext text/x-wiki {{għal|r-Rabat ta' Malta|Rabat (Malta)}}{{Infobox city|name=Rabat (Għawdex)}} Ir-'''Rabat''' jew '''Città Vittoria''' hija l-[[belt kapitali]] tal-gżira t'[[Għawdex]], gżira tal-[[arċipelagu Malti]] fil-[[Baħar Mediterran]]. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 7,524 (Diċembru 2024),<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> u b'din il-popolazzjoni din il-lokalità hi l-ikbar waħda f'Għawdex. Din il-belt hi msejjħa ukoll bl-isem '''Victoria''' li ġie mogħti fl-1887 mill-gvern Brittaniku fl-okkażjoni tal-[[Ġublew tad-Deheb]] tar-[[Reġina Vittorja tar-Renju Unit|Reġina Vittorja]], minn rikjesta tal-Arċisqof ta' Malta, Mons. Pietru Pace. Madanakollu, din il-belt hi xorta magħrufha fost l-Għawdxin bl-isem antik tar-Rabat. == Faċilitajiet == Fil-Belt Victoria insibu bandli għar-residenti, kif ukoll ġnien, fost oħrajn. F'din il-belt insibu faċilitajiet sportivi, hekk kif il-belt Victoria għandha fi ħdanha l-akbar numru ta' klabbs sportivi f'Għawdex. Dawn huma: * [[SK Victoria Wanderers]] * [[Victoria Hotspurs FC]] * [[Oratory Youths FC]] Dawn kollha jitħarrġu fil-grawnds rispettivi tagħhom. === Faċilitajiet reġjonali === Il-belt Victoria, bħala l-belt kapitali ta' Għawdex, fiha l-akbar numru ta' binjiet governattivi u amministrattivi ta' Għawdex, fosthom: * Il-Ministeru għal Għawdex * In-Nutar Pubbliku * Id-Dipartiment tal-Artijiet * Id-Dipartiment tat-Taxxi Interni * Il-Librerija Pubblika * L-Isptar Ġenerali ta' Għawdex * Il-Venda tal-Karozzi tal-Linja * Il-Gym Reġjonali għal Għawdex * L-Iskejjel Sekondarji tal-Gvern u tal-Knisja * L-Iskola għal aktar studju == Festi == F'din il-belt jiġu ċċelebrati żewġ festi prinċipali, dik ta' [[San Ġorġ]], li l-festa liturġika tiegħu taħbat nhar it-[[23 ta' April]], iżda tkun iċċelebrata fit-tielet Ħadd ta' Lulju, kif ukoll dik ta' [[Marija Assunta|Santa Marija]] nhar il-[[15 ta' Awwissu]]. Dik ta' San Ġorġ toħroġ mill-[[Bażilika ta' San Ġorġ|Bażilika]] iddedikata lill-istess qaddis, filwaqt li dik ta' Santa Marija toħroġ mill-[[Katidral ta' Għawdex]]. Il-festi esterni huma organizzati mis-Soċjetà Filarmonika [[Banda La Stella|La Stella]] u [[Banda Leone|Leone]] rispettivament. == Baned tar-raħal == Iż-żewġ baned prinċipali huma l-Banda La Stella u l-Banda Leone, li jieħdu ħsieb il-Festi ta' San Ġorġ u Santa Marija rispettivament. Iż-żewġ baned għandhom is-sede tagħhom fiż-żewġ teatri ewlenin tal-Gżira: it-Teatru Astra tas-Soċjetà Filarmonika La Stella, u t-Teatru Aurora tas-Socjetà Filarmonika Leone. Dawn iż-żewġ baned jorganizzaw ukoll kunċerti varji matul is-sena, kif ukoll, fiż-żewġ teatri jittellgħu l-opri, li ta' kull sena jattiraw mijiet ta' Maltin.<ref>{{ċita web|url=http://stocks.timesofmalta.com/articles/view/20090922/local/visitors-to-gozo-pick-up|titlu=Visitors to Gozo pick up|data=2009-09-22|pubblikatur=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2010-08-07}}</ref> == Ġonna pubbliċi == Il-Villa Rundle hu l-ġnien prinċipali tal-belt, kif ukoll tal-gżira. Dan il-ġnien iservi għal attivitajiet reġjonali, fosthom il-wirja tradizzjonali tal-bhejjem li tittella' kull sena għall-festa ta' Santa Marija. Ġo dan il-ġnien wieħed isib bosta monumenti u bustijiet ta' personalitajiet li taw sehem fl-iżvilupp tal-Belt Victoria, u ta' Għawdex. == Żoni tar-Rabat == * Belliegħa * Ċittadella * Demnija * Gelmus * Għajn Lukin * Il-Ġnien * Qasam San Ġorġ * Sellum * Ta' Ħamet * Ta' l-Ibraġ * Ta' Mliet * Ta' Wara s-Sur * Taċ-Ċawla * Taflija * Tal-Far * Tal-Grazzja * Tal-Maltija * Tal-Mejda * Villa Rundle * Wied Tal-Grazzja == Toroq prinċipali u arterjali == * Pjazza Fuq it-Tomba * Pjazza Indipendenza (Pjazza t-Tokk) * Pjazza San Franġisk * Pjazza San Ġorġ * Pjazza Santu Wistin * Triq Dingli * Triq Enriku Mizzi * Triq Fortunato Mizzi * Triq Gedrin * Triq Ġorġ Borg Olivier * Triq Għajn Qatet * Triq Ġużè Ellul Mercer * Triq id-Dawwara * Triq il-Kappuċċini * Triq il-Papa Ġwanni Pawlu II * Triq ir-Repubblika * Triq it-Tabib Anton Tabone * Triq l-Ewropa * Triq l-Imgħallem * Triq Mejlak * Triq Monsinjur S. Lanzon * Triq Ninu Cremona * Triq Putirjal * Triq Sant' Orsla * Triq Ta' Kerċem * Triq Tomba * Triq Viani * Triq Wara s-Sur * Triq Wied il-Lunzjata == Nies notevoli == * [[Ċensu Tabone]], Ir-4 [[President ta' Malta|President ta’ Malta]]. * [[Gaetano Pace Forno]], Isqof ta’ Malta. * [[Ġorġ Pisani]], Poeta. * [[Ġann Piet Franġisk De Soldanis]], Arċipriet. * [[Giuseppe Pace|Giuseppe Monsignor Pace]], Is-7 Isqof ta’ Għawdex. * [[Joseph Farrugia]], (Arċipriet Emeritus ta' San Ġorġ). * [[Ġużeppi Mercieca|Ġuzeppi Mercieca]], Arċisqof ta’ Malta. * [[Pietro Pace|Sir Pietro Monsignor Pace]], Arċisqof Titulari ta’ Rodi u Isqof ta’ Malta. * [[Alfred Xuereb]], segretarju privat tal-Papa Franġisku. * [[Mary Meilak]], Poeta. * [[Ninu Cremona]], Awtur. == Amministrazzjoni u Kunsill Lokali == [[Stampa:Victoria local council.jpg|thumb|180px|Il-Banca Giuratale, is-sede tal-Kunsill Lokali tar-Rabat]] Il-Belt Victoria hi l-akbar lokalità f'Għawdex, u taqa' taħt ir-responsabbiltà tal-Kunsill Lokali tar-Rabat. Is-sede tal-kunsill hi l-Banca Giuratale, bini mibni matul il-ħakma tal-[[Kavallieri ta' San Ġwann|Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann]]. L-ewwel elezzjoni għall-kunsill saret fis-16 ta' April, 1994. {{Għall-aġġornament}} Il-kunsill preżenti ġie elett fl-elezzjonijiet ta' Marzu 2013 u hu ffurmat minn: * Brian Azzopardi (sindku, [[Partit Nazzjonalista (Malta)|PN]]) * Josef Schembri (viċi-sindku, PN) * Maria Portelli (PN) * Marċell Tabone (PN) * Joseph Debrincat ([[Partit Laburista (Malta)|PL]]) * Michael Buttigieg (PL) * Anthony Briffa (PL) == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} [[Nichelino]] ([[Italja]]) == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.victoria.org.mt/ Sit uffiċjali] * [https://web.archive.org/web/20110518120657/http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page=430 Paġna fuq il-websajt tal-Ministeru għal Għawdex] * [http://visitmalta.com/victoria-and-cittadella Visit Malta – Victoria u ċ-Ċittadella] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] [[Kategorija:Rabat (Għawdex)| ]] 2txzv6e5v8wwwstye9h54exn1g2ldq5 0 946 329733 326720 2026-05-05T03:22:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329733 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} Il-'''Mellieħa''' huwa villaġġ fit-[[Tramuntana]] ta' [[Malta]]. Jokkupa l-peninsula li ħafna jirreferu għaliha bħala 'd-denb tal-ħuta', minħabba l-forma tagħha. L-[[etimoloġija]] ta' l-isem 'Mellieħa' possibilment hi dik ta' nisel [[lingwa Griega|Grieg]], peress illi ''Melleca'' (li tittraduċi bħala ''[[għasel]]'') jirrappreżenta industrija antika f'din il-parti tal-pajjiż. Alternattiva oħra hija x-xebħ mal-kelma '[[melħ]]' (kelma t'oriġini [[Semitika]]), peress illi fil-Mellieħa probabbilment kien jinġabar il-melħ minn salini li kien hemm mal-kosta, fil-Medjuevu u anke qabel. == Ġeografija == [[Stampa:Mellieha Bay view Malta 1.jpg|nofs|daqsminuri|Bajja tal-Mellieħa]] Ġeografikament dan il-villaġġ igawdi minn varjeta' ta' pajsaġġi, bi ħdura u msaġar żgħar (bħal tal-[[Miżieb]] u ta' l-[[Aħrax]]), ir-[[Riserva Naturali ta' l-Għadira]] (li probabbilment hi l-unika roqgħa ilma naturali eżistenti s-sena kollha fil-pajjiż) li hi żona protetta, l-irdumijiet fil-Lvant (tax-[[Xquq]], qrib [[Il-Prajjet]], imsejjaħ [[Popeye Village]]) bl-Ingliż u fil-[[Punent]] (tal-Madonna ta' l-Aħrax). Insibu wkoll l-ikbar ammont ta' xagħri fil-gżejjer Maltin fejn jikber ħafna sagħtar li minnu jinġabar għasel imfittex ħafna. Naraw ħafna widien tant fertili, b'ilma ġieri s-sena kollha, bosta siġar tal-frott u raba' saqwi. Insibu wkoll numru ta' bajjiet mrammla bħar-Ramla taċ-Ċirkewwa [[Paradise Bay]], l-Armier kif ukoll l-akbar bajja ramlija ġewwa Malta: il-Bajja tal-Mellieħa jew kif inhi aħjar magħrufa mal-Maltin, l-[[Għadira]]. [[Stampa:Malta - Mellieha - Triq Selmun - Selmun Palace 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Palazz Selmun]] u kumpless tal-irziezet]] == Storja == Instabu diversi traċċi preistoriċi mxerrdin mal-Mellieħa illi juru biċ-ċar illi din il-lokalita' kellha preżenza ta' nies li kellhom livell ta' żvilupp, snajja u xi forma ta' twemmin reliġjuż. Minħabba n-numru ta' fdalijiet [[Rumani]] u [[Puniċi]] fil-viċin tal-Mellieħa, bħall-banjijiet Rumani f'[[Għajn Tuffieħa]], is-[[Salini]] u [[San Pawl Milqi]] f'[[Burmarrad]], wieħed jista' jimmaġina illi fil-Mellieħa seta' kien hawn xi forma ta' abitanti illi kienu nvoluti fl-agrikoltura (bħall-produzzjoni taż-żejt taż-żebbuġa u għasel) u forsi anke s-sajd. Huwa mifhum li fil-[[Medju Evu]] il-popolazzjoni tal-Mellieħa kienet waħda limitata meta kkomparata ma' dik ta' villaġġi u bliet 'l bogħod mit-tramuntana tal-gżira, l-aktar dawk qrib iċ-ċentru u madwar il-[[Port il-Kbir]]. Hu wkoll possibbli li din iż-żona setgħet kienet diżabitata għal medda ta' snin, jew forsi abitata biss temporanjament matul ċerti staġuni. Dan jirrefletti realtajiet ekonomiċi diffiċli f'perjodi meta d-distanzi, il-mezzi tat-trasport u l-kommunikazzjoni kienu ristretti, jekk mhux ineżistenti għal kollox. [[Stampa:Red Tower 1 (6956269493).jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri Sant Agata]]]] Kien lejn l-aħħar parti tal-preżenza f'Malta tal-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], fis-[[Seklu XVII]] illi l-Mellieħa esperjenzat interess probabbilment minħabba l-pożizzjoni loġistikament favorevoli tagħha għal dawk illi jivvjaġġaw regolarment minn/lejn il-gżira t'[[Għawdex]], u għal dawk illi xtaqu jesplojtaw il-potenzjal agrikolu ta' din iż-żona fertili. Kien hemm ukoll fattur ieħor ferm importanti, dak tas-sigurtà illi Malta akkwistat ftit ftit hekk kif il-piraterija (li kienet industrija ewlenija tal-Kavallieri, assistiti minn bosta Maltin u Għawdxin) spiċċat fix-xejn u magħha naqsu l-invażjonijiet pjuttost frekwenti mis-sibbien f'dawn l-inħawi 'il bogħod mill-protezzjoni tas-swar ta' l-ibliet. Kien f'dan il-perjodu illi l-popolazzjoni rabbiet il-kunfidenza neċessarja biex tistabilixxi kolonji ta' Maltin u anke Għawdxin fil-lokalita' Melleħija. Kien wara dan iż-żmien ukoll illi naraw l-istituzzjoni tal-parroċċa tal-Mellieħa (wara li ma baqatx taqa' taħt dik tan-[[Naxxar]]) fuq bażi aktar permanenti. Il-preżenza ta' l-Ingliżi f'Malta kompliet tinkoraġġixxi t-tkabbir tal-Mellieħa, l-aktar matul it-[[Tieni Gwerra Dinjija]] meta l-perikli kontinwi ta' l-attakki mill-ajru tal-Ġermaniżi u Taljani fiż-żona tal-Port il-Kbir u ċ-ċentru u n-Nofsinhar ta' Malta ħeġġeġ aktar nies sabiex jerħu r-residenzi tagħhom fl-ibliet u jimxu lejn it-Tramuntana tal-gżira fejn il-periklu u l-attakki kienu ferm inqas. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-Mellieħa rat żviluppi notevoli, b'aktar bini, titjib ta' toroq u fl-infrastruttura (bħas-sistemi tad-dawl elettriku, drenaġġ u ilma) u l-bini ta' l-iskola tal-gvern. Il-Mellieħa kienet lokalità pijuniera fis-settur turistiku lokali għaliex fil-bidu tas-[[Snin 1960|snin sittin]] rat investiment f'bini ta' lukandi qrib il-kosta, u aktar tard ristoranti u ħwienet relatati ma' din l-industrija. Għall-popolazzjoni taż-żona, illi pjuttost ma tantx kienet gawdiet mill-industriji tal-port u tarznari kif ukoll mix-xogħol maħluq mis-servizzi militari Ingliżi, it-turiżmu kien opportunita' li ħalliet marka profonda fuq il-lokal sal-ġurnata tal-lum mhux biss mill-aspett ekonomiku iżda wkoll dak soċjali u ambjentali. Ħafna mill-Melliħin antiki (dawk illi kien ilhom residenti f'din il-lokalita' sa minn qabel il-gwerra) kellhom artijiet agrikoli, jew konnessjonijiet oħrajn mal-biedja (trobbija ta' l-annimali, tkabbir ta' frott u ħxejjex, eċċ.). Dan l-istil ta' ħajja inqered kważi għal kollox lejn it-tmiem tas-[[Seklu XX]] għaliex l-orjentazzjoni ekonomika tal-Mellieħa saret waħda ibbażata fuq it-turiżmu u servizzi relatati. It-turiżmu u l-progress ekonomiku nazzjonali ġab l-ispekulazzjoni ta' l-artijiet tal-lokalita' lejn l-aħħar tas-snin tmenin u l-bidu tas-snin disgħin. Din l-ispekulazzjoni wieħed jista' jiddeskriviha bħala evidenza ta' stat ekonomiku affluenti. Dan tal-aħħar kien effett sekondarju tal-progress in ġenerali f'Malta li wieħed seta' josserva f'partijiet oħra tal-pajjiż, speċjalment ġo [[Tas-Sliema]], f'[[Buġibba]], u saħansitra f'Għawdex. Mill-aspett ambjentali, ħafna esprimew li dan sarraf ukoll f'rigress ambjentali l-aktar minħabba l-istili ta' bini adottati (bil-liġi illi tobbliga l-użu tal-ġebla tal-franka fil-bini tal-faċċati fis-snin sebgħin f'Malta, u l-bini illegali fl-hekk imsejħa 'green areas'). Insibu l-garaxxijiet/kmamar ta' villeġġjatura li tfaċċaw mil-lejl għan-nhar f'ħafna żoni mal-kosta. Sfortunatament ftit hemm rimedji għal din is-sitwazzjoni ambjentali llum il-ġurnata. Fil-futur, bl-impenn tal-Kunsill Lokali hu mistenni kontroll aktar strett fuq il-permessi għal bini ġdid. [[Stampa:The Devil's Farmhouse in Mellieha, Malta.jpeg|nofs|daqsminuri|Ir-Razzett tax-Xitan]] Il-Mellieħa tilfet ukoll ħafna mill-karatteristiċi rurali li jiftakru sew dawk imwielda qabel is-[[Snin 1970|snin sebgħin]]. Illum din il-lokalità hija raħal imdaqqas, b'popolazzjoni ta' iktar minn 14-il elf ruħ sal-aħħar tas-sena 2024<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> u din tiżdied sostanzjalment fix-xhur tas-sajf, billi ħafna nies għandhom villeġjatura f'din il-lokalità. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|GER}} [[Adenau]] ([[Ġermanja]]); * {{Flagicon|CYP}} [[Ayia Napa]] ([[Ċipru]]); * {{Flagicon|ITA}} [[Cavriglia]] ([[Italja]]); * {{Flagicon|FRA}} Balma ([[Franza]]). == Gallerija == <gallery class="center" mode="packed" heights="120" classes="center"> Stampa:Mellieha night time view.jpg|Veduta bil-lejl tal-belt Stampa:Mellieha.jpg|Knisja Parrokkjali tal-Mellieħa Stampa:Malta - Mellieha - Misrah il-Parocca - Sanctuary of our Lady of Mellieha 01 ies.jpg|[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa]] Stampa:Malta - Mellieha - Triq il-Marfa - Il-Madonna tal-Ghar 13 ies.jpg|Il-Madonna tal-Għar Stampa:Malta - Mellieha - il-Manikata (N) 02 ies.jpg|Il-[[Manikata]] Stampa:Malta - Mellieha - Triq tal-Prajjet - Anchor Bay+Popeye Village 01 ies.jpg|[[Popeye Village]] Stampa:Għajn Żnuber Tower.jpg|[[Torri ta’ Għajn Żnuber]] Stampa:Malta - Mellieha - Anchor Bay + Marfa Ridge + Ras il-Qammieh (Ghajn Znuber Tower) 01 ies.jpg|Ras il-Qammieħ Stampa:Malta - Paradise beach.jpg|Bajja tal-Ġenna Stampa:Malta - Mellieha + Mellieha Bay (Keppel) 02 ies.jpg|Il-Mellieħa kif tidher mill-baħar taħt Stampa:St Paul's Islands 2009.jpg|Gżejjer San Pawl </gallery> == Ħoloq == * [http://www.mellieha.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Kunsill Lokali tal-Mellieħa] * [http://www.choirandorchestra.org/ Sit ufficjali ta' l-'Ghaqda Korali u Orkestrali Maria Bambina'] * [https://web.archive.org/web/20200401142029/http://www.imperialbandclub.com/ Sit elettroniku tal-Banda Imperial] * [https://web.archive.org/web/20070805061151/http://mellieha.com/lvbc/index.htm Sit dwar il-Banda Vittorja] * [https://web.archive.org/web/20070609105241/http://wrbb.sm4.biz/ Mellieħa Football Club] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Mellieħa| ]] [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] k1wmo7zdbaurgjkarr7ftqj871v8eyl 0 1079 329728 327150 2026-05-05T02:36:29Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329728 wikitext text/x-wiki {{stub|ġeografija}}{{Infobox city|name=L-Imdina}} L-'''Imdina''' (Feniċju: 𐤌𐤋𐤈‎, ''Maleṭ'', Grieg antik: Μελίττη ''Melíttē'', [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: مدينة‎ ''Madinah'', [[Lingwa Taljana|Taljan]]: ''Medina''), magħrufa ukoll bit-titli, '''''Città Vecchia''''' jew '''''Città Notabile''''', hija belt fortifikata fir-reġjun tat-Tramuntana ta' Malta li serviet bħala l-belt kapitali minn żmien l-qedem sal-[[medjuevu]]. Il-belt għadha mħaddna mill-ħitan tagħha u fiha jgħixu 201 resident (2024).<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Storja == L-Imdina kif nafuha llum hija ferm differenti minn dik ta’ żmien Medjevali, meta din il-belt ċkejkna kienet isservi bħala l-belt kapitali ta’ Malta. Minn żmien qabel ma ġew ir-Rumani sa tmiem is-seklu sittax, l-Imdina flimkien mar-Rabat kienu l-aktar żona abitata fil-gżejjer Maltin. Dan minħabba li dawn l-inħawi kienu joffru widien bl-għejjun tal-ilma, għax l-Imdina u l-madwar huma l-aktar post għoli. Fi [[Imperu Ruman|żmien ir-Rumani]], l-Imdina – dak iż-żmien imsejħa Melita - kienet daqs ħames darbiet akbar milli hi llum, u l-ħitan tagħha kienu jwasslu sa fejn illum hemm il-knisja ta’ San Pawl fir-Rabat.   Meta ġew l-Għarab, f’870 w.K., din il-belt bdiet tissejjah Mdina, riferenza għal parti ffortifikata tal-belt, bħal ma huma ħafna bliet fid-dinja Għarbija. Malta baqgħet maħkuma u mibdula f’kultura Għarbija u Musulmana sakemm ġew in-Normanni u aktar tard. Mil-perjodu Għarbi ma fadal xejn, ħlief ċimetrju Musulman li nstab barra s-swar tal-Mdina, preċiżament fuq il-pedamenti tad-[[Domus Rumana]] (il-Villa Rumana) qrib il-Bieb tal-Għarreqin. Dan iċ-ċimiterju kien instab fl-1881, waqt xi xogħlijiet li kienu qed isiru fuq il-Ġnien Howard u t-triq li tagħti lejn l-Imtarfa. Fi żmien in-Normanni, jiġifieri fis-seklu 11 u 12, il-popolazzjoni ta’ Malta  bdiet bil-mod il-mod taqleb għal waħda Nisranija u Europeja fil-mod ta’ amministrazzjoni. Fl-1282, jissemma li fl-Imdina kien diġà jeżisti katidral, anki jekk f’dan il-perijodu, fl-Mdina kien hemm mhux biss Insara iżda anke Musulmani u Lhud. Kien għall-ħabta ta’ dan iż-żmien li Malta biddlet ħafna jdejn skont ix-xewqa tar-Rejiet ta’ Spanja u l-Viċi Rejiet ta’ [[Sqallija]].  Fl-1432, ir-Re Alfonso ta’ Spanja żar l-Imdina u nnominaha bħala 'ġawra fil-kuruna tar-renju' tiegħu. F’dan il-perijodu, il-popolazzjoni tal-Imdina kienet ta’ madwar 1,500 ruħ, waqt li l-popolazzjoni sħiħa tal-gżejjer Maltin kienet tammonta daqs 10,000.Fl-Imdina kien hemm  l-''Universita''’ (tip ta’ kunsill lokali li mhux biss ma kienx jieħu ħsieb il-bżonnijiet ta' din il-belt, iżda anki kien jitratta kwistjonijiet ta' natura nazzjonali, bħal l-importazzjoni ta’ oġġetti essenzjali ta' qamħ, inbid u oġġetti oħra kemm ta' ikel kif ukoll oħrajn. L-Imdina baqgħet isservi bħala l-belt kapitali ta' Malta sakemm ġew il-kavallieri tal-[[Ordni ta’ San Ġwann]].  Dawn għażlu li jgħixu ġol-Birgu u wara l-[[Assedju l-Kbir]] iddeċidew li jibnu l-Belt [[Valletta]] fejn ittrasferrixxew ruħhom biex jamminstraw il-gżejjer Maltin. Minn dak iż-żmien 'l hawn, l-Imdina bdiet titlef l-importanza strateġika u kummerċjali tagħha u ħafna nies li kienu jgħixu f'dawk l-inħawi bdew bdew bil-mod il-mod jitilqu minn hemm u jmorru jgħixu fl-inħawi tal-Port il-Kbir. Illum il-popolazzjoni tal-Imdina tlaħħaq biss mal-200 ruħ.<ref name=":0" /> Xorta waħda din-il belt llum tkun mimlija ħajja għall-parti l-kbira tal-jum, l-aktar meta jżuruha kwantità kbira ta’ turisti. == Postijiet ta' interess == * Il-[[Katidral Metropolitan ta’ San Pawl|Katidral Metropolitan ta' San Pawl]] * Il-[[Il-Mużew tal-Katidral|Mużew tal-Katidral,]] Pjazza tal-Arċisqof * Il-[[Palazz Vilhena|Mużew Nazzjonali dwar l-Istorja Natural]][[Mużew Nazzjonali dwar l-Istorja Naturali|i]] (Palazzo Vilhena), Pjazza San Pubbliju * [[Mdina Dungeons|Mdina Dungeons,]] Pjazza San Pubbliju * [[Palazzo Falzon|Pal]]<nowiki/>[[Palazzo Falzon|azzo Falson]] (Id-Dar Normanna) Triq Villegaignon * Il-[[Kunvent tal-Karmelitani|Kunvent tal-Karmelitani,]] Triq Villegaignon * The Knights of Malta - Triq l-Imħażen * The Mdina Experience - Pjazza Mesquita == Ritratti == <gallery> Image:Mdina002.jpg|Is-swar tal-belt Image:Mdina007.jpg|Veduta ta' l-Imdina mir-Rabat, belt fil-qrib Image:Malta Mdina BW 2011-10-05 13-41-26.JPG|Id-daħla tal-Imdina Image:Mdina004.jpg|Dar Normanna Image:Mdina005.jpg|Triq dejqa medjevali tipika Image:Malta 05 Mdina door.jpg|Bieb Malti tipiku fl-Imdina Image:Mdina006.jpg|Iskrizzjoni fuq kanun Image:Malta Mdina BW 2011-10-05 12-41-38.JPG|Il-katidral tal-Imdina </gallery> {{Commons|Mdina}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] rsqwmyru0vkw5kha666ew8uvzu36x4a 0 2106 329757 329664 2026-05-05T07:29:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329757 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-[[15 t'Ottubru]], fl-[[1551]]. Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. Il-knisja li hemm illum ġiet mibnija fl-1613, u kienet opra tal-kappillan Dun Stiefnu Buttiġieġ. Il-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal. Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ === Central View Cottage === Central View Cottage, magħrufa wkoll bħala ''The'' ''Butler's House'' jew ''Axis Art Gallery'' hija propjetà mibnija fl-1903 li kienet tintuża bħala r-residenza tas-sewwieq u l-maġġordom ta' [[Gerald Strickland]] flimkien mal-familji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|titlu=A track in time|data=28 November 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260502210903/https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|arkivju-data=2 May 2026}}</ref> Il-binja tinsab faċċata Ġnien l-Istazzjon u minn maġenbha kienet tgħaddi l-ferrovija. Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm diversi suldati mqegħdin f'postijiet strateġiċi sabiex jipprovdu appoġġ f'sitwazzjonijiet ta' kriżi. Wieħed minn dawn il-postijiet kien ħdejn Central View Cottage, fejn stakkament ta' suldati tas-'Signals' tqiegħdu hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|titlu=Ħ'Attard fi żmien it-tieni gwerra dinjija 1939-1943|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=2017|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=3 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260503082000/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|arkivju-data=3 May 2026}}</ref> Il-binja damet tintuża mill-familji tas-sewwieq u l-maġġordom sas-snin 60, u damet abbandunata għal ħafna snin wara. Fl-2023, id-dar inbiegħet bil-pjan li tinbidel għal 120 metru kwadru ta' spazju miftuħ għall-wirja tal-arti.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|titlu=From station master’s home to butler’s quarters – and now an art gallery|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=27 April 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260428085251/https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|arkivju-data=28 April 2026}}</ref> It-tliet ko-fundaturi Marie Cassar, Mario Cassar u Maria McKenna ffinanzjaw il-proġett b'mod privat sabiex ir-riabilitazzjoni tad-dar issir b'mod xieraq u kif mixtieq. Fost il-manutenzjoni li kellu jsir, kien hemm pajpijiet esposti, soqfa jqattru u xorok imkissra. Apparti wirja tal-arti, il-binja kellha wkoll tintuża bħala uffiċini għal de Valier, kumpanija li tiffoka fuq ir-restawr tal-patrimonju u arkitettura Maltija. Peress li ħadu d-deċiżjoni li jipparteċipaw fil-Malta Biennale 2026, ix-xogħlijiet kellhom jitlestew f'sitt xhur sabiex tintlaħaq id-data tat-tlestija. L-ewwel esebizzjoni, bl-isem ta' ''Nothing is Clear'', infetħet għall-pubbliku fl-10 ta' April 2026 u ppreżentat xogħlijiet ta' diversi artisti bħal Mario Abela, Justin Falzon, u Laura Besançon, fost oħrajn.<ref name=":9" /> == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] lw8gnwimb8cncelcgtb96uyjzopjdli 0 2107 329758 326751 2026-05-05T07:29:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329758 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ħal Balzan|caption=[[Knisja tal-Lunzjata, Ħal Balzan|Knisja tal-Lunzjata]]}} '''Ħal Balzan''' huwa raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Flimkien ma' [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Irħula". Ir-raħal kien jikkonsisti fi ftit djar u għelieqi, iżda maż-żmien kiber u fis-seklu 17 sar parroċċa. Fl-2019 gew registrati 4,768 abitant,<ref>{{ċita web |url=https://www.citypopulation.de/en/malta/admin/ |titlu=Malta: Division - Statistical Districts and Localities |kunjom=Brinkhoff |isem=Thomas |data=2020-09-28 |sit=CityPopulation.de |data-aċċess=2021-03-18 }}</ref> b'din il-figura tiżdied għal 5,070 sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Etimoloġija == F’Malta, ħafna ismijiet tal-irħula huma identiċi għal ċerti kunjomijiet tal-familja, bħal Attard u Lija. Għalhekk, xi wħud jemmnu li r-raħal ta' Ħal Balzan wiret ismu minn familja li kunjomha kien Balzan. Balsan (Balzan) letteralment tfisser 'kollettur tat-taxxa' jew 'kollettur tal-kontribuzzjonijiet'. Il-kollettur tat-taxxa dak iż-żmien probabbli kien jgħix f'Ħal Balzan li kien jifforma parti minn Birkirkara.<ref>{{ċita ktieb|kunjom=Abela |isem=Giovanni-Francesco |awtur-ħolqa=Ġan Franġisk Abela |data=1647 |titlu=Della descrittione di Malta: isole nel mare siciliano con le sve antichita, ed altre notitie |lingwa=it |pubblikatur=P. Bonacota |paġna=89}}</ref> == Wirt Storiku u Kultura == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|53|53|N|14|27|12|E|type:city}} </span> Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Balzan fiha diversi xogħlijiet tal-arti minn pitturi famużi Maltin bħal [[Giuseppe Calleja]], [[Chev. Emvin Cremona]] u [[Paul Camilleri Cauchi]].<ref>{{ċita web |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Balzan/Pages/Locality/Churches.aspx |titlu=Churches |sit=localgovernment.gov.mt |data-aċċess=2021-03-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180115014107/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Balzan/Pages/Locality/Churches.aspx |arkivju-data=2018-01-15 |url-status=dead }}</ref> L-istatwa użata fil-festa tar-raħal ċċelebrata fil-ġimgħa ta' 2 ta‘ Lulju, hija minquxa fl-injam mill [[Salvatore Dimech]] (is-Sarċ) u turi l-Madonna flimkien mal-[[Arkanġlu Gabrijel|Arkanglu Gabrijel]].<ref>{{ċita magażin|magażin=Il-Mosta|titlu=Ix-xogħlijiet u l-ħajja ta' Salvatore Dimech (1804-1886) - 1|data=1984|volum=124|kunjom1=Montanaro|isem1=Eugenio|paġni=12-13}}</ref> Il-festa sekondarja tal-parroċċa hija dik ta' [[San Valentinu]]. Bħal Ħ'Attard u Ħal-Lija, Ħal Balzan huwa mfittex bħala post poplari ta' residenza. Il-popolazzjoni żdiedet matul iż-żmien minħabba l-iżviluppi fuq skala kbira bi blokki ta’ appartamenti li qed jinbnew flok vilel antiki u l-ġonna tagħhom. Dan l-iżvilupp qed iseħħ l-aktar fil-periferija tar-raħal, u ċ-ċentru storiku għadu ppreservat. Ħal Balzan huwa villaġġ li jgawdi minn Żoni ta’ Konservazzjoni Urbana. == Arkitettura == === Knejjes === ==== Kappella tal-Annunzjata (Parroċċa l-Antika) ==== Din il-knisja nbniet fis-[[Seklu 17]]. Kif tlestiet fl-1655, malajr beda jinħass li ma kienitx toffri biżżejjed spazju għall-popolazzjoni li dejjem kienet qed tikber. L-ewwel ġebla tal-knisja l-ġdida tqiegħdet fl-1669 u l-binja l-ġdida ġiet imbierek fl-1695. Il-Perit mhux magħruf iżda d-disinn ta' barra jista’ jiġi attribwit lill-istil Toscan. Id-Disinn tal-koppla huwa nfluwenzat mill-Barokk, stijl li kien għadu kif dahal f'Malta f'dawk iż-żminijiet. L-Entratura tal-knisja tinkludi statwa tal-ġebel tal-Madonna f’nicca li fuq quċċata tagħha nsibu tieqa tal-ħġieġ f'forma ta’ ċirku. Il-żelfry nbniet fl-1708 bil-koppla titlesta sena qabel.<ref name="tasteofhistory">{{Ċita ktieb|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|isem1=George|kunjom1=Cassar|data=2019|post=Valletta, Malta|pubblikatur=Kite Group|edizzjoni=1el|isbn=978-99957-50-67-1|lingwa=en}}</ref> ==== Parroċċa tal-Annunzjata ==== Din il-Knisja Parrokkjali, mibnija fis-seklu 17 tinsab fil-qalba tar-raħal. Il-barka u t-tqegħid tal-ġebla tal-fondazzjoni seħħew fis-26 ta’ Diċembru 1669. Fr. Domenico Ellul, dak iż-żmien kien Kappillan. In-nies tal-lokal kienet ilha titlob għal knisja akbar biex takkomoda l-popolazzjoni tar-raħal li kompliet tiżdied sena wara sena. Wara ħafna talbiet, inkluża petizzjoni uffiċjali ppreżentata minn Fr. Ellul lil Vigarju Ġeneral Mongr Cauchi, it-talb tagħhom intlaqa'. Mons. Balaguer ikkonferma d-decizjoni uffiċjali tiegħu fil-11 ta’ Lulju 1663.<ref>{{Ċita aħbar|url=https://timesofmalta.com/articles/view/balzan-parish-church-350-years-from-the-laying-of-its-foundation-stone.758977 |titlu=Balzan parish church – 350 years from the laying of its foundation stone|kunjom1=Bezzina |isem1=Carmel |data=2019-12-22 |data-aċċess=2021-01-26 |sit=Times of Malta|lingwa=en-gb}}</ref> Il-forma tal-knisja ssegwi r-regoli stabbiliti mill-knisja fil-Konċilju ta' Trentu li jiddettaw li jkun hemm il-bini fil-pjan ta’ salib. In-Nave huwa maħsub biex iwassal għall-altar ewlieni li jiffaċċja l-Lvant, b'spazju allokat b’mod speċjali għall-Kor. Partijiet mill-knisja u l-faċċati tagħha ġew restawrati f’Settembru 2020 bħala parti mill-fondi disponibbli permezz tal-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali. <ref>{{Ċita web |url=https://knisja.mt/inawgurat-ir-restawr-fuq-il-knisja-parrokkjali-ta-hal-balzan/ |kunjom1=Galea-Curmi |isem1=Joseph |titlu=Inawgurat ir-restawr tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan |data=2020-09-20 |data-aċċess=2021-01-26 |sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231103145110/https://knisja.mt/inawgurat-ir-restawr-fuq-il-knisja-parrokkjali-ta-hal-balzan/ |arkivju-data=2023-11-03 |url-status=dead }}</ref> ==== Knisja tal-Assunzjoni ==== Il-knisja li naraw illum inbniet fl-1846 fuq l-insistenza ta Rev. Salvu Sammut Pullicino li ried jibni knisja fl-istil li kien popolari dak iż-żmien. Fit-Tieni Gwerra Dinjija l-knisja kienet użata bħala dar temporanja għal refuġjati li kienu ħarbu mill-Kottonera. Aktar tard, din il-knisja serviet wkoll bħala spazju ta’ tagħlim għall-istudenti tal-Liġi tal-Università ta’ Malta. Wara l-gwerra kienet użata bħala maħżen għall-istatwi u dekorazzjonijiet oħra użati fil-festa. Wara li ġiet restawrata, hija serviet bħala kappella dedikata għall-adorazzjoni. Quddiem il-knisja nsibu statwa tal-Madonna li tmur lura għall-bidu tas-seklu 19.<ref name="tasteofhistory" /> ==== Kapella ta' Santu Rokku ==== Din il-knisja tinsab fi Triq it-Tlett Knejjes, ħdejn il-Kappella tal-Annunzjata (il-parroċċa l-antika). Il-kappella nbniet fl-1593 fl-istess sena li kienet feġġet il-[[Pesta s-sewda|Pesta]]. Il-vittmi taʼ din il-marda ġew midfuna fil knisja. Il-pittura prinċipali fil-kappella turi lil Santu Rokku, San Pawl u San Sebastian, it-tliet qaddisin protetturi kontra l-marda qerrieda.<ref>{{Ċita web|url=https://halbalzanlocalcouncil.com/churches-chapels-and-feast|titlu=Churches, Chapels and Feast|sit=Ħal Balzan Local Council|data-aċċess=2021-01-26|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210122121136/https://halbalzanlocalcouncil.com/churches-chapels-and-feast|arkivju-data=2021-01-22|url-status=dead}}</ref> ==== Knisja tal-Bon Pastur ==== Din il-kappella żgħira taghmel parti mill-kunvent tar-[[Ragħaj it-Tajjeb]] kienet dedikata lil [[San Ġużepp]]. Din ġiet iddisinjata mill-Perit [[Vincenzo Busuttil]] u l-kostruzzjoni tal-ġebel tħalla f’idejn il-bennej [[Piju Ebejer]].<ref name="mastrupiju">{{Ċita magażin|titlu=Mastru Piju Ebejer|kunjom1=Cassar|isem1=Silvio|data=2004|post=Balzan, Malta|magażin=Festa ta' Marija Annunzjata 2004|paġna=73}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.independent.com.mt/articles/2009-02-23/news/inteview-eternal-seeker-of-myth-and-magic-220839/ |titlu=Inteview: 'Eternal Seeker of myth and magic'|data-aċċess=2021-01-26|data=2009-02-23|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref> Hija ġiet inawgurata fl-4 ta’ April 1870. Knisja ħafna akbar inbniet bejn l-1898 u l-1901. Dan il-bini ġdid kien iddedikat lill-Qalb taʼ Ġesù. L-Arċisqof [[Monsinjur Peter Pace]] bierek il-kappella fis-7 ta’ Frar 1901.<ref name="darmerhba">{{Ċita web|url=http://darmerhbabik.org/history/|titlu=History|data-aċċess=2021-01-26|lingwa=en-US|sit=Dar Merħba Bik Foundation: Good Shepherd Sisters|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210117095709/http://darmerhbabik.org/history/|arkivju-data=2021-01-17|url-status=dead}}</ref> === Ir-Reverenza lil Santu Rokku === Ta' sikwit niltaqghu ma' statwi, ismijiet ta' toroq, niċeċ u monumenti oħra ta' tifkira madwar Malta b' reverenza lil Santu Rokku. Il-twemmin huwa li Santu Rokku huwa l-qaddis protettur kontra l-pesta u reverenza lejh tipproteġi l-abitanti kontra l-pesta u kull forma oħra ta' mard ta' dak iż-żmien. F’Ħal Balzan hemm kappella, triq, kif ukoll statwa ddedikati lil Santu Rokku. L-istatwa tinsab fil-kantuniera tat-triq bl-istess isem sabiex tissorvelja u tipproteġi n-nies li jgħixu fir-raħal. <ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/this-chapel-is-dedicated-to-a-saint-who-is-considered-protector-of-plague-sufferers |titlu=This chapel is dedicated to a saint who is considered protector of plague sufferers|data-aċċess=2021-01-26|data=2020-04-02|kunjom1=Micallef|isem1=Sarah|sit=GuideMeMalta.com|lingwa=en}}</ref> == Postijiet ta' Wirt Storiku u Importanza == * Palazzo Bosio <ref>{{ċita rapport|titlu=Palazzo Bosio|url=https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/NICPMI_Database/01154.pdf |pubblikatur=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data=2012-12-28|lingwa=en}}</ref> * Villa Macedonia <ref>{{ċita rapport|titlu=Villa Macedonia and Gardens|url=https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/NICPMI_Database/01156.pdf |pubblikatur=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data=2012-12-28|lingwa=en}}</ref> * Kappella ta' San Anard<ref>{{ċita rapport|titlu=Church of St. Anard|url=https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/NICPMI_Database/00171.pdf |pubblikatur=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data=2012-06-26|lingwa=en}}</ref> *Akwadotti ta' Wignacourt<ref>{{ċita rapport|titlu=Wignacourt Aqueduct|url=https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/NICPMI_Database/01155.pdf |pubblikatur=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|data=2012-12-28|lingwa=en}}</ref> == Imwielda fil-Lokalità == * Rev. Monsignor John (Gwann) Dimech (1922-2009) <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.independent.com.mt/articles/2009-01-09/newspaper-letters/Appreciation:-Monsignor-John-Dimech-(1922-2009)-218637 |titlu=Appreciation: Monsignor John Dimech (1922-2009)|data=2009-01-09|data-aċċess=2021-02-18|lingwa=en|kunjom1=Bezzina|isem1=Carmel|sit=The Malta Independent}}</ref> * [[Piju Ebejer]] (1874-1931) Bennej Prim<ref name="mastrupiju"></ref> * [[Gabriel Caruana]] Artist (1929-2018) * [[Fra Giuseppe Zammit]] <ref>{{Ċita rivista|titlu=The Priest who declined a Bishopric|data=1982|volum=8|numru=3|kunjom1=Cassar Pullicino|isem1=J.|rivista=Melita Historica|lingwa=en|paġni=213-233}}</ref> * [[Bernardo Manduca Piscopo Macedonia]] (1891-1971)<ref>{{Ċita aħbar|url=https://timesofmalta.com/articles/view/the-rape-of-balzan.143864 |titlu=The rape of Balzan|data-aċċess=2021-02-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|kunjom1=Bezzina|isem1=Carmel|data=2003-08-08}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=https://timesofmalta.com/articles/view/villa-macedonia-scheduling-is-most-welcome-news.223707 |titlu=Villa Macedonia scheduling is most welcome news|data-aċċess=2021-02-18|sit=Times of Malta|kunjom1=Bezzina|isem1=Carmel|data=2008-09-06|lingwa=en-gb}}</ref> * Prof. John Borg * Isqof [[Joseph Grech]] * Giuseppe Frendo<ref>{{Ċita konferenza|titlu=Maltese Blockade Medals|konferenza=Proceedings of History Week 1992|kunjom1=Sammut|isem1=Joseph C.|data=1992|paġni=77-87|lingwa=en}}</ref> * [[:en:Mikel_Scicluna|Mikel Scicluna]] - Lotta (29 Lulju 1929 – 20 Marzu 2010) == Għaqdiet Reliġjużi == * '''Tal-Bon Pastur''' - Dar Merħba Bik huwa kunvent tas-Sorijiet Rgħaj It-Tajjeb (''Good Shepherd'') li waslu Malta minn Smyrna fl-1858. Kif waslu ngħataw dar f’Ħal-Lija mill-[[Marquis Testaferrata]] biex titwaqqaf skola bl-akkomodazzjoni għall-tfajliet li kienu jiġu minn Sqallija. Illum dan il-bini jservi bħala s-sit tal-Kunsill Lokali, is-Servizzi Soċjali u l-Posta fir-raħal.<ref name="darmerhba"></ref> Is-sorijiet kienu joffru ukoll klassijiet għall-orfni u nisa li riedu jibdlu ħajjitom. Il-kunvent f’Ħal-Balzan inbena f'1868 bl-għajnuna taʼ ħafna benefatturi. Ix-xogħol tal-kunvent għadu għaddej sal-lum fejn joffri kenn lin-nisa u lit-tfal tagħhom mill-vjolenza domestika, jgħin lill-ommijiet li jsibu ruħhom waħedom kif ukoll lill-irġiel refuġjati u lill-familji tagħhom li jispiċċaw f’Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://maltacvs.org/voluntary/good-shepherd-sisters-dar-merhba-bik-foundation/|titlu=Good Shepherd Sisters – Dar Merħba Bik Foundation|sit=Malta Council for the Voluntary Sector|data-aċċess=2021-02-18|lingwa=en-US|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231103145111/https://maltacvs.org/voluntary/good-shepherd-sisters-dar-merhba-bik-foundation/|arkivju-data=2023-11-03|url-status=dead}}</ref> * Il-Kunvent magħruf bħala '''Stella Maris''' huwa il-lok tal-[[Missjunarji Franġiskani taʼ Marija]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Franciscan_Missionaries_of_Mary</ref> inbena fil-1926. Din il-binja sservi bħala kunvent, kappella u skola. L-[[Iskola ta' Stella Maris]] adottat is-sistema ta’ tagħlim ta’ [[Montessori]] meta fetħet fl-1944. Ftit snin wara, fl-1950, l-iskola bdiet toffri klassijiet ta’ kindergarten flimkien ma' l-iskola primarja għas-subien. Mill-2008 l'hemm l-Iskola Stella Maris saret skola li tipprepara l-istudenti għall-[[Kulleġġ San Alwiġi]] fejn l-istudenti kienu jmorru biex jiksbu l-edukazzjoni sekondarja tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fmmii.org/malta.html |titlu=Malta|data-aċċess=2021-02-18|sit=Franciscan Missionaries of Mary: UK, Ireland and Malta|lingwa=en}}</ref> == Kunsill Lokali Balzan == Il-Kunsill Lokali ta' Ħal-Balzan huwa kompost minn: <ref>{{Ċita web|url=https://halbalzanlocalcouncil.com/councillors-and-responsibilities|titlu=Councillors And Responsibilities|data-aċċess=2021-02-18|sit=Ħal Balzan Local Council|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210225044334/https://halbalzanlocalcouncil.com/councillors-and-responsibilities|arkivju-data=2021-02-25|url-status=dead}}</ref> * Dr Angelo Micallef (Sindku) * Edward Grech (Vici Sindku) * Mary Louise Briffa (Kunsilliera) * Annalise Galea (Kunsilliera) * Dr Oliver Nicholas De Gaetano (Kunsillier) == Servizzi fil-Komunità == * Ufficcju Parrokjali Knisja ta' Ħal-Balzan, Triq Idmejda * Kunsill Lokali Ħal Balzan, Triq il-Kbira * Għassa tal-Pulzija, Pjazza Bertu Fenech * Centru tas-Saħħa, Triq il-Kbira * Każin Partit Laburista, Triq it-Tliet Knejjes * Każin Nazzjonalista, Triq il-Kbira *Malta Hospice Movement, Vjal il-Bon Pastur <ref>{{Ċita web|url=https://hospicemalta.org/|titlu=Hospice Malta {{!}} care {{!}} compassion {{!}} dignity|data-aċċess=2021-02-18|lingwa=en-GB|sit=Hospice Malta}}</ref> == Sport == * Il-Klabb tal-Futbol ta' Ħal Balzan ([[:en:Balzan_F.C.|Balzan Football Club]]) ġie imwaqqaf fl-1937. Huwa tim li jikkompeti fil-Livell Premier tal-Futbol Malti. It-tim ilu jikseb riżultati promettenti b’mod konsistenti f'dawn l-aħħar 5 snin b' klassifikazzjonijiet fit-tieni post u anke f’dawk finalisti fl-aħħar ftit snin. Fl-2019, huma rebħu l-FA Trophy ta' Malta wara li għelbu lil Valletta FC.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltafootball.com/2019/05/18/alfred-effiong-hands-balzan-historic-fa-trophy/ |titlu=Alfred Effiong Hands Balzan Historic FA Trophy|data-aċċess=2021-02-18|lingwa=en-GB|kunjom1=Busuttil|isem1=Antoine|sit=MaltaFootball.com|data=2019-05-18}}</ref> == Għaqdiet Mużikali == * Każin Tal-Banda San Gabriel<ref>{{Ċita web|url=http://www.stgabrielbandclub.com/ |titlu=Każin Tal-Banda San Gabriel, Ħal Balzan|data-aċċess=2021-02-18|sit=Każin Tal-Banda San Gabriel, Ħal Balzan|lingwa=en}}</ref> * Soċjetà Filarmonika Marija Annunzjata<ref>{{Ċita web |url=https://maltacvs.org/voluntary/socjeta-filarmonika-marija-annunzjata/ |titlu=Socjeta Filarmonika Marija Annunzjata |sit=Malta Council for the Voluntary Sector |data-aċċess=2021-02-18 |lingwa=en-US |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210128061759/https://maltacvs.org/voluntary/socjeta-filarmonika-marija-annunzjata/ |arkivju-data=2021-01-28 |url-status=dead }}</ref> ==Toroq Prinċipali == *Triq [[Birbal]] *Triq Idmejda *Triq Il-Kbira *Triq Il-[[Mitħna]] *Triq It-[[Tliet Knejjes (Balzan)|Tliet Knejjes]] *Triq L-[[Mdina|Imdina]] *Triq [[San Franġisk]] *Vjal [[De Paule]] *Wied Ħal Balzan <gallery> Stampa:Church of Our Lady of Annunciation, Balzan.jpg|Parroċċa ta' l-Annunzjata, Balzan Stampa:Church of St Mary, Balzan.jpg|Knisja ta' Santa Marija, Balzan Stampa:Church of St Roque, Balzan.jpg|Knisja ta' Santu Rokku, Balzan Stampa:Church Good Shepherd, Balzan.jpg|Knisja tal-Bon Pastur, Balzan Stampa:Balzan Malta 22.jpg|Pjazza Bertu Fenech Stampa:Villa Macedonia and Gardens, Balzan.jpg|Villa Macedonia, Balzan Stampa:Dar Hena, Libyan Embassy in Balzan.jpeg|Dar Hena, Ambaxxata tal-Libya, Balzan Stampa:Balzan Malta 02.jpg|Triq il-Kbira, Balzan Stampa:Balzan Malta 33.jpg|Toroq Principali, Balzan Stampa:Sisner, Ħal Balzan, Malta - panoramio (1).jpg|Triq Sisner, Balzan Stampa:Balzan Malta place 31.jpg|Arkitettura antika, Balzan </gallery>{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} == Referenzi == <references responsive="" /> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] mzz82xhx5hpr6p2rjtgf0ulee9egg2b 0 2116 329716 326700 2026-05-05T00:52:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329716 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} '''Il-Furjana''' (bl-Ingliż "Floriana") hija msemmija għall-inġinier militari Taljan Pietro Paolo Floriani, mill-belt ta' Maċerata, l-inġinier responsabbli għall-bini tas-swar tal-Furjana. Il-bini tal-Furjana, kien ġie proġettat mill-Gran Mastru Antoine Manoel De Vilhena, fil-fatt din il-belt hi magħrufa wkoll bħala 'Borgo Vilhena' jew 'Città Vilhena'. Il-popolazzjoni tal-lokalità fl-aħħar tas-sena 2024 huwa ta' 2,066 abitant.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Etimoloġija == Il-Furjana għandha l-isem ta’ [[Pietro Paolo Floriani]], inġinier militari Taljan li ddisinja l-Linji tal-Floriana, il-linja ta’ fortifikazzjonijiet madwar il-belt. Bil-Malti, il-belt tissejjaħ ''Il-Floriana'' mill-kunsill lokali. Madankollu, hija magħrufa popolarment bħala ''Il-Furjana'', u dan tal-aħħar huwa meqjus bħala l-isem uffiċjali mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Sorsi tal-gvern jużaw iż-żewġ varjanti.<ref>{{Ċita web|url=https://testgov.gov.mt/mt/Government/Government%20of%20Malta/Ministries%20and%20Entities/Officially%20Appointed%20Bodies/Pages/Committees/Valletta-and-Floriana-Rehabilitation-Committee.aspx|titlu=Kumitat għar-Rijabilitazzjoni tal-Belt Valletta u l-Floriana|data=2016-07-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160716115218/https://testgov.gov.mt/mt/Government/Government%20of%20Malta/Ministries%20and%20Entities/Officially%20Appointed%20Bodies/Pages/Committees/Valletta-and-Floriana-Rehabilitation-Committee.aspx|arkivju-data=2016-07-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810|titlu=|data-aċċess=2024-12-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150621211549/https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810|arkivju-data=2015-06-21|url-status=bot: unknown}}</ref> L-isem uffiċjali oriġinali tal-belt kien [[Borgo Vilhena]] (jew Subborgo Vilhena) wara l-Gran Mastru [[António Manoel de Vilhena]], iżda l-isem ma baqax jintuża favur ''Floriana'' jew ''Furjana''. L-isem Borgo Vilhena issa jintuża bħala titlu, bħalma l-[[Belt Valletta]] għandha t-titlu ''Città Umilissima.''<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.fr/books?id=zliK30npLlsC&q=false&pg=PA44&redir_esc=y#v=snippet&q=false&f=false|titlu=}}</ref> == Storja == [[Stampa:St Anne Square in Floriana in 1870.jpg|nofs|daqsminuri|Pjazza Sant'Anna fil-Furjana, ca. 1870]] L-oriġini tal-Furjana tmur lura għall-1636, meta bdiet il-bini tal-Linji tal-Furjana. Il-linja ta’ fortifikazzjonijiet inbniet barra s-swar tal-Belt Valletta bħala linja difensiva ta’ barra għall-belt kapitali. Il-linji ingħataw l-isem għal [[Pietro Paolo Floriani]], l-inġinier militari Taljan li kien iddisinjahom. Il-fortifikazzjonijiet kienu parzjalment difiżibbli sal-1640, iżda l-kostruzzjoni u l-modifiki komplew matul is-seklu 17 u 18, u tlestew għal kollox fl-1720. Iż-żona bejn il-Linji tal-Furjana u l-Front tal-Art tal-[[Belt Valletta]] bdiet tinbena fl-1724, meta l-Gran Mastru [[António Manoel de Vilhena]] waqqaf is-subborg Borgo Vilhena<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rix|isem=Juliet|data=2013|titlu=Malta and Gozo|url=https://books.google.fr/books?id=FzeTVgOkeRQC&pg=PA148&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: FzeTVgOkeRQC|pubblikatur=Bradt Travel Guides}}</ref>. '''<big>Is-Subborg il-Ġdid 1700-1800</big>''' Is-subborg il-ġdid, fl-1746, kien jikkonsisti f’għoxrin blokka residenzjali, li kienu rranġati fuq iż-żewġ naħat ta’ Triq Sant’Anna u wkoll mill-knisja ta’ San Publju li kienet fit-tramuntana taż-żona residenzjali. Sa nofs is-seklu tmintax is-subborg kien għadda minn xi espansjoni, b’Montgomery House mibnija fl-1730 bħala dar tal-kampanja għall-Granmastru ta’ dak iż-żmien. F’dan iż-żmien ukoll, taħt l-[[Ordni ta' San Ġwann|ordnijiet tal-Granmastru]], inbnew żewġ Istituzzjonijiet Welfare: wieħed kien l-Ospizio (1732) u l-ieħor kien il-Konservatorju (1734). Ġew imqiegħda wkoll il-ġonna tal-Argotti (1741) u kompliet ix-xejra ta’ bini Reliġjuż li jinsab fil-Furjana bil-bini tal-Kappella ta’ San Kalċedonju, iddedikata fl-1743, li saret parti mis-Seminarju l-ġdid fl-1751, (Tonna, 1979) . Ftit wara tpoġġew ukoll erba’ blokki residenzjali ġodda madwar is-Seminarju. F’dan iż-żmien, il-Kavallieri kienu għadhom fil-kontroll ta’ [[Malta]] u kien taħt is-superviżjoni tagħhom li żviluppat il-Floriana. Il-ġonna u l-bini l-ġodda għamlu lill-Furjana subborg spazjuż u attraenti u kuntrast milqugħ mal-bini dens u l-popolazzjoni tal-[[Valletta|Belt Valletta]]. Fl-1806, 25 suldat li kienu pparteċipaw fl-ammutinament ta’ Froberg ġew eżegwiti fl-art tal-parati tal-Furjana. '''<big>Floriana fi żmien l-Ingliżi</big>''' [[Stampa:Floriana parade ground, June 1878.jpg|nofs|daqsminuri|Parata tal-Furjana, Ġunju 1878]] L-Ingliżi żviluppaw il-Furjana bħala belt ta’ gwarniżjon u matul is-seklu dsatax bnew diversi kwartieri fi ħdanha u ħadu bini kbir għall-użu militari. Kien f’dan il-perjodu li nbnew il-Barrakka ta’ Lintorn, Barracks Casemate u Barracks San Franġisk. F’dan il-perjodu, jiġifieri għall-ħabta tal-1857, inbniet skola u kien hemm ukoll l-iżvilupp ta’ faċilitajiet tal-port tul il-mollijiet fuq iż-żewġ naħat tal-peniżola. Fil-bidu tas-seklu għoxrin, ġew stabbiliti diversi ġonna. Dawn kienu r-Rundle (1915), il-Ġonna tal-Kalkara (1927), Luigi Preziosi (1930) u r-Re Ġorġ il-Ħames. Inbnew ukoll il-playing fields u l-isptar. == Sport == * [[Floriana FC]] ; * [[Klabb Dilettanti tal-Futbol Floriana]] ; * [[Floriana Basketball Club]] ; * [[Klabb Boċċi Floriana]] ; * [[Żgħażagħ Stars Hockey Club]] ; * [[Floriana AFC]]. Il-Vikings Sailing Club jinsab ukoll fil-Furjana, għalkemm mhux assoċjat mal-Għaqda Sportiva. == Knisja == Il-Knisja tal-Furjana hija ddedikata lil San Publju, qaddis Malti, l-ewwel isqof Malti u patrun mhux biss tal-Furjana iżda protettur ta' Malta; dan hu l-istess Publju msemmi fl-istorja tan-nawfraġju ta' [[San Pawl]]. Il-Banda tal-Furjana hi msemmija ''[[Socjeta' Filarmonika Vilhena]]'', ad unur tal-fundatur tal-belt, Vilhena. == Qaddis Patrun == Għal dawn l-aħħar snin, Pjazza San Publju fil-Furjana, magħrufa aħjar bħala l-''Fosos'', kien il-post fejn seħħu ħafna avvenimenti storiċi għal Malta, bħal funzjoni ċċelebrata mill-Papa Ġwanni Pawlu II, fejn ġew ibbeatifikati [[San Ġorġ Preca]], [[Injazju Falzon]] u [[Swor Maria Adeodata Pisani]]. == Gvern == [[Stampa:Floriana coa.svg|xellug|daqsminuri|Ex-arma tal-Furjana, intużat 1993–2006]] Il-Furjana hija ċentru amministrattiv ewlieni, li jospita l-Ministeru u d-Dipartiment tal-Edukazzjoni, il-Ministeru għar-Riżorsi u l-Affarijiet Rurali, il-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Kwartieri Ġenerali tal-Pulizija]] u d-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi, l-Uffiċċju tal-Liċenzji u l-Ittestjar, u d-Direttorat tat-Trasport bl-Art ta’ Transport Malta, kif ukoll servizzi finanzjarji oħra. u kumpaniji kummerċjali mifruxa madwar iż-Żona Amministrattiva Kolonjali ta’ Belt-is-Sebħ. L-Uffiċċju Nazzjonali tal-Verifika flimkien mad-Dipartiment tal-Kuntratti u l-Awtorità Maltija għall-Ambjent u l-Ippjanar, jinsabu f’żewġ ravelins, Notre Dame u San Franġisk, rispettivament. Il-Kunsill Lokali tal-Furjana twaqqaf fl-1993 flimkien mal-kunsilli lokali l-oħra ta' Malta biex jamministraw il-belt. Hija tinsab fi Pjazza Emmanuel S. Tonna. == Festival == Il-festival annwali tal-mużika Isle of MTV ilu jsir fil-Furjana mill-2007<ref>{{Ċita web|url=https://www.visitmalta.com/en/|titlu=VisitMalta|sit=Visit Malta|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-12-17}}</ref>. Il-Floriana hija d-dar tal-Hotel Phoenicia kif ukoll postijiet oħra fejn toqgħod, inklużi boutique hotels. == Karnival Malti == Il-Furjana hija x-xena tal-Karnival Malti, li jsir fi Triq Sant’Anna fi Frar li jwassal għar-Randan. == Popli notevoli == * [[Edwin Busuttil]], politiku u figura pubblika. * [[Oliver Friggieri]], awtur, lecturer. * [[Henry Frendo]], storiku, lecturer. * [[Peppi Azzopardi]], produttur, Preżentatur tat-TV. * [[Michael Frendo]], politiku. * [[Maria Grech Ganado]], kittieb, lecturer. * [[Robert Samut]], kittieb tal-mużika, tabib. * [[Kevin Borg]], kantant. * [[Mauro Caruana]], isqof. * [[John Holland]], futboler. * [[James Aaron Ellul]], politiku ġurnalist u kittieb. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|MLT}} [[Kerċem]] ([[Malta]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Macerata]] ([[Italja]]). == Referenzi == {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Furjana]] dh8dem8jglu4lziaa4h6y5mryoxt9mx 0 2448 329717 326699 2026-05-05T01:17:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329717 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} Il-'''Gudja''' hu raħal żgħir f'[[Malta]] b'popolazzjoni ta' madwar 3,483 ruħ fl-aħħar tas-sena 2024<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref>. Ir-raħal jinsab fuq għolja ċkejkna fix-xlokk tal-Belt [[Valletta]], u jinsab fuq ir-riħ tal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]]. Fit-truf tar-raħal jinsab il-''[[Palazz ta' Bettina]]'', palazz li joffri pajżaġġi sbieħ, u li, fost l-ohrajn, serva ta' akkomodazzjoni lill-kantanta kontemporanea [[Madonna (kantanta)|Madonna]], meta din kienet f'Malta. Il-Knisja Parrokkjali hi ddedikata lill-[[Assunzjoni tal-Verġni Marija]]; Fil-Gudja nsibu wkoll il-kappella medjevali ta' [[Bir Miftuħ]], li nbniet mal-500 sena ilu. {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] h50axtkm2scfaz3un8l6x88glqcgqzz 0 2449 329720 326703 2026-05-05T01:20:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329720 wikitext text/x-wiki {{Wikifikazzjoni}} {{infobox city|name = Gżira|coatofarms=Gżira CoA (Vectorised).svg}} Il-'''Gżira''' hija raħal fir-reġjun ċentrali ta' [[Malta]] li tinsab bejn [[Tas-Sliema]] u l-[[L-Imsida|Imsida]], u qrib [[Ta' Xbiex]]. Il-popolazzjoni tal-Gżira fl-aħħar tas-sena 2024 hija ta' 12,054 abitant.<ref name=":0">{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-isem ta' din il-lokalità ġej mill-gżira msemmija għall-Gran Mastru [[António Manoel de Vilhena]]. Ix-xatt tal-Gżira għandu veduti tal-[[Valletta|Belt Valletta]] mdawra bis-swar li joħolqu sfond għall-[[Gżira Manoel]], il-marina u l-ġnien pubbliku. == Storja tal-belt == F'nofs is-[[seklu 19]] inbniet villa fil-Gżira mill-Kavallier [[Jacob Tagliaferro]]. Bil-mod il-Gżira bdiet tiżviluppa f'subborg tal-klassi tal-ħaddiema f'Tas-Sliema. Sas-snin sebgħin, il-Gżira kellha ħafna bars, partikolarment is-Snake Pit, il-Britannia u l-Granada fil-viċinanza tax-Xatt, liema attività ekonomika ntemmet meta l-Forzi Armati Ingliżi telqu minn Malta fil-31 ta' Marzu 1979. Mal-qalba tas-seklu 21, il-Gżira rat ''boom'' tal-proprjetà immobbli, u bini ġdid, l-aktar appartamenti, jissostitwixxu l-bini l-antik. Il-Gżira illum tospita komunità ta' negozji f'lukandi, ristoranti, istituzzjonijiet finanzjarji, kumpaniji legali, kumpaniji tal-imħatri onlajn, proprjetà immobbli u uffiċċji qalb għad ta' residenti Maltin u ta' diversi entitajiet oħra. Il-Gżira hija magħrufa bħala belt pjuttost multikulturali, bi gruppi ta' immigranti stabbiliti u integrati sew. Ir-raġuni ewlenija għall-popolarità ta' din il-belt hija li tinsab f'naħa pjuttost ċentrali ta' Malta, viċin sew tal-[[Università ta' Malta]] kif ukoll tal-belt kapitali, [[Valletta]]. Fil-Gżira hemm it-triq D'Argens li bis-saħħa tagħha beda l-iżvillupp f'Tas-Sliema u [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]]. L-attivitajiet ewlenin tal-Gżira jinkludu industriji tas-servizzi, ħwienet kummerċjali u servizzi edukattivi. Il-kumpanija internazzjonali tal-imħatri [[ Tipbet|Tipbet]] għandha l-kwartieri ġenerali tagħha fi Triq Sir William Reid u t-Teatru Orpheum jinsab ukoll fil-Gżira. L-iżvilupp li seħħ fil-bidu tas-seklu 21 ħa post numru ta' djar quddiem il-baħar u l-karattru li kellha l-belt qabel inbidel sew. Xhieda ta' dan huma l-faċċati tradizzjonalment Maltin li għadek issib fil-qalba tal-Gżira. Dan jidher sew f'għad ta' gallariji tal-injam u gallariji oħra maħdumin bil-ħadid fundut. Ir-rata tal-kriminalità fil-Gżira hija relattivament baxxa, u din il-belt hija ġeneralment sigura daqs il-bqija ta' Malta u [[Għawdex]]. Il-popolazzjoni tal-Gżira kienet pjuttost stabbli fil-bidu tas-[[seklu 21]], iżda kien hemm żieda kbira tant li l-popolazzjoni telgħet minn madwar 8,000 ruħ fl-2014<ref>{{ċita web|url=https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810|titlu=Estimated Population by Locality 31st March, 2014|data=2014-05-16|pubblikatur=Gvern ta' Malta|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150621211549/https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810|arkivju-data=2015-06-21}}</ref> għal iktar minn 12,000-il ruħ fl-2024.<ref name=":0" /> == Il-Knisja Parrokkjali == Il-knisja parrokkjali tal-Gżira hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-festa annwali tagħha tiġi ċċelebrata fit-tieni Ħadd ta' Lulju. Il-knisja parrokkjali tal-Gżira hija magħrufa lokalment bħala ''tal-Ġebla''. Dan b'referenza għal inċident li seħħ fil-qrib fl-10 ta' Lulju 1902. Tliet baħrin Brittaniċi fis-sakra, William Walls, Charles Thurbull u John Packhun, riedu jidħlu f'bar, li dak il-ħin kien magħluq. Meta Karmnu Brincat, is-sid tal-bar, irrifjuta li jiftaħ, il-baħrin bdew jitfgħu l-ġebel lejn il-post. Waħda minn dawn il-ġebel laqat niċċa żgħira b'ritratt tal-Madonna tal-Karmnu li kien hemm barra l-bar. Il-ġebla kissret il-ħġieġa tal-qafas, iżda ma għamlitx kuntatt mar-ritratt innifsu, li baqa‘ intatt. Minkejja r-riħ, il-ġebla baqgħet imwaħħla fil-ħġieġ imkisser. Il-ġebla tneħħiet minn Rev. Anton Manché u ttieħdet fil-Knisja Parrokkjali ta' Stella Maris f'Tas-Sliema, fejn il-kappillan kien ir-Rev. Francis Vincent Manché, ħu Anton. Sar talb u servizzi għar-riparazzjoni għal tlett ijiem u wara Dun Anton Anton Manché rnexxielu jwaqqaf kappella żgħira fil-Gżira fejn ittieħed dan l-inkatru kemm imsejjaħ tal-Madonna tal-Ġebla. Il-qafas, il-ħġieġ imkisser u l-ġebla li ntefgħet fuq ir-ritratt tal-Madonna ġew ippreservati u għadhom esebiti f'din il-knisja sal-lum. Fis-7 ta' Lulju 1913 l-Isqof Pietro Pace ddikjara l-kappella bħala viċi-parroċċa. Fil-15 ta' Mejju 1921, l-Isqof Mauro Caruana ddikjara l-kappella bħala parroċċa. Dun Anton Manché kien l-ewwel kappillan u taħt id-direzzjoni tiegħu bejn l-1921 u l-1935 inbniet il-knisja parrokkjali eżistenti. It-tieni kappillan fl-istorja tal-parroċċa tal-Gżira kien Dun [[Carlo Manché]]. Sar kappillan tal-Gżira fit-12 ta' Marzu 1935 u dam jokkupa din il-kariga sal-mewtu fit-18 ta' Novembru 1950. == Bliet tewmin == Il-Gżira hija ġemellata ma' [[Glyfada]] fil-Greċja u [[Wałbrzych]] fil-Polonja.<ref>{{ċita web |url=http://gzira.lc.gov.mt/Page.aspx?catid=33&pid=211 |titlu=Ġemellaġġi |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091127125951/http://gzira.lc.gov.mt/Page.aspx?catid=33&pid=211 |arkivju-data=2009-11-28 |pubblikatur=Kunsill Lokali Gżira}}</ref> == Żoni fil-Gżira == * Il-qalba tal-belt - madwar il-knisja parrokjali * Ix-xatt * L-Empire Stadium - grawnd tal-futbol abbandunat sa minn madwar l-1980 * [[Ġnien il-Kunsill tal-Ewropa]] * Il-Marina tal-Gżira * Il-[[Gżira Manoel]] (Manoel Island) == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] nuixd17r1u8t06zvnf2epm8j61smwpi 0 2451 329765 326760 2026-05-05T07:32:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329765 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Stub|ġeografija}} Il-'''Ħamrun''' hi lokalità mdaqqsa fiż-żona magħrufa bħala "ta' barra il-Port". Il-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet diġa kbira hafna meta sar l-ewwel ċensiment fl-1931, meta kienet tlahhaq il-21,580. Il-popolazzjoni lahqet il-quċċata tagħha wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] fil-1948, dik ta` 27,124. Minn dak iż-żmien il'hawn in-nies bdiet ħierga mill-Ħamrun b'rata sostanzjali sal-2005 il-popolazzjoni tal-Ħamrun kienet niżlet għal 10,859. Il-popolazzjoni imbagħaq baqgħet stabbli tant li l-aħħar stima tas-sena 2024 tpoġġi l-popolazzjoni tal-lokalità bħala 11,988.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-laqam tan-nies tal-lokal hu dak ''Tas-Sikkina''; din hija lokalità b'attività kummerċjali elevata ħafna, rinomat għall-ħwienet tal-għamara u tal-ħwejjeġ. Hawnhekk twieled ukoll il-poeta [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]], hi l-lokalità tal-President Emeritu [[Guido de Marco]] u għal ħafna snin għex il-qaddis Malti [[San Ġorġ Preca]] li kien iqaddes il-quddies fil-knisja ta' San Gejtanu. Il-Ħamrun ghandu wkoll it-tim tal-futbol, 'Ħamrun Spartans'. Fl-istaġun 2007-08 beda jilgħab fil-[[Premier League Malti]], wara li rebaħ il-kampjonat tal-Ewwel Diviżjoni tal-2006-07. == Il-Parroċċi == Il-Ħamrun huwa maqsum f'żewg parroċċi. L-ikbar u l-eqdem hija dik ta` [[San Gejtanu]], mwaqqfa fl-1875. Fl-1968 giet imwaqqfa wkoll il-Parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni. Dawn il-parroċċi għandhom fi ħdanhom diversi attivitajiet u għaqdiet. Fil-parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni giet introdotta għall-ewwel darba f'Malta il-[[Mixja Neokatekumenali]], mnejn xterdet ghal 26 parroċċa ohra. Fil-Ħamrun hemm madwar tlettax-il komunità Neokatekumenali f'żewġ parroċċi,dik tal-Immakulata Kunċizzjoni u ta' San Gejtanu. == Tagħlim == Il-Ħamrun u l-madwar huma magħrufin bħala ċentru ta` edukazzjoni fejn hemm numru kbir ta skejjel primarji, sekondarji, post-sekondarji, vokazzjonali, privati u tal-Knisja. == Referenzi == {{Referenzi}}{{Malta}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħamrun]] mr3qhdqqa6bpxyt34wib8vumvk0qklm 0 2452 329727 326714 2026-05-05T02:36:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329727 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''L-Iklin''' huwa raħal fir-Reġjun Ċentrali ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' 3,741 ruħ fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Storja == Fl-[[1967]], instab tempju [[Neolitiku]] fil-villaġġ. L-Iklin ġie stabbilit f'nofs is-seklu 20 iżda siti arkeoloġiċi u [[kappella]] [[Medjuevu|Medjevali]], il-Kappella [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]], juru li dan il-villaġġ għandu storja ferm eqdem minn dak li forsi jidher mal-ewwel daqqa t'għajn. Sa ftit żmien ilu, dan ir-raħal kien jifforma parti minn [[Ħal Lija]]. Viċin insibu l-irħula ta' [[Ħal Għargħur|Għargħur]], [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]], [[Birkirkara]], [[Ħal Balzan|Balzan]], Lija u [[Naxxar]]. L-Iklin huwa maqsum f'żoni żgħar bħall-Iklin fuq il-bypass ta' Birkirkara u l-Iklin ta' Fuq. Id-djar tal-Iklin t'Isfel huma mibnija maġenb xulxin, u jikkonsistu f'vilel u maisonettes, iżda reċentement ġew mibnija wkoll xi appartamenti. Fl-Iklin ta' Fuq insibu art fuq għoljiet qrib in-Naxxar. Iż-żewġ naħat għandhom inkomuni d-disinn strutturali tal-lokal u jgawdu minn ambjent kwiet u sabiħ biex wieħed jgħix fih. == Etimoloġija == L-isem Iklin ġej mill-ħaxixa [[Rosmarinus]] Officinalis, magħruf bħala ''l-Iklin'' bil-Malti.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Aquilina|isem1=Guze|data=1989|titlu=L-ilsien Malti : dokument ta' l-Istorja|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/41627|lingwa=mt}}</ref> Il-wied li fih kienu jikbru dawn il-ħwawar issa nbena.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Caruana|isem1=Joseph|data=2011|titlu=Toponomi t'Ghajnsielem 1|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/39004|lingwa=mt}}</ref> L-Istemma araldika turi tarka fuq sfond blu b'San Mikiel fiċ-ċentru u s-sitt ward ta' L-Iklin madwaru. == Storja == === Sit Megalitiku === Sit megalitiku, x'aktarx fdalijiet ta' tempju, ġie skopert fl-1967 minn grupp ta' żgħażagħ ta' [[Din l-Art Ħelwa]] mill-[[Kulleġġ ta' San Alwiġi.]] Sfortunatament, dan is-sit qatt ma ġie mistħarreġ jew studjat serjament. It-tieni sit megalitiku ġie studjat fl-1986 waqt xogħlijiet fuq il-Birkirkara By-Pass, fiż-żona magħrufa bħala ''Tar-Raddiena''. Żewġ megalitiċi kbar u ftit oħrajn iżgħar għadhom jidhru (għalkemm spiss injorati) f'din it-triq. Il-fdalijiet kienu datati ghal Żmien il-Bronż permezz ta' biċċiet tal-fuħħar misjuba waqt it-tħaffir. Il-pedamenti ta Villa Rumana ġew skavati fl-1975 meta dawn instabu waqt li kien qed isir xi xogħol ta' kostruzzjoni. Is-sit kellu Importanza storika unika iżda nqered ftit wara li nstab meta pproċeda l-iżvilupp tal-proprjetà biex tinbena djar.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sagona|isem=Claudia|data=2015-08-25|titlu=The Archaeology of Malta|url=https://books.google.com.mt/books?id=qR5TCgAAQBAJ |pubblikatur=Cambridge University Press}}</ref> Jistgħu jinstabu diversi referenzi relatati ma' dawn is-siti preistoriċi f'dokumenti miktuba mill-arkeoloġista Malti, [[Anthony Bonanno]]. <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bonanno|isem1=Anthony|data=1981|titlu=Two archaeological sites recently discovered at l-Iklin|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/7275|lingwa=en}}</ref>Huwa ġeneralment maħsub li aktar fdalijiet għad iridu jinstabu f'din iż-żona u il-madwar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.oocities.org/poinike/iklin.html|titlu=Iklin Megaliths|sit=www.oocities.org|data-aċċess=2021-07-30}}</ref> === Kappella l-qadima === Fis-seklu 15, inbniet kappella ddedikata lil San Mikiel fil-post li llum nagħfuh bħala l-Iklin. Pietro Dusina żar il-kappella matul iż-Żjara Appostolika tiegħu fl-1575, u ddeskriviha bħala binja li tinsab fi stat ħażin. Il-kappella reġgħet inbniet fl-1615 minn [[Gilormu Agius]]. Illum hija miftuħa darba fis-sena għall-festa ta' San Mikiel, li tiġi ċċelebrata l-Ħadd qabel id-29 ta' Settembru. Din tiġi orġanizzata mill-grupp tal-logħob tan-nar ta' Ħal-Lija. [https://web.archive.org/web/20210730121501/https://culture.gov.mt/en/culturalheritage/NICPMI_Database/00790.pdf]<ref>{{Ċita web|url=https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=Malta-Canada.com|titlu=Malta-Canada.com is for sale|sit=HugeDomains|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-30}}</ref>L-ewwel dar residenzjali mibnija apposta f'Iklin kienet Dar il-Lewża, li nbniet fl-1954. Din sofriet impatt strutturali serju kif deskritt fl-2012, u twaqqgħet fl-2018. Numru ta' vilel inbnew fis-sittinijiet u fil-bidu tas-sebgħinijiet, u l-iżvilupp żdied b'mod mgħaġġel bejn l-aħħar tas-sebgħinijiet u t-tmeninijiet.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lc.gov.mt/Page.aspx?catid=15&pid=184|titlu=Local Councils - L-Iklin - Home|data=2014-09-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140924222930/http://www.lc.gov.mt/Page.aspx?catid=15&pid=184|arkivju-data=2014-09-24|url-status=dead}}</ref> == Żona Pastorali u Parroċċa == Fil-15 ta' Awwissu 1995, il-Kanonku Karm Aquilina nħatar mill-Arċisqof [[Ġużeppi Mercieca]] bħala responsabbli mill-parroċċa taż-żona tal-Iklin, bil-mandat li jibni Ċentru Pastorali ġdid.Fis-16 ta' Gunju 2000 sar it-Tberik u t-Tqegħid tal-ewwel ġebla ta' dan iċ-Ċentru ġdid mill-Arċisqof Mons. Gużeppi Mercieca. Fid-19 ta' Marzu 2002, l-istess Arċisqof fetaħ uffiċjalment dan iċ-Ċentru li jikkonsisti fi knisja mdaqqsa, kmamar ghat-tagħlim tad-duttrina, sala ghal laqgħat ta' kull xorta, ċentru għaż-żgħażagħ u l-uffiċċju parrokkjali. Fil-15 ta' Frar 2003 l-Iklin ġie ddikjarat Żona Pastorali Awtonoma bil-fakultajiet u l-obbligi kollha ta' Parroċċa. Dakinhar il-Kanonku Karm Aquilina ħa r-riedni f'idejh bħala Rettur taz-Zona, bl-obbligi kollha ta' Kappillan. Fid-19 ta' Marzu 2005, l-Iklin ġie ddikjarat Parroċċa taħt it-titlu tal-Familja Mqaddsa u l-Kanonku Karm Aquilina nħatar l-ewwel Kappillan tal-komunità tal-Iklin.<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/l-iklin/|titlu=L-Iklin|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2021-07-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210730121502/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/l-iklin/|arkivju-data=2021-07-30|url-status=dead}}</ref> == Knisja Parrokkjali == Il-Knisja Parrokkjali tal-Familja Mqaddsa, li tinsab f'Pjazza Ninu Cremona, isservi bħala l-knisja ewlenija f'din il-lokalità żgħira.<ref>{{Ċita web|url=http://parroccaiklin.com/|titlu=Home|sit=Parrocca Familja Mqaddsa Iklin|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-30}}</ref> . Jekk trid iżżur din il-knisja b'mod virtwali għafas hawn.[https://spinningphotos.s3-eu-west-1.amazonaws.com/iklin_eng/index.html] == Kunsill Lokali == Iklin kellu l-ewwel kunsill lokali fl-1994. {{Għall-aġġornament}} Il-Kunsill Lokali tal-Iklin huwa magħmul minn<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/iklin/Pages/The-Local-Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Mayor and Councillors|sit=localgovernment.gov.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2021-07-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210730123129/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/iklin/Pages/The-Local-Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2021-07-30|url-status=dead}}</ref>: '''Sindku''': Dr Dorian Sciberras LL.D '''Vici Sindku:''' Mrs Yvonne Bartolo '''Kunsilliera:'''  Ms Bernice Farrugia, Mr Emanuel Zammit, Mr Godwin Catania '''Segretarju:''' Mr Etienne Montfort == Sport == Il-'''Lija/Iklin Football Nursery''' qed tikseb popolarita fix-xena sportiva lokali. Inawgurata fl-2002, din l-assoċjazzjoni kienet ko-fundata minn Lija u Iklin bħala nursery ta' taħriġ biex eventwalment jittrawmu plejers b'talent li jibdew jilghabu mal-Lija Athletic Football Club.<ref>{{Ċita web|url=http://www.findglocal.com/MT/%C4%A6al-Lija/476504409030548/Lija-Iklin-Football-Academy|titlu=Lija Iklin Football Academy, LIJA ATHLETIC Sports Complex R. Mifsud Bonnici Street,, Ħal Lija (2021)|sit=www.findglocal.com|data-aċċess=2021-07-30}}</ref> Il-ħtieġa għal faċilitajiet sportivi tkompli tinħass f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/iklin-football-ground-still-an-unrealised-dream.236661|titlu=Iklin football ground still an unrealised dream|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2021-07-30}}</ref><gallery> Stampa:Iklin Sankt-Mikaelo.jpg|il-Kappella ta' San Mikiel Stampa:Iklin place 01.jpg|Zona residenzjali Iklin Stampa:Iklin place 03.jpg|Bini qadim fl-Iklin Stampa:An old house in Iklin.jpg|Bini qadim qed jiġi mwaqqa biex jinbnew djar residenzjali Stampa:Iklin parish centre.jpeg|Knisja Parrokkjali Familja Mqaddsa </gallery> == Siti Mportanti == [https://web.archive.org/web/20210730123129/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Iklin/Pages/default.aspx Kunsill Lokali Iklin] == Referenzi == <references responsive="" /> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] lbb4jdzuux2y1f1uaoluop3etcjz8ew 0 2485 329724 327748 2026-05-05T01:58:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329724 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Il-Kalkara''' hija raħal fir-Reġjun tax-Xlokk ta' Malta b'popolazzjoni ta 3,285 individwi fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-isem 'Kalkara' ġejja mill-kelma [[Lingwa Latina|Latina]] ''calce'' (ġir), għax jingħad li kien hemm forn tal-ġir hemmhekk minn mindu ġew ir-Rumani. Il-Kalkara tifforma parti minn-naħa ta' ġewwa tal-port u tokkupa ż-żona madwar id-Daħla tal-Kalkara (Kalkara Creek). Ir-raħal għandha l-Kunsill Lokali tiegħu u tmiss mal-bliet tal-[[Birgu]] u [[Ħaż-Żabbar]] u mar-raħal tax-[[Xgħajra]]. == Storja == Il-Kalkara bdiet bħala raħal tas-sajd żgħira madwar id-daħla kenniena tal-Kalkara. L-istoriċi jgħidu li l-art li llum ngħidulha l-Kalkara, kienet waħda mill-ewwel postijiet f'Malta li ġiet abitata mill-ewwel umani, li ġew minn Sqallija. L-idea ta' dit-teorija hija li d-daħliet tal-Port il-Kbir setgħu jipprovdulhom kenn mill-vjaġġ twil tagħhom fil-Mediterran. Sfortunatament, dawn it-teoriji m'għandhomx provi u l-ewwel grajjiet tal-istorja tal-Kalkara ser jibqgħu ambigjużi Il-Kristjaneżmu fil-Kalkara beda meta nbniet l-ipoġea Paleokristjana fiż-żona magħrufa bħala ix-Xagħra ta' Santa Duminka li tinstab fil-konfini tal-paroċċa tagħha. Ġo fihom, bdew isiru l-ewwel kulti Nisranija, u llum il-ġurnata, huma attributi għar-rappreżentazzjoni tal-Orant ġol-ipoġea. Meta il-Kavallieri ta' San Ġwann ġew Malta f'1530 u stabbilixxew il-kwartieri ġenerali tagħhom fil-Birgu, bdew proċess ta' żvillup u fortifikazzjoni taż-żona, speċjalment bil-kostruzzjoni fil-fortifikazzjonijiet tal-Kottonera (Cottonera Lines); linji twal ta' fortifikazzjonijiet li għalqu l-bliet tal-Birgu, il-Bormla u l-Isla, u l-bini ta' Forti Ricasoli fil-bokka tal-port. Minn dak iż-żmien il-quddiem, l-attaki mit-Torok u l-kursari bażikalment waqfu għall-kollox, u dan is-sens ġdid tas-sigurtà assigurat li l-Kalkara tibqa' tiżżviluppa bħala subborg tal-Kottonera, u speċjalment tal-Birgu. IIl-popolazzjoni bdiet tiżdied bil-mod il-mod u fis-sekli 19 u 20, Il-Kalkara saret tipo ta' risort żgħira imma ħelwa u x-xatt u ċ-ċentru storiku ġabet it-tqassima li għandha illum. Matul dan il-perjodu l-Kottonera kienet ċentru residenzjali, kummerċjali u industrijali ewlieni speċjalment minħabba l-preżenza tad-Drydocks tagħha, li kienu użati mill-Ingliżi mill-bidu nett taż-żjara tagħhom fil-gżejjer tagħna. Fil-bidu ħafna mid-djar il-ġodda fil-Kalkara nbnew bħala residenzi tas-sajf minn nies min-naħa tal-Kottonera fejn gawdew serħan mill-istili ta’ ħajja aktar impenjattivi tagħhom imma aktar m'għadda ż-żmien u l-art għall-iżvilupp fil-Kottonera stess saret limitata ħafna, aktar nies bdew jgħixu fil-Kalkara stess. Ħafna minn dawn id-djar, mibnija bejn l-1850 u l-1950, baqgħu sal-lum u lokalment jissejħu 'Town Houses', li essenzjalment huma djar b'terrazzini ta' żewġ sulari li għandhom gallarija tradizzjonali tal-injam Malti, soqfa ċċangajati tal-ġebel appoġġjati mill-injam jew ħadid. travi u madum tal-paviment bil-mudell Malti. Xi wħud minn dawn id-djar, speċjalment mad-dawra tax-xatt, huma aktar elaborati minn oħrajn u jinkludu tliet jew erba' sulari kif ukoll tinqix tal-ġebel ikkomplikat. Din iż-żieda fil-popolazzjoni wasslet għall-bidla mill-Kalkara għal parroċċa indipendenti mill-Birgu fl-1897. [[Stampa:Kalkarahouses.jpg|alt=Houses along the Kalkara waterfront|daqsminuri| Eżempji ta’ Townhouses kbar li jħarsu lejn ix-xatt tal-Kalkara b'dekorazzjonijiet elaborati tal-ġebel]] Għalkemm ma tantx kienet importanti strateġikament, il-Kalkara xorta ġarrbet il-piż fit-Tieni Gwerra Dinjija minħabba li kienet viċin tal-Kottonera u d-Drydocks. L-ewwel knisja tal-paroċċa li kien hemm spiċċat kompletament meqruda minħabba attakk tal-arja fl-10 t'April 1942. Wara li Malta kisbet l-Independenza tagħha fl-1964 il-pajjiż sħiħ ra perjodu ta' żvilupp u kostruzzjoni, li ħalla l-impatt tiegħu fuq il-Kalkara, għalkemm żgħira. Inbniet housing estate ġdida viċin l-isptar ta' Bighi, kif ukoll il-bini ta' djar b'terrazzi kbar u vilel żgħar tul iż-żona ħdejn Triq il-Missjoni Taljana. Minkejja dan, il-Kalkara għadha żżomm atmosfera sabiħa u kwieta u għadha tidher f’ħafna pitturi u kartolini li jenfasizzaw il-dehra pittoresk tagħha. Il-Kalkara tinsab fuq il-kosta tal-Lvant ta’ Malta u tifforma parti miż-żona ta’ ġewwa tal-Port il-Kbir. Tokkupa ż-żona madwar ix-xatt tal-Kalkara u testendi għaż-żewġ naħat tal-widien madwar ix-xatt. Il-Bajja tar-Rinella, l-unika bajja ramlija fil-Port il-Kbir, tinsab fil-bokka tal-wied tar-Rinella. Il-Kalkara hija waħda mill-ftit lokalitajiet fi ħdan iż-żona tal-Port il-Kbir li għad għandha spazji miftuħa li naturalment jaqsmuha minn bliet u rħula oħra. == Amministrazzjoni == [[Stampa:Flag_of_Kalkara_(1993-2009).svg|daqsminuri| Il-bandiera tal-Kalkara ta' bejn l-1993 u l-2009]] Sa mill-bidu tal-Att dwar il-Kunsilli Lokali fis-sena 1993, il-Kalkara saret Kunsill Lokali, jiġifieri li hija responsabbli għall-affari lokali fosthom il-manutenzjoni (upkeep) ġenerali tal-lokalità, ir-ristawrar u l-bini ta’ toroq residenzjali, u l-ambjent lokali. Il-Kunsill Lokali tal-lum huwa magħmul minn 5 kunsillieri li huma: * Wayne Aquilina (Sindku) – PL * Vince Bongailas (Viċi Sindku) – PL * Speranza Chircop – PL * Christopher Bruno – PL * Maria Sultana – PN == Demografija == Skont l-iktar rikordju reċenti mill-aħħar ta' Diċembru 2024 jgħidu li l-Kalkara għandha 3,285 ruħ<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref>, li tela' minn 3,105 f'Novembru tal-2021. L-inħawi pjaċevoli u l-kwiet tiegħha flimkien mal-prezzijiet tal-proprjetà relattivament irħas jagħmlu l-Kalkara post ideali biex tgħix fiha, u minħabba f'hekk il-Kalkara qiegħda waħda mil-lokalitajiet li qed tara żieda fil-popolazzjoni tagħha.<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1948 text:1948 bar:1957 text:1957 bar:1967 text:1967 bar:1985 text:1985 bar:1995 text:1995 bar:2005 text:2005 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1901 from: 0 till:1158 bar:1911 from: 0 till:1491 bar:1921 from: 0 till:1698 bar:1931 from: 0 till:1899 bar:1948 from: 0 till:2068 bar:1957 from: 0 till:2101 bar:1967 from: 0 till:1945 bar:1985 from: 0 till:2086 bar:1995 from: 0 till:2833 bar:2005 from: 0 till:2882 bar:2011 from: 0 till:2946 PlotData= bar:1901 at:1158 fontsize:XS text: 1158 shift:(-8,5) bar:1911 at:1491 fontsize:XS text: 1491 shift:(-8,5) bar:1921 at:1698 fontsize:XS text: 1698 shift:(-8,5) bar:1931 at:1899 fontsize:XS text: 1899 shift:(-8,5) bar:1948 at:2068 fontsize:XS text: 2068 shift:(-8,5) bar:1957 at:2101 fontsize:XS text: 2101 shift:(-8,5) bar:1967 at:1945 fontsize:XS text: 1945 shift:(-8,5) bar:1985 at:2086 fontsize:XS text: 2086 shift:(-8,5) bar:1995 at:2833 fontsize:XS text: 2833 shift:(-8,5) bar:2005 at:2882 fontsize:XS text: 2882 shift:(-8,5) bar:2011 at:2946 fontsize:XS text: 2946 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Census data </timeline> == Kultura == '''Każini tal-Banda''' * Circolo San Giuseppe Filarmonika Sagra Familja A.D. 1897 * L-Għaqda Mużikali San Ġużepp A.D. 1987 '''NGOs lokali''' * Assoċjazzjoni Wirt il-Kalkara <ref>{{Ċita web|url=http://www.wirtilkalkara.com|titlu=Merħba - Assoċjazzjoni Wirt il-Kalkara|sit=wirtilkalkara.com}}</ref> == Siti Ewlenin == {{Stampa kbira|Kalkara Creek seen from Birgu.jpg|1000px|Ix-Xatt tal-Kalkata minn-naħa tal-[[Birgu]]}} === Il-Kappella tas-Salvatur === L-istoriċi jgħidu li l-kappella (iddedikata lil Ġesù Kristu) taħt it-titlu tas-Salvatur wisq probabbli twaqqfet fl-1487 fiż-żona magħrufa bħala “la punta sottile della Rinella”. Imma minn żjarat pastorali li saru fi żmien il-Kavallieri, din il-kappella twaqqgħet bl-ordni tal-Gran Mastru Jean Parisot de la Valette waqt l-[[Assedju ta' Malta (1565)|Assedju l-Kbir tal-1565]]. Ir-raġuni li taw kienet li minħabba li waqqawha, ma kienitx ser tipprovdi ebda kenn għat-Torok li kienu qed jinvaduhom. Fl-1580, [[Claudio Abela]] u [[Davidde Burlò]] rċevew il-permess mingħand il-[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru]] [[Jean de la Cassière|La Cassière]] biex jibnu kappella fl-istess sit fejn kienet il-kappella ta' qabel. F'dil-kappella, il-Balliju [[Giovanni Bichi|Fra Giovanni Bichi]], neputi tal-[[Papa Alessandru VII]], ġie midfun fl-1676 wara li miet f' epidemija tal-pesta. Sadanitant, fl-1680 din il-knisja reġgħet inbniet, din id-darba fuq disinn tal-perit Malti [[Lorenzo Gafà]]. Dil-kummissjoni ġiet mingħand Fra Mario Bichi, li kien in-neputi ta’ Fra Mario. Il-pittura titulari ta’ din il-kappella kienet turi t-Trasfigurazzjoni tal-Mulej u penġietha Mattia Preti. Sfortunatament, din il-pittura nsterqet fl-1798 mill-invażuri Franċiżi, u għalhekk pittura oħra, xogħol ta' Francesco Madiona, tpoġġiet flokha. Il-festa tas-Salvatur kienet tiġi ċċelebrata kull sena fis-6 ta’ Awwissu. F’dan il-jum u sal-1811, il-ħobż kien jinqasam fost ir-raħħala. Din il-kappella kellha fil-pussess tagħha ammonti kbar ta’ art, fosthom l-art li fuqha nbena l-Isptar Navali ta' Bighi. Il-Kappella tas-Salvatur serviet bħala l-Knisja Parrokkjali tal-Kalkara fl-1940, wara li l-ewwel Knisja Parrokkjali nqerdet għal kollox fit-Tieni Gwerra Dinjija. '''L-Ewwel Knisja Parrokkjali''' Fit-23 ta’ Awwissu 1884, in-negozjant Fortunato Gulia ta biċċa art li kellu fil-Kalkara għall-bini ta’ knisja ġdida. L-isqof ta dil-biċċa xogħol f’idejn Fr. Ġużepp Azzopardi, li dak iż-żmien kien Rettur tal-Kappella tas-Salvatur. Biċċa art oħra ġiet mixtrija mill-Kapitlu tal-Bormla biex tiżdied ma’ dik mogħtija minn Gulia, u fit-13 ta’ Settembru 1884, Fr. Azzopardi waqqaf kumitat għall-bini ta’ din il-Knisja. Il-membri tal-kumitat kienu: is-Sur Carmelo Bugeja, is-Sur Fortunato Gulia, is-Sur Gio Batta Farrugia, is-Sur Orazio Agius, u s-Sur Paolo Debono bħala s-Segretarju. Fr. Joseph Azzopardi kkummissjona lil Guglielmo Attard bħala perit ta’ dan il-proġett, u mill-ewwel bdew jinġabru donazzjonijiet. Kienet fit-22 ta’ Ġunju 1890 li l-isqof bierek l-ewwel ġebla tal-Knisja, waqt atmosfera ta’ festa li ġiet organizzata. Fl-1895, il-bini tal-Knisja, li kienet deċiża li tkun iddedikata lil San Ġużepp Patrun tal-Knisja Universali, kienet lesta, u għalhekk fl-1896 bdew isiru dekorazzjonijiet fil-ġebel. Ġew ikkummissjonati wkoll xi pitturi, fosthom wieħed jista’ jsemmi: il-pittura ta’ San Filep kummissjonat minn F. Cilia & Co. lill-pittur Lazzaro Pisani, u l-pittura tal-Madonna tar-Rużarju. Statwa ta’ San Ġużepp magħmula minn Etienne Puccini inġiebet minn Fr. Azzopardi minn Toulouse, fi Franza. Fl-10 ta’ Diċembru 1897, il-Kalkara saret Parroċċa indipendenti, u minn l'hemm ’l quddiem, il-Knisja Parrokkjali bdiet ġġib arti sagri sbieħ ħafna. L-ewwel Kappillan kien Fr. Joseph Ciangura tal-Isla. Il-kwadru titulari, ikkummissjonat lil Giuseppe Calì u li juri lil San Ġużepp bħala l-Patrun tal-Knisja Universali, kien lest fl-1898, u saret l-ewwel festa purċissjonali f'dik is-sena. Fl-1899, ir-relikwa sagra ġie mill-Italja. Fil-bidu tas-seklu 20, il-pulptu, statwa tal-Madonna tar-Rużarju, u girandola, fost oħrajn, ħarġu mill-Knisja Parrokkjali permezz tal-ħeġġa kbira tal-parruċċani. Il-knisja ġiet ikkonsagrata fit-30 ta’ Jannar 1921, u fl-1921 Circolo San Giuseppe kkummissjona statwa ġdida ta’ San Ġużepp mingħand Agostino Camilleri. Fl-1923, ġiet kollokata l-ewwel ġebla tal-kampnar, u wara li din tlestiet, il-qanpiena magħmula minn Julius Cauchi fl-1896 daqqet l-ewwel motivi tagħha. Fl-1925, Fr. Elazzaro Balzan sar il-Kappillan il-ġdid. Fl-1933 ikkummissjona gallarija tal-orgni ddiżinjata mill-aqwa. Sfortunatament, fl-10 ta’ April 1942, il-Knisja Parrokkjali ġiet bbumbardjata mill-Assi bl-ajru fit-Tieni Gwerra Dinjija. Sfortunatament, il-Knisja twaqqgħet għal kollox minħabba fihom, u traġikament, it-teżori kollha tagħha ntilfu inkluż l-istatwa titulari, li nstabet f’biċċiet. Imma l-pitturi kienu differenti, peress li dawn ġew salvati minn Mons. Michael Gonzi, l-isqof t’Għawdex, li kienu ħaduhom f'Għawdex għall-kenn ftit tal-ħin qabel. Biex tfakkar fejn darba kienet il-knisja l-antika (fi Triq San Mikiel), twaqqfet plakka tal-irħam miċ-Circolo San Giuseppe Filarmonika Sagra Familja. '''Il-Knisja Parrokkjali Preżenti''' Fil-21 ta’ Novembru 1943, Dun Carmelo Xuereb ġie installat uffiċjalment bħala t-tielet Kappillan tal-Kalkara. Id-dmir ewlieni tiegħu kien li jerġa’ jibni l-Knisja Parrokkjali u l-komunità tal-Kalkara wara li dawn inqerdu matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Fl-1944 ġiet inaugurata knisja temporanja fil-ħwienet tal-ex-Malta Gas Works. Matul dan il-perjodu, ġie approvat disinn ġdid għall-Knisja Parrokkjali l-ġdida. Dan sar minn Chev. Vincenzo Bonello bl-għajnuna ta’ Ġużè Damato . B’disinn neo-klassiku, il-Knisja Parrokkjali l-ġdida inbniet f’post ieħor minn fejn kienet qabel. Għalhekk, l-Arċisqof Mons. Michael Gonzi xtara biċċa art magħrufa bħala tal-Għeżieli ħdejn il-fergħa tal-Kalkara. L-ewwel ġebla tal-knisja l-ġdida ġiet imbierka fit-13 ta’ Ottubru 1946 u damet kważi sitt snin biex inbniet. Ir-residenti kollha tal-Kalkara taw daqqa t’id f’dan il-proġett, anke n-nisa u t-tfal. Il-bini huwa kapolavur fl-iskultura magħmbula mill-ġebla tal-franka Maltija. Sadanitant, fit-13 ta’ Marzu 1949, l-istatwa titulari l-ġdida li tirrappreżenta lil San Ġużepp bħala Patrun tal-Knisja Universali waslet il-Kalkara permezz ta’ pellegrinaġġ mill-Bormla. Din l-istatwa hija wkoll kapolavur fl-injam u ġiet skulturata mill-artist popolari Ferdinando Stuflesser f’Bolzano, l-Italja permezz ta’ disinn ta’ Chev. Vincenzo Bonello. Ma’ din l-istatwa ġiet ikkummissjonata wkoll oħra li tirrappreżenta lill-Madonna ta’ Lourdes. Il-knisja l-ġdida kienet lesta sas-7 ta’ Settembru 1952 meta ġiet imbierka minn Mons. Gonzi. L-Arċisqof iċċelebra fiha l-ewwel quddiesa ftit mumenti wara t-tberik. Imma wara l-1952, il-Knisja Parrokkjali l-ġdida bdiet tiġi mżejna b’opri oħra tal-arti. Fl-1953 is-Sur Loreto Mintoff ta artal maġġur tal-irħam fin għall-knisja minn Pietrasanta fl-Italja. Opri oħra tal-arti bħall-pulptu tal-irħam, il-bankina tal-irħam tal-knisja, il-Via Sacra, fost oħrajn ġew imbierka fis-snin ta' wara. Il-Knisja Parrokkjali l-ġdida ġiet ikkonsagrata fit-12 ta’ Diċembru 1954. Fis-snin ta' wara saru iżjed xogħlijiet tal-arti biex iżejnu “waħda mill-isbaħ knejjes mibnija wara t-Tieni Gwerra Dinjija”. === Is-Salib tal-Kalkara === Salib magħmul mill-ġebel jispikka fi Triq ir-Rinella, Kalkara. Is-salib ifakkar il-ġrajja li timmarka t-tmiem tal-Assedju l-Kbir tal-1565 – meta l-Imperu Ottoman, li kienu fi gwerra mal-Kavallieri, tilfu l-karigi tagħhom minn fejn attakkaw il-Birgu. Il-leġġenda tgħid li l-Kavallieri flimkien mal-Maltin u wieħed mill-kmandanti tagħhom mar sal-Kalkara biex jaraw lill-Musulmani jitilqu minn Malta u l-kmandant qabad is-sejf tiegħu, poġġieh fl-art fejn ħadet għamla ta’ Salib u waqa’ għarkopptejh u b’hekk irringrazzja lil Alla li din l-art reġgħet saret art Nisranija taħt il-ħakma tal-kavallieri. Aktar tard biex tfakkar din il-ġrajja, inbena salib iżda nqered fit-Tieni Gwerra Dinjija, u fadal biss xi ritratti antiki. Interessanti li l-Kappella tar-Redentur twaqqet mill-Kavallieri biex ma jħallux li l-Ottomani jinħbew warajha u wara nbniet mill-ġdid wara l-Assedju, u dan is-salib ttella’ biex ifakkar din il-ġrajja. Ir-rikostruzzjoni tas-salib tal-Kalkara ġiet inawgurata mill-Onor. Glenn Bedingfield u l-Assoċjazzjoni Wirt il-Kalkara nhar il-Ġimgħa 6 ta’ Settembru 2019 bil-kollaborazzjoni tad-Direttorat tar-Restawr u l-Kunsill Lokali tal-Kalkara. === Ċimiterju Navali tal-Kalkara === Iċ-Ċimiterju Navali tal-Kalkara fi Triq San leonardu fih 1,085 oqbra ta’ ħaddiema militari maqtula fil-pajjiż fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]] u [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] u 1,445 difna mhux ħabba l-gwerra. Ħafna oqbra ġew mmarkati minn lapidi tal-Commonwealth War Graves Commission (CWGC). It-Tifkira Navali Ġappuniża tfakkar il-mewt tas-sottomarini Ġappuniżi li nqatlu jiddefendu lil Malta fl-Ewwel Gwerra Dinjija. <ref name="cwgc">{{Ċita web|url=https://www.cwgc.org/find-a-cemetery/cemetery/11204/malta-(capuccini)-naval-cemetery/|titlu=Imtarfa Military Cemetery|sit=[[Commonwealth War Graves Commission]]}}</ref> == Fortifikazzjonijiet == Minħabba l-post tagħha, wieħed jista’ jsib diversi eżempji importanti ta’ fortifikazzjonijiet fil-Kalkara u madwarhom. '''[[Forti Rikażli]]''' Id-disinn ta’ dan il-forti sar mill-Konti Valperga fl-1670. Qablu fl-istess post tal-bini tiegħu, kien hemm torri magħruf bħala “Torri Orsi”, iżda l-Gran Mastru Nicholas Cottoner iddeċieda li għandu bżonn jinbena forti ġdid fil-Peniżola tar-Rinella sabiex jissalvagwardja d-daħla tal-Port il-Kbir mit-Torok. Komm. Giovanni Francesco Ricasoli ta somma kbira ta’ flus sabiex jitlesta, u minħabba f’hekk wara li tlesta, il-forti ngħata l-isem “Ricasoli”. Il-forti kien użat ħafna kemm mill-Kavallieri kif ukoll mill-Ingliżi, li użawh ukoll bħala ħabs. F'dan il-forti hemm il-Kappella ta' San Nikola . '''Il-Batterija tar-Rinella''' Il-Batterija tar-Rinella inbniet mill-Igliżi fis-seklu dsatax u qed tiġi restawrata professjonalment u amministrata minngħand Fondazzjoni Wirt Artna, NGO lokali. Il-batterija hija miftuħa għall-pubbliku u l-akbar attrazzjoni tagħha hija l-akbar kanun fid-dinja – Il-pistola Armstrong ta’ 100 tunnellata – li tiġi sparata wkoll waqt re-enactments storiċi. == Bini notevoli ieħor == '''Villa Bighi''' Fl-1650, flimkien mal-Kappella tas-Salvatur, Fra Giovanni Bighi waqqaf villa kbira li tagħti ħarsa lejn id-daħla tal-Port il-Kbir. Matul il-pesta tal-1813 din il-villa kienet tintuża bħala sptar temporanju, iżda permezz ta’ digriet mir-Re Ġorġ IV, fit-23 ta’ Marzu 1830, il-Viċi-Ammirall Sir P. Malcolm poġġa l-ewwel ġebla ta’ Sptar Navali fuq il-post fejn kienet tinsab Villa Bighi wara li ġiet imwaqqa. L-Isptar Navali ta’ Bighi dam sentejn biex tlesta u ħadet £20,000 ta’ nefqa kapitali. Waqt li kien hawn l-Ingliżi intużat b’mod estensiv, u llum il-ġurnata qed isservi bħala Skola Internazzjonali tar-Restawr. Wara r-restawr u l-modernizzazzjoni ta' Villa Bighi, issa għandha Ċentru Interattiv għax-Xjenza u l-Innovazzjoni magħruf bħala l-Esplora. '''Villa Portelli''' Tagħti għax-xatt tal-Kalkara hemm il-[[Villa Portelli]], villa kbira mibnija minn Sir Agostino Portelli bħala residenza tas-sajf. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija dil-villa serviet bħala r-residenza tal-uffiċjal tal-bandiera, filwaqt li fl-1961 l-ammiralli bdew jużawha bħala r-residenza tagħhom. L-informazzjoni kollha t’hawn fuq ġiet editjata minn Circolo San Giuseppe Filarmonika Sagra Familja, Kalkara (AD 1897) u meħuda minn www.sagrafamilja.org. == Ekonomija == Bħala parti mill-viżjoni tal-gvern biex jagħti ħajja ġdida fiż-żona tal-Port il-Kbir, is-sit li qabel kien okkupat mill-ex-Industrial Estate f'Ricasoli fil-periferija tal-Kalkara kien maħsub biex jospita l-bini ta’ Smart City Malta, li se tinbena fuq l-istess linji ta’ Dubai Internet City. Il-kostruzzjoni bdiet fl-2008 u SCM1, l-ewwel blokk tal-uffiċini, tlesta u bħalissa għaddej ix-xogħol fuq il-kumplament tal-proġett, li se jinkludi spazju għall-uffiċini, lukanda, unitajiet residenzjali, stabbilimenti tal-catering, u żoni ta’ pajsaġġ miftuħa għall-pubbliku. Skont il-gvern dan il-proġett mhux biss se joħloq madwar 7,000 impjieg ġdid meta jitlesta iżda wkoll se jagħti ħajja ġdida fiż-żona. B'konformità mat-tradizzjoni marittima tal-Kalkara, fl-2010 il-gvern ħabbar it-twaqqif ta' marina temporanja fix-xatt tal-Kalkara sabiex tipprovdi aktar postijiet ta' rmiġġ għad-domanda li dejjem qed tiżdied minn dan is-settur. Ir-raħal jospita wkoll il- ''Malta Film Commission'' u l-faċilitajiet ewlenin tal-''Malta Film Studios'' . == Trasport == Il-Kalkara hija moqdija regolarment minn karozzi tal-linja operati minn Arriva Malta fuq ir-Rotta numru 3, li tgħaqqad lill-Kalkara direttament mal-Belt. L-istrateġija tat-trasport għaż-żona tal-Port il-Kbir tippjana wkoll għal punt ta’ servizz bid-dgħajsa mil-Kalkara b’kollegamenti mal-Belt, il-Kottonera u żoni oħra fil-port. Minn xi partijiet tal-Kalkara tgħaddi wkoll ir-rotta numru 213, li tagħti aċċess għat-trasport lejn l-isptar Mater dei. Minħabba l-kostruzzjoni u l-iżvilupp ta’ Smart City Malta fiż-żona Ricasoli, ġie propost il-bini ta’ South Harbour Link Road sabiex jiġi mtejjeb in-netwerk tat-toroq taż-żona u wkoll jilqa’ għall-influss tat-traffiku ladarba Smart City Malta ssir operattiva. Il-Link Road il-ġdida proposta tgħaqqad direttament Smart City Malta man-netwerk tat-toroq prinċipali ta’ Malta, imma din il-proposta, li għadha fl-istadji inizjali tagħha, tissagrifika art agrikola fiż-żona bejn il-Kalkara u Ħaż-Żabbar jekk tiġi approvata. == Sport == Il-Kalkara hija magħrufa għall-bini tad-dgħajjes tradizzjonali lokali u għall-qaddiefa tagħhom (barklori). Il-Kalkariżi għadhom jieħdu sehem fir-regatti nazzjonali tradizzjonali li jsiru fit-8 ta’ Settembru u fil-31 ta’ Marzu bid-dgħajjes mibnija tagħhom stess. == Żoni fil-Kalkara == * Bighi * Fort Ricasoli * Il-Wileġ * It-Turretta * Kalkara Creek * Punt Ricasoli * Bajja tar-Rinella * Wied tar-Rinella * San Pietru * Santa Liberata * Santu Rokku * [[SmartCity Malta|Smart City Malta]] (Ricasoli Industrial Estate) * Ta' Tewma * Ta' Wied Għammieq * Tar-Ramel * Villa Portelli * Wied Rinella * Il-Kapuccini == Toroq Ewlenin == [[File:KalkaraEnt.jpg|lemin|daqsminuri|250x250px| Id-Dħul għall-Kalkara]] * Misraħ l-Arċisqof Gonzi * Triq il-Marina * Triq il-Missjoni Taljana * Triq ir-Rinella * Triq San Leonardu * Triq Santa Liberta * Triq Santu Rokku * Xatt tal-Kalkara == Bliet tewmin - Bliet Aħwa == Il-Kalkara hija ġemellata ma': <ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Kalkara/Pages/Services/Twinning.aspx|titlu=Twinning|sit=localgovernment.gov.mt|pubblikatur=Government of Malta|data-aċċess=18 September 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201024064503/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Kalkara/Pages/Services/Twinning.aspx|arkivju-data=24 October 2020|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|ITA}} [[Crespellano]], fl-Italja * {{Flagicon|CAN}} [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], fil-Kanada == Ara wkoll == * RNH Bighi * [[SmartCity Malta]] * [[Kalkara FC]] == Referenzi == {{Referenzi}} * [https://web.archive.org/web/20070926231137/http://www.kalkaralocalcouncil.com/ Kunsill Lokali tal-Kalkara (Paġna ta' Introduzzjoni Prinċipali)] * [https://web.archive.org/web/20210603075805/https://sagrafamilja.org/ Circolo San Giuseppe Filarmonika Sagra Familja] * [http://www.sanguzeppkalkara.org/ Każin Banda San Ġużepp (Ghaqda Mużikali San Guzepp)] * [http://www.wirtilkalkara.com Assoċjazzjoni Wirt il-Kalkara] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Kalkara]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] cyqho6tnrkmti5kkhcrytege3jvpsy1 0 2751 329719 326702 2026-05-05T01:19:59Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329719 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{Infobox city}} L-'''Għasri''' hu raħal żgħir fil-gżira ta' [[Għawdex]]. Il-popolazzjoni tal-lokalità fl-aħħar tas-sena 2024 hija biss ta' 517 persuna.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-Għasri huwa magħruf għal l-għasel tajjeb u bnin. Sa' ftit snin ilu kien għad baqa' xi daqqaqa tal-qoton. Il-knisja parrokkjali hija ddedikata lil Corpus Christi. Din bdiet tinbena fl-1903 u ġiet ikkonsegrata fl-1916. Fis-16 ta' Diċembru 1921, l-Għasri sar parroċċa. Ta' min jsemmi l-Bażilka tal-Madonna tal-Patroċinju, li hija l-eqdem waħda f'Għawdex, u t-tielet l-eqdem fil-pajjiż. Din inbniet fl-1739. Il-[[fanal ta' Ġurdan]], li jinsab fuq għolja f'dan ir-raħal, kien beda jinbena f'Ġunju 1852 u xogħolhu kien li jgħin lill-vapuri jew skejjen sabiex jitbiegħdu minn max-xtajta jew inkella li jiksbu d-dritt li jidħlu fil-portijiet Maltin. Taħt l-istess għolja hemm ħbula ta' raba' li jwasslu sa' [[Wied il-Għasri]], wied dejjaq u tawwali li l-ħanek tiegħu huwa ċagħqi. Mat-tul tal-wied insibu ħafna [[qasab]], imsejjħa bil-latin bħala ''arundo donax'', u siġar tat-tin. Bejn l-Għasri u r-raħal tal-[[Għarb]] insibu l-irħajjel [[Ta' Għammar]] li jżomm mitt ruħ. Ta' Għammar jagħmel mal-kunsill lokali ta' l-Għasri, imma bħala parroċċa hu mal-[[Għarb]]. Hekk kif taqsam it-triq issib il-bażilka ta' [[Ta' Pinu]]. Is-sindku huwa Dr. Daniel Attard, maħtur f'isem il-[[Partit Nazzjonalista]]. Nistgħu ngħidu li fl-Għasri, waħda mill-iżjed bini importanti hija l-Knisja Parrokjali tal-Għasri. Insibu wkoll il-Fanal ta'Ġurdan, Wied il-Għasri u l-Bażilika tal-Patrocinju. ==Nies Magħrufa Għasrin== L-aktar Għasri magħruf huwa [[Toni Calleja]], folklorista li ta' kull sena jikteb dwar drawwiet u twemmin f'dan ir-raħal tant ċkejken. Kull sena joħroġ enċikolpedija dwar dan ir-Raħal, bit-titlu: Korpus. Jissemmew wkoll il-benefattur Salvu Gambin, Ġanni Saliba Ta' l-Għasfur, daqqaq tal-qoton u Ġużepp Sultana, bejjiegħ tal-ilma żahar. ==Ħoloq== * [https://ghasrilc.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Kunsill Lokali tal-Għasri] * [https://web.archive.org/web/20060818061958/http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page=179 Ritratti ta' Wied il-Għasri] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] rvl5c9k15exuud7vgn252fgll2vvc6v 0 3266 329731 329639 2026-05-05T03:07:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329731 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=Ludwig van Beethoven jaħdem fuq il-''[[Missa Solemnis (Beethoven)|Missa Solemnis]]'', pittura ta' Joseph Karl Stieler, 1820.}} {{kwota|Kollox jgħaddi u d-dinja tmut, imma s-Sinfonija nru. 9 tibqa' għal dejjem.|[[Michael Bakunin]]}} [[Stampa:Signature Van Beethoven.jpg|250px|right]] '''Ludwig van Beethoven''' ({{pronING|luːtvɪç fan ˈbeːthoːfn}}; [[Bonn]], [[17 ta' Diċembru]] [[1770]] – [[Vjenna]], [[26 ta' Marzu]] [[1827]]) kien [[kompożitur]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] li x-xogħol tiegħu jinfirex mill-perjodu klassiku sal-bidu tar-[[Romantiċiżmu]]. Bħala l-aħħar rappreżentant tal-klassiċiżmu [[Vjenna|Vjenniż]] (wara [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]], [[Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]), Beethoven ħejja t-triq għall-evoluzzjoni lejn ir-Romantiċizmu fil-[[mużika]] u influwenza l-mużika tal-Punent matul parti kbira tas-[[seklu 19]]. Kien inkomparabbli ("Tagħtini l-impressjoni li inti bniedem b'ħafna mħuħ, ħafna qlub u ħafna rwieħ" qallu Haydn qrib l-1793)<ref name=Massin>Estratt minn taħdita bejn Haydn u Beethoven irrapurtata mill-flawtista Louis Drouet, f': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 45</ref> u esprima [[L-Arti|l-arti]] tiegħu fil-forom kollha tal-mużika. Minkejja li l-[[mużika sinfonika]] kienet il-kawża prinċipali tal-popularità universali tiegħu, kienet il-kitba pjanistika u l-''[[musica da camera]]'' li għamlu l-ikbar impatt. Bil-qawwa tar-rieda tiegħu rebaħ fuq it-tiġrib li ġabitlu t-traġedja tat-[[truxija]] u ċċelebra fil-mużika tiegħu t-trijonf tal-[[eroiżmu]] u l-ferħ waqt li d-destin tah biss iżolament u miżerja. Għaldaqstant, kien tassew jistħoqqlu t-tifħir ta' [[Romain Rolland]] meta dan tal-aħħar wasal biex qal: "Hu l-aqwa fost l-aqwa mużiċisti. Hu l-forza l-iżjed erojka fl-arti moderna".<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903</ref> Ix-xogħlijiet ta' Beethoven, li għalih il-kreazzjoni mużikali kienet att ta' bniedem ħieles u independenti, u espressjoni ta' ottimiżmu u ta' fiduċja soda fil-bniedem, jagħmluh wieħed mill-figuri l-iżjed importanti fl-[[Storja|istorja]] tal-mużika. == Bijografija == === 1770-1792: Ifeġġ il-ġenju === ==== Oriġni u tfulija ==== [[Stampa:Ludwig van Beethoven's parents.jpg|thumb|left|300px|Johann van Beethoven u Maria-Magdalena Keverich, il-ġenituri ta' Beethoven.]] Ludwig van Beethoven twieled Bonn fis-16 ta' Diċembru jew fis-17 ta' Diċembru 1770,<ref>Id-data tal-magħmudija tal-mużiċista biss, is-17 ta' Diċembru 1770, hi magħrufa biċ-ċert.</ref> minn familja umli li kellha tradizzjoni mużikali ta' mill-inqas żewġ ġenerazzjonijiet. Nannuh min-naħa ta' missieru, Ludwig van Beethoven ix-xiħ (1712-1773), kien ġej minn familja ordinarja [[Fjandri (Belġju)|Fjamminga]] minn [[Mechelen]] (il-partiċella "van" m'għandhiex x'taqsam man-nobbiltà).<ref>[http://www.lvbeethoven.com/Bio/BioFamille.html lvbeethoven.com] – Ġenealoġija tal-mużiċista</ref> Dan kien raġel rispettat u mużiċista tajjeb li mar joqgħod Bonn fl-1732 u sar Maestro di Cappella tal-[[Prinċep-Elettur]] ta' [[Kolonja (Ġermanja)|Kolonja]]. Missieru, [[Johann van Beethoven]] (1740-1792), kien mużiċista u [[tenur]] fil-Qorti tal-Elettur, bniedem medjokri, kiefer u magħruf bħala xurban, li rabba 'l-uliedu taħt dixxiplina kbira. Ommu, Maria-Magdalena van Beethoven, imwielda Keverich (1746-1787), kienet bint [[kok]] tal-Elettur ta' [[Trier]]. Kienet mara qalba tajba imma depressiva, maħbuba minn uliedha imma dejjem tibqa' lura. Ludwig kien wieħed fost seba' wlied li minnhom tlieta biss laħqu l-età adulta: hu stess, u ż-żewg ħutu iżgħar minnu, Kaspar-Karl (1774-1815) u Johann (1776-1848).<ref>Massin J ut B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 6-8</ref> Johann van Beethoven ma damx ma ntebaħ bid-don mużikali ta' ibnu u induna kemm seta' jaqla' minnu. Ftakar fiċ-ċkejken Mozart, muri f'kunċerti madwar l-[[Ewropa]] xi ħmistax-il sena qabel, u mill-1775 ħa l-[[edukazzjoni]] mużikali ta' Ludwig f'idejh biex fl-1778 ħadu jdoqq il-[[pjanu]] quddiem udjenzi mar-Rheinland kollha, minn Bonn sa Kolonja. Imma għall-kuntrarju ta' [[Léopold Mozart]], minflok ma pprova juża l-[[pedagoġija]] ma' ibnu, Johann van Beethoven kien kapaċi biss juża l-awtortità u l-ħruxija u din l-esperjenza sfat bla [[frott]] u ma ttennitx darba oħra, ħlief dawra waħda fil-[[Pajjiżi l-Baxxi]] fl-1781.<ref>[http://www.radiofrance.fr/francemusique/bio/fiche.php?numero=31 radiofrance.fr] – Repères biographiques</ref> Flimkien ma' edukazzjoni ġenerali, li kien jafha fil-parti kbira lill-benevolenza tal-familja von Breuning u lill-ħbiberija mat-[[tabib]] Franz-Gerhard Wegeler, li baqgħet għal ħajtu kollha, it-tfajjel Ludwig sar l-istudent ta' [[Christian Gottlob Neefe]] (pjanu, orgni, kompożizzjoni), u bejn l-1782 u l-1783 ikkompona għall-pjanu, id-''Disa' Varjazzjonijiet fuq marċ ta' Dressler'',<ref>[http://www.lvbeethoven.com/_Sons/BunjiHisamori/VariationsPiano/Variations_WoO63.mid lvbeethoven.com] – isma' l-varjazzjonijiet Dressler</ref> u t-tliet ''Sonatini'' msejħa "lill-Elettur" li mmarkaw simbolikament il-bidu tax-xogħol mużikali tiegħu. ==== Patrunaġġ ta' Waldstein u l-laqgħa ma' Haydn ==== [[Stampa:WALDST1.jpg|thumb|right|250px|Ittra ta' '''Waldstein''' lil Beethoven, Ottubru 1792: "Irċievi minn idejn Haydn l-ispirtu ta' Mozart"]] Fl-1784, Beethoven nħatar organista fil-Qorti tal-Elettur il-ġdid Max-Franz li sar il-patrun tiegħu. Hemm induna bih il-Konti [[Ferdinand von Waldstein]] li l-għajnuna tiegħu kienet kruċjali għall-mużiċista żagħżugħ. Ħa 'l Beethoven [[Vjenna]] għall-ewwel darba f'April 1787, u fiż-żjara kellu laqgħa qasira ma' Mozart.<ref>Kuntrarju għall-idea mifruxa, Beethoven qatt ma ħa lezzjonijiet mingħand Mozart. Jgħidu li meta sema' 'l Beethoven idoqq il-[[pjanu]], Mozart instema jgħid: "Għatu kasu 'l dan, ħa jsemmuh mad-dinja kollha" – [https://web.archive.org/web/20170427095936/http://www.ac-dijon.fr/pedago/music/bac2002/mozart/annee87.html Académie de Dijon]</ref> F'Lulju 1792, von Waldstein ippreżenta ż-żagħżugħ Ludwig lil Joseph Haydn li kien għadu ġej minn dawra mal-[[Ingilterra]] u waqaf Bonn. Haydn impressjona ruħu ħafna meta qara l-mużika ta' ''[[kantata]]'' komposta minn Beethoven (jew ''Nhar il-mewt ta' [[Ġużeppi II tal-Imperu Qaddis Ruman|Ġużeppi II]]'' jew ''Nhar il-miġja ta' [[Leopoldu II tal-Imperu Qaddis Ruman|Leopoldu II]]'') u stiednu jkompli jistudja Vjenna taħt id-direzzjoni tiegħu. Beethoven kien jaf li l-opportunità li jitgħallem taħt mużiċista tal-fama ta' Haydn ma kinitx ta' min jitlifha, u fl-istess ħin kważi ma kienx għad baqagħlu aktar irbit mal-familja (ommu kienet mietet bit-[[tuberkulożi]] f'Lulju 1787, u missieru kien dejjem fis-sakra u ma kienx kapaċi jmantni l-familja). Għalhekk Beethoven aċċetta u fit-2 ta' Novembru 1792 telaq ir-[[Renu]] u qatt ma reġa' lura. Waldstein (Novembru 1792) kien qallu hekk: {{Iċċita|"Għażiż Beethoven, ħa tmur Vjenna biex twettaq ix-xewqa ta' żmien ilu: il-ġenju ta' Mozart għadu bil-vistu u jibki l-mewt tad-dixxiplu tiegħu. Fl-ineżawribbli Haydn sab il-kenn, imma ma sabx daru; hu għadu jixtieq jingħaqad ma' xi ħadd. Bil-ħidma bla waqfien, irċievi minn idejn Haydn l-ispirtu ta' Mozart".<ref>Nota ta' Waldstein fuq l-album ta' Beethoven, Novembru 1792, riprodotta f'Massin J ut B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 39</ref>}} === 1792-1802: Minn Vjenna għal Heiligenstadt === ==== L-ewwel snin fi Vjenna ==== [[Stampa:Joseph Haydn.jpg|thumb|right|250px|'''[[Joseph Haydn]]''' (1732-1809) kien l-għalliem ta' Beethoven mill-1792 sal-1794. Minkejja li r-relazzjonijiet bejniethom kienu xi kultant ikunu diffiċli, it-tnejn li huma wrew stima kbira lil xulxin.]] [[Stampa:TheateranDerWienJakobAlt.jpg|thumb|right|250px|It-'''[[Theater an der Wien]]''', post importanti tal-ħajja mużikali ta' [[Vjenna]] fil-bidu tas-seklu 19, li ra l-ħolqien ta' bosta xogħlijiet kbar ta' Beethoven fosthom ''Fidelio'' u l-''Ħames sinfonija''.]] Fl-aħħar tas-[[seklu 18]], [[Vjenna]] kienet il-kapitali tal-mużika Oċċidentali u kienet tirrapreżenta l-aħjar ċans biex wieħed jirnexxi fil-karriera mużikali. Meta wasal hemm fl-età ta' 22 sena, kien diġà kkompona ħafna, però fil-verità l-ebda waħda mill-kompożizzjonijiet sa dak iż-żmien kienet imporanti wisq, u kien għadu lura milli jilħaq il-[[maturità artistika]]. Dan jiddistingwih fundamentalment minn [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]. Fil-fatt kien bħala pjanista "virtuoso" li xtaq isir famuż, qabel ma jagħmel isem bħala [[kompożitur]]. Rigward it-tagħlim minn [[Haydn]], minkejja li kien mill-aktar prestiġjuż, kien ukoll diżappuntat minn xi aspetti. Minn naħa minnhom, Beethoven malajr daħħalaha f'rasu li l-għalliem tiegħu kien jgħir għalih, waqt li min-naħa l-oħra Haydn ma damx ma beda jiddejjaq bin-nuqqas ta' dixxiplina u l-awdaċja mużikali tal-istudent tiegħu. Minkejja l-istima li kellhom lejn xulxin, imfakkra bosta drabi, "missier is-sinfonija" qatt ma kellu ma' Beethoven l-istess ħbiberija profonda li kellu ma' Mozart, ħbiberija li wasslet għat-twelid ta' emulazzjoni li tat ħafna frott. Haydn, lejn l-1793 qallu: {{Iċċita|"Int għandek ħafna talent u tikseb iżjed il-quddiem, ħafna iżjed. Għandek abbundanza ineżawribbli ta' ispirazzjoni. Int se jkollok ideat li għad ħadd ma kellu, u qatt m'inti se tissagrifika l-ideat tiegħek għal xi regola tiranika, imma se tissagrifika r-regoli tiraniċi għall-fantasiji tiegħek; tagħtini l-impressjoni li inti bniedem b'ħafna mħuħ, ħafna qlub u ħafna rwieħ." <ref name="Massin"/>}} Matul dan iż-żmien Haydn kellu influwenza profonda u twila fuq ix-xogħol ta' Beethoven, u iżjed tard dan kien se jirrikonoxxi dak li kien jaf lill-għalliem tiegħu. Wara li Haydn reġa' mar [[Londra]] (Jannar 1794), Beethoven kompla l-istudji tiegħu sporadikament sal-bidu tal-1795 ma' bosta għalliema oħra fosthom il-kompożitur [[Johann Baptist Schenk|Johann Schenk]] u tnejn oħra mill-epoka Mozartina: [[Johann Georg Albrechtsberger]] u [[Antonio Salieri]]. Meta temm l-apprentistat tiegħu, Beethoven iddeċieda li jibqa' Vjenna. It-talenti tiegħu bħala pjanista għamluh magħruf u apprezzat mid-dilettanti tal-mużika tal-aristokrazija Vjenniża li fosthom insibu bosta ismijiet li baqgħu sal-lum marbutin mad-dedikazzjonijiet ta' ħafna mill-kapulavuri tiegħu, bħall-Baruni Nikolaus Zmeskall, il-Prinċep Carl Lichnowsky, il-Konti [[Andrei Razumovsky]], il-Prinċep [[Joseph Franz von Lobkowitz]], u aktar tard l-Arċiduka Rodolfu tal-Awstrija. Wara li ppublika l-ewwel tliet trii tiegħu għall-pjanu, vjolin u vjolinċell, taħt in-numru opus 1, imbagħad l-ewwel ''[[Sonata|Sonati]] għall-pjanu'' tiegħu, Beethoven ta l-ewwel kunċert pubbliku fid-29 ta' Marzu 1795, fejn daqq il-kreazzjoni tiegħu ''[[Kunċert għall-pjanu nru. 2]]'' (li fil-fatt kien ikkompona l-ewwel meta kien għadu [[Bonn]]). ==== L-aqwa virtuoso ta' Vjenna ==== [[Stampa:Beethoven Riedel 1801.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven lejn l-1800'''. It-talenti tiegħu ta' improviżatur u virtuoso fuq il-[[pjanu]] ġew murija lill-pubbliku Vjenniż.<br />Pittura ta' C.T. Riedel, 1801]] Fl-1796 Beethoven għamel sensiela ta' kunċerti li ħaduh minn [[Vjenna]] sa [[Berlin]] u għadda minn [[Dresden]], [[Leipzig]], [[Nuremberga]] u [[Praga]]. Waqt li l-pubbliku faħħar il-''virtuosità'' u l-ispirazzjoni tiegħu fuq il-[[pjanu]], il-kritiċi l-iżjed konservazzjonisti laqgħu l-entużjażmu tiegħu b'ċertu xettiċiżmu.<ref>"Laqgħat widnejna, imma mhux qlubna; għalhekk għalina qatt mhu se jkun Mozart ieħor." – kritika fil-ġurnal patrijotiku tal-istati imperjali u rjali, Ottubru 1796, riprodotta f'Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 64</ref> Il-qari tal-klassiċi Griegi, ta' [[William Shakespeare|Shakespeare]] u tal-mexxejja tal-moviment politiku-letterarju ''[[Sturm und Drang]]'' li kienu [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] u [[Friedrich von Schiller|Schiller]], xaqleb it-temperament tal-mużiċista b'mod permanenti lejn l-[[idealiżmu]]. Dan l-idealiżmu kien imsaħħaħ ukoll mill-ideat [[demokrazija|demokratiċi]] tal-[[Illuminiżmu]] u r-[[Ir-Rivoluzzjoni Franċiża|Rivoluzzjoni Franċiża]] li dak iż-żmien kienu nfirxu mal-[[Ewropa]]. Fl-1798 Beethoven kien sikwit iżur l-ambaxxata ta' [[Franza]] fi Vjenna fejn iltaqa' ma' [[Bernadotte]] u mal-[[vjolinista]] [[Rodolphe Kreutzer]], li fl-1803 iddedikalu is-''Sonata għall-vjolin nru. 9'' li ġġib ismu. Waqt li l-attività kreattiva tiegħu intensifikat (kompożizzjoni tas-''Sonati għall-pjanu'', ''Sonata għall-pjanu nru. 5'' sa ''Sonata għall-pjanu nru. 7'', l-ewwel ''Sonati għall-vjolin u pjanu''), sa madwar l-1800, il-kompożitur kien għadu jieħu sehem fil-konkorsi mużikali li kienu popolari ħafna fis-soċjetà Vjenniża u li għamluh l-aqwa virtuoso ta' Vjenna, għad-detriment għal pjanisti ta' fama bħal [[Muzio Clementi|Clementi]], [[Johann Baptist Cramer|Cramer]], [[Josef Gelinek|Gelinek]], [[Johann Hummel|Hummel]] u [[Daniel Steibelt|Steibelt]]. L-aħħar tas-snin 1790 kien ukoll l-epoka tal-ewwel kapulavuri: l-''Kunċert għall-pjanu nru. 1'' (1798), l-ewwel sitt ''kwartetti għall-arki'' (1798-1800), is-''Settett għall-arki u nifsijiet'' (1799-1800) u fix-xogħlijiet li jaffermaw bl-iżjed mod ċar il-karattru tal-mużiċista li kien qiegħed jissawwar: is-''Sonata għall-pjanu nru. 8 (msejħa Patetika)'' (1798-1799) u s-''Sinfonija nru. 1'' (1800). Minkejja li l-influwenza tal-aħħar sinfoniji ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] kienet għadha tidher ċara fihom, din tal-aħħar kienet diġà stampata bil-karattru Beethovenjan (b'mod partikulari fl-i''[[scherzo]]'' tat-tielet moviment) u diġà kien hemm fiha ż-żerriegħa tal-wegħda ta' suċċessi ikbar. ''L-Ewwel Kunċert'' u ''L-Ewwel Sinfonija'' indaqqu b'suċċess kbir fit-[[2 ta' April]] f'kunċert li Beethoven iddedika għax-xogħlijiet tiegħu. Bl-għajnuna tar-renti li kienu jtuh il-patruni tiegħu, Beethoven, li l-fama tiegħu kienet qiegħda tikber anki barra mill-fruntieri tal-[[Awstrija]], kien jidher f'dak il-mument ta' ħajtu li kien garantit ħajja fil-karriera ta' [[kompożitur]] u interpretu glorjuż tal-mużika. [[Karl Czerny|Czerny]], lejn l-1840 qal: {{Iċċita|"L-improviżazzjoni tiegħu ma setgħetx tkun iżjed brillanti u tal-għaġeb; f'xi laqgħat li daqq għalihom, tant impressjona 'l kull wieħed mis-semmiegħa li ħafna drabi għajnejhom kienu jimtlew bid-dmugħ, u xi wħud kienu jinfaqgħu jibku. Kellu fl-espressjoni tiegħu xi ħaġa meraviljuża, independentament mis-sbuħija u l-oriġinalità tal-ideat tiegħu u l-mod inġenjuż kif kien idoqqhom."<ref>Karl Czerny kien l-aħjar student ta' Beethoven.</ref>}} ==== Bejn is-sekli ==== [[Stampa:Beethoven Heiligenstaedter Testament.jpg|thumb|right|L-ewwel paġna tal-manuskritt tat-'''[[Testment ta' Heiligenstadt]]''', miktub minn Beethoven fis-6 ta' Ottubru 1802. Fih jispjega d-disperazzjoni tiegħu meta beda jittarax u fl-istess ħin ir-rieda li jkompli l-ħidma tiegħu ta' mużiċista.]] Is-sena 1802 kellha tkun ta' bidla kbira fil-ħajja tal-kompożitur. Mingħajr ma qal lil ħadd, mill-1796 Beethoven beda jinduna bit-[[truxija]] tiegħu, li kienet se tibqa' sejra għall-agħar mingħajr fejqan sakemm fl-1820 ittarrax għal kollox.<ref>Il-kawża tat-truxija ta' Beethoven baqgħet mhux magħrufa. Kienu suġġeriti bosta kawżi bħall-labirintite kronika, l-ostjoxelerożi, jew il-marda ta' Paget tal-għadam, però m'hemm l-ebda prova għal dawn.</ref> Għalhekk inqata' min-nies kollha u ngħalaq fis-solitudni minħabba l-biża' li jkollu jammetti fil-pubbliku li kien qiegħed ibati b'din il-marda terribbli. Allura Beethoven ħa l-fama ta' misantropu u sofra din il-fama fis-silenzju sa mewtu.<ref>Waqt li hu veru li l-mużiċista kien min-natura tiegħu impulsiv u emottiv, li x-xewqa li jkun indipendenti għamlitu jidher żorr u antipatku fil-pubbliku, nistgħu ngħidu wkoll li kien ġeneruż, leali u ħanin, kif jixhdu l-korrispondenza tiegħu u dawk li kienu jafuh.</ref> Billi kien jaf l-marda tiegħu kienet xi darba se twaqqfu milli jaħdem bħala pjanista u forsi anki milli jikkomponi, għal mument daħallu f'rasu li joqtol ruħu b'idejh, imma malajr iddispjaċieh, neħħa din l-idea minn moħħu u esprima l-fiduċja fl-arti tiegħu f'ittra li baqgħet tissejjaħ it-[[Testment ta' Heiligenstadt]], li qatt ma ntbagħtet u kien biss wara mewtu li din instabet. Beethoven fis-6 ta' Ottubru 1802 kiteb: {{Iċċita|"Ja nies li taħsbu li jien odjuż, stinat, żorr, jew nippretendi li jien hekk, kemm intom inġusti! Ma tafux ir-raġuni sigrieta li tarawni hekk. […] Kunu afu li sitt snin ilu qabditni din il-marda terribbli, li t-tobba inkompetenti għamlu agħar. Sena wara sena bla tama ta' fejqan, […] kelli ninqata' mill-kumpanija, ngħix waħdi, 'il bogħod mid-dinja. […] Jekk xi darba taqraw dan, imbagħad tindunaw li ma kontux ġusti miegħi, u li l-imdejjaq jissabbar billi jsib xi ħadd ieħor bħalu li minkejja l-ostakli kollha tan-Natura sar fost l-aqwa artisti u nies kbar."<ref>Estratt mit-Testment ta' Heiligenstadt ta' Beethoven, f'Lecompte M, ''Guide illustré de la musique symphonique de Beethoven'', Fayard, 1995, p. 319</ref>}} Fortunatament il-vitalità kreattiva tiegħu ma battietx. F'dan il-perjodu ta' kriżi morali, wara l-kompożizzjoni tas-sonata ġentili, ''[[Sonata għall-vjolin nru. 5]]'', imsejħa ''Ir-rebbiegħa'' (''Frühlings'', 1800) u tas-''[[Sonata għall-pjanu nru. 14]]'', imsejħa ''Dawl ta' Qamar'' (1801), ikkompona s-sinfonija mhux magħrufa wisq, mimlija ferħ, it-''[[It-Tieni Sinfonija|Tieni Sinfonija]]'' (1801-1802) u l-kunċert iżjed ta' swied il-qalb, il-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 3]]'' (1800-1802) fejn feġġet b'mod ċar, permezz tal-kjavi ta' do minuri, il-personalità karatteristika tal-kompożitur. Fil-[[5 ta' April]] [[1803]], dawn iż-żewġ xogħlijiet intlaqgħu tajjeb, imma għal Beethoven kienet ħa tinqaleb il-folja; minn dak iż-żmien il-karriera tiegħu kienet se tieħu direzzjoni oħra. Miċħud mill-possibbiltà li jesprimi t-talent tiegħu kollu u milli jaqla l-għajxien bħala interpretu tal-mużika, kien sejjer jintefa' b'ruħu u ġismu fuq il-kompożizzjoni b'kuraġġ u qawwa ta' karattru li ħadd ma kien stennihom. Fit-tmiem tal-kriżi tal-1802 feġġ l-eroiżmu trijonfanti tat-''[[It-Tielet Sinfonija|Tielet Sinfonija]]''. Beethoven fl-1802 qal hekk: {{Iċċita|"Jien sodisfatt biex xogħol tiegħi sa issa. M'illum irrid niftaħ triq ġdida."<ref>Kliem ta' Beethoven lil ħabibu Krumpholz, 1802, f'[https://web.archive.org/web/20070909091630/http://www.ramifications.be/Best/lewis_beethoven.htm ramifications.be]</ref>}} === 1802-1812: Il-perjodu msejjaħ ''erojku'' === ==== Mill-''Erojka'' għal ''Fidelio'' ==== It-''[[Sinfonija nru. 3 (Beethoven)|Tielet Sinfonija]] (l-Erojka)'', kienet pass importanti fix-xogħol ta' Beethoven, mhux biss minħabba l-qawwa espressiva u t-tul tagħha li sa dak iż-żmien kienet ħaġa ġdida għalih, imma wkoll għax tat il-bidu għal sensiela ta' xogħlijiet brillanti, notevoli għat-tul tagħhom, u l-enerġija tagħhom, karatteristiċi tal-istil tal-perjodu tan-nofs ta' Beethoven, imsejjaħ "stil erojku". Il-kompożitur għall-ewwel kellu l-ħsieb li jiddedika din is-sinfonija lill-Ġeneral [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]] li kien iqisu bħala s-salvatur tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]].<ref>"Beethoven għamel 'il Bonaparti, li f'dik l-epoka kien għadu l-Ewwel Konslu, is-suġgett ta' din is-sinfonija. Sa dak iż–żmien, għal Beethoven, Napuljun kien bniedem straordinarju u kien iqisu daqs l-ikbar konsli Rumani." – Kitba ta' Ferdinand Ries fuq il-bidu tat-''Tielet Sinfonija'', riprodotta f'[http://perso.orange.fr/l.vanbeethoven/sinfonijiI.htm]</ref> Imma meta sema' bil-proklamazzjoni maħruġa mill-Imperu Franċiż (Mejju 1804), tant irrabja li qatta' d-dedikazzjoni.<ref>"Dan mhux ħlief bniedem bħal ħaddieħor! Issa ħa jgħaffeġ taħt saqajh id-drittijiet umani kollha, u jaqdi biss l-ambizzjoni tiegħu; irid jilħaq fuq kulħadd, isir tirann!" — Reazzjoni ta' Beethoven meta sema' li Napuljun ipproklama ruħu Imperatur, rappurtata minn Ferdinand Ries, f'Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 128</ref> Fl-aħħar, il-kapulavur ingħata t-titlu ta' ''Sinfonija Kbira Erojka b'tifkira ta' bniedem kbir''. Il-kompożizzjoni tas-sinfonija ħadet mill-1802 sal-1804 u meta nstemgħet fil-pubbliku fis-7 ta' April 1805, qajmet reazzjoni kbira u l-biċċa kbira tan-nies ħasbuha twila wisq. Beethoven ma ħabbilx rasu u qal li din is-sinfonjia jarawha qasira meta jkun ikkompona oħra ta' iżjed minn siegħa,<ref>Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 639</ref> u sal-kompożizzjoni tad-''Disa' Sinfonija'' baqa' jqis l-''Erojka'' bħala l-aħjar sinfonija tiegħu.<ref>Lill-poeta Christophe Kuffner li saqsieh liema mis-sinfoniji tiegħu kienet togħġbu l-iżjed, Beethoven wieġeb: "L-Erojka! — Jien naħseb id-do minuri — Le, le! L-Erojka!" f'[http://perso.orange.fr/l.vanbeethoven/sinfonijiI.htm]</ref> Fil-kitba pjanistika, l-istil evolva wkoll: fl-1804 is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 21]]'' iddedikata lill-Konti Waldstein u msemmija għalih, laqtet 'il-pjanisti li daqquha bil-''virtuosità'' tagħha u b'kemm kienet teħtieġ mill-istrument. Is-sonata grandjuża ''[[Sonata għall-pjanu nru. 23]]'' imsejħa ''Appassionata'' (1805), ħarġet mill-istess forma u ftit żmien warajha l-''[[Kunċert Tripplu]]'' għall-pjanu, vjolin, vjolinċell u orkestra (1804). F'Lulju tal-1805, il-kompożitur iltaqa' ma' [[Luigi Cherubini]] u ma ħebiex l-ammirazzjoni li kellu għalih. Ta' ħamsa u tletin sena, Beethoven beda jaħdem fil-forma mużikali li għaliha [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] kien l-iżjed famuż, l-[[opra lirika]]. Fl-1801 għoġbu ħafna l-librett ''Léonore ou l'amour conjugal'' tal-Franċiż Jean-Nicolas Bouilly, u fl-1803 beda l-abbozz tal-opra ''[[Fidelio]]'', li fil-bidu kienet iġġib it-titlu tal-eroina ''Léonore''. Imma kellu xi diffikultajiet li ma stennihomx. Din fil-bidu ma ntgħoġbitx mill-pubbliku (kellha tliet rappreżentazzjonijiet biss fl-1805) u Beethoven beda jaħseb li kien hemm konfoffa kontra tiegħu. ''Fidelio'' kellha tgħaddi minn tliet verżjonijiet (1805, 1806 u 1814) u kien biss wara t-tielet waħda li fl-aħħar l-opra kellha r-rikoxximent li xerqilha. Beethoven kien ikkompona xogħol importanti tar-repertorju liriku imma din l-esperjenza ħallietu b'togħma qarsa u qatt ma reġa' ħadem f'dil-forma ta' mużika, allavolja ħaseb fi proġetti oħra, fosthom ''MacBeth'' ispirat mix-xogħol ta' [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref>Beethoven kiteb abbozz ta' ''ouverture'' għal din l-opra li qatt ma twetqet. Willem Holsbergen ipprova jagħmel rikostruzzjoni tagħha u ppublikaha bin-numru 454 fil-katalogu Biamonti</ref> u fuq kollox ''Faust'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], fl-aħħar ta' ħajtu. ==== L-indipendenza stabbilita ==== [[Stampa:Beethoven18045JosephMähler.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven lejn l-1804''', fl-epoka tas-''[[Sonata Appassionata]]'' u ta' ''[[Fidelio]]''. Deċiż li jiġġieled kontra d-destin, f'dan il-perjodu li jinfirex mill-1802 sal-1812, ikkompona sensiela ta' xogħlijiet brillanti mimlijin enerġija, karatteristiċi tal-istil erojku tiegħu.]] Wara l-1805, minkejja l-problemi ta' ''Fidelio'' li tefgħuh lura, il-qagħda ta' Beethoven reġgħet marret għall-aħjar. Reġgħet ġiet lura fih il-vitalità kreattiva, deher li kien aċċetta t-truxija tiegħu u reġa' sab, għall-inqas għal xi żmien, ħajja soċjali sodisfaċenti. Minkejja diżappunt sentimentali ieħor għall-mużiċista fil-ksur tar-relazzjoni intima li kellu ma' Joséphine von Brunsvik, is-snin bejn l-1806 u l-1808 kienu l-iżjed fertili għall-kapulavuri li ħoloq: is-sena 1806 biss rat il-kompożizzjoni tal-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 4]]'', ta' tliet kwartetti għall-arki, ''[[Kwartett għall-arki|nru. 7]], [[Kwartett għall-arki|nru. 8]] u [[Kwartett għall-arki|nru. 9]]'' iddedikat lill-Konti [[Andrei Razumovsky|Razumovsky]], tar-''[[Sinfonija nru. 4 (Beethoven)|Raba' Sinfonija]]'' u tal-''[[Kunċert għall-vjolin]]''. Fil-ħarifa ta' dik is-sena Beethoven mar joqgħod mal-patrun tiegħu, il-Prinċep Carl Lichnowsky, fil-palazz tiegħu fis-[[Sleżja]] u kien waqt li kien qiegħed hemm li wera bl-iżjed qawwa kemm ried ikun indipendenti. Lichnowsky hedded li jarresta 'l Beethoven jekk dan iwebbes rasu u jirrifjuta li jdoqq il-pjanu quddiem xi uffiċjali Franċiżi li kienu stazzjonati fil-palazz tiegħu (is-Sleżja kienet ilha okkupata mill-armati ta' Napuljun mill-[[Battalja ta' Austerlitz]]), u l-kompożitur telaq il-prinċep wara ġlieda vjolenti u bagħatlu nota li m'għandhiex bżonn kummentarju (Ottubru 1806) : {{Iċċita|"Prinċep, dak li int, hu b'aċċident tat-twelid. Dak li jien, hu bil-ħila tiegħi. Hemm ħafna prinċpijiet u jkun hemm eluf oħra. Beethoven m'hemmx ħlief wieħed."<ref>Nota mibgħuta minn Beethoven lil Lichnowsky, Ottubru 1806, riprodotta f'[http://www.cndp.fr/secondaire/bacmusique/beethoven/lichnowsky.htm www.cndp.fr]</ref>}} Minkejja l-gwaj li ġab fuqu bit-telfa tar-renti mill-patrun ewlieni tiegħu, Beethoven irnexxilu li jistabilixxi ruħu bħala artista independenti u jeħles simbolikament mill-patrunaġġ aristokratiku. Minn hemm l-istil Erojku beda tiela lejn il-quċċata tal-perfezzjoni. Beethoven mexa max-xewqa tiegħu li "jaqbad id-destin minn għonqu" kif qal 'il Wegeler f'Novembru tal-1801<ref>Ittra ta' Beethoven lil Franz-Gerhard Wegeler, 16 ta' Nov. 1801, f'[https://web.archive.org/web/20080305073235/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5108&template=dokseite_digitales_archiv_en&_eid=5055&_ug=Famous%20letters%20as%20a%20short%20biography&_dokid=b202&_mid=Written%20documents%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven%20and%20others&_seite=1 beethoven-haus-bonn.de]</ref> u beda jaħdem fuq il-''[[Sinfonija nru. 5 (Beethoven)|Ħames Sinfonija]]''. Permezz tal-famuż motiv ritmiku ta' erba' noti li jinstema' fl-ewwel battuta u jinfirex max-xogħol kollu, il-mużiċista ried jesprimi t-taqbida tal-bniedem mad-destin u r-rebħa finali tiegħu. L-''ouverture'' ''[[Korjolanu]]'', li bħalha hi fuq il-kjavi ta' do minuri, ġejja mill-istess epoka. Imma allavolja kienet komposta fl-istess żmien bħall-Ħames Sinfonija, is-''[[Sinfonija nru. 6 (Beethoven)|Sinfonija Pastorali]]'' hi differenti għal kollox. Michel Lecompte iddeskriviha bħala "l-iżjed serena, l-iżjed mistrieħa, l-iżjed melodika mid-disa' sinfoniji" u fl-istess ħin l-inqas tipika.<ref>Lecompte M, ''Guide illustré de la musique symphonique de Beethoven'', Fayard, 1995, p. 131</ref> Hi tislima lin-natura minn kompożitur li kien iħobb ħafna l-kampanja, fejn minn dejjem sab il-kalma u l-ħemda li jispirawh. Din tħabbar verament ir-[[romantiċiżmu]] fil-mużika, il-''Pastorali'' għandha bħala sottotitlu din il-frażi ta' Beethoven: "Espressjoni ta' sentiment iżjed minn pittura" u kull moviment fiha għandu indikazzjoni deskrittiva: kienet twieldet is-[[mużika programmatika|sinfonija programmatika]]. Il-kunċert mogħti minn Beethoven fit-22 ta' Diċembru 1808 kien bla dubju ta' xejn wieħed mill-ikbar fl-istorja (ma' dak tas-7 ta' Mejju 1824). Fih indaqqu għall-ewwel darba l-''[[Sinfonija nru. 5 (Beethoven)|Ħames Sinfonija]]'', is-''[[Sinfonija nru. 6 (Beethoven)|Sinfonija pastorali]]'', il-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 4 (Beethoven)|Kunċert għall-pjanu nru. 4]]'', il-''[[Fantasija korali]]'' għall-pjanu u orkestra u żewġ innijiet mill-''[[Quddiesa fid-Do maġġuri (Beethoven)|Quddiesa fid-Do maġguri]]'' li kien ikkompona għall-Prinċep [[Esterházy]] fl-1807.<ref>Minkejja l-programm, dan il-kunċert jidher li kien diżastru artistiku; l-orkestra ma kellhiex ħin biżżejjed biex tipprattika u Beethoven insulta bl-addoċċ 'il-mużiċisti</ref> Wara l-mewt ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] f'Mejju tal-1809, minkejja li kien għad baqa' avversarji determinati, ma kien jinstab ħadd fid-dinja li seta' jikkontesta l-post ta' Beethoven fil-panteon tal-mużiċisti. ==== Il-maturità artistika ==== [[Stampa:Goethe.jpg|thumb|right|190px|Fl-1812 Beethoven kien jispera ħafna li jiltaqa' ma' '''[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]''', imma sab biss indifferenza maħsuba. Jikkumenta fuq Beethoven, il-poeta kiteb: "Għadni qatt ma rajt artista b'iżjed konċentrazzjoni qawwija, iżjed enerġetiku, iżjed interjuri (…) Sfortunatament għandu personalità bla kontroll ta' xejn."<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903 – [http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org]</ref>]] Fl-1808, Beethoven kellu offerta mingħand [[Jérôme Bonaparte]], li ħuh kien tah it-tron tal-[[Westfalja]], biex isir ''maestro di cappella'' fil-Qorti tiegħu f'Kassel. Jidher li għal mument ġietu l-ħajra li jaċċetta dan l-impieg prestiġuż li, minkejja li kieku ddeċieda li jaċċetta kien iwarrab l-indipendenza tiegħu li tant kien iġġieled għaliha, din il-pożizzjoni kienet tiżguralu aktar kumdità. Imma fl-1809, kien hemm reazzjoni patrijotika mill-aristokrazija Vjenniża. Biex ma jħallux il-mużiċista nazzjonali tagħhom jitlaq, l-Arċiduka Rodolfu, il-Prinċep Kinsky u l-Prinċep Lobkowitz marru jiżguraw 'l Beethoven, li jekk jibqa' [[Vjenna]], jkollu ħlas għal ħajtu ta' 4000 florin fis-sena, somma konsiderevoli għal dik l-epoka.<ref>[https://web.archive.org/web/20070926222458/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms_upload/media/85/kurzf_hrer_geld_franz._doc_1.pdf#search=%22beethoven%204000%20florins%22 beethoven-haus-bonn.de] – Beethoven u l-flus</ref> Beethoven aċċetta u qata' xewqtu li żgur ma jerġax ikun fil-bżonn. Imma fir-rebbiegħa tal-1809 il-gwerra bejn [[Franza]] u l-[[Awstrija]], li reġgħet bdiet, ħassret kollox. Il-familja imperjali kienet imġiegħla tħalli 'l Vjenna li kienu qed jokkupaw. Il-kriżi gravi ekonomika li laqtet 'l-[[Awstrija]] wara l-Battalja ta' Wagram u t-Trattat ta' Schönbrunn impost minn [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]], irvinat l-aristokrazija u l-kuntratt ma' Beethoven safa fix-xejn. Sa mewtu s-sitwazzjoni baqgħet tant ħażina li kellu jgħix l-aħħar snin ta' ħajtu kważi fil-faqar. [[Stampa:Antonie Brentano3.jpg|thumb|left|285x285px|Ritratt ta' Antonia Brentano minn Joseph Karl Stieler]] Madankollu, il-lista ta' kompożizzjonijiet baqgħet titwal: is-snin 1809 u 1810 raw il-kompożizzjoni ta' sensiela ġdida ta' kapulavuri, mill-kunċert brillanti, ''[[Kunċert għall-pjanu nru. 5 (Beethoven)|Kunċert għall-pjanu nru. 5]]'', li ndaqq għall-ewwel darba minn [[Karl Czerny]], il-''[[Kwartett għall-arki nru. 10 (Beethoven)|Kwartett għall-arki nru. 10]]'' msejjaħ ''l-Arpi'', għall-''musica di scena'' għal ''[[Egmont (Beethoven)|Egmont]]'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]. Meta l-istudent u ħabib tiegħu, l-Arċiduka Rudolf, l-iżgħar tifel tal-familja imperjali, kien imġiegħel jitlaq, Beethoven ikkompona s-''[[Sonata għall-pjanu nru. 26 (Beethoven)|Sonata "Saħħiet"]]''. Bla dubju, is-snin 1811 u 1812 raw il-kompożitur jilħaq l-quċċata tal-ħajja kreattiva tiegħu. It-''[[Triju bil-pjanu nru. 7 (Beethoven)|Triju tal-Arċiduka]]'' u s-''[[Sinfonija nru. 7 (Beethoven)|Seba' Sinfonija]]'' kienu ħa jkunu l-ogħla punt tal-perjodu erojku. Fil-ħajja personali, Beethoven kien imweġġa profondament meta fl-1810 kien se jiżżewweġ lil Thérèse Malfatti, li lilha ddedika l-famuża ''[[Ittra lil Eliża]]'', u t-tieġ tħassar. Il-bijografi kitbu ħafna fuq il-ħajja sentimentali ta' Beethoven. Il-kompożitur innamra ma' bosta nisa sbieħ, sikwit miżżewġin, imma qatt ma wasal għaż-żwieġ ħlief ma' Malfatti. Ir-relazzjonijiet ma' Giulietta Giucciardi (li kienet l-ispirazzjoni għas-''[[Sonata għall-pjanu nru. 14 (Beethoven)|Sonata "Fid-dawl tal-qamar"]]''), ma' Thérèse von Brunsvik (li ddedikahla s-''[[Sonata għall-pjanu nru. 24 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 24]]''), Maria von Erdödy (li kitbilha żewġ ''[[Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5 (Beethoven)|Sonati għall-vjolinċell opus 102]]'') u ma' Amalie Sebald ma damux wisq. Barra t-tħassir ta' daż-żwieġ, il-ġrajja l-oħra importanti fl-imħabba tal-mużiċista kienet il-kitba fl-1812 tal-ittra emottiva, [[Ittra lill-Maħbuba immortali]] li għadna ma nafux lil min kitibha, imma l-ismijiet ta' Joséphine von Brunsvik u fuq kollox ta' Antonia Brentano jispikkaw l-iżjed mill-istudju tal-koppja Massin.<ref>Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 232-44</ref> u ta' Maynard Solomon.<ref>Sors: Solomon M, ''Beethoven'', Lattès, 1985, p. 185-216</ref> === 1813-1817: Is-snin imdallma === [[Stampa:Incident Teplitz 1812.png|thumb|left|250px|'''L-inċident ta' Teplice''' (Lulju 1812) minn Carl Rohling, 1887. Beethoven, akkumpanjat minn Goethe (fuq ix-xellug, fil-fond), jirrifjuta li jsellem b'inkin lill-familja imperjali u jibqa' għaddej.]] Ix-xahar ta' Lulju 1812, li fuqu għandna ħafna kummenti mill-bijografiċi tal-mużiċista, wassal għal taqliba kbira fil-ħajja ta' Beethoven. Waqt li kien qiegħed jieħu l-kura termali fir-reġjun ta' [[Teplice]] u ta' [[Karlovy Vary]], kiteb l-ittra enigmatika, "[[Ittra lill-maħbuba immortali]]", u kellu laqgħa li ma tat ebda frott ma' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] bil-medjazzjoni ta' [[Bettina von Arnim|Bettina Brentano]]. Għal raġunijiet li ma nafux sew x'kienu, dan kien il-bidu għal perjodu twil ta' nixfa fil-ħajja kreattiva tal-mużiċista. Nafu li s-snin ta' wara l-1812 kienu mimlijin ġrajjiet drammatiċi fil-ħajja ta' Beethoven, ġrajjiet li kellu jħabbat wiċċu magħhom waħdu billi ħbiebu kollha jew kważi kollha kienu telqu minn [[Vjenna]] minħabba l-gwerra tal-1809, imma xejn ma jista' jispjega għal kollox dan il-waqfien wara għaxar snin ta' kreatività inkredibbli. Minkejja li l-pubbliku għoġbitu ħafna s-''[[Sinfonija nru. 7 ta' Beethoven|Seba' sinfonija]]'' u r-''[[Ir-Rebħa ta' Wellington|Rebħa ta' Wellington]]'' (Diċembru 1813) u minkejja li r-rappreżentazzjoni tal-aħħar verżjoni tal-''[[Fidelio]]'' kienet suċċess trijonfali (Mejju 1814), Beethoven ftit ftit beda jitlef il-popolarità mal-Vjenniżi li kien għad għandhom nostalġija tal-qatt minsi [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] u bdiet togħġobhom il-mużika iżjed frivola ta' [[Gioacchino Rossini|Rossini]]. Il-konferenza li saret fil-[[Kungress ta' Vjenna]] fejn Beethoven ġie maħtur bħala mużiċista nazzjonali,<ref>[https://web.archive.org/web/20071018041236/http://www.uquebec.ca/musique/catal/beethoven/beelvbio.html uquebec.ca] – Università ta' Québec</ref>, ma ħebiex għal żmien twil il-fatt li kien qiegħed jitwarrab. Min-naħa l-oħra, id-dittatorjal iktar iħrax ta' [[Klemens Wenzel von Metternich|Metternich]] poġġieh f'sitwazzjoni delikata billi l-pulizija Vjenniża ma damitx ma ntebħet bil-konvinzjonijiet demokratiċi u rivoluzzjonarji li kellu l-kompożitur u li kien beda jaħbi inqas u inqas. Mil-lat personali, l-ikbar ġrajja kienet il-mewt ta' ħuh Kaspar-Karl fl-1815. Beethoven kien wegħdu li jieħu ħsieb l-edukazzjoni ta' ibnu Karl u kellu jħabbat wiċċu ma' sensiela bla tarf ta' kawżi kontra l-mara ta' ħuh – Johanna Reis – biex jikseb it-tutela esklussiva tiegħu, li fl-aħħar rebaħ wara s-sentenza tat-tribunal maħruġa nhar it-8 ta' April, 1820.<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903 – [http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org]</ref> Minkejja r-rieda tajba li kien iħaddan u l-ħerqa tal-istess kompożitur, dan in-neputi kien se jkun għalih, sa lejliet mewtu, kawża ta' nkwiet bla heda. Minn dawn is-snin imdallma, meta sar trux għal kollox, ħarġu biss xi kapulavuri rari: is-''[[Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5 (Beethoven)|Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5]]'' iddedikati lill-ħabiba tiegħu Maria von Erdödy (1815), is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 28 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 28]]'' (1816) u ċ-ċiklu kommoventi ta' [[lied]]er ''[[Lill-maħbuba mbegħda]]'' (''An die ferne Geliebte'', 1815-1816), fuq il-poeżiji ta' Alois Jeitteles. Bejn l-1816 u l-1817, waqt li s-sitwazzjoni finanzjarja tiegħu bdiet sejra aktar għall-agħar, Beethoven marad gravi u deher li ried joqtol ruħu b'idejh. Imma l-forza morali tiegħu u r-rieda qawwija tiegħu reġgħu rebħuh. Hu dar lejn l-introspezzjoni u l-ispiritwalità li wrewh l-importanza ta' dak li kien għad baqgħalu jikteb "fiż-żmenijiet li ġejjin", sab il-qawwa biex jirbaħ fuq dan it-tiġrib biex jibda l-aħħar perjodu kreattiv tiegħu fejn x'aktarx kellu l-ikbar ispirazzjoni. Disa' snin qabel il-ħolqien tad-''[[Sinfonija nru. 9 (Beethoven)|Disa' Sinfonija]]'', Beethoven ġabar fi frażi waħda il-ħsieb li kien ħa jkun miegħu fix-xogħol kollu ta' ħajtu (1815) : {{Iċċita|"Aħna, esseri limitati bi spirtu limitat, twelidna biss għall-ferħ u t-tbatija. U kważi nistgħu ngħidu li l-ikbar nies jiksbu l-ferħ permezz tat-tbatija."<ref>Ittra ta' Beethoven lil Maria von Erdödy, riprodotta f': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 284</ref> }} === 1818-1827: L-aħħar xogħlijiet ta' Beethoven === ==== Il-quddiesa fir-Re u s-saħħiet lill-pjanu ==== [[Stampa:Beethoven Klaviersonate Nr 30.jpg|thumb|right|250px|Paġna mill-manuskritt tas-'''[[Sonata għall-pjanu nru. 30 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 30]]''' op. 109 (1820).]] Beethoven reġa' ġie f'tiegħu fl-aħħar tal-1817, meta kiteb sonata ġdida biex tindaqq fuq il-[[pjanu-forte]] l-iżjed modern (''Hammerklavier'' bil-Ġermaniż). Hu ried li din tkun l-iżjed vasta minn dawk kollha li kien ikkompona sa dak iż-żmien. Fiha uża sal-aħħar, il-kapaċità kollha tal-istrument, għal kważi ħamsin minuta. Imma din is-sonata, is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 29 (Beethoven)|Sonata Kbira għall-Hammerklavier]]'' opus 106 intlaqgħet b'indifferenza mill-pjanisti kontemporanji ta' Beethoven għax dehrilhom li ma tistax tindaqq u li t-truxija tal-mużiċista għamlitu mhux kapaċi li jqis eżattament il-possibbilitajiet tal-istrument. Barra mid-''[[Sinfonija nru. 9 (Beethoven)|Disa' Sinfonija]]'', ġara l-istess għall-aħħar sensiela ta' xogħlijiet tiegħu. Però hu stess kien jaf li kienu avvanzati wisq għal żmienhom. Madankollu ma tantx kien jagħti każ tat-tgergir tal-pjanisti u fl-1819 lill-editur tiegħu qallu: "Din is-sonata se tħabbat 'il-pjanisti meta jdoqquha ħamsin sena oħra".<ref>[http://www.altamusica.com/concerts/document.php?action=MoreDocument&DossierRef=2298&DocRef=2585 altamusica.com]</ref> Min dak iż-żmien, billi kien ittarrax għal kollox, kellu jikkomunika man-nies ta' madwaru permezz tal-"pitazzi tal-konverżazzjoni" li allavolja l-parti kbira minhom intilfu jew inqerdu, illum ituna xhieda imprezzabbli tal-aħħar perjodu ta' ħajtu. Beethoven minn dejjem kien jemmen, mingħajr ma kien prattikant ħerqan, imma l-ħerqa tiegħu għall-[[Kristjaneżmu]] żdiedet sewwa fis-snin diffiċli kif jixhdu bosta noti reliġjużi li kkopja fil-pitazzi tiegħu mill-1817 'l hemm.<ref>Din in-nota Beethoven ikkupjaha minn Christian Sturm (1818): "Irid naċċetta bil-paċenzja kollha, it-tiġrib kollu u nafda ruħi fit-tjubija immutabbli Tiegħek. Tiegħek u dejjem Tiegħek għandha tifraħ li tkun ruħi. Kun il-blata tiegħi, ja Mulej, kun id-dawl tiegħi, kun għal dejjem is-sigurtà tiegħi!" F'Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 339</ref>. Madankollu, kellu xi rabtiet mal-mażunerija li setgħu jġibulu Skomunika.<ref>[http://freemasonry.bcy.ca/biography/beethoven_l/beethoven_l.html]</ref> Fir-rebbiegħa tal-1818 Beethoven ġietu l-idea li jikteb xogħol reliġjuż importanti u għall-ewwel kellu f'moħħu quddiesa għall-inkoronazzjoni tal-Arċiduka Rodolfu li xi ftit xhur wara kien se jsir [[Arċisqof]] ta' [[Olmütz]]. Imma l-quddiesa kolossali, ''[[Missa Solemnis (Beethoven)|Missa Solemnis]]'' fir-Re maġġuri ħaddittlu erba' snin ta' xogħol bla waqfien (1818-1822) u l-quddiesa damet ma kienet ġiet ippreżentata lil Rodolfu sal-1823. Waqt li kien qiegħed jikkomponi l-''Missa Solemnis'', li għal bosta drabi stqarr li kienet "l-aħjar u l-ikbar xogħol tiegħu", studja fit-tul il-quddies ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]] u ''[[Il-Messija]]'' ta' [[Georg Friedrich Haendel|Haendel]]. Fl-istess ħin li kien qiegħed jaħdem fuq il-quddiesa ikkompona l-aħħar tliet ''Sonati għall-pjanu '' ([[Sonata għall-pjanu nru. 30 (Beethoven)|nru. 30]], [[Sonata għall-pjanu nru. 31 (Beethoven)|nru. 31]] u [[Sonata għall-pjanu nru. 32 (Beethoven)|nru. 32]]). Din tal-aħħar, l-opus 111, bl-ispiritwalità għolja li laħqet setgħet kienet l-aħħar testment tiegħu għall-pjanu. Imma kien għad baqagħlu jikkomponi kapulavur pjanistiku ieħor: l-editur [[Anton Diabelli]] fl-1822 stieden il-kompożituri ta' żmienu biex jiktbu varjazzjoni fuq [[valzer]] sempliċi ħafna li kien ikkompona hu. Għall-ewwel Beethoven ma ħadux bis-serjetà,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2008-04-16 |titlu=beethoven-haus-bonn.de |url=http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5099&template=werkseite_digitales_archiv_en&_eid=5057&_ug=Pieces%20for%20two%20hands&_werkid=121&_mid=Works%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven&_seite=1 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080305073220/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5099&template=werkseite_digitales_archiv_en&_eid=5057&_ug=Pieces%20for%20two%20hands&_werkid=121&_mid=Works%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven&_seite=1 |arkivju-data=2008-03-05 |url-status=dead }}</ref> imma wara għamel ħafna iżjed milli kienet talbet il-proposta u ħareġ ġabra ta' ''[[Varjazzjonijiet Diabelli|33 Varjazzjoni]]'' li Diabelli stess qabbel mal-famużi ''[[Varjazzjonijiet Goldberg]]'' ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]], komposti tmenin sena qabel. ==== Id-Disa' Sinfonija u l-aħħar kwartetti ==== [[Stampa:Beethoven Waldmuller 1823.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven fl-1823''', fl-epoka tal-kompożizzjoni tal-''[[Varjazzjonijiet Diabelli]]'' u tad-''[[Sinfonija nu 9 ta' Beethoven|Disa'sin fonija]]''. Billi kien ittarax għal kollox, kien jikkomnunika biss ma' ta' madwaru bil-"pitazzi tal-konversazzjoni". Ritratt ta' [[Ferdinand Georg Waldmüller|F.G. Waldmüller]]]] Il-kompożizzjoni tad-''[[Sinfonija nu 9 ta' Beethoven|Disa' Sinfonija]]'' inbdiet l-għada li kienet lesta il-''Missa Solemnis''. Imma dan ix-xogħol kellu bidu estremament kompless li biex nifhmuh ikollna mmoru lura għaż-żgħożija ta' Beethoven, li minn qabel telaq minn [[Bonn]] kellu l-ħsieb li jikteb il-mużika għall-''[[Għanja lill-ferħ]]'' ta' [[Friedrich von Schiller|Schiller]].<ref>Għall-istorja tad-''Disa' Sinfonija'', nirreferu għall-analisi kompluta ħafna tal-kopja Massin, f'Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 699-712</ref> Permezz tal-''[[Finale (mużika)|finale]]'' li min jisimgħu qatt ma jinsiegħ, fejn introduċa l-[[kor(mużika)|kor]], l-innovazzjoni fil-[[mużika sinfonika|kitba sinfonika]] tad-''Disa' sinfonija'' dehret, fuq l-istess linji tal-''Ħames'', bħala evokazzjoni mużikali tat-trijonf tal-ferħ u l-fraternità fuq id-disperazzjoni, u ħadet id-dimensjoni ta' messaġġ umanista u universali. Is-sinfonija ndaqqet għall-ewwel darba fl-7 ta' Mejju 1824 quddiem pubbliku entużjasta u biha Beethoven reġa' sab is-suċċess. Is-sinfonija kellha l-ikbar suċċess fil-[[Prussja]] u l-[[Ingilterra]], fejn il-fama tal-mużiċista kienet ilha kif xeraqlu l-ġenju tiegħu. Kien mistieden bosta drabi biex imur [[Londra]] bħal [[Joseph Haydn]], u Beethoven lejn l-aħħar ta' ħajtu kien tħajjar imur l-Ingilterra li kien pajjiż li hu kien jammira minħabba l-ħajja kulturali u d-demokrazija tiegħu imqabbel mal-frivolità tal-ħajja Vjenniża,<ref> Beethoven kiteb lil Johann Stumpff: "L-Ingilterra għandha ċiviltà għolja. Londra kulħadd jaf xi ħaġa u jafa sewwa,imma l-Vjenniżi jafu jitjellmu biss fuq l-ikel u x-xorb; ikantaw u jċekċku xi mużika insinjifikanti, jew jagħmluha huma stess." F': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 428</ref> imma qatt ma żar il-pajjiż fejn kien joqgħod [[Georg Friedrich Haendel|Haendel]] li kien l-idolu ta' Beethoven. L-influwenza ta' Haendel tidher l-iżjed fil-perjodu tal-aħħar ta' Beethoven, li bejn l-1822 u l-1823 kkompona l-''ouverture'' ''[[Il-konsagrazzjoni tad-dar]]'' fl-istil tiegħu. L-aħħar ħames ''Kwartetti għall-arki'' ([[Kwartett għall-arki nru. 12 (Beethoven)|nru. 12]], [[Kwartett għall-arki nru. 13 (Beethoven)|nru. 13]], [[Kwartett għall-arki nru. 14 (Beethoven)|nru. 14]], [[Kwartett għall-arki nu 15 (Beethoven)|nru. 15]], [[Kwartett għall-arki nru. 16 (Beethoven)|nru. 16]]) itemmu għal kollox il-ħidma mużikali ta' Beethoven. Bil-karattru viżżjonarju tagħhom magħqud ma' forom antiki (fil-''[[Kwartett għall-arki nru. 15 ta' Beethoven|Kwartett nru. 15]]'' Beethoven uża l-mod mużikali lidju), dawn juru r-riżultati tal-esperimentazzjoni ta' Beethoven fil-qasam tal-“musica da camera”. Il-movimenti kbar bil-mod u drammatiċi (il-''Cavatina'' tal-''[[Kwartett għall-arki nru. 13 (Beethoven)|Kwartett nru. 13]]'', u l-''Heiliger Dankgesang'', "l-għanja qaddisa ta' ħajr", tal-''[[Kwartett għall-arki nru. 15 (Beethoven)|Kwartett nru. 15]]'') iħabbru l-wasla tar-Romantiċiżmu. Ma' dawn il-ħames kwartetti, komposti fil-perjodu ta' bejn l-1824 u l-1826, irridu nżidu wkoll il-''[[Fuga Kbira]]'' fis-Si bemoll maġġuri, opus 133, li kienet fil-bidu l-moviment tal-għeluq tal-''Kwartett nru. 13'' imma Beethoven firidha minnu fuq it-talba tal-editur tiegħu. Fl-aħħar tas-sajf tal-1826, kif lesta il-''[[Kwartett għall-arki nru. 16 (Beethoven)|Kwartett nru. 16]]'', Beethoven beda jaħseb f'għadd ta' xogħlijiet oħra:<ref>Sors: Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 449-50</ref> ''L-Għaxar Sinfonija'', li xi abbozzi minnha għadhom jeżistu; "ouverture" bl-isem ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]]; ''Faust'' ispirata mid-dramm ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]; oratorju fuq it-tema ta' [[Sawl]] u [[David (Bibbja)|David]], u ieħor fuq it-tema tal-''Elementi'' u quddiesa ''Requiem''. Imma fit-30 ta' Lulju 1826, neputih Karl ipprova joqtol ruħu b'idejh. Dan qajjem skandlu u Beethoven inkwetat mar joqgħod ma ħuh Johann f'Gneixendorf fir-reġjun ta' Krems an der Donau, fejn neputih kien qiegħed jistrieħ. Kien hemm li kkompona l-aħħar xogħol tiegħu, moviment ''allegro'' biex jieħu post il-''Fuga Kbira'' bħala "finale" tal-''Kwartett nru. 13''. ==== It-tmiem ==== [[Stampa:Beethoven Funerals (without frame).jpg|thumb|right|250px|Il-funeral ta' Beethoven fid-29 ta' Marzu 1827, fejn inġabru eluf ta' nies. Kwadru ta' F. Stober, 1827]] Meta Beethoven mar lura [[Vjenna]] f'Diċembru tal-1826, qabditu [[pulmonite]] doppja li ma setax ifiq minnha: l-aħħar erba' xhur ta' ħajtu kienu mimlijin uġigħ u sofferenza, u saħħtu dejjem kienet sejra lura bħal granċ. Skont l-aħħar tabib tiegħu, Andras Wawruch, il-kawża diretta tal-mewt tal-mużiċista tidher li kienet dekompensazzjoni ta' [[ċirrożi epatika]].<ref>[http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org] – Beethoven kellu epatomegalija, itterizja, axxite (jgħidulha issa "idropsja addominali") fil-membri inferjuri, elementi ta' sindrome ċirrotika bl-ipertensjoni.</ref> Imma l-ispjegazzjoni l-iżjed riċenti, ibbażata fuq l-analisi ta' xagħru u frammenti ta' għadmu, hi li kien marid ħajtu kollha, barra mit-truxija, b'[[saturniżmu|saturniżmu kronku]]<ref>[http://www.hriptc.org/Beethoven.html Health Research institute : konferenza stampa ta' Dr William J. Walsh, 17 ta' Ottubru 2000] – Din kienet il-proposta fl-2000 ta' Dr William J. Walsh, direttur tal-proġett ta' riċerka fuq Beethoven (Beethoven Research Project), ibbażata fuq l-analisi ta' xi xagħar ta' Beethoven li kien ikkonservat wara mewtu. Beethoven, kien iħobb l-inbid tal-wied tar-Renu u kien imdorri jixorbu f'tazza tal-kristal taċ-ċomb u b'zokkor li kien fih melħ taċ-ċomb. L-analisi fis-sena 2000 ta' xagħru wriet kwantitajiet sinjifikanti ta' ċomb, li ġew konfermati wara mill-[[Argonne National Laboratory]] ([[Chicago]]) f'għadmu, bl-analisi ta' għadam mill-kranju li kienu identifikati bl-AND. Fil-bniedem 80% taċ-ċomb assorbit jinħażen fl-għadam. Dawn juru li Beethoven kien espost għaċ-ċomb għal żmien twil (cf ''Science et Vie'', nu 1061, p. 20, Frar 2006), li jispjega l-uġigħ perpetwu fl-istonku li kien ikollu, il-burdati u forsi anki t-truxija (però m'hemm l-ebda konnessjoni ppruvata bejn it-truxija ta' Beethoven u l-avvelenament biċ-ċomb), kif ukoll l-istat ta' fwiedu.</ref> flimkien ma' defiċjenza ġenetika li żżomm 'il-ġisem milli jeħles miċ-ċomb li wieħed jassorbi (u għalhekk kien jilmenta regularment b'uġigħ addominali u problemi f'għajnejh). Sal-aħħar, il-kompożitur kien imdawwar bil-ħbieb tal-qalb, l-iżjed Karl Holz, [[Anton Schindler]] u Stephan von Breuning. Xi ġimgħat qabel mewtu kellu żjara minn [[Franz Schubert]],<ref>Din l-ipoteżi, mifruxa ħafna, hi miċħuda min xi bijografi fosthom Maynard Solomon</ref> li ma kienx jafu u li ddispjaċieh li sar jaf bih hekk tard. L-aħħar ittra tal-kompożitur kienet lil [[Ignaz Moscheles]], promotur tal-mużika tiegħu f'[[Londra]], fejn reġa' wiegħed lill-Ingliżi li jikkomponilhom sinfonija ġdida biex jirringrazzjahom għall-appoġġ tagħom.<ref>[https://web.archive.org/web/20080305073244/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5108&template=dokseite_digitales_archiv_en&_eid=5055&_ug=Famous%20letters%20as%20a%20short%20biography&_dokid=b209&_mid=Written%20documents%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven%20and%20others&_seite=1 beethoven-haus-bonn.de] – L-aħħar ittra ta' Beethoven</ref> Imma kien tard wisq. Fis-26 ta' Marzu 1827, Ludwig van Beethoven miet, fl-età ta' sitta u ħamsin sena. Minkejja li n-nies ta' Vjenna ma tawx każ ta' mewtu għal xi xhur, fil-funeral li sar fid-29 ta' Marzu 1827, inġabret purċissjoni impressjonanti ta' iżjed minn għoxrin elf ruħ. Beethoven indifen fiċ-ċimiterju ta' Vjenna. Schubert fl-1827 qal: {{Iċċita|"Kien jaf kollox, imma għadna ma nistgħux nifhmu kollox, u għad jgħaddi ħafna ilma taħt il-pontijiet tad-Danubju qabel dak kollu li ħalaq dan il-bniedem jiftiehem mid-dinja."<ref>Frażi attribwita lil Schubert, f'[http://web.archive.org/20021017155807/100musique.free.fr/histoire/compostr/beethov.htm 100musique.free.fr]</ref>}} == Lista tax-xogħlijiet ta' Beethoven == === Sinfoniji === * Op. 21: Sinfonija nru. 1 fid-Do maġġuri (1800) * Op. 36: Sinfonija nru. 2 fir-Re maġġuri (1803) * Op. 55: Sinfonija nru. 3 fil-Mi bemoll maġġuri "Erojka" (1805) * Op. 60: Sinfonija nru. 4 fis-Si bemoll maġġuri (1807) * Op. 67: Sinfonija nru. 5 fid-Do minuri (1808) * Op. 68: Sinfonija nru. 6 fil-Fa maġġuri "Pastorali" (1808) * Op. 92: Sinfonija nru. 7 fil-La maġġuri (1813) * Op. 93: Sinfonija nru. 8 fil-Fa maġġuri(1814) * Op. 125: Sinfonija nru. 9 fir-Re minuri "Korali" (1824) === Kunċerti === * Op. 15: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 1 fid-Do maġġuri(1796-1797) * Op. 19: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 2 fis-Si bemoll maġġuri (1798) * Op. 37: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 3 fid-Do minuri (1803) * Op. 40: Romanza għall-vjolin u orkestra nru. 1 fis-Sol maġġuri (1802) * Op. 50: Romanza għall-vjolin u orkestra nru. 2 fil-Fa maġġuri (1802) * Op. 56: Kunċert tripplu għall-pjanuforti, vjolin, vjolinċell u orkestra fid-Do maġġuri (1805) * Op. 58: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 4 fis-Sol maġġuri (1807) * Op. 61: Kunċert għall-vjolin u orkestra fir-Re maġġuri (1808) * Op. 73: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 5 fil-Mi bemoll maġġuri "Imperatur" (1809) === Ouvertures === * Op. 43: Ouverture u ballett "Il-kreaturi ta' Prometew" ''(Die Geschöpfe des Prometheus)'' (1801) * Op. 72a: Leonore "nru. 2" (1805) * Op. 72b: Leonore "nru. 3" (1806) * Op. 138: Leonore "nru. 1" (1807) * Op. 62: Korjolanu (1807) * Op. 84: Egmont (ouverture u 'musica di scena' fuq test ta' Goethe) (1810) * Op. 91: Il-battalja ta' Wellington (1813) * Op. 72: Fidelio (1814) * Op. 113: Ouverture u tmien biċċiet għall-orkestra, "L-irvini ta' Ateni" (1811) * Op. 117: Ouverture u disa' biċċiet għall-orkestra, "Ir-re Stiefnu" (1811) * Op. 115: Ouverture "Zur Namensfeier" (1815) * Op. 124: Ouverture "Il-konsagrazzjoni tad-dar" ''(Weihe die Hauses))'' (1822) === Kwartetti għall-arki === * Op. 18: Sitt kwartetti għall-arki ** nru. 1: Kwartett għall-arki nru. 1 fil-Fa maġġuri (1799) ** nru. 2: Kwartett għall-arki nru. 2 fis-Sol maġġuri (1800) ** nru. 3: Kwartett għall-arki nru. 3 fir-Re maġġuri (1798) ** nru. 4: Kwartett għall-arki nru. 4 fid-Do minuri (1801) ** nru. 5: Kwartett għall-arki nru. 5 fil-La maġġuri (1801) ** nru. 6: Kwartett għall-arki nru. 6 fis-Si bemoll maġġuri (1801) * Op. 59: Tlett kwartetti għall-arki, "Rasumovsky" (1806) ** nru. 1: Kwartett għall-arki nru. 7 fil-Fa maġġuri ** nru. 2: Kwartett għall-arki nru. 8 fil-Mi minuri ** nru. 3: Kwartett għall-arki nru. 9 fid-Do maġġuri * Op. 74: Kwartett għall-arki nru. 10 fil-Mi bemoll maġġuri "tal-Arpi" (1809) * Op. 95: Kwartett għall-arki nru. 11 fil-Fa minuri "Serju" (1810) * Op. 127: Kwartett għall-arki nru. 12 fil-Mi bemoll maġġuri (1825) * Op. 130: Kwartett għall-arki nru. 13 fil-Si bemoll maġġuri (1825) * Op. 131: Kwartett għall-arki nru. 14 fid-Do diesis minuri (1826) * Op. 132: Kwartett għall-arki nru. 15 fil-La minuri (1825) * Op. 133: Große Fuge fis-Si bemoll maġġuri għall-Kwartett tal-arki (1824 u 1825) * Op. 135: Kwartett għall-arki nru. 16 fil-Fa maġġuri (1826) === Kwintetti għall-arki === * Op. 4: Kwintett għall-arki fil-Mi bemoll maġġuri (1795) * Op. 29: Kwintett għall-arki fil-Do maġġuri (1801) * Op. 104: Kwintett għall-arki fil-Do minuri (1817) * Op. 137: Fuga fir-Re maġġuri għall-Kwintett għall-arki (1817) === Kwintett għall-pjanu u strumenti tan-nifs === * Op. 16: Kwintett għall-oboe, klarinett, kornu, fagott u pjanuforti fil-Mi maġġuri === Trii === * Op. 1: Tlett trii għall-vjolin, vjolinċell u pjanuforti (1795) ** nru. 1 Triju nru. 1 ** nru. 2 Triju nru. 2 ** nru. 3 Triju nru. 3 * Op. 11: Triju nru. 4 fis-Si bemoll maġġuri (1798) * Op. 70: Żewġ trii għall-vjolin, vjolinċell u pjanuforti (1808) ** nru. 1 Triju nru. 5 fir-Re maġġuri "Il-fantażma" ** nru. 2 Triju nru. 6 fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 97: Triju nru. 7 fis-Si bemoll maġġuri "Arċiduka" (1811) === Sonati għall-vjolin === * Op. 12: Tlett sonati għall-vjolin u pjanuforti (1798) ** nru. 1: Sonata għall-vjolin nru. 1 fir-Re maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-vjolin nru. 2 fil-La maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-vjolin nru. 3 fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 23: Sonata għall-vjolin nru. 4 fil-La minuri (1801) * Op. 24: Sonata għall-vjolin nru. 5 fil-Fa maġġuri "Ir-Rebbiegħa" (1801) * Op. 30: Tlett sonati għall-vjolin u pjanuforti (1803) ** nru. 1: Sonata għall-vjolin nru. 6 fil-La maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-vjolin nru. 7 fil-Do minuri ** nru. 3: Sonata għall-vjolin nru. 8 fis-Sol maġġuri * Op. 47: Sonata għall-vjolin nru. 9 fil-La maġġuri "Kreutzer" (1803) * Op. 96: Sonata għall-vjolin nru. 10 fis-Sol maġġuri (1812) === Sonati għall-vjolinċell === * Op. 5: Żewġ sonati għall-vjolinċell u pjanuforti (1796) ** nru. 1: Sonata għall-vjolinċell nru. 1 ** nru. 2: Sonata għall-vjolinċell nru. 2 * Op. 69: Sonata għall-vjolinċell nru. 3 fil-La maġġuri (1808) * Op. 102: Żewġ sonati għall-vjolinċell u pjanuforti (1815) ** nru. 1: Sonata għall-vjolinċell nru. 4 ** nru. 2: Sonata għall-vjolinċell nru. 5 === Pjanuforti solo === ==== Sonati ==== * Op. 2: Tlett sonati għall-pjanuforti (1796) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 1 fil-Fa minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 2 fil-La maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 3 fid-Do maġġuri * Op. 7: Sonata għall-pjanuforti nru. 4 fil-Mi bemoll maġġuri (1797) * Op. 10: Tlett sonati għall-pjanuforti (1798) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 5 fid-Do minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 6 fil-Fa maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 7 fir-Re maġġuri * Op. 13: Sonata għall-pjanuforti nru. 8 fid-Do minuri, "Patetika" (1798) * Op. 14: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1799) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 9 fil-Mi maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 10 fis-Sol maġġuri * Op. 22: Sonata għall-pjanuforti nru. 11 fis-Si bemoll maġġuri (1800) * Op. 26: Sonata għall-pjanuforti nru. 12 fil-La bemoll maġġuri "Marċ funebri" (1801) * Op. 27: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1801) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 13 fil-Mi bemoll maġġuri "Kważi Fantasija ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 14 fid-Do diesis minuri "Dawl tal-Qamar" * Op. 28: Sonata għall-pjanuforti nru. 15 fir-Re maġġuri "Pastorali" (1801) * Op. 31: Tlett sonati għall-pjanuforti (1802) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 16 fis-Sol maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 17 fir-Re minuri "It-tempesta" ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 18 fil-Mi bemoll maġġuri "Il-kaċċa" * Op. 49: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1792) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 19 fis-Sol minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 20 fis-Sol maġġuri * Op. 53: Sonata għall-pjanuforti nru. 21 fid-Do maġġuri "Waldstein" (1803) ** Op. 57: Andante Favori - Muviment ċentrali li ġej mis-sonata (1804) * Op. 54: Sonata għall-pjanuforti nru. 22 fil-Fa maġġuri (1804) * Op. 57: Sonata għall-pjanuforti nru. 23 fil-Fa minuri "Appassionata" (1805) * Op. 78: Sonata għall-pjanuforti nru. 24 fil-Fa diesis maġġuri "lil Therese" (1809) * Op. 79: Sonata għall-pjanuforti nru. 25 fis-Sol maġġuri (1809) * Op. 81a: Sonata għall-pjanuforti nru. 26 fil-Mi bemoll maġġuri "is-Saħħiet" (1810) * Op. 90: Sonata għall-pjanuforti nru. 27 fil-Mi minuri(1814) * Op. 101: Sonata għall-pjanuforti nru. 28 fil-La maġġuri(1816) * Op. 106: Sonata għall-pjanuforti nru. 29 fis-Si bemoll maġġuri "Hammerklavier" (1819) * Op. 109: Sonata għall-pjanuforti nru. 30 fil-Mi maġġuri (1820) * Op. 110: Sonata għall-pjanuforti nru. 31 fil-La bemoll maġġuri (1821) * Op. 111: Sonata għall-pjanuforti nru. 32 fid-Do minuri (1822) ==== Varjazzjonijiet ==== * Op. 34: Sitt varjazzjonijiet fuq tema oriġinali * Op. 35: Ħmistax il-varjazzjoni u fuga fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 44: Varjazzjonijiet fil-Mi bemoll maġġuri (1804) * Op. 120: Varjazzjonijiet Diabelli fid-Do maġġuri (1823) * Op. 63: Varjazzjonijiet fuq marċ ta' E. Chr. Dressler * Op. 64: Varjazzjonijiet fuq Kanzunetta svizzera * Op. 80: Tnejn u tletin varjazzjoni fuq tema oriġinali ==== Bagatelli ==== * Op. 33: Sebgħa bagatelli għall-pjanuforti (1802) * Op. 59: Bagatell fil-La minuri għall-pjanuforti "lil Eliża" (1808) * Op. 119: Ħdax il-bagatell għall-pjanuforti (1822) * Op. 126: Sitt bagatelli għall-pjanuforti (1824) === Mużika oħra għall-pjanuforti === * Op. 134: Große Fuge rranġata għall-żewġ pjanuforti (1826) === Mużika vokali === ==== Opri ==== * Op. 72: Fidelio (1814) ==== Mużika oħra vokali ==== * Op. 46: "Adelaide" (1794-1795) * Op. 85: "Kristu fuq l-għolja taż-żebbuġ" għas-solisti, kor u orkestra (1803) * Op. 86: Quddiesa fid-Do maġġuri (1807) * Op. 108: Ħamsa u għoxrin kanzunetta skoċċiża * Op. 123: Quddiesa fir-Re maġġuri (Missa Solemnis) (1822) * Op. 136: Der glorreiche Augenblick * Op. 152: Ħamsa u għoxrin kanzunetta irlandiża * Op. 153: Għoxrin kanzunetta irlandiża * Op. 154: Tnax il-kanzunetta irlandiża * Op. 155: Sitta u għoxrin kanzunetta galliża * Op. 157: Tnax il-kanzunetta ta' nazzjonalitajiet varji == Bibljografija == * Georg Kinsky - Hans Halm, ''Tematisch-Bibliographisches Verzeichnis aller vollendeten Werke Ludwig van Beethoven'', G. Henle Verlag, Monaco, 1955 * James F. Green and Willy Hess, ''The new catalogue of Beethoven's works'', Vance Brook Publications, 2003, ISBN-10:0964057034, ISBN-13: 9780964057036 == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{commons|Category:Ludwig van Beethoven}} {{wikiquote}} {{Wikisource|1911 Encyclopædia Britannica/Beethoven, Ludwig van|Ludwig van Beethoven}} === Referenza ġenerali === * [https://web.archive.org/web/20060522222756/http://www.madaboutbeethoven.com/ Mad About Beethoven] mix-xandar televiżiv u rajdufoniku John Suchet * [http://www.edepot.com/beethoven.html Beethoven Depot] — Ix-xogħol kollu ta' Beethoven taħt format midi. * L-Ittri ta' Beethoven 1790–1826, [http://www.gutenberg.org/etext/13065 Volum 1], [http://www.gutenberg.org/etext/13272 Volum 2]. Bl-Ingliż fuq Gutenberg.org. * [https://web.archive.org/web/20080513140739/http://lucare.com/immortal Beethoven: L-Immortali]. Introduzzjoni u bijografija dettaljata tal-ħajja tal-kompożitur. L-artikli jinkludu t-truxija tiegħu, il-komportament tiegħu, ir-rutina ta' kuljum, l-istorja medika tiegħu, l-aħħar ġranet u l-ittri tiegħu. * [https://web.archive.org/web/20170412091048/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php/portal_en Beethoven-Haus Bonn]. Sit uffiċjali ta' ''Beethoven-Haus'' f'[[Bonn]], fil-[[Ġermanja]]. Din tinkludi ħoloq lejn arkivju diġitali u studjo, il-kontenut tal-librerija, il-Mużew ''Beethoven-Haus'' (li tinkludi "esebizzjonijiet fuq l-internet" u "viżti virtwali"), iċ-ċentru ta' riċerka ''Beethoven-Arhiv'', u informazzjoni fuq pubblikazzjonijiet ta' Beethoven li jiġbu l-interess tal-ispeċjalist u tal-qarrej ġenerali. Kollezzjoni estensiva ta' kompożizzjonijiet u dokumenti miktuba minn Beethoven, b'disponibbiltà tas-smigħ ta' partijiet mill-mużika tiegħu u rikostruzzjoni diġitali tal-aħħar dar li kellu fi Vjenna. * [https://web.archive.org/web/20090619023639/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?template=popup_webcam&_img=/webcam/beetcam/current.jpg Webcam mill-''Beethoven-Haus''] li turi ritratt tal-wara tal-bini hekk kif inhu fl-aħħar minuta. * [https://web.archive.org/web/20080705103930/http://classicalmusic.about.com/od/onestopbeethoven/ Riżorsi fuq Beethoven] — artikli u fatti dwar Beethoven mingħand Aaron Green, gwida għall-Mużika Klassika fuq About.com. * [http://www.all-about-beethoven.com Dak kollu fuq Ludwig van Beethoven] * [http://www.wagele.com/Beeth-personality.html Il-Personalità u l-Mużika ta' Beethoven: Ir-Romantiku Introvert] ==== Suġġetti speċifiċi ==== * [https://web.archive.org/web/20061118074918/http://www.cbc.ca/health/story/2000/10/18/beethoven001018.html Analisi tax-xagħar turi li Beethoven miet kawża ta' avvelenament taċ-ċomb]. CBC News, 18-10-2000. * [http://www.anl.gov/Media_Center/News/2005/news051206.html Riċerkaturi jikkonfermaw iċ-ċomb bħala kawża tal-marda ta' Beethoven], Argonne, Ill. * [https://web.archive.org/web/20080603121124/http://www.marcus-frings.de/beethoven/index-en.htm L-aħħar appartament ta' Beethoven fi Vjenna], mibni diġitalment fl-2004 === Lista ta' xogħlijiet === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090213115627/http://alambix.uquebec.ca/musique//catal/beethoven/beelv.html Università tal-Quebec] — Tinkludi ħoloq lejn xogħlijiet irranġati skont diversi kriterji, u bi qbil mal-katalgi differenti. * [http://www.lvbeethoven.com/Oeuvres/ListOpus.html Lista komprensiva ta' xogħlijiet minn opus, WoO, Hess, Biamonti] === Partituri === * {{IMSLP|id=Beethoven,_Ludwig_van}} * [http://kreusch-sheet-music.net/eng/index.php?action=search&page=show&order=op&query=beethoven Partituri mużikali b'xejn] minn Kreusch-sheet-music.net * [http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?Composer=BeethovenLv Partituri ta' Beethoven] fuq il-[[Proġett Mutopia]] * [https://web.archive.org/web/20080607142055/http://www.bl.uk/onlinegallery/themes/music/beethoven.html Manuskritti ta' Beethoven fil-Librerija Brittanika] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Beethoven, Ludwig van}} [[Kategorija:Twieldu fl-1770]] [[Kategorija:Mietu fl-1827]] [[Kategorija:Ludwig van Beethoven| ]] [[Kategorija:Kompożituri Ġermaniżi]] [[Kategorija:Kompożituri Romantiċi]] [[Kategorija:Kompożituri Klassiċi]] [[Kategorija:Kompożituri tal-opra]] [[Kategorija:Pjanisti Ġermaniżi]] rpc4ych81wy15fzzxew46ons97ol7mr 0 3646 329751 326740 2026-05-05T06:13:59Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329751 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ta' Xbiex|population=2,012|year=2019}} '''Ta’ Xbiex'''<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Malta.)|isem=Thomas MacGill (of|data=1839|titlu=A hand book, or guide, for strangers visiting Malta|url=https://books.google.com.mt/books?id=Fm4DAAAAQAAJ&pg=PA86&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: Fm4DAAAAQAAJ|pubblikatur=Tonna}}</ref> huwa lokalità u Kunsill Lokali fir-Reġjun Ċentrali ta’ [[Malta]] b’popolazzjoni ta’ 2,508 (Diċembru 2024)<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref>. Din il-lokalita tinsab f<nowiki>''</nowiki>żona żgħira fuq il-kosta fi hdan l-[[Port ta’ Marsamxett|Port ta' Marsamxett]], bejn l-irħula ta’ Msida u [[Gżira (lokalità)|Gzira.]] == Etimoloġija == Jingħad li l-Isem Ta' Xbiex ġej mil-kelma Maltija ‘Tbexbex’ li tiddeskrivi ix-xemx tiela. Oħrajn jgħidu li isem Ta' Xbiex jista’ joriġina mill-kelma “Xbiek”. Dan minħabba x- xbieki tas-sajd li kienu jidhru fuq ix-xatt waqt li qed jintużaw mill-baħħara u sajjieda tal-lokal. <ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalta.com/sights/ta-xbiex|titlu=Ta' Xbiex in Malta|sit=My Guide Malta|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-05}}</ref> Fil-fatt, l-emblema u l-bandiera tal-lokalità turi rota ta’ vapur biex tkompli tikkonferma l-konnessjoni mal-baħar<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalta.com/sights/ta-xbiex|titlu=Ta' Xbiex in Malta|sit=My Guide Malta|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-05}}</ref> == Arkitettura u Bini Storiku == Ħafna mid-djar antiki f’Ta’ Xbiex issa jospitaw numru ta’ ambaxxati barranin. [[Whitehall Mansions]], binja li tinsab faċċata tal-Marina fit-triq principali, saret indirizz prestiġjuż u hija eżempju ta'arkitettura kolonjali. F'dan il-bini nsibu diversi ambaxxati, wħud minnhom dawk tal-[[Eġittu]], [[Italja]], [[Spanja]], [[Ġermanja]], [[Awstrija]], [[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], [[Awstralja]] u tar-[[Renju Unit]]. Fl-1950s dan il-bini kien magħruf bħala ''The Wrennery'' u kien jintuża bħala residenza ghan-nisa li kienu jservu fis-servizzi Navali Brittaniċi. Fil-lokalita nsibu għadd ta’ fornituri ta’ servizzi bħal kumpaniji tal-assigurazzjoni, kumpaniji Legali, Awdituri u Professjonijiet oħra. Fost il-vilel oriġinali li jinsabu fit-toroq faċċata tal-baħar, wieħed isib lil [[Villa Oxania]], li kienet ir-residenza tat-tabib u arkeologu Sir [[Temi Zammit]] (1864-1935). Vicin insibu wkoll [[Villa Cloe]], id-dar ta’ Sir [[Arturo Mercieca]] (1878-1969), President għal żmien twil tal-Qrati Maltin u mexxej politiku magħruf sew. === Knisja San Ġwann tas-Salib === Din il-knisja saret parroċċa fl-1969 u hija mmexxija mill-Karmelitani Tereżjani. Il-Knisja hija mibnija fuq stil Ruman. Hija magħrufa għas-Salib pjuttost uniku tagħha li huwa 420 ċm għoli u 240 ċm wiesgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalta.com/sights/ta-xbiex|titlu=Ta' Xbiex in Malta|sit=My Guide Malta|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-05}}</ref> Dan is-salib tpoġġa f'postu fl-1971. Huwa magħmul mill-azzar u huwa bbażat fuq tpinġija ta' San Ġwann tas-Salib. Jingħad li jista' jkun l-akbar riproduzzjoni tat-tip tiegħu fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://stjohnofthecross.net/?__cf_chl_jschl_tk__=8d9d76503c8dda6ba70765ae0bb4c573c13314f5-1617613468-0-AeXEYvuCcQNpYtppGz9hSJHgTp_GlQDfa7w9o74t1QjZrSVIpPnreY_4OgNeT8MRtjLsOoh1irtCa33iRSq-Byjy_NydU70zD9hLo5O4tdbwn28xERlmrpEqLS8TolouPtwddflABjyAjA18URM_sSSVNBlvVlaDVEHKk96MfmLsXw7zfoO6GqyA7FtQc5MaU2KsqibPwQEwkagO810d01LpnrDkj3KXPSAJNNsZpIYd9qq4de_qrVihxbnhFQGwGby7a7zfXWNovXOkboakH-5UKzLjGGAzDA7l8KdbGnjE8cn-valCO4zcdQ-ukPhGETyjd7GPyE0kZJldyIcBl-vy6gl-NlEebBD4Z_dQY50HZj3e-HOI5kt7vPx8Sjh0Dw|titlu=St John of the Cross website}}</ref> == Tbaħħir == Fis-snin ħamsin diversi bastimenti ta' l-armata navali Ingliża kienu irmiġġati f'din iz-zona. Sal-lum, Ta’ Xbiex jospita ħafna dgħajjes privati kemm irregistrati Malta kif ukoll min-nazzjonalitajiet diversi li jagħmlu dan il-post id-dar tal-irmiġġ tagħhom għal soġġorni qosra kif ukoll twal.<ref>{{Ċita web|url=https://bridgetmhs.wordpress.com/2019/05/31/the-taxbiex-yacht-marina/|titlu=The Ta’Xbiex Yacht Marina|kunjom=bridget248|data=2019-05-31|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-05}}</ref> Ir-[[Royal Malta Yacht Club]] flimkien mal-bini tiegħu jinstab mal-kosta ta' Ta’ Xbiex u jospita ta' kull sena t-[[Tiġrija Rolex Middle Sea]] li hija popolari ħafna ma' dawk li għandhom ghal qalbhom dan l-isport. Dan il-klabb tal-jottijiet issa qed igawdi minn bini u faċilitajiet moderni fuq sit li gie rrinovat fl-2008. Il-Marina ta' din l-għaqda tospita 65 irmiġġ fil-Yacht Marina tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rolexmiddlesearace.com/malta/marinas|titlu=Marinas & Anchorages|sit=www.rolexmiddlesearace.com|data-aċċess=2021-04-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220928114027/https://www.rolexmiddlesearace.com/malta/marinas|arkivju-data=2022-09-28|url-status=dead}}</ref> L-[[Msida & Ta’ Xbiex Yacht Marina]] hija l-akbar Marina f' Ta' Xbiex u toffri 720 spazzju tal-irmiġġ. Din il-Marina hija magħrufa ghall-post stratiku u ċentrali tagħha li joffri kenn mill-irjieħ tal-Majjistral tal-Punent, filwaqt li l-brejkwater jipproteġiha kontra irjihat gejjin mil-Grigal.<ref>{{Ċita web|url=https://www.marinamalta.com/|titlu=Creek Developments Msida Marina {{!}} The most popular Marina in Malta|data-aċċess=2021-04-05}}</ref> Hemm ukoll għadd ta’ ristoranti tul il-kosta li jaqdu l-komunità tal-jottijiet filwaqt li joffru wkoll veduti spettakolari tal-Belt [[Valletta]] u l-[[Furjana]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.myguidemalta.com/sights/ta-xbiex|titlu=Ta' Xbiex in Malta|sit=My Guide Malta|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-05}}</ref> == Sport == Ta’ Xbiex jifforma parti minn triq tul il-kosta li tibda mill-Pieta u tispicca San Ġiljan. Hija rotta popolari ħafna għal dawk li jipprattikaw il-ġiri jew mixi li jghaddu minn Ta' Xbiex waqt li jgawdu veduti storiċi, veduti tal-baħar kif ukoll il-kummerċ tal-postijiet bieżla bħall-Gżira, Sliema u San Ġiljan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.funmalta.com/ta-xbiex|titlu=Ta' Xbiex|sit=funmalta|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220525185617/https://www.funmalta.com/ta-xbiex|arkivju-data=2022-05-25|url-status=dead}}</ref> == Kunsill Lokali == {{Għall-aġġornament}} Il-Kunsill Lokali ta' Ta' Xbiex huwa magħmul minn: * '''Sindku''': Maximillian Zammit * '''Viċi Sindku:''' Oriana Calleja * '''Kunsilliera:'''  Louise Cachia Castelletti, Eugenio Muscat, Rosario Portelli * '''Segretarja:''' Yasmine Tonna ==Toroq prinċipali f'Ta' Xbiex== *Triq Giuseppe Calì *Triq Abate Rigord *Triq Enrico Mizzi *Triq il-Prinċipessa Margerita *Triq il-Prinċipessa Eliżabetta *Triq l-Ambaxxati *Triq San Ġwann tas-Salib *Triq Sir Ugo Mifsud *Triq Testaferrata *Rampa ta' Ta' Xbiex *Vjal Sir Temi Zammit *Xatt Ta' Xbiex == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20230402121813/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/TaXbiex/Pages/default.aspx Kunsill Lokali ta' Xbiex] * [https://www.rmyc.org/ Royal Malta Yacht Club] <gallery widths="200" heights="200" perrow="6"> Stampa:Malta - Ta' Xbiex - ix-Xatt Ta' Xbiex - Ta' Xbiex Ramp 09.jpg Stampa:Malta - Ta' Xbiex - ix-Xatt Ta' Xbiex - Ta' Xbiex Ramp 05.jpg Stampa:Malta - Ta' Xbiex - ix-Xatt Ta' Xbiex - Embassies.jpg Stampa:Malta - Ta' Xbiex - ix-Xatt Ta' Xbiex - Royal Netherlands Embassy Malta 01.jpg Stampa:Malta - Ta' Xbiex - ix-Xatt Ta' Xbiex - Msida Marina (MSTHC) 02 ies.jpg|Malta Yacht Club Stampa:No. 6, Vjal Sir Temi Zammit, Ta' Xbiex.jpg|Vjal Sir Temi Zammit Stampa:Villa Zimmerman, Ta' Xbiex 01.jpg|Villa Zimmerman Stampa:Villa Sunshine, Ta' Xbiex 01.jpg|Villa Sunshine xogħol il-Perit Mario Meneghello </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] i6xastv6g3hxv8n3f70xtdi8sjhbqa0 0 5122 329767 326762 2026-05-05T07:35:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329767 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ħaż-Żebbuġ|caption=[[Knisja Parrokkjali ta’ San Filep ta’ Agira, Ħaż-Żebbuġ|Knisja Parrokkjali ta’ San Filep ta’ Agira]]|Head of government=[[Steve Zammit Lupi]] ([[Indipendenti]])|population=11,079|year=2021}} '''Ħaż-Żebbuġ''' huwa raħal Malti li jaf l-isem tiegħu mill-bosta sigar taż-żebbuġ li f'dak iż-żmien kienu jinsabu f'dawk l-akwati. Ħaż-Żebbuġ nħoloq fl-1380 nbniet knisja Parrokjali iddedikata lil San Filep, mħallsa minn ċertu Filippo de Catania - mgħaruf aħjar bħala Filippu l-Kataniż. Il-bini ta' din il-Knisja għaqqdet it-tlett rħula ta' Ħal-Dwin, Ħal-Muxi u Ħal-Mula f'raħal wiehed Casal Zebugi. Filwaqt li fl-1777 il-Gran Mastru de Rohan għamilha belt bit-titlu ta' Citta' Rohan. F'Diċembru 2024 kienu joqogħdu 15,017 ruħ ġo fih.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Magħruf għan-numru kbir ta' patrijotti Maltin li ħarġu minn hawn, fosthom [[Dun Karm Psaila]], [[Dun Mikiel Xerri]], [[Mikiel Anton Vassalli]] u [[Frans Sammut]]. U ta' Artisti bħal Lazzaro Pisani, Alfred Chircop, u Antonio Sciortino. Persunagg iehor li ghamel isem huwa il-player tas-snooker Pawlu Mifsud li kien sar ''champion'' tad-dinja tal Amateur fl-1985 u 1986. == Storja == Il-knisja parrokkjali hija ddedikata lil Filippu ta’ Agira u l-festa tiġi ċċelebrata fit-2 ta’ Ħadd ta’ Ġunju, għalkemm il-festa proprja taħbat fit-12 ta’ Mejju. L-isem tal-belt litteralment ifisser "żebbuġ" bil-Malti; ġejja mill-imsaġar kbar taż-żebbuġ li kien hemm ġewwa u madwar il-post attwali tal-knisja u ċ-ċentru tal-belt. Il-belt ingħatat it-titlu ta’ Città Rohan minn Emmanuel de Rohan-Polduc, il-Gran Mastru tal-Ordni ta’ San Ġwann fil-21 ta’ Ġunju 1777. Kif kienet id-drawwa f’avvenimenti bħal dawn, in-nies ta’ Ħaż-Żebbuġ bnew arkata magħrufa. bħala l-Arch De Rohan fid-daħla tal-belt twelidhom billi jimmarka l-bidu tal-istatus tagħha bħala belt. Il-bieb, magħruf ukoll min-nies tal-lokal bħala il-[[Bieb il-Ġdid]] (bil-Malti għal "il-Bieb il-Ġdid"), għadu wieqaf sal-lum. L-arma tal-belt hija bbażata wkoll fuq dik tad-[[Dar ta' Rohan]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121211/environment/Rohan-Gate-ebbu-.449132|titlu=Rohan Gate, Żebbuġ - timesofmalta.com|data=2015-12-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151204152202/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121211/environment/Rohan-Gate-ebbu-.449132|arkivju-data=2015-12-04|url-status=bot: unknown}}</ref>. Fl-1380 inbniet knisja ddedikata lil [[San Filep ta’ Agira]] f’Casal Zebugi, medda ta’ art li tinsab f’nofs il-komunitajiet żgħar li kienu żviluppaw matul l-okkupazzjoni Għarbija preċedenti ta’ Malta, jiġifieri Ħal-Dwin, Ħal-Muxi u Ħal. -Mula u li eventwalment ingħaqdu flimkien u jiffurmaw ir-raħal magħruf sal-lum bħala Ħaż-Żebbuġ. Filippo de Catania "il-Kataniż" (Philip of Catania), intraprenditur għani li għandu art f'Ħaż-Żebbuġ, iffinanzja parti mill-bini tal-Knisja ta' San Filep mibnija fuq l-art tiegħu stess. Snin twal wara li saret il-knisja parrokkjali flok l-aħħar tas-seklu sbatax inbniet oħra, iddisinjata minn Tumas Dingli. Il-knisja għandha pittura titulari ta’ Luca Garnier u żewġ murals tal-pittur Malti tal-iskola Favray tas-seklu 18, Francesco Zahra, li l-kritiċi jqisu bħala l-aqwa xogħlijiet tiegħu. Fost teżori oħra l-Knisja għandha artefatt attribwit lil Guido Reni u diversi oħrajn minn Antonio Sciortino. L-istatwa ta’ San Filep, tal-iskultur Luigi Fontana, inħolqot fl-1864. Meta Malta kienet prinċipat indipendenti taħt l-Ordni sovran ta’ San Ġwann, Ħaż-Żebbuġ kien fost il-bliet ewlenin wara l-Belt Valletta u l-Imdina, l-ewwel minħabba l-preżenza ta’ korsarji ewlenin fost l-abitanti tagħha, sussegwentement minħabba r-rwol ewlieni tiegħu fl-industrija tal-qoton. . In-nies tal-lokal, jew iż-Żebbuġin kif inhuma magħrufa f’Malta, huma rinomati fost l-oħrajn għad-dehen tan-negozju tagħhom, u hemm xi għid lokali għal dan il-għan. Minħabba l-passat Frankofili taż-Żebbuġin, il-belt kienet meqjusa bħala komunità ta’ ħbiberija meta l-Franċiżi Rivoluzzjonarji ħadu Malta. Matul il-ħakma tagħhom f’Malta (1798-1800), il-knejjes lokali ġew misruqa għall-għana tagħhom sabiex jiffinanzjaw il-kampanja ta’ Napuljun. In-nies tal-post ta’ Ħaż-Żebbuġ fetħu l-bieb prinċipali tal-knisja meta semgħu l-Franċiżi kienu ġejjin u ħeba bil-għaġla l-ikonografija reliġjuża tad-deheb u tal-fidda. Meta l-Franċiżi raw il-bibien miftuħa tal-knisja baqgħu għaddejjin u ż-Żebbuġin żammew l-għana reliġjuża tagħhom<ref>{{Ċita web|url=https://maltaonlinebookshop.com/product/storja-ta-haz-zebbug/|titlu=Storja Ta Ħaż Żebbuġ|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-12}}</ref>. == Arkeoloġija == Malta hija rikka ħafna fi fdalijiet arkeoloġiċi, u Ħaż-Żebbuġ mhix eċċezzjoni. Ta isimha żmien ta’ żmien preistoriku meta kien instab fuħħar ta’ tip mhux magħruf s’issa fl-oqbra fiż-żona magħrufa bħala Ta’ Trapna. Aktar tard sejbiet arkeoloġiċi mibnija madwar l-istess żmien kienu sussegwentement magħrufa bħala fdalijiet tal-“fażi ta’ Ħaż-Żebbuġ”. Instabu wkoll tifrix ta’ oqbra Puniċi u Feniċi flimkien ma’ numru żgħir ta’ karretti u fdalijiet oħra<ref>{{Ċita web|url=https://zebbugprimaryschool.wordpress.com/2022/03/10/xalata-ta-kitba-ghall-familji-dwar-il-muzew-tal-arkeologija-family-writing-activity-archaeology-museum-in-valletta/|titlu=Xalata ta’ Kitba għall-Familji dwar il-Mużew tal-Arkeoloġija / Family Writing Activity – Archaeology Museum in Valletta|kunjom=School|isem=St Ignatius College Ħaż-Żebbuġ Primary|data=2022-03-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-12}}</ref>. == Relazzjonijiet internazzjonali == Il-Kunsill Lokali Ħaż-Żebbuġ, li jirrappreżenta lir-residenti Ħaż-Żebbuġ, ingħaqad mal-Forum Ewropew għas-Sigurtà Urbana u, fl-2011, ġie elett fil-Kumitat Eżekuttiv tal-EFUS. '''<big>Ġemellaġġ</big>''' * {{Flagicon|ITA}} [[Agira]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Enna]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Acireale]] ([[Italja]]). == Sport == [[Żebbuġ Rangers F.C]]. huwa l-klabb tal-futbol tal-assoċjazzjoni tal-belt. Fl-inħawi hemm ukoll numru ta’ baned u każini soċjali<ref>{{Ċita web|url=https://kazinsanguzeppzebbug.com/|titlu=Merħba|sit=Każin San Ġużepp u Banda De Rohan A.D. 1860|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://bandasanfilep.com.mt/|titlu=Ghaqda Kazin Banda San Filep – Ghaqda Kazin Banda San Filep|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-12}}</ref>. == Referenzi == {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] 07i4ns0vm93oxg6pjovyjiw13mdhdv9 0 5934 329752 326742 2026-05-05T06:14:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329752 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:Sliema montage.png|300px]]|caption=Minn fuq: Orizzont fi Strand u [[Tigné Point]], [[Fort Tigné]], bini tal-Lombard Bank, [[Knisja Stella Maris]], orizzont ta’ Triq it-Torri}} {{wikifikazzjoni}} '''Tas-Sliema''' hija belt f'Malta. li tifrex bejn [[il-Gżira]] u [[San Ġiljan]]. [[File:Sliema1998.ogv|thumb|Tas-Sliema, 1998]] Sa nofs is-seklu dsatax kien hemm parti kbira minn Tas-Sliema fejn kienet għadha mhijiex abitabbli. L-isem "Tas-Sliema" oriġina minn [[kappella]] antika li kienet fil-Ponta ta' Tignè, li kienet iddedikata lill-"[[Santa Marija|Madonna]] tal-Vjaġġ it-Tajjeb". Baħħara u [[Sajjied|sajjieda]] kienu jitolbu bil-qalb l-għajnuna tal-Madonna qabel joħorgu mill-post bit-talba tas-"Sliema għalik (Marija)"; b'hekk il-post beda jissejjaħ "Madonna ta' Tas-Sliema". Il-kappella ta' Tignè kienet imġarrfa fi żmien it-truppi [[Franza|Franċiżi]] fl-1798. Fl-1802, kappella ġdida nbniet ftit aktar 'il ġewwa u ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Grazzja. Il-kappella hija magħrufa bħala l-knisja ż-żgħira li għadha teżisti sal-ġurnata tal-lum, u tinsab quddiem il-Knisja ta' Stella Maris. Tas-Sliema nbniet u żviluppat malajr ħafna, u fi ftit snin din il-belt saret l-aktar waħda popolata u kummerċjali fil-[[gżejjer Maltin]], anke aktar mill-[[Belt Valletta]]. Inbnew ħafna djar kbar u sbieħ li komplew isebbħu id-dawra ta' mal-baħar. Tas-Sliema saret iċ-ċentru tal-attivitajiet, speċjalment fis-sajf. Il-logħob, divertiment, baned u każini ġew stabbiliti kompletament. Illum il-ġurnata għandna klabb tal-[[futbol]], klabb tal-waterpolo u tliet każini tal-banda. Ma nistgħux ma nsemmux il-klabb tal-futbol tas-Sliema Wanderers u s-Sliema Aquatic Sports Club, li stabbilew ruħhom bħala l-aqwa klabbs rispettivament fil-logħob li ħarġu minn Tas-Sliema. Illum il-ġurnata, Tas-Sliema tilfet ftit mill-karatteristika tagħha minħabba li ħafna mid-djar ġew imwaqqa' biex inbnew appartamenti moderni tal-konkrit. Il-popolazzjoni ta' Tas-Sliema, minn 25,000 ruħ fl-1950, kienet niżlet għal 13,000 ruħ. Iżda dan l-aħħar ftit snin kien hemm żieda fil-popolazzjoni, partikolarment għaliex ħafna nies minn barra minn Malta jgħażlu biex jgħixu f'Tas-Sliema minħabba l-amenitajiet u opportunitajiet ekonomiċi fiż-żona. Tant hu hekk li l-aħħar stima tal-popolazzjoni tal-lokalità (sal-aħħar tas-sena 2024) hija ta' 22,730 abitant.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Storja == '''<big>Il-perjodu Kavallieri ta’ Malta</big>''' Fl-Assedju l-Kbir tal-1565, il-Qortin, kif kien magħruf dak iż-żmien, kien ċentru ta’ kamp għat-truppi Torok immexxija minn Dragut. Hu ltaqa’ mad-destin tiegħu hemmhekk, wara li nqatel b’bumbardament mill-Forti Sant’Iermu fil-ġenb l-ieħor tal-Port ta’ Marsamxett, fejn tinsab Tas-Sliema. Il-Forti Tigné eventwalment inbena mill-Kavallieri ta’ San Ġwann lejn l-aħħar tas-seklu 18 u żviluppat aktar mill-Ingliżi fis-snin ta’ wara. '''<big>Il-perjodu Brittaniku</big>''' [[Stampa:Malta telephonecell.jpg|nofs|daqsminuri|kaxxa tat-telefon Brittanika]] Fl-1855 infetħet knisja ġdida ddedikata lill-Madonna Star tal-Baħar (“Stella Maris”) għall-qima pubblika. Madwar il-knisja l-ġdida, ir-raħal żgħir kiber f’belt. Sal-1878, il-popolazzjoni kibret tant li l-awtoritajiet reliġjużi kellhom il-Knisja ta’ Stella Maris dikjarata parroċċa fiha nnifisha u ġiet mifruda mill-parroċċa ta’ Sant’Elena ta’ [[Birkirkara]]. [[Stampa:Malta - St. Julian's - Sliema - Tower Road - Independence Garden 01.jpg|nofs|daqsminuri|Ġnien Indipendenza]] Il-belt bdiet tiżviluppa malajr fit-tieni nofs tas-seklu 19, u saret popolari bħala resort tas-sajf għar-residenti aktar sinjuri tal-[[Belt Valletta]]. Il-vilel eleganti u d-djar tal-belt tagħhom kienu jfornu t-toroq kwieti u interni. Diversi binjiet Vittorjani kienu jġorru l-promenade tal-baħar tagħha ta’ tliet kilometri li kienet tagħti ħarsa fuq blat imħatteb, irziezet u anke bajja żgħira bir-ramel. Fl-1990 wieħed minn dawn l-irziezet li kien abbandunat ġie mibdul fi ġnien tal-kosta magħruf bħala ''Ġnien Indipendenza''. Ftit djar Vittorjani, kif ukoll art nouveau, għadhom fit-toroq ta’ ġewwa, għalkemm fadal ftit biss tul ix-xatt, peress li kien hemm żvilupp modern sinifikanti ta’ blokki ta’ appartamenti u lukandi. Grupp distintiv ta’ sitt djar tradizzjonali bil-gallariji Maltin baqa’ ħaj intatti b’mod notevoli f’[[Belvedere Terrace]], imwarrab minn Ix-Xatt (l-Istrand). Dawn id-djar iħarsu lejn [[Manoel Island]] lejn in-Nofsinhar tul il-Krixxa Tas-Sliema; id-djar għandhom protezzjoni tal-wirt u l-binjiet t’isfel bejniethom u Ix-Xatt ma jistgħux jinbnew ‘il fuq. L-Ingliżi bnew numru ta’ fortifikazzjonijiet fuq il-peniżola ta’ Tas-Sliema fis-seklu 19. Dawn kienu Sliema Point Battery (1872–1876), Cambridge Battery (1878–1886) u Garden Battery (1889–1894). Barra minn hekk, il-Forti Tigné tas-seklu 18 baqa’ jintuża wkoll, u nbnew kwartieri fil-peniżola ta’ Tigné. Fl-1881 inbniet l-ewwel distillerija tal-ilma baħar fil-gżira f’Tas-Sliema sabiex tipprovdi l-ilma lill-kwartieri ta’ Tigné. Fl-1882 id-distillerija ġiet dekummissjonata u l-bini, li għadu wieqfa sal-lum, ilu okkupat minn stampar minn dak iż-żmien. Il-kwartieri li kienet tipprovdilhom l-ilma twaqqgħu fl-2001 sabiex jagħmlu lok għall-iżvilupp tal-iżvilupp ta’ [[Tigné Point]]. Il-belt għandha numru konsiderevoli ta’ toroq konnessi mal-era Brittanika f’[[Malta]], bħal Triq Norfolk, Triq Amery, Windsor Terrace, Triq Graham, Triq Milner u Fort Cambridge. Fl-1941, waqt l-Assedju tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] ta’ [[Malta]], Tas-Sliema ntlaqtet minn xi bombers tal-Assi waqt raid mill-ajru li kkawża l-mewt ta’ 21 ċivili<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/the-air-raid-that-devastated-sliema.857875|titlu=The air raid that devastated Sliema|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2021-03-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tag/tieni-gwerra-dinjija/|titlu=Tieni Gwerra Dinjija|data=2024-12-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226230505/https://one.com.mt/tag/tieni-gwerra-dinjija/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/kultura/arti/65888/ilport_ilkbir_u_ttieni_gwerra_dinjija_heitage_malta_torganizza_dawriet_fuq_ilbaar|titlu=Il-Port il-Kbir u t-Tieni Gwerra Dinjija: Heritage Malta torganizza dawriet fuq il-baħar|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>.<gallery mode="packed"> Stampa:Construction of the Sliema promenade, Malta.jpg|Bini tal-promenade ta’ Tas-Sliema, ca. 1890 Stampa:Barclay's Bank, Sliema 1958.jpg|Barclay's Bank, 1958 Stampa:Cinema Gajety, Sliema 1958.jpg|Cinema Gaiety u Barclay's Bank, 1958 </gallery>'''<big>Wara l-indipendenza</big>''' [[Stampa:Sliema Malta Colored-Balconies-02.jpg|nofs|daqsminuri|Djar Tradizzjonali Maltin]] Tas-Sliema kienet is-sit ta’ żvilupp intensiv fl-aħħar deċennji. Id-djar Vittorjani li kienu jfornu Triq it-Torri kollha ġew sostitwiti minn bini ta’ appartamenti mibni fi stil arkitettoniku modern. Diversi minn dawn għandhom veduti tal-Baħar Mediterran jew tal-Belt Valletta iżda l-iżvilupp tagħhom kien kontroversjali. Il-promenade ġiet imtejba lejn l-aħħar tas-snin disgħin u hija post komuni għall-mixi bil-mixi, partikolarment fl-iljieli sħan tas-sajf meta jibqa’ iffullar fis-sigħat bikrin ta’ filgħodu. Ix-xiri huwa primarjament iċċentrat f'żona msejħa l-Laneċ (the Strand jew ix-Xatt, Triq it-Torri u Triq Bisazza) u l-mall tax-xiri Tigne Point li nfetaħ aktar reċentement. Ristoranti u kafetteriji jistgħu jinstabu tul il-promenade. [[Stampa:Sudika Sliema panorama.jpg|nofs|daqsminuri|Skyline ta' Tas-Sliema]] L-iżvilupp, id-densità għolja tal-popolazzjoni, il-problemi tal-parkeġġ u l-prezzijiet għoljin tal-proprjetà wasslu biex ħafna żgħażagħ oriġinarjament miż-żona jagħżlu li jgħixu x’imkien ieħor fil-gżira u konsegwentement Tas-Sliema qed tbati minn popolazzjoni li qed tixjieħ. Hemm diversi espatrijati barranin li joqogħdu Tas-Sliema. Għad hemm migrazzjoni netta 'l ġewwa lejn Tas-Sliema. Il-prevalenza tal-użu fost ir-residenti ta' Tas-Sliema tal-Ingliż bħala l-ewwel lingwa qed tonqos għalkemm għadha ogħla b'mod sinifikanti minn lokalitajiet oħra fil-gżira. Il-code-switching fis-sentenzi bl-Ingliż bi kliem u frażijiet bil-Malti bżar huwa relattivament komuni f’Tas-Sliema, kif ukoll f’[[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Pembroke, Malta|Pembroke]], [[Swieqi]], [[Madliena]], [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] u Kappara, għalkemm hemm diversi individwi li jitkellmu esklussivament bl-Ingliż jew bil-Malti mingħajr ma jitħalltu. it-tnejn (ara l-Malti). Hemm għadd ta’ Maltin li huma fluwenti bl-Ingliż iżda jitħabtu mal-lingwa Maltija, u dan jirrifletti l-użu tal-Ingliż fid-dar u fl-iskejjel li jitkellmu bl-Ingliż. Minkejja xi kunċetti żbaljati u sterjotipi, il-maġġoranza l-kbira tan-nies minn Tas-Sliema huma fluwenti fil-Malti u jitkellmuh bħala l-ewwel lingwa. [[Stampa:Sliema buildings.jpg|nofs|daqsminuri|Bini]] == Festi == Bħall-bliet u l-irħula kollha Maltin, il-festi annwali tal-parroċċa ta’ Tas-Sliema huma popolari ħafna u mistennija ħafna fil-lokalità. Erba’ soċjetajiet ewlenin jikkontribwixxu għat-tradizzjonijiet lokali tagħna f’Tas-Sliema li jsiru ad unur il-Madonna [[Stella Maris]] (Awwissu), il-Madonna tas-Sacro Cuor f’Lulju, il-Madonna tal-Karmnu (Lulju) u San Girgor il-Kbir (Settembru). == Sports == Il-klabb tal-futbol ta’ Tas-Sliema, [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] huwa wieħed mill-aktar suċċess fil-gżira, wara li rebaħ il-kampjonat domestiku xejn inqas minn 26 darba. In-nursery tal-Futbol tinsab fil-Kumpless Sportiv ta’ Tigne. Sliema Aquatic Sports Club huwa wkoll il-klabb ewlieni fil-waterpolo, li rebaħ total ta’ 32 kampjonat u 27 tazza mill-1912. Ir-rivali ewlenin tagħhom huma l-Balluta Bay Side Neptunes WPSC. Sliema Aquatic Sports Club mhux biss klabb tal-waterpolo iżda wkoll klabb tal-għawm minn fejn ħafna għawwiema famużi tħarrġu u saru wkoll rekords nazzjonali. Tim ieħor li ġej minn Sliema huwa Exiles S.C. Barra minn hekk, Sliema hija rappreżentata wkoll fir-Rugby minn [[Stompers RFC]]. [[Sliema Fight Co]]., ibbażata fi ħdan il-kumpless tal-Lukanda Preluna għandha wkoll it-tim tagħha stess tal-Boxing u l-Mixed Martial Arts. L-aħħar tim li ħareġ minn Sliema, jikkompeti fil-kampjonat nazzjonali tal-beach soccer u jmur taħt l-isem ta’ Sliema Beach Soccer. == Tas-Sliema ta' żminijiet oħra == [[Image:Parroquia de Sliema.jpg|thumb|Il-Knisja Arċipretali ddedikata lill-Madonna Kewkba tal-Baħar (Stella Maris), Il-Matriċi ta' Tas-Sliema u l-Gżira.]] Minn fuq l-art, biex wieħed jasal mill-Belt għal Tas-Sliema, kien jaqbad it-Triq tax-Xatt, imbagħad kien hemm diversi mogħdijiet fir-raba' li dawn kienu jwasslu fl-inħawi fejn illum insibu Triq il-Kbira u fejn fl-imgħoddi kienet inbniet il-knisja tal-Madonna tal-Grazzja u, aktar tard, il-knisja parrokkjali ta' Stella Maris. Min-naħa ta' [[Birkirkara]], wieħed jasal mill-inħawi ta' Triq l-Imrabat u jidħol fil-qasam tar-raba' ta' Rudolfo, li dawn kienu jwasslu wkoll għall-inħawi ta' Triq il-Kbira tal-lum. Minn wara l-Knisja tal-Kunċizzjoni tal-[[L-Imsida|Imsida]] hemm imbagħad mogħdija mserrpa li kienet twassal sa fuq it-truf tal-qasam ta' Rudolfo, magħrufa hekk għax kienu propjetà tal-Avukat Rudolfo Cesare Vassallo. Maż-żmien beda tiela' l-bini, fl-inħawi ta' Triq il-Kbira, madwar il-knisja ta' Sidtna Marija Kewkba tal-Baħar. Fost l-ewlenin insibu li ġew iffurmati Triq San Pawl, Triq San Pietru, Triq il-Katidral, Triq San Publiju u l-inħawi tal-madwar; mill-bqija kien kullimkien raba'. In-nies li kienu jgħixu f'dawn it-toroq ewlenin u kif ukoll fl-irziezet tar-raba', iffurmaw l-ewwel parroċċa Slimiża, Stella Maris. == Dehriet tax-Xatt == L-ewwel kwadru kien juri x-Xatt faċċata ta' Manoel Island. Id-dawra tax-Xatt kienet kollha kemm hi mdawra b'għadd ta' kantuni li dawn baqgħu hemm sa madwar erbgħin sena ilu, Imbaghad ix-Xatt kien kollu għelieqi bil-ħitan tas-sejjieħ, bis-siġar tal-bajtar tax-xewk u tal-harrub, u l-isfel qrib il-baħar kien hemm ukoll razzett. Il-kwadru l-ieħor kien juri lil tas-Sliema. Dan tpitter fis-sena 1872. Din is-sena tidher fuq il-kwadru. Dan il-kwadru jagħtina x-xena fejn dari konna nsibu l-Magic Kiosk u Bisazza Street. Fuq il-lemin tidher il-ponta ta' Manoel Island u x-Xatt hu ffurmat biss minn għelieqi, ċnut, ħitan tas-sejjieħ u siġar differenti, l-aktar tal-bajtar tax-xewk u tal-ħarrub. Hu kwadru li fih tinħass ħafna paċi u serenità. == Dehriet ta' Għar id-Dud == Tal-istess sena kien kwadru li kien juri Villa Sliema. Din kienet fl-inħawi ta' Qui Si Sana. F'din il-villa, għal numru twil ta' snin kien joqgħod il-Kaptan Hughes Hallet. Permezz ta' dan il-kwadru sirna nafu li din kienet villa kbira b'żewġ sulari mibnija fuq numru ta' kolonni. Mad-dawra tagħha, kellha ġnien kbir b'ħafna siġar. Kellha wkoll terrazzin mil-isbaħ. Biex wieħed jidħol f'din il-villa fuq ix-xellug tidher arkata tal-ġebel u fuq quddiem tidher speċi ta' rampa li din kienet tintuża għaż-[[Żiemel|żwiemel]] tal-karrozzella. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Peniżoli]] [[Kategorija:Sliema]] t9qutcmp4fsw3pyslxtacacsye046eh 0 5963 329755 326747 2026-05-05T07:17:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329755 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} Ix-'''Xewkija''' huwa raħal f'[[Għawdex]] bejn [[Għajnsielem]] u r-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]] b'popolazzjoni ta' 3,712 abitant (2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-isem 'Xewkija' ġej mill-kelma 'xewk', li hu rrapreżentat fl-arma tal-lokal. Ix-Xewkija hu l-aktar magħruf għar-Rotunda tiegħu, kif ukoll għall-importanza storika tiegħu bħala raħal. Ix-Xewkija saret l-ewwel parroċċa barra r-Rabat fis-27 ta' Novembru 1678. ==Amministrazzjoni u Kunsill Lokali== Il-Kunsill Lokali Xewkija hu responsabbli mit-tmexxija u l-amministrazzjoni komunali tal-lokal. Preżentament, il-Kunsill hu magħmul minn: {{Għall-aġġornament}} *Hubert Saliba (Sindku, PL) *Paul Azzopardi (VIċi Sindku, PL) *Jeanelle Attard (PN) *Johnny Vella (PL) *Domenic Zerafa (PL) == Persuni Mix- Xewkija == *[[Dun Grezz Farrugia]] *[[Dr.Monica Vella]] *[[Maria Grech]] *[[Dun Guzepp Attard]] ==Faċilitajiet Komunali u Reġjonali== Fix-Xewkija hemm bosta banek u bandli għall-mistrieħ tar-residenti. ===Faċilitajiet Reġjonali=== Fix-Xewkija, wieħed isib bosta binjiet amministrattivi u kummerċjali għall-qadi mhux biss tar-residenti iżda ukoll tal-Għawdxin kollha, fosthom: *Il-Grawnd Reġjonali ta' Għawdex *L-Universita' ta' Malta (il-fergħa ta' Għawdex) *Iċ-Ċentru Industrijali ta' Għawdex *Iċ-Ċimiterju imsejjaħ 'ta' Santa Marija' *L-Uffiċċju tal-Korporazzjoni tax-Xogħol u t-taħriġ *Il-Farm tal-Gvern ==Festa tar-Raħal== [[File:StJohnXewkija.jpg|thumb|right|180px|Statwa ta' San Ġwann il-Battista li toħroġ proċessjonalment kull raba' Ħadd ta' Ġunju]]San Ġwann il-Battista hu l-patrun prinċipali tax-Xewkija, bil-festa tiegħu issir kull raba' ħadd ta' Ġunju. Il-Banda tax-Xewkija, bl-isem ta' Banda Prekursur tieħu ħsieb u torganizza l-festi esterni. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} [[Castelvenere]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} Modica ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Pachino]] ([[Italja]]). ==Toroq Prinċipali== *Triq iċ-Ċanga *Triq il-Kbira *Triq il-Mitħna *Triq l-Imġarr *Triq l-Indipendenza *Triq San Bert *Triq Santa Marija *Triq Ħamrija *Triq Ta' Sannat *Vjal il-Labour ==Ħoloq== *[https://web.archive.org/web/20100526193442/http://www.xewkijatigersfc.com/ Xewkija Tigers F.C.] *[http://www.xewkija.net Xewkija.net - Il-Portal tax-Xewkija] *[http://www.radjuprekursur.com Radjuprekursur - Ir-Radju tal-komunita tax-Xewkija] *[http://www.xewkijaparish.org XewkijaParish.org - Il-Parrocca tax-Xewkija Online] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] [[Category:Għawdex]] [[Kategorija:Xewkija| ]] o2m8i5tt4emhjucjw8811i9ts5gcmxb 0 5995 329739 327635 2026-05-05T03:50:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329739 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} In-[[Naxxar]] huwa raħal li jinsab fin-naħa ta' fuq tal-gżira ta' [[Malta]]. Għalkemm il-kitbiet storiċi dwarhu jmorru lura sas-seklu Ħmistax, hemm xhieda ta' fdalijiet preistoriċi. In-[[Naxxar]] innifsu tnissel miż-żewġ irħajla ta' Ħal Dgħif u Ħal Muselmiet, imma bl-iżvilupp bla rażan illum resaq sew u sar imiss mal-[[Mosta]], ir-raħal rivali tiegħu. Il-popolazzjoni tal-lokalità sal-aħħar tas-sena 2024 kienet ta' 18,126 abitant.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Storja == Mhux faċli tiddetermina meta r-raħal tan-Naxxar beda jifforma ruħu. Li hu żgur hu li eluf ta' snin ilu, fin-Naxxar diġa’ kien hemm xi forma ta’ ħajja. Xhieda ta’ dan tingħata mill-għerien tal-Qattara u ta’ San Brinkaw; fdalijiet megalitiċi minn żmien il-bronż f’ Tal-Qadi u Qalet Marku, Furrows fil-blat li jibdew minn Is-Salina sa It-Tarġa kif ukoll aktar ’il fuq ħdejn Għadira Tal-Wej li aktarx iffurmaw ruħhom fi żmien il-bronż; Oqbra Puniċi li nstabu fis-sit tal-iskola Primarja tan-Naxxar, u wkoll fit-toroq ta’ San Ġorġ u Leli Falzon; kif ukoll katakombi fis-Salina u fil-Magħtab.<ref>{{Ċita web|url=https://naxxarlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja/|titlu=Ġeografija u Storja|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2025-08-18}}</ref> == Edukazzjoni == * [[Skola Primarja tan-Naxxar]] * [[MRC Middle School]] * [[Giovanni Curmi Higher Secondary School]] * [[Maria Regina Induction School]] == Il-Knisja Parrokkjali == [[Stampa:Malta - Naxxar - Misrah ir-Rebha - Parish Church 02 ies.jpg|daqsminuri|Knisja Parrokkjali tan-Naxxar ]] Il-knisja parrokkjali tan-Naxxar kienet waħda mill-għaxar parroċċi li nstab li kienu jeżistu mill-Isqof [[De Mello]] fl-1436 u l-irħula ta’ [[Mosta]] u [[Ħal Għargħur|Għargħur]] kienu soġġetti għaliha. [[De Mello]] elenkaha bħala waħda mill-għaxar [[Parroċċi ta' Malta|parroċċi ta’ Malta]] u kienet l-ewwel parroċċa ddedikata lill-[[Madonna ta' Coromoto|Madonna]] wara dik tal-katidral il-qadim fl-[[L-Imdina|Imdina]]. Fl-1575, il-parroċċa tan-Naxxar kellha taħt il-kontroll tagħha total ta’ 36 knisja – 14 fin-Naxxar, ħamsa fil-[[Ħal Għargħur|Għargħur]], 12 fil-Mosta u ħamsa fil-viċinanza ta’ dawn l-irħula. Il-knisja preżenti nbniet bejn l-1616 u l-1630 meta kien hemm 1,200 abitant fin-Naxxar u nħass li kien hemm bżonn ta’ knisja akbar. Id-disinn sar minn [[Tumas Dingli]], wieħed mill-aqwa periti ta’ dak iż-żmien. Il-kappillan tal-parroċċa kien Dun [[Gakbu Pace]]. Il-kor u ż-żona ta’ madwaru ġew iddisinjati mill-ġdid fl-1691 skont id-disinn ta’ [[Lorenzo Gafà]], l-istess perit li kien iddisinja l-[[Katidral Metropolitan ta’ San Pawl|katidral tal-Imdina]]. Il-knisja parrokkjali ġiet ikkonsagrata solennement mill-Isqof [[Alpheran de Bussan]] fil-11 ta’ Diċembru 1732. == Kappelli == Fiż-żona akbar tan-Naxxar, hemm diversi kappelli. Dawn jinkludu l-[[kappella tal-Immakulata Kunċizzjoni]] li nbniet fis-seklu 18; il-[[kappella ta’ Santa Luċija]]; il-[[kappella tan-Nawfraġju ta’ San Pawl]] li tinsab f’San Pawl tat-Tarġa; il-[[Knisja tat-Twelid ta’ San Ġwann Battista]]; il-[[kappella ta’ San Ġakbu Appostlu]]; Santa Marija tax-Xagħra; l-Assunta tal-Magħtab li nbniet fis-seklu 18; it-Tħabbira tal-Magħruf f’Salina li nbniet fis-seklu 16; il-[[knisja ta’ San Mikiel Arkanġlu f’Salina]]; dik ta’ San Ġwann Evanġelista u dik ta’ Santa Marija tal-Anġli f’Baħar iċ-Ċagħaq. == Residenzi notevoli == '''<big>Palazzo Parisio</big>''' Il-[[Palazzo Parisio]] fin-Naxxar inbena mill-Gran Mastru [[Manoel de Vilhena]] fis-seklu 18. Il-palazz kien jintuża mill-komunità Ġiżwita bħala università. Wara li xtara l-proprjetà fl-1898, il-Markiż Scicluna biddilha għall-istat preżenti tagħha u xtara aktar art fuq wara, u kkonvertiha fi ġnien, bejn l-1898 u l-1906. '''<big>Palazzo Nasciaro</big>''' [[Palazzo Nasciaro]] huwa palazz tas-seklu 18 mibni matul l-[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni ta’ San Ġwann]] li ra diversi użi mill-ġdid adattivi matul is-snin. Huwa eżempju ewlieni tal-arkitettura barokka tard fin-Naxxar. Matul l-istorja tiegħu, kien ir-residenza tal-perit Francesco Sammut u aktar tard ta’ ibnu [[Giovanni Sammut]], kien id-dar tal-Logutenent fit-tramuntana ta’ [[Malta]], aktar tard serva bħala l-ewwel skola pubblika fin-Naxxar, kien il-kwartieri ġenerali tal-pulizija u sa ftit ilu għassa tal-pulizija, serva bħala sptar taħt l-art tal-maternità matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u pprovda kenn għall-komunità mill-bumbardamenti tal-gwerra. Illum, huwa residenza privata. '''<big>Villa Castro</big>'''[[Stampa:Il-Kunsill Lokali tan-Naxxar, Ċentru Ċiviku.jpg|daqsminuri|Il-Kunsill Lokali tan-Naxxar, Ċentru Ċiviku]] [[Villa Castro]], li qabel kienet Palazzo Castro, hija residenza tal-kampanja tal-perjodu tal-Kavallieri li ġiet irranġata u żviluppata għal akkomodazzjoni moderna fis-seklu 21. Il-ġonna ta’ barra twaqqgħu u ġew żviluppati f’bini ieħor tal-madwar matul is-snin. '''<big>Il-Loġġa tal-Kaċċa ta' Hompesch</big>''' Il-[[Loġġa tal-Kaċċa ta' Hompesch]] kienet loġġa tal-kaċċa mibnija mill-Gran Mastru Hompesch qrib it-[[Torri Gauci|Torri ta' Gauci]] u t-[[Torri tal-Kaptan]]. Illum tinsab fi stat dilapidat. ==Folklor== [[Malta]] għandha dejn kbir fil-qasam kulturali ma' żewġ Naxxarin, [[Toni Cachia]] l-Ħammarun minn Sqaq it-Tut u [[Tommy Camilleri]] t-Tommy. Cachia kien l-aħħar daqqaq magħruf taż-żaqq f'[[Malta]] u l-istess bniedem li wera' lil [[Ġużi Gatt]], bennej ta' strumenti tradizzjonali Maltin, kif għandek ikollok saqqafa tajba sabiex il-ħoss tad-daqq taż-żaqq joħroġ u jidwi tajjeb. Camilleri, magħruf bħala tanburista tradizzjonali Malti, għandu l-ħila jiżfen iċ-ċaqliq li tanburusta jrid jagħmel waqt id-daqq taż-żaqq. Dawn ġew iddokumentati minn [[Ruben Żahra]] u l-grupp [[Etnika]]. Camilleri jaf idoqq ukoll il-kitarra Maltija, għalkemm dejjem kien it-tanbur Malti li ġablu l-fama li għandu fil-qasam folkloristiku Malti. ==Baħar iċ-Ċagħaq== Irħajjel Naxxari li qed jikber bis-sħiħ huwa dak ta' [[Baħar iċ-Ċagħaq]]. Magħruf bħala post għall-għawm, fosthom [[Qalet Marku]] minn fejn kienet tinġabar l-ilma għall-irkotta, u [[Ras il-Għallis]], hemm ukoll il-qoxra ta' lukanda Iranjana li qatt ma leħqet fetħet. == Nies notevoli == * [[Mary Spiteri]], kantanta li pparteċipat fil-[[Festival tal-Eurovision|Eurovision Song Contest]] u spiċċat fit-tielet post 1992 * [[Claudette Pace]], kantanta li pparteċipat fil-[[Festival tal-Eurovision|Eurovision Song Contest]] u politika * [[Savior Pirotta]], awtur tat-tfal, issa ċittadin Brittanika li jgħix fir-[[Renju Unit]] * [[Toni Bajada]], eroj Malti leġġendarju mis-seklu 16 == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Aigrefeuille]] ([[Franza]]); * {{Flagicon|ITA}} [[Baveno]] ([[Italja]]); * {{Flagicon|ITA}} [[Cicciano]] ([[Italja]]). == Referenzi == <references /> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Naxxar]] 5yhu53hv232bjrbxnk333jw29ln7zeu 0 5998 329754 326744 2026-05-05T07:08:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329754 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}}{{Stub|ġeografija}}{{Infobox city}} '''Wied il-Għajn''', magħruf ukoll bħala '''Marsaskala''' (miktuba ukoll bħala '''Marsascala''' u mqassra hekk: '''M'Skala'''), huwa raħal fix-xlokk ta' [[Malta]]. Sa ftit żmien ilu kienu jgħixu fih ftit mijiet ta' nies, imma issa kiber ħafna. F'Diċembru 2005 kien jgħodd 6,082 ruħ, li minnhom 3,050 kienu rġiel. Sal-2018 il-popolazzjoni telgħet għal madwar 17,000 jiġifieri żdiedet b'madwar 11,000 fi ħdax-il sena. L-aħħar stima tal-popolazzjoni (sal-aħħar tas-sena 2024) huwa ta' 18,714 abitant.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Wieħed mill-ikbar irħula ta' Malta bħala qies, huwa jmiss maż-[[Żejtun]], [[Marsaxlokk]], ix-[[Xgħajra]] u Ħaż-[[Żabbar]]. Fost l-artijiet li jinsabu f'Wied il-Għajn hemm Ras il-Munxar, Ras il-Gżira u Ras iż-Żonqor. Sa qabel il-gwerra Wied il-Għajn kien raħal tas-sajjieda, bdiewa u nies li jaħdmu l-melħ. Il-parroċċa hija l-unika waħda f'Malta li hija ddedikata lil Sant'Anna. Il-festa tagħha tiġi fl-aħħar Ħadd ta' Lulju. Il-knisja li hemm illum bdiet tinbena fl-1953, filwaqt li l-kampnar inbena bejn l-1988 u l-1993. Dan tellgħu l-bennej Luqi Ġanni Spiteri, flimkien ma' Fredu Żammit u Fredu Muscat. Il-kampnar ħa mija u sittin vjaġġ ġebel biex sar. ==Ħoloq== *[https://web.archive.org/web/20070630021009/http://www.stannebandclub.com/ Għaqda Mużikali Sant' Anna] *[https://web.archive.org/web/20040604184257/http://au.geocities.com/scalasports/ Marsascala Sports Club] *[https://web.archive.org/web/20040604184151/http://au.geocities.com/marsascala_malta/MarsascalaGallery1.htm Ritratti ta' Wied il-Għajn] == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Wied il-Għajn|*]] f2688tuq9fa4srm6836s26q9nq04ub7 0 6000 329756 326748 2026-05-05T07:17:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329756 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} Ix-'''Xgħajra''' huwa raħal fix-xlokk ta' Malta. F'Diċembru 2005 kien jgħodd biss 852 ruħ, iżda sal-aħħar tas-sena 2024 il-popolazzjoni żdiedet għal 2,508 abitant.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Huwa wieħed mill-irħula ż-żgħar li għandu kunsill lokali. Dan ir-raħal imiss ma' [[Marsaskala|Wied il-Għajn (Marsaskala)]], Ħaż-[[Żabbar]] u l-[[Kalkara]]. Ix-xtajta tiegħu huma kennija, imma għandha l-Ġolf il-Kbir bħala wieħed mill-imkejjen l-iktar sbieħ din in-naħa ta' Malta. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 7xptkyzvuobjhecsu0hnxrz43v2o7tw 0 6455 329759 326752 2026-05-05T07:29:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329759 wikitext text/x-wiki {{infobox city}}{{Wikifikazzjoni}} '''Ħal Għargħur''' huwa wieħed mill-eqdem irħula ta' [[Malta]], u fi snin riċenti kiber minn raħal żgħir għal wieħed medju f'termini ta' popolazzjoni. Ħal Għargħur jinstab fuq għolja bejn żewġ widien fil-Grigal ta' Malta. Il-populazzjoni tiegħu hi ta' 4,001 ruħ (sal-aħħar tas-sena 2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-arma ta' din il-lokalità tikkonsisti fi stilla ħamra fuq trijanglu aħmar bi sfond lewn il-fidda, bil-motto “Excelsior” li jfisser “L-Ogħla”. Il-motto jindika l-fatt li din il-lokalità hija waħda mill-ogħla f'Malta. Hawn instabu xi fdalijiet [[Imperu Ruman|Rumani]] matul kostruzzjoni fuq triq, li wara nġarrew għall-[[Mużew]] tad-“Domus Romana” fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. Hemm dokument li jirreferi għal Ħal Għargħur sa mill-1419, fil-lista tad-Dejma, li kienet milizja li tieħu ħsieb Malta minn xi attakki tal-furbani. Dan ir-raħal għadda minn żminijiet mingħajr abitanti matul il-[[Medjuevu|Medju Evu]] Għoli, kif ukoll f'xi snin ta' wara minħabba attakki tal-furbani. Il-komunità ta' Ħal Għargħur tgħix ħajja rurali, partikolarment bis-saħħa tal-ħamrija fertili u l-ilma ġieri. Imma xorta waħda, il-parruċċani ta' din il-lokalità rnexxielhom iħallsu għall-bini tal-knisja parrokkjali u bosta [[Kappella|kappelli]] oħrajn li għandhom eżempju tajjeb ta' stil [[Barokk]]. L-attrazzjoni prinċipali ta' dan ir-raħal, minbarra l-ambjent ħadrani tal-madwar, hija l-Knisja Parrokkjali ddedikata lil San Bartilmew Appostlu. Minn ġewwa hija fuq stil [[Doriku]], iżda għandha faċċata Barokka. Il-faċċata oriġinali ġiet imġarrfa u nbniet dik li tidher illum fl-1743. Il-knisja ġiet mibnija bejn l-1610 u l-1638 fuq il-pjanta tal-[[arkitett]] [[Maltin|Malti]] [[Tumas Dingli]]. It-teżori ta' din il-knisja jinkludu l-[[Statwa|istatwa]] ta' San Bartilmew, maħduma bl-[[injam]]. Din inħadmet ġewwa [[Ruma]] mill-arkitett Malti [[Melchiorre Gafà]]. Din l-istatwa saret lejn l-1666 u hija maħsuba li hija kopja tal-istatwa ta' San Giovanni Laterno f'Ruma. Din l-istatwa ġiet mixtrija mir-raħal fl-1772. Sar restawr fuqha fl-1912. Fl-2005 l-istatwa reġgħet ġiet restawrata, u ġiet ristrutturata wkoll in-niċċa tagħha. Din l-istatwa hija t-tieni l-itqal fil-Gżejjer Maltin. == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] eegi7teqtsqb68zelgzhqvn6q79oo0n 0 6873 329704 323234 2026-05-04T17:31:12Z Themeramisin 27761 329704 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist Mużikali |kulur = solo_singer |isem = Miley Cyrus |stampa = Miley Cyrus Primavera19 -226 (48986293772) (cropped).jpg |stampa_daqs = 220px |stampa_desk = |landscape = |isem_sħiħ = Destiny Hope Cyrus |magħruf = |twelid = {{dte|1992|11|23|df=yes}}<br />[[Nashville (Tennessee)|Nashville]], [[Tennessee]], [[Stati Uniti]] |oriġini = [[Los Angeles]], [[California]], [[Stati Uniti]] |ġeneru = [[Teen pop]], [[dance-pop]], [[bubblegum pop]], [[pop rock]] |okkupazzjoni = [[Kantanta]], [[attur|attriċi]], [[liriċista]], [[kitarrist]]a |strumenti = [[Vokali]], [[kitarra]] |snin_attivita = 2003–preżent |tikketti = [[Walt Disney Records|Walt Disney]] (2006-2008)<br />[[Hollywood Records|Hollywood]] (2006- ) |atti_assoċjati = [[Billy Ray Cyrus]], [[Trace Cyrus]], [[Emily Osment]], [[Mitchel Musso]], [[Ashley Tisdale]], [[Jonas Brothers]] |URL = [http://www.mileycyrus.com/ www.mileycyrus.com] }} '''Miley Ray Cyrus'''<ref name="name change">{{ċita web|url=http://www.eonline.com/uberblog/b134281_Miley_Turns_Her_Back_on_Destiny.html|titlu=Miley Turns Her Back On Destiny|pubblikatur=E! Online|data=2008-05-21|data-aċċess=2008-05-12|lingwa=Ingliż}}</ref> (twieldet bħala '''Destiny Hope Cyrus''' fit-13 ta' Novembru 1992)<ref name="mileybio">{{ċita web|titlu=Miley Cyrus biography|url=http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|pubblikatur=AOL|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080521162515/http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|arkivju-data=2008-05-21|url-status=dead}}</ref>, magħrufa aktar bl-isem tal-arti '''Miley Cyrus''', hija magħrufa bl-acting, [[kantant]]a, u [[liriċist]]a [[Stati Uniti|Amerikana]]. Cyrus hi magħrufha aktar fl-irwol prinċipali bħala [[Miley Stewart|Miley Stewart/"Hannah Montana"]] fis-serje televiżiva ''[[Hannah Montana]]'' fuq [[Disney Channel]]. Cyrus kisbet il-popolarità speċjalment wara li s-serje ''Hannah Montana'' ddebutta f'Marzu tal-2006. Wara dan is-suċċess, f'Ottubru tal-istess sena, ħarġet CD bi tmien kanzunetti tagħha li kantat matul is-serje. F'Diċembru 2007, skont [[Forbes]], hi kienet is-sbatax il-persuna l-aktar sinjura ta' taħt il-25 sena, bi qligħ annwali ta' [[dollaru Amerikan|US$]]3.5 miljun.<ref name="Forbes Magazine 07">{{ċita web |url =http://www.forbes.com/2007/12/01/celebrity-hollywood-media-cz_lg_1204kidstars_slide_18.html |titlu =Forbes Magazine Top 20 Under 25 | data-aċċess = 2008-08-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Minn Diċembru 2007, hi qed taħdem f'film bħala parti minn ''Hannah Montana'', bl-isem ta' ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' li se joħroġ fl-1 ta' Mejju 2009.<ref>{{ċita aħbar|isem=Pamela|kunjom=McClintock|titlu=Disney unveils 2009 schedule|pubblikatur=Variety|data=2008-02-20|url= http://www.variety.com/article/VR1117981211.html?categoryid=13&cs=1|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-karriera bħala solista bdiet permezz tal-album debuttanti, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]'' fit-23 ta' Ġunju 2007. It-tieni album tagħha, ''[[Breakout]]'' ħareġ fit-18 ta' Ġunju 2008, li kien l-ewwel album ta' Miley li ma kellux il-konċessjoni ta' Hannah Montana. == Il-ħajja tal-bidu == Cyrus twieldet f'[[Nashville (Tennesse)|Nashville]], [[Tennessee]],<ref name="ecourtdocs">Dokumenti mill-Qorti Superjuri ta' Los Angeles fuq il-bidla tal-isem. [https://web.archive.org/web/20080820170057/http://images.eonline.com/static/news/pdf/miley_cyrus_name_change_2.pdf PDF (paġna 4)].</ref> it-tifla ta' Leticia "Tish" (née Finley) u l-kantant tal-[[mużika country|country]] [[Ray Cyrus]].<ref name="braced"/> Hi għandha żewġt aħwa subien, Trace, kitarrista u korista mal-grupp Amerikan [[Metro Station]], u Braison, kif ukoll żewġt aħwa bniet, Noah, li hi wkoll attriċi, u Brandi, kitarrista ta' Hannah Montana. L-isem veru ta' Miley hu Destiny Hope (tradott bil-Malti għal ''destin u speranza''), minħabba li l-ġenituri tagħha kienu jaħsbu li meta tikber għad tagħmel affarijiet kbar.<ref name="braced"/> Cyrus kisbet il-laqam "Miley" minħabba li meta kienet żgħira kienet kontinwament titbissem, u mill-kelma bil-lingwa Ingliża ''Smiley'' (li tfisser titbissem) ħareġ dan il-laqam.<ref name="braced"/> == Karriera bħala attriċi == [[Stampa:Miley Wants To Play Too!.jpg|200px|thumb|Miley waqt kunċert]] Cyrus bdiet tinteressa ruħha fir-reċtar fl-età ta' disa' snin meta l-familja kienet residenti għal ftit f'[[Toronto]], [[Ontario]], fil-[[Kanada]]. L-ewwel rwol bħala attriċi kien fis-serje televiż ''[[Doc (serje televiżiv)|Doc]]'' ta' missierha, fejn hi ħadmet il-parti ta' tifla żgħira bl-isem ta' Kylie.<ref name="braced">{{ċita web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|titlu=Miley Cyrus braced for Disney stardom|data-aċċess=2008-08-05|isem=David|kunjom=Hiltbrand|data=2006-05-20|pubblikatur=signonsandiego.com|lingwa=Ingliż}}</ref><ref name=mileybio/> Fl-2003, hi ħadmet fil-film ta' [[Tim Burton]] ''[[Big Fish]]'', u wara kienet ukoll parti mill-vidjo mużikali ta' [[Rhonda Vincent]] mis-silta "If Heartaches Have Wings". === Karriera ma' Disney === Cyrus kellha tnax-il sena meta għamlet l-awdizzjoni għal Disney għall-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] u kif ukoll għall-irwol tal-aqwa ħbieb tal-istess serje,<ref>{{ċita web|url=http://www.ultimatedisney.com/hannahmontana-livin.html|titlu="'Hannah Montana' Livin' the Rock Star Life! DVD Review"|data-aċċess=2008-08-05|data=2006-10-20|pubblikatur=Disney DVD Reviews|lingwa=Ingliż}}</ref> imma l-eżekuttiv ta' Disney Channel iġġudikawaha li hi wisq żgħira. Madanakollu, Cyrus kienet persistenti fix-xewqa tagħha li tkun parti ta' ''[[Hannah Montana]]'', u għalhekk Disney għajtulha lura għal aktar awdizzjonijiet. Skond l-Viċi-President Eżekuttiv ta' Disney [[Gary Marsh]], Cyrus kienet magħżulha minħabba l-enerġija u l-vivaċità li kienet toffri u kienet tidher bħala persuna li "tħobb kull minuta tal-ħajja".<ref name="hollywoodrecords">{{ċita web |kunjom=Oldenburg |isem=Ann |pubblikatur=USA Today |data=2006-03-23 |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm |titlu=Lifelong work pays off, says Miley Cyrus, 13. |data-aċċess=2008-08-05 |lingwa=Ingliż}}</ref> Hi qattgħet diversi snin biex taqtal-aċċent tan-Nofsinhar, imma fl-aħħar Disney riedu li terġa' tqajmu. Cyrus, attwalment, għandha l-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart]] f'''Hannah Montana''. Hi wkoll tesebixxi fil-karattru ta' Hannah Montana għall-albums u l-kunċerti tagħha. Cyrus, fl-2007, għamlet gamew żgħir fil-film għat-televiżjoni ''[[High School Musical 2]]'', fejn żifnet qabel it-tmiem. Cyrus kienet ukoll ospitu bħala Yatta fis-serje ''[[The Emperor's New School]]'' ta' Disney Channel. Fl-1 ta' Mejju 2009 mistenni li joħroġ il-film ta' Hannah Montana, ''[[Hannah Montana: The Movie]] '', fejn se jkun prodott minn missier Cyrus (kemm fis-serje u anki fil-ħajja reali), [[Billy Ray Cyrus]].<ref>[http://www.buddytv.com/articles/hannah-montana/hannah-montana-film-in-develop-8116.aspx?show=hannah-montana.aspx 'Hannah Montana' Film In Development] (Ingliż)</ref> Cyrus kienet mistiedna biex tippreżenta l-kanzunetta "That's How You Know" mill-film ''[[Enchanted]]'' fil-[[Premji Oscar 2008]]. Fid-[[9 ta' April]] [[2008]], Miley Cyrus dehret fis-serata ta' ġbir ta' fondi ta' ''[[American Idol]]'' f'''[[Idol Gives Back]]'', u hi stqarret lill-udjenza li kienet il-ħolma tagħha li xi darba tidher fuq ''American Idol''. F'[[Ġunju]] [[2008]], kien ġie mħabbar li Miley se tospita u tkanta fit-[[Teen Choice Awards]].<ref name=test>{{ċita web|url=http://www.teenchoiceawards.com/|titlu=Official Teen Choice Awards|pubblikatur=teenchoiceawards.com|data-aċċess=2008-08-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110711152356/http://www.teenchoiceawards.com/|arkivju-data=2011-07-11|url-status=dead}}</ref> == Karriera mużikali == === Albums === [[Walt Disney Records]] ħarġu l-ewwel album ta' ''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana]]'', fl-24 ta' Ottubru 2006. Dan kien jinkludi tmienja mill-kanzunetti li Cyrus kantat bħala Hannah Montana. Cyrus iffirmat ftehim rekord ta' erba' albums ma' [[Hollywood Records]] għall-albums tagħha. L-album wara kien reġa' ħareġ darbtejn. Cyrus fetħet għal [[The Cheetah Girls (grupp)|The Cheetah Girls]] fl-2006, fejn esebixxiet f'20 data mid-39 serata li kellhom ippreparti.<ref name="post">{{ċita aħbar|awtur = Craig Rosen|titlu = Disney's Cheetah Girls keep girl power alive|pubblikatur = Washington Post| data = 2006-09-25 |url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/25/AR2006092500033.html|data-aċċess = 2008-08-06 |lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:Miley Cyrus Concert.jpg|200px|thumb|left|Miley Cyrus waqt kunċert]] Fis-26 ta' Ġunju 2007, eżattament tmien xhur wara l-publikazzjoni tal-ewwel album, Cyrus ħarġet album doppju, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus]]''. L-ewwel disk serba bħala t-tieni album ta' ''Hanna Montana'', waqt li t-tieni disk kien l-album debuttanti ta' Cyrus bħala solista. Hi kitbet tmien kanzunetti minn għaxra, li kienu mniżżlin taħt l-isem tat-twelid Destiny Hope Cyrus. Sena wara, Cyrus ħarġet it-tieni album taħt isimha. ''[[Breakout]]'' hu l-ewwel album ta' Miley Cyrus mingħajr ebda konnessjoni ma' Hannah Montana, fejn dan l-album kien jinvolvi s-silta "[[7 Things]]" li għenitha titla' fil-quċċatta tal-klassifiki. === Kunċerti === Cyrus kantat kemm bħala hi nnifisha u kemm ukoll bħala l-karattru ta' [[Hannah Montana]] fil-''[[Best of Both Worlds Tour]]'' fl-Amerika ta' Fuq li beda mit-18 ta' Ottubru 2007 f'[[Saint Louis (Missouri)|St. Louis, Missouri]]; dan kien estiż sal-31 ta' Jannar 2008 minħabba d-domanda kbira li kien hemm, fejn spiċċa biex saru 69 data, 14 aktar min-numru previst. Il-[[Jonas Brothers]] kienu l-att tal-ftuħ għal ħafna mill-kunċerti.<ref>{{ċita web|url=http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|titlu=The Hannah Montana / Miley Cyrus ``Best of Both Worlds Tour'' Confirms 14 New Dates to Sold-Out Nationwide Tour|data-aċċess=2008-08-06|sena=2007|awtur=Walt Disney Records u Hollywood Records|pubblikatur=Business Wire 2007|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120612082118/http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|arkivju-data=2012-06-12|url-status=dead}}</ref> Il-biljetti ta' kull kunċert kienu jiġu mibjugħa f'rekord ta' ħin wara li jkunu ħarġu għall-bejgħ, fejn iddiżappunta numru kbir ta' ammiraturi.<ref>{{ċita web|kunjom=Westbrook|isem=Bruce|titlu=How much would you pay for Hannah Montana tickets?|pubblikatur=Houston Chronicle|data=2007-08-17|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/5142413.html|kwotazzjoni=... every show in every city, no matter how small, has sold out in minutes.|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}</ref> Dawn il-kunċerti li saru ġew irrikordjati u ħarġu fiċ-ċinema, fejn il-film ġabar [[dollaru Amerikan|$]]8,651,758 fil-ġurnata tal-ftuħ u kompla sakemm wasal sa $31,117,834 sa tmiem il-ġimgħa, fejn b'hekk sar l-aktar film bi qligħ mal-ewwel tmiem il-ġimgħa li ħareġ f'inqas minn 1000 ċinema. Fis-26 ta' Lulju 2008, kien maħruġ minn [[Disney Channel]].<ref>{{ċita web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/weekends/fewesttheatersatno1.htm | titlu=Movies With the Fewest Theaters to Debut at #1 at the Box Office |pubblikatur=boxofficemojo.com | data-aċċess=2008-08-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Minkejja li l-film baqa' sejjer biss għal ġimgħa, Disney estendew il-wiri tal-film indefinitivament minħabba domanda mill-ammiraturi.<ref name="extend">{{ċita web|awtur=Scott Bowles |data=2008-02-03 |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-02-03-boxoffice_N.htm |titlu=''Hannah Montana'' concert film earns extended theater stay |pubblikatur=USA Today|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}</ref> == Kontroversji u skandli == Fl-24 ta' Settembru 2007, kien hemm għajdut jiċċirkonda li Cyrus kienet tqila.<ref>{{ċita web|url=http://www.transworldnews.com/NewsStory.aspx?storyid=23558&ret=news.aspx&cat=Entertainment|titlu=Miley Cyrus Pregnancy Rumors Circulating|data-aċċess=2008-08-06|data=2007-09-24|pubblikatur=transworldnews.com}}</ref> Il-kawża ta' dan l-għajdut kienet stampa fuq paġna ta' [[J-14 Magazine]] li kienet qed tiċċirkonda fuq l-internet, fejn kien hemm ukoll li Miley kienet stqarret l-għajdut fuq it-tqala waqt intervista ma' J-14.<ref>{{ċita web|url=http://gaysocialites.com/2007/09/is_hanna_montana_star_miley_cy.html|titlu=Is Hanna Montana star Miley Cyrus really pregnant?|data-aċċess=2008-08-06|awtur=Charles Winters|data=2007-09-23|pubblikatur=gaysocialites.com|lingwa=Ingliż}}</ref> J-14 stqarrew li din l-istorja kienet "kompletament fabbrikata".<ref>{{ċita web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20957841/|titlu=Despite rumors, Miley Cyrus Is Not Pregnant|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=MSNBC News|lingwa=Ingliż}}</ref> L-istorja vera kienet dwar id-drawwiet ta' Miley, li ntqalu min-nies tal-produzzjoni fis-set ta' ''Hannah Montana''. F'Jannar 2008, deher fuq [[YouTube]], vidjo li juri lil Cyrus, fil-parti ta' Hannah Montana, li tkanta fil-''[[Best Of Both Worlds Tour]]''. Wara ftit minuti fil-vidjo, il-ballerin jgħin lil Cyrus toħroġ minn fuq il-palk fejn għattiha permezz ta' biċċa drapp sewda. Wara ftit sekondi, minn bieb, tidħol tfajla oħra liebsa bħalha li tieħu postha u tispiċċa l-kanzunetta li Miley kienet qed tkanta. Fil-11 ta' Jannar 2008, il-maniġer ta' Miley ikkonferma li l-vidjo ma kienx falz u li effettivament kienet tiġi wżata sostituta fl-aħħar żewġ minuti tal-kanzunetta "[[We Got The Party]]" biex b'hekk Miley tkun tista' tneħħi l-parrokka ta' Hanna Montana u terġa' tilbes b'mod li terġa' takkwista l-personalità ta' Miley. Fi Frar 2008, Miley għamlet servizz fotografiku għal [[Vanity Fair (rivista)|Vanity Fair]] b'liżar tas-sodda biss jagħtti l-parti ta' fuq tal-ġisem, b'darha jkun viżibbli.<ref>{{ċita web|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23608789-5001026,00.html|titlu=Miley Cyrus topless controversy|data=2008-08-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=news.com.au|lingwa=Ingliż}}</ref> L-intenzjoni vera tar-ritratt kien dak li jipproponi serje ta' ritratti ta' nudità artistika, imma l-pubbliku ma tantx laqa' tajjeb il-messaġġ ''artistiku'' u b'hekk, f'Mejju 2008, qam skandlu li spiċċa bl-iskużi min-naħa tal-istilla.<ref name="NYT VF">{{ċita web|url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/business/media/28hannah.html|titlu=A Topless Photo Threatens a Major Disney Franchise|awtur=Brook Barnes|data=2008-04-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=nytimes.com|lingwa=Ingliż}}</ref> == Filmografija == [[Stampa:Mileydog.PNG|200px|thumb|Cyrus mal-kelba tagħha 'Roadie']] {|class="wikitable" ! Sena || Titlu || Rwol |- | rowspan=1 | 1999 || ''[[Big Daddy]]'' || Julian McGrath |- | rowspan=2 | 2003 || ''[[Doc (serje televiżiva)|Doc]]'' || Kylie |- | ''[[Big Fish]]'' || Ruthie (8 snin) |- | 2006–preżent || ''[[Hannah Montana]]'' || [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] |- | 2006 || ''[[The Suite Life of Zack and Cody]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana |- | rowspan=3 | 2007 || ''[[The Replacements (serje animata)|The Replacements]]'' || Ċelebrità (vuċi) |- | ''[[High School Musical 2]]'' ||Tifla fil-pixxina |- | ''[[The Emperor's New School]]'' || Yata (vuċi) |- | rowspan=3 | 2008 || ''[[Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert|Best of Both Worlds Concert]]'' || Hannah Montana/Hi stess |- | ''[[Bolt (film)|Bolt]]'' || Penny (vuċi) |- | ''[[Disney Channel Games]] || Hi stess |- | rowspan=1 | 2009 || ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana |} == Diskografija == === Albums === {| border="4" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !align="left"|Informazzjoni fuq l-album !align="left"|Kanzunetti tal-album |- |align="left"|'''''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana OST]]'''''<br /><small>(bħala [[Hannah Montana]])</small> * Publikazzjoni: 24 ta' Ottubru 2006 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Produttur: [[Walt Disney Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' <small>([[Stati Uniti|USA]] - ġimgħatejn)</small> * Kopji mibjugħa: 4,000,000+ * Ċertifikazzjoni RIAA: '''Doppju Plàtinu |align="left"| * "This Is the Life (Hannah Montana)" (2006) * "The Other Side of Me" (2006) * "I Got Nerve" (2006) * "If We Were a Movie" (2006) * "Pumpin' Up the Party" (2006) * "Just Like You (Hannah Montana)"(2006) * "Who Said" (2006) * "Best of Both Worlds" (2006) |- |align="left"|'''''[[Hannah Montana 2:Meet Miley Cyrus]]'''''<br /><small>(bħala Hannah Montana)</small> * Publikazzjoni: 26 ta' Ġunju 2007 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' * Kopji mibjugħa: 3,500,000+ * Ċertifikazzjoni RIAA: Plàtinu |align="left"| * "Nobody's Perfect" * "Make Some Noise" * "Life's What You Make It" * "We Got the Party" * "One in a Million"" * "Bigger Than Us" * "True Friend" |- |align="left"|'''''[[Breakout]]'''''<br /><small>(bħala Miley Cyrus)</small> * Publikazzjoni: 22 ta' Lulju 2008 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' Billboard 200 Chart * Kopji mibjugħa: 371,000,000 * Ċertifikazzjoni RIAA: |align="left"| * " 7 Things" |- |'''''Can't Be Tamed''''' | |- |'''''Bangerz''''' | |- |'''''Miley Cyrus & Her Dead Petz''''' | |- |'''''Younger Now''''' | |- |'''''She Is Coming''''' | |- |'''''Plastic Hearts''''' | |- |'''''Endless Summer Vacation''''' | |- |'''''Something Beautiful''''' | |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * {{Sit uffiċjali}} * {{imdb}} {{DEFAULTSORT:Cyrus, Miley}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1992]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Kantanti-atturi Amerikani]] [[Kategorija:Kantanti tal-pop Amerikani]] 3vzhd05fn4j2slfxyimfiocxo4f3pe5 329706 329704 2026-05-04T17:35:31Z Themeramisin 27761 329706 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist Mużikali |kulur = solo_singer |isem = Miley Cyrus |stampa = Miley Cyrus Primavera19 -226 (48986293772) (cropped).jpg |stampa_daqs = 220px |stampa_desk = |landscape = |isem_sħiħ = Destiny Hope Cyrus |magħruf = |twelid = {{dte|1992|11|23|df=yes}}<br />[[Nashville (Tennessee)|Nashville]], [[Tennessee]], [[Stati Uniti]] |oriġini = [[Los Angeles]], [[California]], [[Stati Uniti]] |ġeneru = [[Teen pop]], [[dance-pop]], [[bubblegum pop]], [[pop rock]] |okkupazzjoni = [[Kantanta]], [[attur|attriċi]], [[liriċista]], [[kitarrist]]a |strumenti = [[Vokali]], [[kitarra]] |snin_attivita = 2003–preżent |tikketti = [[Walt Disney Records|Walt Disney]] (2006-2008)<br />[[Hollywood Records|Hollywood]] (2006- ) |atti_assoċjati = [[Billy Ray Cyrus]], [[Trace Cyrus]], [[Emily Osment]], [[Mitchel Musso]], [[Ashley Tisdale]], [[Jonas Brothers]] |URL = [http://www.mileycyrus.com/ www.mileycyrus.com] }} '''Miley Ray Cyrus'''<ref name="name change">{{ċita web|url=http://www.eonline.com/uberblog/b134281_Miley_Turns_Her_Back_on_Destiny.html|titlu=Miley Turns Her Back On Destiny|pubblikatur=E! Online|data=2008-05-21|data-aċċess=2008-05-12|lingwa=Ingliż}}</ref> (twieldet bħala '''Destiny Hope Cyrus''' fit-13 ta' Novembru 1992)<ref name="mileybio">{{ċita web|titlu=Miley Cyrus biography|url=http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|pubblikatur=AOL|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080521162515/http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|arkivju-data=2008-05-21|url-status=dead}}</ref>, magħrufa aktar bl-isem tal-arti '''Miley Cyrus''', hija magħrufa f acting, [[kantant]]a, u [[liriċist]]a [[Stati Uniti|Amerikana]]. Cyrus hi magħrufha aktar fl-irwol prinċipali bħala [[Miley Stewart|Miley Stewart/"Hannah Montana"]] fis-serje televiżiva ''[[Hannah Montana]]'' fuq [[Disney Channel]]. Cyrus kisbet il-popolarità speċjalment wara li s-serje ''Hannah Montana'' ddebutta f'Marzu tal-2006. Wara dan is-suċċess, f'Ottubru tal-istess sena, ħarġet CD bi tmien kanzunetti tagħha li kantat matul is-serje. F'Diċembru 2007, skont [[Forbes]], hi kienet is-sbatax il-persuna l-aktar sinjura ta' taħt il-25 sena, bi qligħ annwali ta' [[dollaru Amerikan|US$]]3.5 miljun.<ref name="Forbes Magazine 07">{{ċita web |url =http://www.forbes.com/2007/12/01/celebrity-hollywood-media-cz_lg_1204kidstars_slide_18.html |titlu =Forbes Magazine Top 20 Under 25 | data-aċċess = 2008-08-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Minn Diċembru 2007, hi qed taħdem f'film bħala parti minn ''Hannah Montana'', bl-isem ta' ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' li se joħroġ fl-1 ta' Mejju 2009.<ref>{{ċita aħbar|isem=Pamela|kunjom=McClintock|titlu=Disney unveils 2009 schedule|pubblikatur=Variety|data=2008-02-20|url= http://www.variety.com/article/VR1117981211.html?categoryid=13&cs=1|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-karriera bħala solista bdiet permezz tal-album debuttanti, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]'' fit-23 ta' Ġunju 2007. It-tieni album tagħha, ''[[Breakout]]'' ħareġ fit-18 ta' Ġunju 2008, li kien l-ewwel album ta' Miley li ma kellux il-konċessjoni ta' Hannah Montana. == Il-ħajja tal-bidu == Cyrus twieldet f'[[Nashville (Tennesse)|Nashville]], [[Tennessee]],<ref name="ecourtdocs">Dokumenti mill-Qorti Superjuri ta' Los Angeles fuq il-bidla tal-isem. [https://web.archive.org/web/20080820170057/http://images.eonline.com/static/news/pdf/miley_cyrus_name_change_2.pdf PDF (paġna 4)].</ref> it-tifla ta' Leticia "Tish" (née Finley) u l-kantant tal-[[mużika country|country]] [[Ray Cyrus]].<ref name="braced"/> Hi għandha żewġt aħwa subien, Trace, kitarrista u korista mal-grupp Amerikan [[Metro Station]], u Braison, kif ukoll żewġt aħwa bniet, Noah, li hi wkoll attriċi, u Brandi, kitarrista ta' Hannah Montana. L-isem veru ta' Miley hu Destiny Hope (tradott bil-Malti għal ''destin u speranza''), minħabba li l-ġenituri tagħha kienu jaħsbu li meta tikber għad tagħmel affarijiet kbar.<ref name="braced"/> Cyrus kisbet il-laqam "Miley" minħabba li meta kienet żgħira kienet kontinwament titbissem, u mill-kelma bil-lingwa Ingliża ''Smiley'' (li tfisser titbissem) ħareġ dan il-laqam.<ref name="braced"/> == Karriera bħala attriċi == [[Stampa:Miley Wants To Play Too!.jpg|200px|thumb|Miley waqt kunċert]] Cyrus bdiet tinteressa ruħha fir-reċtar fl-età ta' disa' snin meta l-familja kienet residenti għal ftit f'[[Toronto]], [[Ontario]], fil-[[Kanada]]. L-ewwel rwol bħala attriċi kien fis-serje televiż ''[[Doc (serje televiżiv)|Doc]]'' ta' missierha, fejn hi ħadmet il-parti ta' tifla żgħira bl-isem ta' Kylie.<ref name="braced">{{ċita web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|titlu=Miley Cyrus braced for Disney stardom|data-aċċess=2008-08-05|isem=David|kunjom=Hiltbrand|data=2006-05-20|pubblikatur=signonsandiego.com|lingwa=Ingliż}}</ref><ref name=mileybio/> Fl-2003, hi ħadmet fil-film ta' [[Tim Burton]] ''[[Big Fish]]'', u wara kienet ukoll parti mill-vidjo mużikali ta' [[Rhonda Vincent]] mis-silta "If Heartaches Have Wings". === Karriera ma' Disney === Cyrus kellha tnax-il sena meta għamlet l-awdizzjoni għal Disney għall-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] u kif ukoll għall-irwol tal-aqwa ħbieb tal-istess serje,<ref>{{ċita web|url=http://www.ultimatedisney.com/hannahmontana-livin.html|titlu="'Hannah Montana' Livin' the Rock Star Life! DVD Review"|data-aċċess=2008-08-05|data=2006-10-20|pubblikatur=Disney DVD Reviews|lingwa=Ingliż}}</ref> imma l-eżekuttiv ta' Disney Channel iġġudikawaha li hi wisq żgħira. Madanakollu, Cyrus kienet persistenti fix-xewqa tagħha li tkun parti ta' ''[[Hannah Montana]]'', u għalhekk Disney għajtulha lura għal aktar awdizzjonijiet. Skond l-Viċi-President Eżekuttiv ta' Disney [[Gary Marsh]], Cyrus kienet magħżulha minħabba l-enerġija u l-vivaċità li kienet toffri u kienet tidher bħala persuna li "tħobb kull minuta tal-ħajja".<ref name="hollywoodrecords">{{ċita web |kunjom=Oldenburg |isem=Ann |pubblikatur=USA Today |data=2006-03-23 |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm |titlu=Lifelong work pays off, says Miley Cyrus, 13. |data-aċċess=2008-08-05 |lingwa=Ingliż}}</ref> Hi qattgħet diversi snin biex taqtal-aċċent tan-Nofsinhar, imma fl-aħħar Disney riedu li terġa' tqajmu. Cyrus, attwalment, għandha l-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart]] f'''Hannah Montana''. Hi wkoll tesebixxi fil-karattru ta' Hannah Montana għall-albums u l-kunċerti tagħha. Cyrus, fl-2007, għamlet gamew żgħir fil-film għat-televiżjoni ''[[High School Musical 2]]'', fejn żifnet qabel it-tmiem. Cyrus kienet ukoll ospitu bħala Yatta fis-serje ''[[The Emperor's New School]]'' ta' Disney Channel. Fl-1 ta' Mejju 2009 mistenni li joħroġ il-film ta' Hannah Montana, ''[[Hannah Montana: The Movie]] '', fejn se jkun prodott minn missier Cyrus (kemm fis-serje u anki fil-ħajja reali), [[Billy Ray Cyrus]].<ref>[http://www.buddytv.com/articles/hannah-montana/hannah-montana-film-in-develop-8116.aspx?show=hannah-montana.aspx 'Hannah Montana' Film In Development] (Ingliż)</ref> Cyrus kienet mistiedna biex tippreżenta l-kanzunetta "That's How You Know" mill-film ''[[Enchanted]]'' fil-[[Premji Oscar 2008]]. Fid-[[9 ta' April]] [[2008]], Miley Cyrus dehret fis-serata ta' ġbir ta' fondi ta' ''[[American Idol]]'' f'''[[Idol Gives Back]]'', u hi stqarret lill-udjenza li kienet il-ħolma tagħha li xi darba tidher fuq ''American Idol''. F'[[Ġunju]] [[2008]], kien ġie mħabbar li Miley se tospita u tkanta fit-[[Teen Choice Awards]].<ref name=test>{{ċita web|url=http://www.teenchoiceawards.com/|titlu=Official Teen Choice Awards|pubblikatur=teenchoiceawards.com|data-aċċess=2008-08-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110711152356/http://www.teenchoiceawards.com/|arkivju-data=2011-07-11|url-status=dead}}</ref> == Karriera mużikali == === Albums === [[Walt Disney Records]] ħarġu l-ewwel album ta' ''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana]]'', fl-24 ta' Ottubru 2006. Dan kien jinkludi tmienja mill-kanzunetti li Cyrus kantat bħala Hannah Montana. Cyrus iffirmat ftehim rekord ta' erba' albums ma' [[Hollywood Records]] għall-albums tagħha. L-album wara kien reġa' ħareġ darbtejn. Cyrus fetħet għal [[The Cheetah Girls (grupp)|The Cheetah Girls]] fl-2006, fejn esebixxiet f'20 data mid-39 serata li kellhom ippreparti.<ref name="post">{{ċita aħbar|awtur = Craig Rosen|titlu = Disney's Cheetah Girls keep girl power alive|pubblikatur = Washington Post| data = 2006-09-25 |url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/25/AR2006092500033.html|data-aċċess = 2008-08-06 |lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:Miley Cyrus Concert.jpg|200px|thumb|left|Miley Cyrus waqt kunċert]] Fis-26 ta' Ġunju 2007, eżattament tmien xhur wara l-publikazzjoni tal-ewwel album, Cyrus ħarġet album doppju, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus]]''. L-ewwel disk serba bħala t-tieni album ta' ''Hanna Montana'', waqt li t-tieni disk kien l-album debuttanti ta' Cyrus bħala solista. Hi kitbet tmien kanzunetti minn għaxra, li kienu mniżżlin taħt l-isem tat-twelid Destiny Hope Cyrus. Sena wara, Cyrus ħarġet it-tieni album taħt isimha. ''[[Breakout]]'' hu l-ewwel album ta' Miley Cyrus mingħajr ebda konnessjoni ma' Hannah Montana, fejn dan l-album kien jinvolvi s-silta "[[7 Things]]" li għenitha titla' fil-quċċatta tal-klassifiki. === Kunċerti === Cyrus kantat kemm bħala hi nnifisha u kemm ukoll bħala l-karattru ta' [[Hannah Montana]] fil-''[[Best of Both Worlds Tour]]'' fl-Amerika ta' Fuq li beda mit-18 ta' Ottubru 2007 f'[[Saint Louis (Missouri)|St. Louis, Missouri]]; dan kien estiż sal-31 ta' Jannar 2008 minħabba d-domanda kbira li kien hemm, fejn spiċċa biex saru 69 data, 14 aktar min-numru previst. Il-[[Jonas Brothers]] kienu l-att tal-ftuħ għal ħafna mill-kunċerti.<ref>{{ċita web|url=http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|titlu=The Hannah Montana / Miley Cyrus ``Best of Both Worlds Tour'' Confirms 14 New Dates to Sold-Out Nationwide Tour|data-aċċess=2008-08-06|sena=2007|awtur=Walt Disney Records u Hollywood Records|pubblikatur=Business Wire 2007|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120612082118/http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|arkivju-data=2012-06-12|url-status=dead}}</ref> Il-biljetti ta' kull kunċert kienu jiġu mibjugħa f'rekord ta' ħin wara li jkunu ħarġu għall-bejgħ, fejn iddiżappunta numru kbir ta' ammiraturi.<ref>{{ċita web|kunjom=Westbrook|isem=Bruce|titlu=How much would you pay for Hannah Montana tickets?|pubblikatur=Houston Chronicle|data=2007-08-17|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/5142413.html|kwotazzjoni=... every show in every city, no matter how small, has sold out in minutes.|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}</ref> Dawn il-kunċerti li saru ġew irrikordjati u ħarġu fiċ-ċinema, fejn il-film ġabar [[dollaru Amerikan|$]]8,651,758 fil-ġurnata tal-ftuħ u kompla sakemm wasal sa $31,117,834 sa tmiem il-ġimgħa, fejn b'hekk sar l-aktar film bi qligħ mal-ewwel tmiem il-ġimgħa li ħareġ f'inqas minn 1000 ċinema. Fis-26 ta' Lulju 2008, kien maħruġ minn [[Disney Channel]].<ref>{{ċita web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/weekends/fewesttheatersatno1.htm | titlu=Movies With the Fewest Theaters to Debut at #1 at the Box Office |pubblikatur=boxofficemojo.com | data-aċċess=2008-08-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Minkejja li l-film baqa' sejjer biss għal ġimgħa, Disney estendew il-wiri tal-film indefinitivament minħabba domanda mill-ammiraturi.<ref name="extend">{{ċita web|awtur=Scott Bowles |data=2008-02-03 |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-02-03-boxoffice_N.htm |titlu=''Hannah Montana'' concert film earns extended theater stay |pubblikatur=USA Today|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}</ref> == Kontroversji u skandli == Fl-24 ta' Settembru 2007, kien hemm għajdut jiċċirkonda li Cyrus kienet tqila.<ref>{{ċita web|url=http://www.transworldnews.com/NewsStory.aspx?storyid=23558&ret=news.aspx&cat=Entertainment|titlu=Miley Cyrus Pregnancy Rumors Circulating|data-aċċess=2008-08-06|data=2007-09-24|pubblikatur=transworldnews.com}}</ref> Il-kawża ta' dan l-għajdut kienet stampa fuq paġna ta' [[J-14 Magazine]] li kienet qed tiċċirkonda fuq l-internet, fejn kien hemm ukoll li Miley kienet stqarret l-għajdut fuq it-tqala waqt intervista ma' J-14.<ref>{{ċita web|url=http://gaysocialites.com/2007/09/is_hanna_montana_star_miley_cy.html|titlu=Is Hanna Montana star Miley Cyrus really pregnant?|data-aċċess=2008-08-06|awtur=Charles Winters|data=2007-09-23|pubblikatur=gaysocialites.com|lingwa=Ingliż}}</ref> J-14 stqarrew li din l-istorja kienet "kompletament fabbrikata".<ref>{{ċita web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20957841/|titlu=Despite rumors, Miley Cyrus Is Not Pregnant|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=MSNBC News|lingwa=Ingliż}}</ref> L-istorja vera kienet dwar id-drawwiet ta' Miley, li ntqalu min-nies tal-produzzjoni fis-set ta' ''Hannah Montana''. F'Jannar 2008, deher fuq [[YouTube]], vidjo li juri lil Cyrus, fil-parti ta' Hannah Montana, li tkanta fil-''[[Best Of Both Worlds Tour]]''. Wara ftit minuti fil-vidjo, il-ballerin jgħin lil Cyrus toħroġ minn fuq il-palk fejn għattiha permezz ta' biċċa drapp sewda. Wara ftit sekondi, minn bieb, tidħol tfajla oħra liebsa bħalha li tieħu postha u tispiċċa l-kanzunetta li Miley kienet qed tkanta. Fil-11 ta' Jannar 2008, il-maniġer ta' Miley ikkonferma li l-vidjo ma kienx falz u li effettivament kienet tiġi wżata sostituta fl-aħħar żewġ minuti tal-kanzunetta "[[We Got The Party]]" biex b'hekk Miley tkun tista' tneħħi l-parrokka ta' Hanna Montana u terġa' tilbes b'mod li terġa' takkwista l-personalità ta' Miley. Fi Frar 2008, Miley għamlet servizz fotografiku għal [[Vanity Fair (rivista)|Vanity Fair]] b'liżar tas-sodda biss jagħtti l-parti ta' fuq tal-ġisem, b'darha jkun viżibbli.<ref>{{ċita web|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23608789-5001026,00.html|titlu=Miley Cyrus topless controversy|data=2008-08-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=news.com.au|lingwa=Ingliż}}</ref> L-intenzjoni vera tar-ritratt kien dak li jipproponi serje ta' ritratti ta' nudità artistika, imma l-pubbliku ma tantx laqa' tajjeb il-messaġġ ''artistiku'' u b'hekk, f'Mejju 2008, qam skandlu li spiċċa bl-iskużi min-naħa tal-istilla.<ref name="NYT VF">{{ċita web|url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/business/media/28hannah.html|titlu=A Topless Photo Threatens a Major Disney Franchise|awtur=Brook Barnes|data=2008-04-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=nytimes.com|lingwa=Ingliż}}</ref> == Filmografija == [[Stampa:Mileydog.PNG|200px|thumb|Cyrus mal-kelba tagħha 'Roadie']] {|class="wikitable" ! Sena || Titlu || Rwol |- | rowspan=1 | 1999 || ''[[Big Daddy]]'' || Julian McGrath |- | rowspan=2 | 2003 || ''[[Doc (serje televiżiva)|Doc]]'' || Kylie |- | ''[[Big Fish]]'' || Ruthie (8 snin) |- | 2006–preżent || ''[[Hannah Montana]]'' || [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] |- | 2006 || ''[[The Suite Life of Zack and Cody]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana |- | rowspan=3 | 2007 || ''[[The Replacements (serje animata)|The Replacements]]'' || Ċelebrità (vuċi) |- | ''[[High School Musical 2]]'' ||Tifla fil-pixxina |- | ''[[The Emperor's New School]]'' || Yata (vuċi) |- | rowspan=3 | 2008 || ''[[Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert|Best of Both Worlds Concert]]'' || Hannah Montana/Hi stess |- | ''[[Bolt (film)|Bolt]]'' || Penny (vuċi) |- | ''[[Disney Channel Games]] || Hi stess |- | rowspan=1 | 2009 || ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana |} == Diskografija == === Albums === {| border="4" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !align="left"|Informazzjoni fuq l-album !align="left"|Kanzunetti tal-album |- |align="left"|'''''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana OST]]'''''<br /><small>(bħala [[Hannah Montana]])</small> * Publikazzjoni: 24 ta' Ottubru 2006 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Produttur: [[Walt Disney Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' <small>([[Stati Uniti|USA]] - ġimgħatejn)</small> * Kopji mibjugħa: 4,000,000+ * Ċertifikazzjoni RIAA: '''Doppju Plàtinu |align="left"| * "This Is the Life (Hannah Montana)" (2006) * "The Other Side of Me" (2006) * "I Got Nerve" (2006) * "If We Were a Movie" (2006) * "Pumpin' Up the Party" (2006) * "Just Like You (Hannah Montana)"(2006) * "Who Said" (2006) * "Best of Both Worlds" (2006) |- |align="left"|'''''[[Hannah Montana 2:Meet Miley Cyrus]]'''''<br /><small>(bħala Hannah Montana)</small> * Publikazzjoni: 26 ta' Ġunju 2007 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' * Kopji mibjugħa: 3,500,000+ * Ċertifikazzjoni RIAA: Plàtinu |align="left"| * "Nobody's Perfect" * "Make Some Noise" * "Life's What You Make It" * "We Got the Party" * "One in a Million"" * "Bigger Than Us" * "True Friend" |- |align="left"|'''''[[Breakout]]'''''<br /><small>(bħala Miley Cyrus)</small> * Publikazzjoni: 22 ta' Lulju 2008 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' Billboard 200 Chart * Kopji mibjugħa: 371,000,000 * Ċertifikazzjoni RIAA: |align="left"| * " 7 Things" |- |'''''Can't Be Tamed''''' | |- |'''''Bangerz''''' | |- |'''''Miley Cyrus & Her Dead Petz''''' | |- |'''''Younger Now''''' | |- |'''''She Is Coming''''' | |- |'''''Plastic Hearts''''' | |- |'''''Endless Summer Vacation''''' | |- |'''''Something Beautiful''''' | |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * {{Sit uffiċjali}} * {{imdb}} {{DEFAULTSORT:Cyrus, Miley}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1992]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Kantanti-atturi Amerikani]] [[Kategorija:Kantanti tal-pop Amerikani]] 5vfs0ognui3qfrota3q06yfysyphen6 329713 329706 2026-05-04T19:54:09Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:Niegodzisie|Niegodzisie]] 323234 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist Mużikali |kulur = solo_singer |isem = Miley Cyrus |stampa = Miley Cyrus Primavera19 -226 (48986293772) (cropped).jpg |stampa_daqs = 220px |stampa_desk = |landscape = |isem_sħiħ = Destiny Hope Cyrus |magħruf = |twelid = {{dte|1992|11|23|df=yes}}<br />[[Nashville (Tennessee)|Nashville]], [[Tennessee]], [[Stati Uniti]] |oriġini = [[Los Angeles]], [[California]], [[Stati Uniti]] |ġeneru = [[Teen pop]], [[dance-pop]], [[bubblegum pop]], [[pop rock]] |okkupazzjoni = [[Kantanta]], [[attur|attriċi]], [[liriċista]], [[kitarrist]]a |strumenti = [[Vokali]], [[kitarra]] |snin_attivita = 2003–preżent |tikketti = [[Walt Disney Records|Walt Disney]] (2006-2008)<br />[[Hollywood Records|Hollywood]] (2006- ) |atti_assoċjati = [[Billy Ray Cyrus]], [[Trace Cyrus]], [[Emily Osment]], [[Mitchel Musso]], [[Ashley Tisdale]], [[Jonas Brothers]] |URL = [http://www.mileycyrus.com/ www.mileycyrus.com] }} '''Miley Ray Cyrus'''<ref name="name change">{{ċita web|url=http://www.eonline.com/uberblog/b134281_Miley_Turns_Her_Back_on_Destiny.html|titlu=Miley Turns Her Back On Destiny|pubblikatur=E! Online|data=2008-05-21|data-aċċess=2008-05-12|lingwa=Ingliż}}</ref> (twieldet bħala '''Destiny Hope Cyrus''' fit-13 ta' Novembru 1992)<ref name="mileybio">{{ċita web|titlu=Miley Cyrus biography|url=http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|pubblikatur=AOL|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080521162515/http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|arkivju-data=2008-05-21|url-status=dead}}</ref>, magħrufa aktar bl-isem tal-arti '''Miley Cyrus''', hi [[attur|attriċi]], [[kantant]]a, u [[liriċist]]a [[Stati Uniti|Amerikana]]. Cyrus hi magħrufha aktar fl-irwol prinċipali bħala [[Miley Stewart|Miley Stewart/"Hannah Montana"]] fis-serje televiżiva ''[[Hannah Montana]]'' fuq [[Disney Channel]]. Cyrus kisbet il-popolarità speċjalment wara li s-serje ''Hannah Montana'' ddebutta f'Marzu tal-2006. Wara dan is-suċċess, f'Ottubru tal-istess sena, ħarġet CD bi tmien kanzunetti tagħha li kantat matul is-serje. F'Diċembru 2007, skont [[Forbes]], hi kienet is-sbatax il-persuna l-aktar sinjura ta' taħt il-25 sena, bi qligħ annwali ta' [[dollaru Amerikan|US$]]3.5 miljun.<ref name="Forbes Magazine 07">{{ċita web |url =http://www.forbes.com/2007/12/01/celebrity-hollywood-media-cz_lg_1204kidstars_slide_18.html |titlu =Forbes Magazine Top 20 Under 25 | data-aċċess = 2008-08-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Minn Diċembru 2007, hi qed taħdem f'film bħala parti minn ''Hannah Montana'', bl-isem ta' ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' li se joħroġ fl-1 ta' Mejju 2009.<ref>{{ċita aħbar|isem=Pamela|kunjom=McClintock|titlu=Disney unveils 2009 schedule|pubblikatur=Variety|data=2008-02-20|url= http://www.variety.com/article/VR1117981211.html?categoryid=13&cs=1|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-karriera bħala solista bdiet permezz tal-album debuttanti, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]'' fit-23 ta' Ġunju 2007. It-tieni album tagħha, ''[[Breakout]]'' ħareġ fit-18 ta' Ġunju 2008, li kien l-ewwel album ta' Miley li ma kellux il-konċessjoni ta' Hannah Montana. == Il-ħajja tal-bidu == Cyrus twieldet f'[[Nashville (Tennesse)|Nashville]], [[Tennessee]],<ref name="ecourtdocs">Dokumenti mill-Qorti Superjuri ta' Los Angeles fuq il-bidla tal-isem. [https://web.archive.org/web/20080820170057/http://images.eonline.com/static/news/pdf/miley_cyrus_name_change_2.pdf PDF (paġna 4)].</ref> it-tifla ta' Leticia "Tish" (née Finley) u l-kantant tal-[[mużika country|country]] [[Ray Cyrus]].<ref name="braced"/> Hi għandha żewġt aħwa subien, Trace, kitarrista u korista mal-grupp Amerikan [[Metro Station]], u Braison, kif ukoll żewġt aħwa bniet, Noah, li hi wkoll attriċi, u Brandi, kitarrista ta' Hannah Montana. L-isem veru ta' Miley hu Destiny Hope (tradott bil-Malti għal ''destin u speranza''), minħabba li l-ġenituri tagħha kienu jaħsbu li meta tikber għad tagħmel affarijiet kbar.<ref name="braced"/> Cyrus kisbet il-laqam "Miley" minħabba li meta kienet żgħira kienet kontinwament titbissem, u mill-kelma bil-lingwa Ingliża ''Smiley'' (li tfisser titbissem) ħareġ dan il-laqam.<ref name="braced"/> == Karriera bħala attriċi == [[Stampa:Miley Wants To Play Too!.jpg|200px|thumb|Miley waqt kunċert]] Cyrus bdiet tinteressa ruħha fir-reċtar fl-età ta' disa' snin meta l-familja kienet residenti għal ftit f'[[Toronto]], [[Ontario]], fil-[[Kanada]]. L-ewwel rwol bħala attriċi kien fis-serje televiż ''[[Doc (serje televiżiv)|Doc]]'' ta' missierha, fejn hi ħadmet il-parti ta' tifla żgħira bl-isem ta' Kylie.<ref name="braced">{{ċita web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|titlu=Miley Cyrus braced for Disney stardom|data-aċċess=2008-08-05|isem=David|kunjom=Hiltbrand|data=2006-05-20|pubblikatur=signonsandiego.com|lingwa=Ingliż}}</ref><ref name=mileybio/> Fl-2003, hi ħadmet fil-film ta' [[Tim Burton]] ''[[Big Fish]]'', u wara kienet ukoll parti mill-vidjo mużikali ta' [[Rhonda Vincent]] mis-silta "If Heartaches Have Wings". === Karriera ma' Disney === Cyrus kellha tnax-il sena meta għamlet l-awdizzjoni għal Disney għall-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] u kif ukoll għall-irwol tal-aqwa ħbieb tal-istess serje,<ref>{{ċita web|url=http://www.ultimatedisney.com/hannahmontana-livin.html|titlu="'Hannah Montana' Livin' the Rock Star Life! DVD Review"|data-aċċess=2008-08-05|data=2006-10-20|pubblikatur=Disney DVD Reviews|lingwa=Ingliż}}</ref> imma l-eżekuttiv ta' Disney Channel iġġudikawaha li hi wisq żgħira. Madanakollu, Cyrus kienet persistenti fix-xewqa tagħha li tkun parti ta' ''[[Hannah Montana]]'', u għalhekk Disney għajtulha lura għal aktar awdizzjonijiet. Skond l-Viċi-President Eżekuttiv ta' Disney [[Gary Marsh]], Cyrus kienet magħżulha minħabba l-enerġija u l-vivaċità li kienet toffri u kienet tidher bħala persuna li "tħobb kull minuta tal-ħajja".<ref name="hollywoodrecords">{{ċita web |kunjom=Oldenburg |isem=Ann |pubblikatur=USA Today |data=2006-03-23 |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm |titlu=Lifelong work pays off, says Miley Cyrus, 13. |data-aċċess=2008-08-05 |lingwa=Ingliż}}</ref> Hi qattgħet diversi snin biex taqtal-aċċent tan-Nofsinhar, imma fl-aħħar Disney riedu li terġa' tqajmu. Cyrus, attwalment, għandha l-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart]] f'''Hannah Montana''. Hi wkoll tesebixxi fil-karattru ta' Hannah Montana għall-albums u l-kunċerti tagħha. Cyrus, fl-2007, għamlet gamew żgħir fil-film għat-televiżjoni ''[[High School Musical 2]]'', fejn żifnet qabel it-tmiem. Cyrus kienet ukoll ospitu bħala Yatta fis-serje ''[[The Emperor's New School]]'' ta' Disney Channel. Fl-1 ta' Mejju 2009 mistenni li joħroġ il-film ta' Hannah Montana, ''[[Hannah Montana: The Movie]] '', fejn se jkun prodott minn missier Cyrus (kemm fis-serje u anki fil-ħajja reali), [[Billy Ray Cyrus]].<ref>[http://www.buddytv.com/articles/hannah-montana/hannah-montana-film-in-develop-8116.aspx?show=hannah-montana.aspx 'Hannah Montana' Film In Development] (Ingliż)</ref> Cyrus kienet mistiedna biex tippreżenta l-kanzunetta "That's How You Know" mill-film ''[[Enchanted]]'' fil-[[Premji Oscar 2008]]. Fid-[[9 ta' April]] [[2008]], Miley Cyrus dehret fis-serata ta' ġbir ta' fondi ta' ''[[American Idol]]'' f'''[[Idol Gives Back]]'', u hi stqarret lill-udjenza li kienet il-ħolma tagħha li xi darba tidher fuq ''American Idol''. F'[[Ġunju]] [[2008]], kien ġie mħabbar li Miley se tospita u tkanta fit-[[Teen Choice Awards]].<ref name=test>{{ċita web|url=http://www.teenchoiceawards.com/|titlu=Official Teen Choice Awards|pubblikatur=teenchoiceawards.com|data-aċċess=2008-08-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110711152356/http://www.teenchoiceawards.com/|arkivju-data=2011-07-11|url-status=dead}}</ref> == Karriera mużikali == === Albums === [[Walt Disney Records]] ħarġu l-ewwel album ta' ''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana]]'', fl-24 ta' Ottubru 2006. Dan kien jinkludi tmienja mill-kanzunetti li Cyrus kantat bħala Hannah Montana. Cyrus iffirmat ftehim rekord ta' erba' albums ma' [[Hollywood Records]] għall-albums tagħha. L-album wara kien reġa' ħareġ darbtejn. Cyrus fetħet għal [[The Cheetah Girls (grupp)|The Cheetah Girls]] fl-2006, fejn esebixxiet f'20 data mid-39 serata li kellhom ippreparti.<ref name="post">{{ċita aħbar|awtur = Craig Rosen|titlu = Disney's Cheetah Girls keep girl power alive|pubblikatur = Washington Post| data = 2006-09-25 |url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/25/AR2006092500033.html|data-aċċess = 2008-08-06 |lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:Miley Cyrus Concert.jpg|200px|thumb|left|Miley Cyrus waqt kunċert]] Fis-26 ta' Ġunju 2007, eżattament tmien xhur wara l-publikazzjoni tal-ewwel album, Cyrus ħarġet album doppju, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus]]''. L-ewwel disk serba bħala t-tieni album ta' ''Hanna Montana'', waqt li t-tieni disk kien l-album debuttanti ta' Cyrus bħala solista. Hi kitbet tmien kanzunetti minn għaxra, li kienu mniżżlin taħt l-isem tat-twelid Destiny Hope Cyrus. Sena wara, Cyrus ħarġet it-tieni album taħt isimha. ''[[Breakout]]'' hu l-ewwel album ta' Miley Cyrus mingħajr ebda konnessjoni ma' Hannah Montana, fejn dan l-album kien jinvolvi s-silta "[[7 Things]]" li għenitha titla' fil-quċċatta tal-klassifiki. === Kunċerti === Cyrus kantat kemm bħala hi nnifisha u kemm ukoll bħala l-karattru ta' [[Hannah Montana]] fil-''[[Best of Both Worlds Tour]]'' fl-Amerika ta' Fuq li beda mit-18 ta' Ottubru 2007 f'[[Saint Louis (Missouri)|St. Louis, Missouri]]; dan kien estiż sal-31 ta' Jannar 2008 minħabba d-domanda kbira li kien hemm, fejn spiċċa biex saru 69 data, 14 aktar min-numru previst. Il-[[Jonas Brothers]] kienu l-att tal-ftuħ għal ħafna mill-kunċerti.<ref>{{ċita web|url=http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|titlu=The Hannah Montana / Miley Cyrus ``Best of Both Worlds Tour'' Confirms 14 New Dates to Sold-Out Nationwide Tour|data-aċċess=2008-08-06|sena=2007|awtur=Walt Disney Records u Hollywood Records|pubblikatur=Business Wire 2007|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120612082118/http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|arkivju-data=2012-06-12|url-status=dead}}</ref> Il-biljetti ta' kull kunċert kienu jiġu mibjugħa f'rekord ta' ħin wara li jkunu ħarġu għall-bejgħ, fejn iddiżappunta numru kbir ta' ammiraturi.<ref>{{ċita web|kunjom=Westbrook|isem=Bruce|titlu=How much would you pay for Hannah Montana tickets?|pubblikatur=Houston Chronicle|data=2007-08-17|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/5142413.html|kwotazzjoni=... every show in every city, no matter how small, has sold out in minutes.|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}</ref> Dawn il-kunċerti li saru ġew irrikordjati u ħarġu fiċ-ċinema, fejn il-film ġabar [[dollaru Amerikan|$]]8,651,758 fil-ġurnata tal-ftuħ u kompla sakemm wasal sa $31,117,834 sa tmiem il-ġimgħa, fejn b'hekk sar l-aktar film bi qligħ mal-ewwel tmiem il-ġimgħa li ħareġ f'inqas minn 1000 ċinema. Fis-26 ta' Lulju 2008, kien maħruġ minn [[Disney Channel]].<ref>{{ċita web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/weekends/fewesttheatersatno1.htm | titlu=Movies With the Fewest Theaters to Debut at #1 at the Box Office |pubblikatur=boxofficemojo.com | data-aċċess=2008-08-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> Minkejja li l-film baqa' sejjer biss għal ġimgħa, Disney estendew il-wiri tal-film indefinitivament minħabba domanda mill-ammiraturi.<ref name="extend">{{ċita web|awtur=Scott Bowles |data=2008-02-03 |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-02-03-boxoffice_N.htm |titlu=''Hannah Montana'' concert film earns extended theater stay |pubblikatur=USA Today|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}</ref> == Kontroversji u skandli == Fl-24 ta' Settembru 2007, kien hemm għajdut jiċċirkonda li Cyrus kienet tqila.<ref>{{ċita web|url=http://www.transworldnews.com/NewsStory.aspx?storyid=23558&ret=news.aspx&cat=Entertainment|titlu=Miley Cyrus Pregnancy Rumors Circulating|data-aċċess=2008-08-06|data=2007-09-24|pubblikatur=transworldnews.com}}</ref> Il-kawża ta' dan l-għajdut kienet stampa fuq paġna ta' [[J-14 Magazine]] li kienet qed tiċċirkonda fuq l-internet, fejn kien hemm ukoll li Miley kienet stqarret l-għajdut fuq it-tqala waqt intervista ma' J-14.<ref>{{ċita web|url=http://gaysocialites.com/2007/09/is_hanna_montana_star_miley_cy.html|titlu=Is Hanna Montana star Miley Cyrus really pregnant?|data-aċċess=2008-08-06|awtur=Charles Winters|data=2007-09-23|pubblikatur=gaysocialites.com|lingwa=Ingliż}}</ref> J-14 stqarrew li din l-istorja kienet "kompletament fabbrikata".<ref>{{ċita web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20957841/|titlu=Despite rumors, Miley Cyrus Is Not Pregnant|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=MSNBC News|lingwa=Ingliż}}</ref> L-istorja vera kienet dwar id-drawwiet ta' Miley, li ntqalu min-nies tal-produzzjoni fis-set ta' ''Hannah Montana''. F'Jannar 2008, deher fuq [[YouTube]], vidjo li juri lil Cyrus, fil-parti ta' Hannah Montana, li tkanta fil-''[[Best Of Both Worlds Tour]]''. Wara ftit minuti fil-vidjo, il-ballerin jgħin lil Cyrus toħroġ minn fuq il-palk fejn għattiha permezz ta' biċċa drapp sewda. Wara ftit sekondi, minn bieb, tidħol tfajla oħra liebsa bħalha li tieħu postha u tispiċċa l-kanzunetta li Miley kienet qed tkanta. Fil-11 ta' Jannar 2008, il-maniġer ta' Miley ikkonferma li l-vidjo ma kienx falz u li effettivament kienet tiġi wżata sostituta fl-aħħar żewġ minuti tal-kanzunetta "[[We Got The Party]]" biex b'hekk Miley tkun tista' tneħħi l-parrokka ta' Hanna Montana u terġa' tilbes b'mod li terġa' takkwista l-personalità ta' Miley. Fi Frar 2008, Miley għamlet servizz fotografiku għal [[Vanity Fair (rivista)|Vanity Fair]] b'liżar tas-sodda biss jagħtti l-parti ta' fuq tal-ġisem, b'darha jkun viżibbli.<ref>{{ċita web|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23608789-5001026,00.html|titlu=Miley Cyrus topless controversy|data=2008-08-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=news.com.au|lingwa=Ingliż}}</ref> L-intenzjoni vera tar-ritratt kien dak li jipproponi serje ta' ritratti ta' nudità artistika, imma l-pubbliku ma tantx laqa' tajjeb il-messaġġ ''artistiku'' u b'hekk, f'Mejju 2008, qam skandlu li spiċċa bl-iskużi min-naħa tal-istilla.<ref name="NYT VF">{{ċita web|url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/business/media/28hannah.html|titlu=A Topless Photo Threatens a Major Disney Franchise|awtur=Brook Barnes|data=2008-04-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=nytimes.com|lingwa=Ingliż}}</ref> == Filmografija == [[Stampa:Mileydog.PNG|200px|thumb|Cyrus mal-kelba tagħha 'Roadie']] {|class="wikitable" ! Sena || Titlu || Rwol |- | rowspan=1 | 1999 || ''[[Big Daddy]]'' || Julian McGrath |- | rowspan=2 | 2003 || ''[[Doc (serje televiżiva)|Doc]]'' || Kylie |- | ''[[Big Fish]]'' || Ruthie (8 snin) |- | 2006–preżent || ''[[Hannah Montana]]'' || [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] |- | 2006 || ''[[The Suite Life of Zack and Cody]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana |- | rowspan=3 | 2007 || ''[[The Replacements (serje animata)|The Replacements]]'' || Ċelebrità (vuċi) |- | ''[[High School Musical 2]]'' ||Tifla fil-pixxina |- | ''[[The Emperor's New School]]'' || Yata (vuċi) |- | rowspan=3 | 2008 || ''[[Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert|Best of Both Worlds Concert]]'' || Hannah Montana/Hi stess |- | ''[[Bolt (film)|Bolt]]'' || Penny (vuċi) |- | ''[[Disney Channel Games]] || Hi stess |- | rowspan=1 | 2009 || ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana |} == Diskografija == === Albums === {| border="4" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !align="left"|Informazzjoni fuq l-album !align="left"|Kanzunetti tal-album |- |align="left"|'''''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana OST]]'''''<br /><small>(bħala [[Hannah Montana]])</small> * Publikazzjoni: 24 ta' Ottubru 2006 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Produttur: [[Walt Disney Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' <small>([[Stati Uniti|USA]] - ġimgħatejn)</small> * Kopji mibjugħa: 4,000,000+ * Ċertifikazzjoni RIAA: '''Doppju Plàtinu |align="left"| * "This Is the Life (Hannah Montana)" (2006) * "The Other Side of Me" (2006) * "I Got Nerve" (2006) * "If We Were a Movie" (2006) * "Pumpin' Up the Party" (2006) * "Just Like You (Hannah Montana)"(2006) * "Who Said" (2006) * "Best of Both Worlds" (2006) |- |align="left"|'''''[[Hannah Montana 2:Meet Miley Cyrus]]'''''<br /><small>(bħala Hannah Montana)</small> * Publikazzjoni: 26 ta' Ġunju 2007 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' * Kopji mibjugħa: 3,500,000+ * Ċertifikazzjoni RIAA: Plàtinu |align="left"| * "Nobody's Perfect" * "Make Some Noise" * "Life's What You Make It" * "We Got the Party" * "One in a Million"" * "Bigger Than Us" * "True Friend" |- |align="left"|'''''[[Breakout]]'''''<br /><small>(bħala Miley Cyrus)</small> * Publikazzjoni: 22 ta' Lulju 2008 <small>([[Stati Uniti|USA]])</small> * Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]] * Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' Billboard 200 Chart * Kopji mibjugħa: 371,000,000 * Ċertifikazzjoni RIAA: |align="left"| * " 7 Things" |- |'''''Can't Be Tamed''''' | |- |'''''Bangerz''''' | |- |'''''Miley Cyrus & Her Dead Petz''''' | |- |'''''Younger Now''''' | |- |'''''She Is Coming''''' | |- |'''''Plastic Hearts''''' | |- |'''''Endless Summer Vacation''''' | |- |'''''Something Beautiful''''' | |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * {{Sit uffiċjali}} * {{imdb}} {{DEFAULTSORT:Cyrus, Miley}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1992]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] [[Kategorija:Kantanti-atturi Amerikani]] [[Kategorija:Kantanti tal-pop Amerikani]] 2jqsmr2nkog4qhfp4gdvahjhkw7jhkf 0 13173 329766 326761 2026-05-05T07:35:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329766 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ħaż-Żabbar}} '''Ħaż-Żabbar''' jinsab fil-lvant ta' Malta. Għall-bidu kien jagħmel maż-[[Żejtun]] sakemm inqata' għalih fl-1615 meta kellu popolazzjoni ta' 650 ruħ joqgħodu f'150 dar. Fl-2024 il-popolazzjoni ta' Ħaż-Żabbar kienet ta' 17,962.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Ingħata t-titlu ta' belt "Gratiosa Città Hompesch" mill-Gran Mastru [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim|Hompesch]] għal kunjomu fl-14 ta' Settembru 1797. ==Oriġini tal-Isem== Hemm iżjed minn verżjoni waħda minn fejn ġej l-isem. Xi studjużi jsostnu li l-isem tal-belt ġej mill-kelma Maltija 'żabar'. Jingħad li bosta persuni jgħixu f'dawn l-inħawi kienu jipprattikaw is-sengħa taż-żbir. Jista' jkun ġej mill-kunjom Zabbar li llum spiċċa. Fil-fatt jissemma l-persunaġġ Orlando Zabbar li kien jgħix fl-assedju l-kbir u kien jgħin fid-difiża tal-fortifikazzjonijiet. Hemm ukoll siġra li jisimha Zabbara, l-agave<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Quattrocchi|isem=Umberto|data=2016-04-19|titlu=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology (5 Volume Set)|url=https://books.google.it/books?id=-37OBQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=it#v=onepage&q&f=true|lingwa=en|pubblikatur=CRC Press|paġni=117}}</ref>, u jingħad ukoll li Ħaż-Żabbar hija korruzzjoni ta' Ħas-Sabbar, l-isem - raħal b'referenza lejn il-Madonna tal-Grazzja bħala s-sabbara ta' kull min kien jiġi jitlob fis-Santwarju tagħha. ==Storja== Ħaż-Żabbar huwa wieħed mill-eqdem irkejjen li fihom kienu jgħixu n-nies f'Malta. Xhieda ta' dan huwa l-għadd ta' fuħħar pre-istoriku li nstab u anke post li aktarx kien jintuża bħala post fejn wieħed joqgħod. Dan hu iċ-Ċirku fin-naħa tal-Bidni. E.B. Vella jikteb li fl-1932 instabu xi oqbra pre-istoriċi. Fdalijiet t' oqbra Feniċi ukoll instabu f' Ħaż-Żabbar. Matul is-snin Ħaż-Żabbar kompla jikber biex fis-seklu sbatax inqata' miż-Żejtun u sar parroċċa. Iktar tard, lejn tmiem is-seklu 19, Ħaż-Żabbar ġie mogħni bit-titlu ta' belt mill-Gran Mastru Hompesch. Ħaż-Żabbar ingħata t-titlu ta' ''Città Hompesch''. '''''Il-Ħakma Franċiża u l-Battalja ta' Ħaż-Żabbar fil-5 t'Ottubru 1798''''' Fit-12 ta' Ġunju 1798 Malta għaddiet taħt il-ħakma Franċiża. Dawn il-ħakkiema ġodda għalkemm kienu ħelsu lil Maltin minn ħakma tal-Ordni li kienet xebgħithom, ir-riformi li bdew jgħamlu f'daqqa malajr ġgħalithom jqumu kontra l-ħakkiema l-ġodda. Fit- 2 ta' Settembru 1798 is-suldati Franċiżi telgħu l-Imdina biex jbiegħu bi rkant l-affarijiet tal-knejjes tal-Madonna tal-Karmnu fl-Imdina u tal-Franġiskani fir-Rabat. Il-Maltin kif raw hekk qamu kontra l-amministrazzjoni u okkupaw l-Imdina ix-xniegħa ta' rvell kontra l-ħakkiema ġriet ma Malta kollha. Il-Franċiżi kif raw hekk okkupaw il-Kottonera, l-Furjana u l-Belt Valletta. Iż-Żabbarin flimkien ma' nies minn Bormla qajmu rvell f' Bormla u biex jreġġugħhom lura ġabu rinforzi minn fuq il-bastiment Dego li kien fil-port. Iż-Żabbarin qabel irtiraw għal barra s-swar tal-Kottonera ħadu xi 80 kartell porvli u xi barrin li kienu qegħed jirgħu taħt is-swar. Dawn tqassmu bejn il-battaljuni tal-irħula. Min hemm iż-Żabbarin ippreparaw ruħhom għall-battalja. Saret ġabra ta' armi, u il-koppla u l-kampnari tas-Santwarju inbidlu f'postijiet tal-għassa. Il-koppla l-antika serviet tajjeb għal dan l-għan għax kienet mgħamula doppja b'taraġ bejn iż-żewġ ħitan iwassal sal-lanterna. Ġie ukoll deċiż kodiċi ta' bnadar u sinjali bil-fanali għal komunikazzjoni ma' rħula fil-qrib. Dawn ingumbraw it-toroq prinċipali li jgħatu għal Ħaż-Żabbar, u organizzaw ruħhom bl-armi. Huma attakaw il-forti San Tumas taħt idejhom u għalhekk fetħu l-port ta' Wied il-Għajn għat-tbaħħir. Id-dar tas-sajf tal-isqof Labini fi Triq San Ġużepp inbidlet fi sptar ta' emerġenza. Il-Franċiżi beda jonqoshom ħafna materjal għall-gwerra, u kienu jgħamlu xi inkursjonijiet żgħar barra s-swar, fejn kienu jaħbtu għal xi djar u rziezet abbandunati viċin is-swar biex jisirqu li jsibu speċjalment injam li kien jintuża għat-tisjir u biex jinħall iċ-comb għall-azzarini. Dawn l-inkursjonijiet kienu jkunu akkumpanjati minn bumbardamenti qawwjija mill-kanuni ta' fuq is-swar. Xhieda ta dawn huma balal Franċiżi li nsibu fil-Mużew tas-Santwarju li ġew imneħħija mill-koppla l-antika, u anke balla żgħira li għadha mwaħħla sal-lum f'faċċata ta' dar numru 6 fi Triq Bajada. Il-Ġeneral Vobouis ma riedx jgħamel attakki sorpriżi fuq irħula, biss wara pressjoni li saritlu ċeda u ppjana attakk fuq Ħaż-Żabbar għal-5 t' Ottubru 1798. Il-pjan kien li jokkupaw ir-raħal, u jaħtfu taħt idejhom l-armi, l-munizzjon u l-ikel kollu li jsibu. Waqt dan l-attakk biex jiddevja l-għajnuna liż-Żabbarin, ippjana attakki żgħar fuq il-battaljuni Tas-Samra u tal-Għargħar. Iż-Żabbarin lejliet l-attakk giehom suspett minn ħafna ċaqliq ta' truppi li raw fuq is-swar u bgħatu sinjali bid-dwal lil irħula fil-qrib. Fil-5 t' Ottubru 1798, il-Franċiżi ħarġu waqt bumbardament mis-swar tal-Kottonera. Iż-Żabbarin kienu fasslu pjan li kulħadd jisakkar bil-familji ġod-djar waqt li ppreparaw ħafna ġebel fuq il-bjut u armi għall-lest. Is-suldati Franċiżi issorprendew ruħhom ħafna meta daħlu fir-raħal u sabuh vojt għal kollox. Baqgħu mexjin lejn il fetħa ta quddiem il-knisja li tgħaqqad Triq il-Kbira ma Triq is-Santwarju. Hemmek bdew biex jwettqu l-pjan tagħahom imma sabu r-raħħala lesti għalihom minn fuq minn ġod-djar bl-azzarini u anke b' xi kanuni quddiem is-Santwarju kontrihom. Waqt il-ġlied mara rat li żewġha kellu problema bl-azzarin. Hi daħlet fil-ġlieda u waqt li ħaditlu l-arma bil-ħsara tagħtu azzarin ikkargat lest. Wara iżjed minn 3 sigħat ġlied il-Franċiżi rtiraw wara l-linji tal-Kottonera b' 43 suldat mejjet u 382 feruti. Iż-Żabbarin mir-reġistri tal-mejtin fil-knisja jirriżulta li tilfu 6 u kellhom 32 feruti li jista' jgħati l-każ li xi whud minnhom mietu wara fir-raħal tagħhom u b' hekk mhux irreġistrati Ħaż-Żabbar. Jumejn wara Vobouis bagħat xi qassisin mill-Birgu ma xi priġunieri jiġbru s-suldati mejtin biss il-priġunieri sabu ruħhom ħielsa u ħarbu, għalhekk bagħat xi suldati minn tiegħu biex iwettqu dan ix-xogħol. Wara din il-battalja l-Franċiżi naqsilhom ħafna l-moral, u Vobouis iddeċieda li ma jerġax jattakka raħal ieħor biex jokkupah. Ra r-riskju kbir li jitlef iżjed suldati ta' ħila mill-armata tiegħu.<ref>''Żabbar - A Living History'', Editjat minn Dr. Miriam A. Sciberras, l-ewwel edizzjoni:2000, Publikatur: Union Press, ISBN 1871767156 (qoxra ratba) 1871767164 (qoxra iebsa) referenzi mehudin minn riċerka ta' Carmel G.Bonavia, pagni 49 sa' 72</ref> ==Għaqdiet Mużikali f'Ħaż-Żabbar== Għaqda Madonna tal-Grazzja Banda San Mikiel Żabbar A.D. 1883 Società Filarmonica Maria Mater Gratiae A.D. 1883 ==Toroq u Pjazez Prinċipali== *Misraħ il-Madonna Medjatriċi: '''Misraħ il-Madonna Medjatriċi''', magħruf ukoll bħala '''''Pjazza Medjatriċi''''' hija waħda mill-pjazez ewlenin ta' Ħaż-Żabbar. Din tinsab biswit is-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja. F'din il-pjazza jinstab bosta bini importanti fil-lokalità ta' Ħaż-Żabbar. Ħdejn is-Santwarju nsibu l-Mużew tas-Santwarju li fih bosta esebiti b'rabta mal-qima tal-Maltin lejn il-Madonna tal-Grazzja. Ftit 'il bogħod mid-daħla għal dan il-mużew hemm il-bust ta' Mons. Ġużeppi Żarb li għal bosta snin kien il-kappillan ta' Ħaż-Żabbar. Lil hinn mill-mużew insibu s-Sala Parrokkjali li tintuża biex jittellgħu diversi rappreżentazzjonijiet. Fl-istess pjazza tinsab ukoll id-Dar Sagra Familja, dar immexxija mis-Sorijiet ta' San Ġużepp tal-Apparizzjoni, fejn fiha jingħataw kemm tfal u żgħażagħ. Bieb ma' bieb mad-Dar Sagra Familja hemm il-Veritas Press, l-istamperija tal-[[M.U.S.E.U.M.]] Fiċ-ċentru ta' Pjazza Medjatriċi hemm monument li jfakkar fiż-Żabbarin li tilfu ħajjithom fit-Tieni Gwerra Dinjia. Monument ieħor li jinsab f'din il-pjazza huwa l-Bust tal- Gran Mastru Hompesch. *Misraħ is-Sliem: F'Misraħ is-Sliem insibu l-każin tal-Għaqda Madonna tal-Grazzja, Banda San Mikiel u wkoll irħama storika li turi l-isem bl-ingliż ta kif kienet mgħarufa l-pjazza qabel bħala Prince of Wales miktub bl-Ingliż u bil-Malti. *Misraħ San Ġakbu: Hawnhekk insibu l-vara tal-Kunċizzjoni li kienet fil-kantuniera wara l-vara tal-Madonna tal-Grazzji fi Triq is-Santwarju. Din il-vara iċċaqilqet għal Misraħ San Ġakbu f' Awwissu tal-1833 *Triq Hompesch *Triq il-Kapuċċini *Triq il-Kbira *Triq il-Kunsill tal-Ewropa *Triql-Kunvent *Triq il-Lunzjata *Triq Hompesch *Triq is-Santwarju *Triq ix-Xgħajra *Triq P. Muscat Inglott *Triq San Leonardu *Triq Sant' Antnin *Triq Santa Duminka *Triq tal-Labour *Triq Villabate *Triq Wied il-Għajn ==Knejjes f'Ħaż-Żabbar== * Santwarju Madonna tal-Grazzja *Knisja ta’ Santa Marija tal-Indirizz *Ċentru Marija Bambina *Kapella tal-Madonna tal-Ħniena (fiċ-Ċimiterju) *Knisja tal-Lunzjata *Knisja ta’ Santa Duminka u l-Knisja ta' San Andrija (użati mill-grupp tal-iscouts) *Kappella tal-Madonna tal-Pilar (tal-Plier) *Knisja tal-Madonna tal-Ward (Sorijiet Ursolini) *Knisja ta’ San Leonardu (tad-dar tal-Barunessa) *Knisja tas-Salib Imqaddes *Knisja ta’ San Ġużepp, Kunvent tas-Sorijiet Dumnikani *Ċentru Pastorali Nazaret *Kappella Madonna tad-Dawl, tinsab fil-konfini tal-kunsill lokali ta' Ħaż-Żabbar iżda taqa' taħt il-Parroċċa ta Wied il-Għajn *Kappella ta' San Nikola (San Niklaw) tinsab fil-konfini tal-kunsill lokali ta' Wied il-Għajn iżda taqa' fil-limiti tal-Parroċċa ta' Ħaż-Żabbar ==Niċeċ u Statwi fit-toroq ta' Ħaż-Żabbar== <ref>Terribile Tony, Niċeċ u Statwi fit-Toroq Maltin, Numru ta' ISBN:99909-41-78-5, publikazzjoni tal-Pubblikazzjonijiet Indipendenza fis-sena 2000 referenzi mehudin minn pagni 47 sa' 52</ref> *Ecce Homo: Triq San Piju V *Ġesù Kurċifiss: Triq San Ġużepp, Triq ta' Wied il-Għajn (l-antika) *Ġesù Redentur: Triq iċ-Ċimiterju *Ġesù Salvatur: Triq is-Santwarju *Qalb ta' Ġesù: Triq il-Kunvent, Triq il-Qalb ta' Ġesù *Madonna bil-Bambin: Triq il-Baruni kantuniera ma triq il-Ġdida, Triq il-Ġdida, Sqaq San Vinċenz, Sqaq il-Madonna, Triq il-Kunċizzjoni *Madonna tal-Armata: Triq Bajada *Madonna tal-Grazzja: Triq Spadaro, tnejn fi Triq Santa Marija, Sqaq il-Wied, Triq il-Biċċieni, Triq Santa Duminka, Triq il-Kunċizzjoni, Triq il-Kbira, Misraħ San Ġakbu kantuniera ma' Triq ix-Xgħajra, Bieb Notre Dame, Triq Felice, '''Triq is-Santwarju''' kantuniera ma' Triq il-Kbira: Din saret b'wegħda minn Vitor Caruana fl-1801 b'radd il-ħajr li ħeles mill-perikli waqt l-imblokk tal-Franċiżi (1798 - 1800). L-iskultura tal-vara hi ta' Mariano Gerada. Fis-snin 90 sar restawr meħtieġ fuq din l-istatwa u reġgħet saret il-kitba li kien hemm fuq plakka li qiegħed iżomm l-anġlu taħt il-Madonna. Din il-kitba saret wara tfittix fuq ritratti antiki minn Carmel G. Bonavia. <ref>Terribile Tony, Niċeċ u Statwi fit-Toroq Maltin, Numru ta' ISBN:99909-41-78-5, publikazzjoni tal-Pubblikazzjonijiet Indipendenza fis-sena 2000 referenzi mehudin minn pagni 47 sa' 52</ref>, <ref>''Żabbar - A Living History'', Editjat minn Dr. Miriam A. Sciberras, l-ewwel edizzjoni:2000, Publikatur: Union Press, ISBN 1871767156 (qoxra ratba) 1871767164 (qoxra iebsa) referenzi mehudin minn riċerka ta' Carmel G.Bonavia, pagni 49 sa' 72</ref> *Madonna ta' Lourdes: Niċċa mgħamula tixbah l-għar ta' Lourdes fil-gallarija ta' dar privata fi Triq ix-Xgħajra *Marija Addolorata (Id-Duluri): Triq il-Bajada, Triq il-Biċċieni *Marija Assunta: Triq il-Biċċieni, Triq iċ-Ċimiterju *Marija Immakulata: Misraħ San Ġakbu: Din kienet fil-kantuniera ta' Triq is-Santwarju ma' Triq il-Kbira. Meta l-istatwa tal-Madonna tal-Grazzja tressqet 'l ġewwa ġie deċiż li l-istatwa tal-kunċizzjoni tittieħed f'Misraħ San Gakbu. Sarilha pedestall ġdid u ingħataw xi indulġenzi. Ġiet immexxija f'Awwissu tal-1833. Il-pedestall ta' fejn kienet qabel għadu jidher fil-kantuniera fejn kienet l-istatwa qabel.<ref>Terribile Tony, Niċeċ u Statwi fit-Toroq Maltin, Numru ta' ISBN:99909-41-78-5, publikazzjoni tal-Pubblikazzjonijiet Indipendenza fis-sena 2000 referenzi mehudin minn pagni 47 sa' 52</ref> <ref>''Żabbar - A Living History'', Editjat minn Dr. Miriam A. Sciberras, l-ewwel edizzjoni:2000, Publikatur: Union Press, ISBN 1871767156 (qoxra ratba) 1871767164 (qoxra iebsa) referenzi mehudin minn riċerka ta' Carmel G.Bonavia, pagni 49 sa' 72</ref> *San Ġużepp: Triq Bajada, Triq is-Santwarju, Triq tal-Grazzja, Triq il-Biċċieni, tnejn fi Triq ix-Xgħajra, Misraħ San Ġakbu *Sant'Antnin: Misraħ is-Sliem kantuniera ma Triq il-Kbira *Papa Alessandru VII: Misraħ il-Madonna Medjatriċi, ħdejn il-[[Mużew tas-Santwarju]] *San Franġisk t'Assisi: Triq Marsaskala, Triq il-Kbira kantuniera ma Triq San Duminku *San Nikola ta' Bari: Misraħ San Nikola (Din l-istatwa kienet insterqet u llum tinsab in-niċċa biss) *San Pawl: Fuq iz-zuntier tas-[[Santwarju tal-Madonna tal-Grazzji|Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja]], Sqaq San Pawl *San Pietru: Fuq iz-zuntier tas-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja *Santa Rita ta Cascia: niċċa f'dar fi Triq is-Santwarju == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} [[Villabate]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Eschborn]] ([[Ġermanja]]). ==Referenzi== {{Reflist|2}} ==Iżjed qari:== i) ''Bliet u Rhula Maltin'', Alfie Guillaumier, it-tieni edizzjoni 1972, Publikatur: Lux Press ii) ''Żabbar - A Living History'', Editjat minn Dr. Miriam A. Sciberras, l-ewwel edizzjoni:2000, Publikatur: Union Press, ISBN 1871767156 (qoxra ratba) 1871767164 (qoxra iebsa) == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20230513071856/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/haz-zabbar/ Il-knejjes ta' Ħaż-Żabbar]{{Commons}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħaż-Żabbar]] 6bi1c70ibeu8e1q5uvt0j2o37n6ngju 0 13360 329722 327718 2026-05-05T01:44:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329722 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Il-Fontana}}[[File:Fontana fishermen.JPG|thumb|right|100px|Kienu is-sajjieda abitanti tal-Fontana li ħallsu għall-bini tal-Knisja Parrokkjali]]'''Il-Fontana''' hu raħal żgħir f'Għawdex b'popolazzjoni ta' 1,148 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Ir-raħal oriġina l-ewwel bħala subburg tal-belt Victoria, mibni madwar it-triq li tghaddi mir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]] għax-Xlendi. Il-Fontana hu rreferit ukoll bħala "it-Triq tal-Għajn" b'referenza għall-Għajn li tinsab fl-istess lokal, imsejħa bħala "l-Għajn il-Kbira". L-isem uffiċjali "Fontana" ġej mit-Taljan, u jfisser "għajn". Ir-raħal kien minn dejjem magħruf għall-għelieqi fertili u abbundanti li jinsabu fih. Dan jiġi mill-fatt li qrib dan ir-raħal tinsab waħda mill-uniċi sorsi ta' ilma ġieri naturali f'Għawdex. San-nofs tas-seklu 20, il-Fontana kien prinċiparjament raħal tas-sajjieda li kienu jaħdmu fix-Xlendi, tant li l-knisja parrokkjali tar-raħal tħallset mill-flus ta' dawn l-istess sajjieda. Barra minn hekk il-patrun sekondarju tar-raħal hu Sant'Indrija, li hu ukoll il-patrun tas-sajjieda. == Amministrazzjoni u Kunsill Lokali == Ir-Raħal tal-Fontana hu mmexxi mill-Kunsill Lokali Fontana li hu magħmul minn: *Savior Borg (Sindku, PN) *Anthony Borg (PN) *Lorry Apap (PN) *Victor Cefai (PL) *Horace Micallef (PL) == Faċilitajiet Komunali == Fir-raħal tal-Fontana, wieħed isib bandli u ġnien pubbliċi, kif ukoll ċentru ċiviku li preżentament għadu qed jinbena. == Festa tar-Raħal == Il-Patrun Prinċipali tar-raħal hi l-Qalb Divina ta' Ġesù. Il-festa ssir kull tieni jew tielet ħadd ta' Ġunju, u hi aktar ibbażata fuq iċ-ċelebrazzjonijiet u funzjonijiet reliġjużi. Il-Banda Ċittadina 'La Stella' tal-Belt Victoria normalment tieħu ħsieb u ddoqq fil-festa, bil-qofol tagħha tkun il-purċissjoni bl-istatwa tal-Qalb ta' Ġesù maħduma fl-1923. == Żoni tar-Raħal == *Is-Saqwi *Tal-Għajn *Wied tal-Lunzjata == Toroq Prinċipali == *Pjazza l-Għejun *Triq il-Kappillan Hili *Triq ix-Xlendi *Triq l-Isptar San Ġiljan *Triq Santa Duminka *Triq Tal-Għajn *Triq John Gasperd le Merchant *Triq Il-Kardinal Alessandro Franchi *Triq il-Qalb ta' Ġesù === Toroq Oħra === *Daħlet ir-Razzett *Sqaq l-Andar *Sqaq Bieb il-Għajn *Sqaq l-Għajn Nru.1 - Nru.6 *Sqaq Ta' Fuq il-Lunzjata *Sqaq Ta' Kaputt *Sqaq Wara l-Idjar *Trejqa Grezzja Grima *Trejqa ix-Xagħri *Trejqet iċ-Ċentru Parrokkjali *Trejqet il-Ħarrub *Triq Għajn Tuta *Triq Mons. Mikiel Buttigieg *Triq is-Sajjieda *Triq San Martin *Triq Ta' Mulejja *Triq Wied Siekel == Ħoloq == *[https://web.archive.org/web/20070216063953/http://www.fontana.gov.mt/ Websajt uffiċjali tal-Kunsill Lokali] *[https://web.archive.org/web/20090805182849/http://www.qalbtagesu.com/ Websajt uffiċjali tal-Parroċċa] *[https://web.archive.org/web/20090828051619/http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page=39 Paġna fuq il-websajt tal-Ministeru għal Għawdex] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] [[Category:Għawdex]] 9ouq3p8zhwqeylqm5sbegw4odu9ro0q 0 13361 329736 327717 2026-05-05T03:40:19Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329736 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Munxar}} '''Il-Munxar''' hu raħal Għawdxi li jinsab fin-nofsinhar tal-gżira, qrib ir-raħal ta' [[Sannat]], b'popolazzjoni ta' madwar 1,923 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-isem "Munxar" ġej minn tip ta' serrieq, bis-snien tiegħu jidhru fl-arma tal-lokal. Il-Munxar hu l-aktar magħruf għall-bajja tax-[[Xlendi]], waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi l-aktar popolari ta' Għawdex, li sa nofs is-seklu 20 kienet għadha biss post tas-sajjieda. Il-Knisja Parrokkjali tal-Munxar hi ddedikata lill-Appostlu [[San Pawl]], protettur ta' [[Malta]] u [[Għawdex]], kif ukoll tal-istess raħal tal-Munxar. Il-parroċċa tal-Munxar hi l-aħħar waħda li ġiet stabbilita. Dan sar fl-1957 mill-Isqof [[Ġużeppi Pace]]. == Amministrazzjoni u Kunsill Lokali == Il-Kunsill Lokali tal-Munxar għandu f'idejh it-tmexxija u l-Amministrazzjoni komunali tal-lokal. Il-membri tal-Kunsill huma: *Joseph Sultana (Sindku, PN) *Saviour Spiteri (PN) *Mario Camilleri (PN) *Carmen Said (PL) *Patrick Grima (PL) Il-Kappillan tal-Munxar huwa: Fr. Anton Refalo. == Faċilitajiet Komunali == Il-lokalita' tal-Munxar fiha diversi faċilitajiet għar-residenti fosthom plejgrawnd u park, kif ukoll diversi pjazez bil-bankijiet fejn wieħed jista' joqgħod bilqiegħdha. Barra minn hekk, il-parroċċa għandha ukoll iċ-Ċentru Parrokkjali tagħha. == Festa tar-Raħal == Il-Patrun tar-Raħal tal-Munxar hu San Pawl Appostlu, bil-festa tiegħu issir nahar l-10 ta' Frar, fit-tifkira tan-Nawfraġju tiegħu Malta. Iżda l-festa tar-raħal issir kull aħħar Ħadd ta' Mejju, u b'hekk tiftaħ l'hekk imsejjaħ "[[Staġun tal-Festi]] f'Għawdex". == Żoni tar-Raħal == *Ġnien is-Sultan *Il-Mejda *Sanap Cliffs *Ta' Kamleta *Ta' Luvier *Ta' Marżiena *Ta' Rinota *Ta' Valletta *Ix-[[Xlendi]] == Toroq Prinċipali tar-Raħal == *Triq Dun Spir Gauci *Triq il-Kalkara tal-Ġir *Triq il-Madonna tal-Karmnu *Triq it-12 ta' Diċembru 1957 *Triq iż-Żgħawri *Triq Ras il-Bajjada *Triq Santa Dminka *Triq Ta' Marziena === Toroq Oħra === *Daħla Ta' Kamleta *Daħlet l-Isdieri *Pjazza tal-Knisja *Sqaq Dun Mikiel Anġ Spiteri *Sqaq it-Taksis *Sqaq Marżiena *Sqaq Ta' Rinota *Sqaq Wied l-Għawdxija *Triq Bardan *Triq Damasku *Triq Dun Alan Fenech *Triq il-Munxar *Triq it-Tempju *Triq Kolaċi *Triq Marżiena *Triq l-10 ta' Frar *Triq l-Andrijiet *Triq l-Isqawi *Triq Profs Ġużè Aquilina *Triq San Pawl *Triq Ta' Luvier *Triq Ta' Rinota *Triq Tarsu == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20110501052153/http://www.munxar.gov.mt/ Il-Websajt uffiċjali tal-Kunsill Lokali] * [http://munxarparish.blogspot.com/ Il-Blog uffiċjali tal-Parroċċa] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] iznt8mruoiug36dhuk90ql10jvjfbhc 0 13363 329725 327716 2026-05-05T02:12:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329725 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kerċem''', jew '''Ta' Kerċem''' hi lokalita Għawdxija b'popolazzjoni ta' madwar 1,991 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref>, u tinkludi fiha bosta postijiet naturali fosthom il-wied tal-Lunzjata, l-għoljiet Tal-Mixta, Għar Ilma, kif ukoll l-Għadira ta' San Raflu li tibqa' twassal sal-irdum tax-[[Xlendi]]. Studjużi u arkeologi jsostnu li l-post fejn illum hemm dan ir-raħal kien abitat saħansitra mill-[[Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex|fażi ta' Għar Dalam]] (5000-4500 QK) Sejbiet arkeoloġiċi f'dan ir-raħal jikkonsistu ukoll f'ċimiterju Nisrani antik, imsejjaħ "iċ-Ċimiterju ta' Għar Gerduf", imsemmi ukoll fil-Ktieb ta' [[Ġan Piet Agius De Soldanis]]. Riċentament instabu oqbra maħsuba li huma mill-[[Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex|Fażi Tarxien]] (3000-2500 QK), u li għadhom fil-fażi ta' skavar. Ir-raħal beda jespandi u jiżviluppa f'komunita' fil-Perjodu tal-Medju Evu, madwar kappella ddedikata lil Papa [[San Girgor il-Kbir]], li hu wieħed mill-Patruni tar-raħal flimkien mal-[[Madonna tas-Sokkors]]. Fl-1885, ir-raħal ta' Kerċem sar uffiċjalment parroċċa mill-Isqof [[Pietru Pace]]. Ir-raħal ta' Kerċem għandu ukoll is-subborg tiegħu imsejjaħ "[[Santa Luċija (Għawdex)|Santa Luċija]]" mibni ukoll madwar knisja żgħira iddedikata lill-qaddisa [[Santa Luċija]] Verġni u Martri. Dan il-post hu kkaratteriżżat mill-paċi u s-serenita' li wieħed għadu jista' jsib sal-lum. Fost in-nies l-aktar importanti mir-raħal ta' Kerċem hemm [[Madre Margerita Debrincat]] (fundatriċi tal-Kongregazzjoni tas-Sorijiet Frangiskani tal-Qalb ta' Gesù), l-Avukat [[Anton Calleja]] (Membru tal-Assemblea Leġiżlattiva), u l-Kavallier [[Peter Paul Grech]] (Ghalliem u Assistent Direttur tal-Edukazzjoni) ==Amministrazzjoni u Kunsill Lokali== {{Għall-aġġornament}} Il-Lokal ta' Kerċem jaqa' taħt ir-responsabbilita' tal-Kunsill Lokali Kerċem. Il-kunsill preżenti ġie ffurmat fl-2015 u hu magħmul minn: *Mario Azzopardi (Sindku, PN) *Paul Mizzi (PN) *David Mizzi (PN) *Frankie Attard (PL) *Joseph Grech (PL) ==Faċilitajiet Komunali== Ta' Kerċem igawdi minn bosta faċilitajiet komunali fosthom ġnien pjuttost kbir imsemmi għal Ċensu Sciberras, inawgurat fl-okkażjoni tal-[[Millenju il-Kbir.|Millenju il-Kbir]]. ===Faċilitajiet Sportivi=== Ir-raħal għandu ukoll tim tal-futbol, bl-isem ta' [[Kerċem Ajax FC]], liema tim jittrenja fi grawnd b'terf artifiċjali li jinsab fl-istess raħal. === Skola tal-Mużika=== Fir-raħal Ta' Kerċem insibu ukoll l-'''Għaqda Muzikali San Girgor''' [https://www.bandasangirgor.org www.bandasangirgor.org]. ==Il-Festi tar-Raħal== Il-Parroċċa ta' Kerċem hi l-unika parroċċa Għawdxija li għandha kopatronaġġ, jiġifieri għandha żewġ patruni prinċipali. Sal-1885, San Girgor kien il-patrun prinċipali tar-raħal sakemm nahar is-17 ta' Awwissu 1885, il-knisja ġiet ko-iddedikata lill-Verġni Marija tas-Sokkors. Għalkemm ir-raħal jiċċelebra żewġ festi bl-istess importanza (dik ta' San Girgor nahar it-12 ta' Marzu, kif ukoll dik tal-Madonna tas-Sokkors kull tieni Ħadd ta' Lulju), dik tas-Sokkors hi meqjusa il-aktar prinċipali f'terminu ta' popolarita'. L-armar tal-festa qieghed f'idejn l-Għaqda ta l-Armar Madonna tas-Sokkors ta Kerċem. www.festakercem.com ==Żoni f'Kerċem== *Fuq il-Blat *Għajn Abdul *Għar Ilma *Iċ-Ċnus *Ix-Xagħri *Klula *Lekx *Sarraflu *Ta' Berrini *Ta' Ċajplu *Ta' Ġanton *Ta' Katas *Ta' Majru *Ta' Summina *Ta' Xkura *Tal-Warda *Wardija *Wied il-Ġifna *Wied tal-Grixti ==Toroq Prinċipali tar-Raħal== *Triq l-Avukat Anton Calleja *Triq Margerita De Brincat *Triq Qasam San Pawl *Pjazza San Girgor *Triq Santa Luċija *Triq Ta' Kerċem *Triq Xuxa ===Toroq Oħra=== *Daħla Ta' Berrini *Pjazza Salvatore Busuttil *Sqaq it-Torri *Sqaq Klula *Sqaq San Girgor Nru.1-3 *Sqaq Ta' Xirfi *Triq Franġisk u Roża Camilleri *Triq Ġużè Flores *Triq Ġużeppi Briffa *Triq Għajn Għabdun *Triq Għajn Tuta *Triq Għar Ilma *Triq il-Bies *Triq il-Ġifna *Triq il-Ġojjin *Triq il-Gamiem *Triq il-Ħorġ *Triq il-Kalandrijiet *Triq is-Sokkors *Triq is-Summien *Triq it-Torri *Triq ix-Xagħri *Triq l-10 ta' Marzu, 1885 *Triq l-Indipendenza *Triq Majru *Triq Pejpu *Triq Petri *Triq Qasam San Ġorġ *Triq San Niklaw *Triq San Pietru u San Pawl *Triq Sarġ *Triq Ta' Berrini *Triq Ta' Doti *Triq Tax-Xewka *Triq Wenzu Mintoff *Triq Wied Ħmar *Triq Wied il-Lunzjata ===Toroq fis-subborg ta' Santa Luċija=== *Daħla Tal-Warda *Pjazza Santa Luċija *Triq Bir Rix *Triq Għajn Għabdun *Triq Għar Ilma *Triq id-Daħla Ta' Ċajplu *Triq is-Santwarju Puniku *Triq it-13 ta' Diċembru *Triq Klula *Triq l-Għadira *Triq l-Orkestra Tad-Dudi *Triq Santa Katarina Tal-Qabbieża *Triq Tal-Lonz *Triq Ta' Wied Mans ==Ħoloq== *[https://kercemlc.gov.mt Websajt uffiċjali tal-Kunsill Lokali] *[https://web.archive.org/web/20090926184839/http://www.kercemparish.com/ Websajt uffiċjali tal-Parroċċa] *[http://www.bandasangirgor.org/ Websajt uffiċjali tal-Ghaqda Muzikali San Girgor Kerċem] *[https://web.archive.org/web/20100701011405/http://www.festakercem.com/ Websajt Ufficcjali tal-Ghaqda ta l-Armar Madonna tas-Sokkors ta Kerċem] == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Category:Bliet ta' Malta]] [[Category:Għawdex]] [[Kategorija:Kerċem]] 3n36jkdu97rzygy3ty5kpgaaypr7hg8 0 13426 329734 326809 2026-05-05T03:37:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329734 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Mosta}} [[File:MostaAufMalta2000.JPG|thumb|355px|Mosta (2000)]] Il-'''Mosta''' hija lokalità fiċ-ċentru ta’ [[Malta]]. Il-qaddisa patruna tal-Mosta hija [[Santa Marija|Santa Marija Assunta]], li tiġi ċċelebrata fil-15 ta' Awwissu. Fil-Mosta wieħed isib it-tielet l-akbar koppla fid-dinja, bażilika minuri iddedikata lil Santa Marija Assunta imma magħrufa aħjar bħala r-[[Rotunda tal-Mosta|Rotunda]].{{Bżonn refererenza}} Il-Mosta tinsab fuq pjanura u hija mdawra b’art agrikola fertili. Fost l-irħula ġirien hemm [[Ħal Lija]], [[San Pawl il-Baħar]], ir-[[Rabat (Malta)|Rabat]] u n-[[Naxxar]]. Il-Mosta tinsab fuq ir-rotta prinċipali li minn il-Belt [[Valletta]] tagħti għaċ-[[Ċirkewwa]] u kuljum jgħaddi minnha ammont kbir ta’ traffiku li jkun qed jaqsam il-gżira min-naħa għall-oħra. Il-Mosta tinsab 9 km 'il bogħod mill-Belt Valletta.{{Bżonn refererenza}} Il-Mosta minn raħal kiber biex issa ħa d-daqs ta' belt Maltija, jgħodd it-25,496 ċittadin Mosti sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=|isem=|data=2025-07-10|sit=Uffiċju Nazzjonali tal-Istatistika|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Dan jagħmel il-Mosta waħda mill-iktar lokalitajiet popolati f'Malta. Matul l-aħħar ftit deċenji, ġew żviluppati żoni residenzjali u oqsma ta' djar ġodda, pereżempju fiż-żoni ta' Santa Margerita, Ta' Mlit, Tal-Blata l-Għolja, Tal-Qares, u ż-Żokrija. Il-motto tal-Mosta ''Spes Alit Ruricolam'' ("It-tama ssaħħaħ lill-bidwi") jagħti xhieda lill-imgħoddi rurali tal-lokalità. Iżda llum, l-urbanizzazzjoni mxiet ‘il quddiem u l-attivitajiet agrikoli tal-Mostin u l-art agrikola naqsu b’mod konsiderevoli. Iż-żona mibnija issa xterdet għal dawk li qabel kienu l-inħawi rurali ta’ barra tar-raħal żgħir tal-Mosta, li issa sar raħal sinifikanti u mimlija ħajja.{{Bżonn refererenza}} Hekk kif fl-ibliet u l-villaġġi l-oħra kollha fil-gżejjer Maltin, it-[[Knisja Kattolika|tradizzjonijiet Kattoliċi]] huma ħajjin u attivi ħafna. B’hekk il-festa titulari tal-Mosta li hija dik ta’ Santa Marija jew ta’ Marija Assunta, hija l-quċċata fiċ-ċelebrazzjonijiet lokali reliġjużi u popolari fejn il-Mostin jinġabru quddiem ir-Rotunda f’manifestazzjoni ta’ ferħ u briju. Bħall-maġġoranza kbira ta’ l-ibliet u l-villaġġi madwar id-dinja, il-Mosta wkoll għandha l-istemma araldika tagħha. Dan is-simbolu jirrifletti t-twemmin u l-assi tal-Mosta li jidhru fil-partijiet varji ta’ l-istemma. It-tarka tal-fidda għandha salib aħmar li fiċ-ċentru tiegħu hemm ċirku blu li fih hemm stilla bajda b’ħames ponot. Is-salib aħmar jissimbolizza l-fidi Kattolika li minn dejjem kienet predominanti fil-ħajja u t-twemmin tan-nies lokali. Iċ-ċirku jirrappreżenta r-Rotunda, waqt li l-istilla hija s-simbolu tal-Madonna Assunta, il-qaddisa patruna tar-raħal.<ref>{{Ċita web|url=https://www.it-tarka.com/mosta-banner.php|titlu=Emblem & Motto of Mosta: Meaning & History|kunjom=|sit=Ħarsien Patrimonju Mosti|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-14}}</ref> ==L-isem== L-isem ‘il-Mosta’ għandu żewġ għeruq plawżibbli iżda għad ma ġiex stabbilit liema minn dawn huwa dak korrett. L-ewwel verżjoni joffriha l-[[arkitett]] famuż [[George Grognet de Vassé]] li ddisinja r-Rotunda tal-Mosta. Skont dan l-arkitett, ‘il-Mosta’ ġejja mill-kelma ‘mistur’ jew moħbi u tirreferi għas-sit fejn tinsab din il-belt. Peress li din il-pjanura hija mdawra b’għoljiet, il-Mosta donna moħbija u ma tidhirx. It-tieni ipoteżi tiffoka fuq il-kelma Għarbija ‘musta’ li tfisser ċentrali jew fin-nofs. Skont din il-verżjoni għaldaqstant l-isem ġej mill-pożizzjoni tas-sit fiċ-ċentru tal-gżira ta’ Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/65039|titlu=Mosta - a historical, urban and demographic overview|kunjom=Galea|isem=Jeffrey|data=2004|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-11-14}}</ref> ==Storja== Għalkemm jista’ hemm xi dubji dwar minn liema minn dawn it-tnejn huwa ġej isem il-belt, m’hemm l-ebda dubji dwar kemm għandha ż-żmien il-lokalità tal-Mosta. Bla ebda dubju hija waħda mill-eqdem komunitajiet tal-gżejjer. Insibu evidenza ta’ dan f’sejbiet arkeoloġiċi li jagħtu xhieda ta’ abitazzjoni sa miż-żmien preistoriku, pereżempju fiż-żona magħrufa bħala [[Ta' Bistra]].<ref name=":1" /> L-istorja tal-Mosta kienet imlewna b’episodji ta’ kemm ferħ kif ukoll tbatija. Kienet waħda mill-irħula milquta minn kunflitti bħal attakki korsari fil-[[Medjuevu]] u fi Żminijiet Moderni Bikrin. Fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], il-lokalità ta' spiss esperjenzat attakki mill-ajru. Il-koppla tal-Mosta kienet ġiet milquta minn bomba [[Ġermanja|Ġermaniża]] fl-1942, iżda din ma splodietx.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Cumbo-Tower.416115|titlu=Cumbo Tower|kunjom=|isem=|data=2012-04-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> == Il-Knisja Rotunda tal-Mosta - Il-Bażilika ta’ Santa Marija == {{Artiklu prinċipali|Bażilika ta' Santa Marija Assunta, Mosta}} Bla dubju tispikka il-knisja fiċ-ċentru tar-raħal. Din inbniet fuq pjanta tal-arkitett [[George Grognet de Vassé]] madwar u minflok knisja antika ddisinjata mill-arkitett [[Tumas Dingli]]. Il-bini beda fl-1833 u kien komplut fl-1860. F'din il-knisja nsibu diversi pitturi u skulturi, kemm fuq ġewwa kif ukoll fuq barra. Fid-9 ta' April 1942, waqt it-tieni gwerra dinjija, waqgħet bomba u taqqbet il-koppla tal-knisja, iżda din ma splodietx. Fl-2018, il-knisja ingħatat it-titlu ta' Bażilika Minuti mill-Arċisqof [[Charles J. Scicluna]]. == Xi ftit postijiet ta' interess == '''<big>Monument tal-iljun</big>''' [[Stampa:Malta - Mosta - Triq il-Kostituzzjoni-Triq il-Kbira 03 ies.jpg|daqsminuri|Statwa tal-Iljun fi Pjazza Rotunda]]Karatteristika prominenti ta’ Pjazza Rotunda kienet statwa ta’ iljun fuq pedestall, iżda din tneħħiet fl-2023 u tpoġġiet fi [[Ġnien Reggie Cilia]], jiġifieri l-ġnien pubbliku ta’ wara l-knisja. Darba, din kienet parti minn funtana li oriġinarjament kienet f’[[Tas-Sliema]]. Minn dakinhar il-funtana tneħħiet. L-istatwa hija magħmula minn ħadid fondut kulur il-bronż. Din saret fil-Funderija ta’ Val d’Osne f’[[Pariġi]]. Imqabbża fuq il-pedestall hemm l-arma tal-Mosta u dawk ta’ Malta indipendenti.<ref>{{Ċita web|url=https://fr.pinterest.com/pin/702209766897478729/|titlu=The Lion Monument finally settled at the centre of Pjazza Rotunda Mosta Malta {{!}} Lion monument, Malta, Monument|sit=Pinterest|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/jason-micallef-reveals-gift-to-mosta-people-the-soon-to-be-pedestrianised-pjazza/|titlu=Jason Micallef Reveals ‘Gift To Mosta People’ - The Soon-To-Be Pedestrianised Pjazza|kunjom=Farrugia|isem=Amy Falzon|data=2023-08-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> '''<big>Katakombi Ta' Bistra</big>''' [[Stampa:Ta' Bistra Catacombs, Illuminated.jpg|daqsminuri|Katakombi Ta' Bistra, imdawlin]] Il-Katakombi Ta’ Bistra huma l-akbar sett ta’ katakombi misjuba sal-lum barra r-Rabat, u jinsabu fi Triq il-Missjunarji Maltin fil-Mosta, fiż-żona magħrufa bħala "Tal-Beżbiżija". Dawn il-katakombi ġew irreġistrati għall-ewwel darba fis-snin 1800 iżda ġew investigati biss fl-1933 mill-Kaptan [[Charles Zammit]], qabel ma parti mis-sit ġiet mgħottija minn triq ġdida li tinżel għal Burmarrad. Dawn il-katakombi fihom fdalijiet li jmorru lura għall-ewwel seklu A.D.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/88323|titlu=Report on the state of conservation of Ta' Bistra Catacombs|kunjom=Galea|isem=Mario|kunjom2=Zammit|isem2=Gabrielle|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-11-15}}</ref> Studji ulterjuri fl-2004, 2013, u 2014 ġabu s-sit lura għall-ħajja b'skoperti ġodda. Dan is-sit kien parti minn tliet proġetti ffinanzjati mill-[[Unjoni Ewropea]]. Dan is-sit issa huwa mmexxi minn [[Heritage Malta]], u jinfetaħ għall-pubbliku l-aħħar ħadd ta' kull xahar.<ref>{{Ċita web|url=https://heritagemalta.mt/explore/ta-bistra-catacombs/|titlu=Ta’ Bistra Catacombs|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatina.com/ta-bistra-catacombs-mosta/|titlu=Ta' Bistra Catacombs, Mosta|data=2019-11-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/il-katakombi-ta-bistra-l-akbar-kumpless-ta-oqbra-li-nstabu-sissa-lil-hinn-mir-rabat/|titlu=Il-katakombi Ta' Bistra: l-akbar kumpless ta' oqbra li nstabu s'issa lil hinn mir-Rabat|data=2019-07-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> Hemm ukoll fdalijiet simili fiż-żona Tal-Qares, iżda hawnhekk saru żviluppi ta' spazji residenzjali u kummerċjali fi snin riċenti li kapaċi qerdu xi ftit mill-wirt storiku f'din iż-żona.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/tal-qares-temples-being-destroyed-for-new-development-temple-rescue-malta/|titlu=Tal-Qares Archaeological Site ‘being destroyed’ for new development – Temple Rescue Malta|kunjom=Watson|isem=Gordon|sit=newsbook.com.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-15}}</ref> F’pubblikazzjoni tal-2008, dak iż-żmien is-Sindku tal-Mosta it-Tabib [[Paul Chetcuti Caruana]] stqarr: “Kif ħafna jafu, u ħadd ma jaf, fil-viċinat ta’ Ta’ Bistra hemm mill-inqas tempju Ruman wieħed li ġie midfun mill-ispekulaturi.”{{Bżonn refererenza}} '''<big>Kappella tal-Isperanza (Kappella tal-Madonna tat-Tama)</big>''' [[Stampa:Tal-Isperanza Chapel 2.jpg|daqsminuri|Kappella tal-Isperanza (Kappella tal-Madonna tat-Tama)]] Attrazzjoni fil-Mosta hija l-Kappella tal-Isperanza f'Wied Speranza. Il-kappella nbniet bejn l-1760 u l-1761. Leġġenda marbuta mal-Kappella tirrakkonta li, waqt invażjoni Torka, tifla żgħira u ħutha li kienu qed jieħdu ħsieb in-nagħaġ tal-familja tagħhom kienu f’riskju li jittieħdu mill-invażuri. Waqt li s-sorijiet ħarbu, it-tfajla ma setgħetx tiġri malajr biżżejjed għax baqgħet xi ftit izzappap. Jingħad li ħbiet f’għar li nstab taħt in-naħa tax-xellug tal-kappella. Sadanittant, talbet lil Marija, u wiegħdet li jekk tiġi salvata, kienet se tibni kappella ddedikata lill-Madonna. Meta waslu l-invażuri Torok li kienu qed jiġru warajha, ma fittxuhiex fl-għar għax ħasbu li t-tifla ma setgħetx tkun qed tinħeba hemm peress li fid-daħla kien hemm xibka intatta, li kienet issirilha ħsara li kieku daħlet fl-għar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.kappellimaltin.com/Il-Kappelli/Sett01/MST_Speranza/mst_speranza.html|titlu=MST Speranza|kunjom=Ciantar|isem=Noel|sit=www.kappellimaltin.com|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://jabriffa.wordpress.com/2016/04/11/kappella-tal-isperanza/|titlu=Kappella tal-Isperanza|kunjom=Briffa|isem=Johann A.|data=2016-04-11|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/71075|titlu=Il-knisja tal-Madonna ta' l-Isperanza|kunjom=Vassallo|isem=Louis|data=2008|lingwa=mt|data-aċċess=2025-11-14}}</ref> '''<big>Farmhouse tal-Markiż Mallia Tabone</big>''' Il-Farmhouse tal-Markiż Mallia Tabone hija attrazzjoni folkloristika mmexxija mill-[[Għaqda Filantropija Talent Mosti]] b'kollaborazzjoni mal-kunsill tal-iskola ta' maġenb. Il-farmhouse jagħti fuq [[Wied il-Għasel]]. Jospita wirjiet li jvarjaw minn pitturi, fotografija, xogħol artiġjanali, passatempi u mużew permanenti tal-folklor.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-mosta-farm-that-evolved-into-a-cultural-centre.930619|titlu=A Mosta farm that evolved into a cultural centre|kunjom=Agius|isem=Joseph|data=2022-01-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> '''<big>Id-Dolmenijiet ta' Wied Filep</big>''' [[Stampa:Malta - Mosta - Dawret il-Wied-Triq il-Fortizza tal-Mosta - Dolmen Wied Filep A + B 03 ies.jpg|daqsminuri|Id-dolmenijiet ta' Wied Filep]]F’għalqa bejn Vjal Ragusa u Dawret il-Wied jistgħu jidhru żewġ dolmenijiet, li jmorru lura għal Żmien il-Bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://www.it-tarka.com/megalithic-dolmens-walls.php|titlu=Ħarsien Patrimonju Mosti|sit=www.it-tarka.com|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> '''<big>Torri Cumbo</big>''' [[Stampa:Cumbo Tower.jpeg|daqsminuri|It-Torri Cumbo]] [[Torri ta’ Cumbo|It-Torri ta’ Cumbo]], magħruf ukoll bħala t-Torri ta' Kumbu, huwa residenza fortifikata fil-Mosta. Fih kienet tgħix il-familja Cumbo fis-seklu dsatax. Fil-post hemm qabar żgħir tal-familja Nisranija mill-era [[Imperu Ruman|Rumana]].<ref name=":2" /> Waħda mit-toroq residenzjali l-iktar antiki tal-Mosta hija msemmi 'Triq it-Torri' preċiżament wara dan it-torri; fl-inħawi nsibu ukoll Triq il-Familja Cumbo. == Siti oħra ta' interess == '''<big>Ipoġew Tal-Għammariet</big>''' Dan huwa sit li aktarx inqered, u ġie rreġistrat minn [[Emmanuel Magri]] bħala li jinsab fl-raħal raħal Ħal Dimech, illum parti mill-Mosta, u mhux 'il bogħod mill-Katakombi Ta' Bistra.{{Bżonn refererenza}} '''<big>Katakombi tal-Fort Mosta u Wied il-Għasel</big>''' Ġewwa l-art tal-[[Fort Mosta]] (li llum il-ġurnata jintuża mill-[[Forzi Armati ta’ Malta]]), hemm katakombi żgħir. Oriġinarjament, dan kien qabar tax-xaft Puniku iżda ġie mkabbar f'katakombi ta' żmien Ruman komplut b'mejda agape.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mostalocalcouncil.com/mt/pages/forts-fortifications|titlu=Fortizzi u Fortifikazzjonijiet - Kunsill Lokali Mosta|sit=www.mostalocalcouncil.com|data-aċċess=2025-01-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250118083124/https://mostalocalcouncil.com/mt/pages/forts-fortifications|arkivju-data=2025-01-18|url-status=dead}}</ref> F’Wied il-Għasel nsibu kumpless ta' katakombi żgħir ieħor, li jikkonsisti f’sensiela ta’ seba’ oqbra mħaffra fil-blat f’forma semi-ċirkulari misjuba fil-ġenb ta’ għar naturali taħt il-Fort Mosta.<ref>{{Ċita web|url=https://kliemustorja.com/2021/11/26/il-katakombi/|titlu=Il-Katakombi|kunjom=Morana|isem=Martin|data=2021-11-26|sit=Kliem u Storja|lingwa=mt|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> == Edukazzjoni == [[Quality Schools International]] topera QSI Malta, skola internazzjonali, fil-Mosta.<ref>{{Ċita web|url=https://malta.qsi.org/|titlu=QSI International School of Malta - QSI International School of Malta|data=2025-02-07|sit=malta.qsi.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> Jeżistu ukoll skejjel primarji u sekondarji fil-Mosta, kif ukoll il-kampus tal-Istitut tal-Arti Kreattiva tal-[[MCAST]]. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[Millbrae, California|Millbrae]] ([[Kalifornja]]) ([[Stati Uniti]]);<ref>{{Ċita web|url=https://www.millbraesistercities.org/mosta|titlu=Mosta, Malta|sit=Millbrae Sister Cities Commission|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-15}}</ref> * {{Flagicon|ITA}} [[Ragusa]] ([[Italja]]);<ref>{{Ċita web|url=http://www.comune.ragusa.gov.it/notizie/archivi/comunicatistampa.html?i=3003|titlu=Giovani della città di Mosta in visita al Comune|data=2005-09-12|sit=Comune di Ragusa|lingwa=it|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210920025638/http://www.comune.ragusa.gov.it/notizie/archivi/comunicatistampa.html?i=3003|arkivju-data=2021-09-20|data-aċċess=2025-11-15|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|FRA}} [[Cassagnabère-Tournas]] ([[Franza]]).{{Bżonn refererenza}} == Referenzi == {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Mosta|*]] j79nlgdlpzp2klc65c5n4f7cnigjstp 0 14024 329709 329201 2026-05-04T17:46:46Z Themeramisin 27761 329709 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien mużiċista u [[kantant]] magħruf ftit f acting mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] a02bga3ile5rsgolmok6aj0ftj13tbc 329710 329709 2026-05-04T19:53:01Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:2partyrock1975|2partyrock1975]] 329201 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien mużiċista u [[kantant]] mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] 2vvgo72wlksa0sujrhc88bykhzz7ije 0 16369 329746 329395 2026-05-05T05:45:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329746 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=San Ġiljan}} '''San Ġiljan''' hija belt fir-Reġjun tal-Lvant ta’ Malta. Fl-aħħar tal-2024, in-numru rreġistrat ta’ abitanti kien ta’ 15,208<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> (fl-2020: 13,792).<ref>https://www.gov.mt/en/Government/DOI/Government%20Gazette/Documents/2019/09/Government%20Gazette%20-%203rd%20September.pdf</ref> Din il-belt tinsab tul il-kosta, fit-Tramuntana tal-belt kapitali tal-pajjiż, il-Belt Valletta. San Ġiljan huwa magħruf għal negozji orjentati lejn it-turiżmu, bħal lukandi, ristoranti u diskoteki li huma ċċentrati l-aktar f’żona magħrufa bħala [[Paceville]]. [[Stampa:Church St Julians-Carschten2.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' San Giljan fil-Balluta]] == Festi u Tradizzjonijiet == Il-belt hija msemmija għall-qaddis patrun tagħha; San Ġiljan li hu magħruf bħala [[Ġiljan l-Ospitalier|Giljan l-Ospetalier]]<ref>https://www.catholicnewsagency.com/saint/st-julian-the-hospitaller-145</ref> u Ġiljan tal-Foqra fejn hu wkoll l-qaddis patrun tal-kaċċaturi.<ref>https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=400</ref> Qabel ir-riforma fil-Kalendarju tal-Qaddisin, il-festa ta San Ġiljan kienet tiġi ċċelebrata fis-27 ta Jannar. Illum il-ġurnata tiġi ċċelebrata fit-12 ta’ Frar, għalkemm f’Malta tiġi ċċelebrata festa oħra, fl-ispirtu tal-ħafna festi tas-sajf madwar il-gżira, fl-aħħar Ħadd ta’ Awwissu.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-31 |titlu=Archive copy |url=https://revealmalta.com/places/5-facts-didnt-know-st-julians/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201027155519/https://revealmalta.com/places/5-facts-didnt-know-st-julians/ |arkivju-data=2020-10-27 |url-status=dead }}</ref> Kompetizzjoni partikolari ħafna konnessa mal-festa tar-raħal hija magħrufa bħala il-[[Ġostra]].<ref>https://www.airmalta.com/blog/malta/il-gostra-malta/</ref> Din it tradizzjoni kompetittiva tinvolvi li l-parteċipanti jitilgħu u jimxu kemm jista’ jkun tul arblu mimli xaħam imżerżaq li jiġi sospiż fuq il-baħar. Ir-rebbieħ huwa l-persuna li jaħtaf waħda mit-tliet bandieri mit-tarf ta' l-arblu. Kull bandiera tirrappreżenta premijiet diversi.<ref name=":0">https://timesofmalta.com/articles/view/st-julians-feast-celebrated-with-gostra-and-hunting-traditions.582581</ref> Tradizzjoni oħra marbuta mal-festa ta’ din il-lokalità hija l-Musketterija. Sa mill-1982, Kaċċaturi zammew it-tradizzjoni billi jisparaw kartocci vojta mimlija bil-trab iswed mil-bejt tal-knisja parrokkjali hekk kif l-istatwa tal-qaddis patrun toħroġ mill-knisja. Ħafna jgħidu li din it-tradizzjoni hija konformi ma' l-istorja tal-lokalità li kienet tkun isservi bhala post tal-kaċċa għall-Kavallieri ta’ Malta.<ref name=":0" /> == Żoni Importanti == Il-belt hija maqsuma f’diversi zoni li huma [[Paceville]], [[Ta’ Ġiorni]], [[Tal-Għoqod]] u [[St. Andrews]]. Hemm ukoll zoni li jiehdu isimhom mill-bajjiet li ghandhom bhal [[Bajja ta’ San Ġorġ]], il-Bajja ta’ [[Spinola]], il-Bajja ta’ [[Balluta]] u [[l-Qaliet]]. San Ġiljan huwa mfittex hafna mit-turisti speċjalment matul ix-xhur tas-sajf. Huwa wkoll wkoll post poloari mal-Maltin. Fis-seklu dsatax, San Ġiljan kienet belt kostali kwieta magħrufa għall-arkitettura tagħha bħall-[[Palazz Spinola]] u gnien madwaru kif ukoll djar ta' vileggatura. Il-bajja ta’ [[Spinola]] kienet ikkaratterizzata minn sajjieda u d-dghajjes taghhom kif ukoll bdiewa li kienu jahdmu l-ghelieqi tal-post. Din il-belt rat waħda mill-akbar żviluppi fl-infrastruttura fuq il-gżira b’ħafna djar qodma jaqaw biex jinbnew blokki ta’ appartamenti. Fl-2020 gew organizzati protesti minn abitanti tal-lokalità, il-Kunsill Lokali u għaqdiet mhux governattivi biex jwaqqfu l-iżvilupp ta' pont ghad-Dgħajjes tat-turisti fil-[[Bajja ta’ Balluta]].<ref>https://movimentgraffitti.org/en/news/details/267/-stop-hogging-our-seas-balluta-bay-objectors-tell-.htm</ref> [[Stampa:PortomasoStJulians.jpg|daqsminuri|It-Torri ta' Portomaso u il-Bajja ta' Spinola bil-Luzzi tas-Sajjieda]] It-Torri ta' [[Portomaso]], huwa wieħed mill-ogħla bini ta’ Malta b’għoli ta’ 97.54 metru u jinsab f’San Ġiljan.<ref>https://web.archive.org/web/20150222073320/http://www.emporis.com/buildings/136726/portomaso-business-tower-saint-julians-malta</ref> F'din il-lokalità nsibu ukoll l-iktar bini ogħli fil-gżejjer Maltin, jiġifieri it-[[Torrijiet Mercury|Torri Mercury]], li fih 31 sular u għoli ta' 122 metru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mercury-tower/33735|titlu=Mercury Tower - The Skyscraper Center|sit=www.skyscrapercenter.com|data-aċċess=2025-11-19}}</ref> == Storja == === Knejjes === L-aktar evidenza bikrija tal-[[Knisja ta' San Giljan]] hija dokumentata fiż-żjara pastorali tal-Isqof [[Tommaso Gargallo]] fl-1601, li jgħid li nbniet fl-1580 u kienet iddedikata lil San Ġiljan. Fl-1736, meta Monsinjur [[Alpheran de Bussan]] reġa’ żar San Ġiljan, huwa nnota li l-lokalità kienet diġà magħrufa bħala ''Portus Sancti Juliani'', jiġifieri wara l-qaddis patrun. Fl-1854, il-600 resident ta San Ġiljan appellaw lill-awtorità tal-knisja, sabiex issir parroċċa. Il-kapitolu f’Birkirkara pprotesta b’mod qawwi kontra din l-applikazzjoni u din ġiet miċħuda. L-applikazzjoni giet accettata fl-1891 u [[Dun Guzepp Scerri]] sar l-ewwel kappillan tal-parroċċa. <ref>https://www.stjuliansparish.org/storja/</ref> Il-knisja parrokkjali preżenti kienet iddisinjata mill-arkitett Malti [[Arturo Zammit]] u l-ewwel ġebla tqeghdet fl-1961. Il-Knisja ntużat għall-ewwel darba fl-1968 meta kienet għadha ma nbnietx kompletament.<ref>https://www.stjuliansparish.org/storja/</ref> Il-Knisja laqgħet lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II|Papa San Ġwann Pawlu II]] fl-ewwel żjara tiegħu f’Malta fis-27 ta’ Mejju, 1990.<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/malta-joins-the-world-to-mourn-the-pope.94433</ref> Il-Kappella maghrufa bhala ''[[Millenium Chapel]]'' giet mfassla mill-perit Malti [[Richard England (Perit)|Richard England]] u ġiet inawgurata fl-2000. Mal-kappella nsibu ġnien ta' meditazzjoni inawgurat f’Mejju 2018 bħala kenn għall-kontemplazzjoni u tranquilita fil-qalba taż-Żona ta ‘divertiment ta’ [[Paceville]].<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2018-08-28/local-news/President-inaugurates-meditation-garden-at-Millennium-Chapel-6736195512</ref> Mibnija fuq l-inizjattiva u mmexxija minn [[Fr Hilary Tagliaferro]], din il-knisja hija mmexxija mill-patrijiet Agostinjani permezz tal-Milenium Chapel Foundation.<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/watch-meditation-garden-to-open-at-pacevilles-millennium-chapel.686668</ref> [[Stampa:Paceville The Millenium Chapel 1.jpg|daqsminuri|Millenium Chapel f' Paceville]] == Postijiet Importanti == === [[Palazz Spinola, San Ġiljan|Il-Palazz ta' Spinola]] === Minħabba l-biża’ ta’ attakki mill-Musulmani, iż-żona Kostali tat-Tramuntana giet zviluppata wara l-1565. Il-bini tal-[[Palazz Spinola, San Ġiljan|Palazz Spinola]], fl-1688, jista' jitqies bħala l-ewwel l-pass fir-restawr ta’ San Ġiljan. Il-palazz, flimkien mal-ġonna tal-madwar inbnewt minn [[Fra Paola Raffaele Spinola]] għall-divertiment pubbliku kif iddikjarat fl-iskrizzjoni li wieħed isib fuq l-entratura. Il-palazz kien imkabbar fl-1733 permezz ta’ [[Fra Giovanni Battista Spinola]], suċċessur taz-ziju tiegħu bħala rettur u Kuratur tal-Abbazia.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-31 |titlu=Archive copy |url=https://restoration.gov.mt/en/otherprojects/ongoingprojects/Pages/Spinola-Palace---St--Julians.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160201213456/https://restoration.gov.mt/en/otherprojects/ongoingprojects/Pages/Spinola-Palace---St--Julians.aspx |arkivju-data=2016-02-01 |url-status=dead }}</ref> Matul l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta fl-1798, San Ġiljan kien l-ewwel belt f’[[Malta]] li ntrebah minn truppi Franċiżi. Fil-fatt kien Ġeneral [[Claude Henri Vaubois]] li mexxa l-forzi Franċiżi fis-bajja Spinola. ==== Il-Batterija ta' Spinola ==== Waħda mill-batteriji nbniet fid-daħla tal-Bajja ta' San Ġiljan u ssemmiet Spinola Battery . Din inbniet fi żmien il-Gvernatur Smyth fis-sena 1890. Kienet ġiet tiswa s-somma ta' 5000 lira. Il-Gvern Kolonjali Ingliz kien ħaseb biex din il-batterija tkun difiża minn erba' kanuni. Dawn kollha kienu jħarsu lejn il-baħar u bejniethom kellhom il-ħarsien tal-medda baħar faċċata tal-Bajja ta' San Ġiljan. Meta t-theddida t' invażjoni fuq [[Malta]] ma baqgħetx biss minn fuq il-baħar u saret iktar theddida mill-ajru, din il-batterija kienet modifikata biex inbidlet f'anti-aircraft battery. Din kienet waħda mir-raġunijiet li din il-batterija kienet attakkata ta' sikwit matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] u għalhekk kienet ġarrbet ħsarat kbar.<ref>https://military.wikia.org/wiki/Spinola_Battery</ref> Meta l-iżvilupp fl-inħawi ta' San Ġiljan u [[Paceville]] beda jikber ġmielu, viċin tal-Batterija ta' Spinola kienet inbniet lukanda. Maż-żmien, din il-lukanda twaqqgħet biex minflokha nbena ċentru turistiku lussuż ħafna magħruf bħala Portomaso. Il-fdalijiet li kien fadal minn din il-batterija ġew inkorporati f' dan il-kumpless turistiku bħala attrazzjoni.<ref>https://military.wikia.org/wiki/Spinola_Battery</ref> ==== Bajjiet ==== * il-[[Bajja tal-Balluta]] * il-[[Bajja ta' Spinola]] * il-[[Bajja ta' San George|Bajja ta' San Gorg]] * il-[[Bajja ta' San Giljan]] [[Stampa:2018 Spinola 09.jpg|daqsminuri|Spinola]] [[Stampa:Paceville iconic stairs.jpg|daqsminuri|Paceville]] === Bini u Zoni ta' Importanza === * [[Balluta Builidings]] * [[Dragonara Point]] * Il-[[Il-Qaliet|Qaliet]] * [[Paceville]] * [[Portomaso]] * [[Ta' Giorni]] * [[Villa Rosa]] * [[Wied Ħarq Ħamiem]] * [[Wied tal-Balluta]] * Monument Love ta' [[Richard England (Perit)|Richard England]] * [[Villa Leoni]] * [[Villa Priuli]] * [[Villa Blanche]] * [[Villa Cassar Torreggiani]] * It-Torri tal-Bajja ta' San Gorg * Monument ta' [[Ċensu Tabone]] ==== Monumenti u Knejjes ==== * Statwa ta' San Giljan fi Triq il-Kbira * Statwa tal-Qalb Imqaddsa ta' Gesu fix-Xatt ta' Spinola * Knisja ta' l-Immakulata Koncessjoni fi Triq San Gorg * Statwa ta' Santa Marija fi Triq Lapsi * Nicca ta' L-Immakulata Koncezzjoni fit-Telgha ta' Birkirkara * Knisja tal-Madonna tal-Bon Kunsill fi Triq il-Knisja * Knisja ta' Santa Rita * Millenium Chapel * Monasteru tal-Kleru * Kunvent tal-Karmelitani * Skola tal-Kunvent tal-Qalb Imqaddsa ta' Gesu == Kunsill Lokali == {{Għall-aġġornament}} Il-Kunsill Lokali tal-present jikkonsisti minn:<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-31 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/StJulians/Pages/The-Local-Council/Mayor-and-Councillors.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201201110447/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/StJulians/Pages/The-Local-Council/Mayor-and-Councillors.aspx |arkivju-data=2020-12-01 |url-status=dead }}</ref> * Albert Buttigieg (Sindku) * Clayton Luke Mula (Vici-Sindku) * John Agius * Patricia Camilleri * Guido Dalli * Rita Dimech Portelli * Adrian Dominic Ellul * Sean Gauci * Martin John Sultan * Paul Spiteri (Segretarju Ezekuttiv) == Sport == It-tim tal-futbol li jassocja mieghu San Ġiljan hu [[Melita FC|Melita F.C]]. L-ghola unur li hadu fil-futbol Malti kienet r-rebħa tagħhom fuq il-ġirien tas-[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] fil-finali tat-Tazza Maltija fl-1939. F’dawn l-aħħar snin, [[Melita FC|Melita F.C]] ikkompetew ukoll fil-Premier League u llum jikkompetu fit-tieni divizzjoni tal-futbol Malti. Waterpolo huwa l-isport li jigbed l-aktar nies lejn din il-belt. [[Neptunes WPSC]], it-tim lokali ta’ Waterpolo ilu fil-quċċata tal-Waterpolo league Malti minn mindu twaqqaf fl-1929. Huma rebhu il-League tal-Waterpolo ghal 25 darba fost hafna titli ohra. Il-klabb igawdi faċilitajiet ta’ taħriġ mgħammra b'mod professjonali li jinsabu fuq quddiem tax-xtajta<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-31 |titlu=Archive copy |url=https://neptuneswpsc.com/the-club/club-honours/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180411100211/http://www.neptuneswpsc.com/the-club/club-honours/ |arkivju-data=2018-04-11 |url-status=dead }}</ref>. Fil-qrib insibu wkoll lil [[San Giljan A.S.C]], team iehor b'sahhtu tal-Waterpolo lokali li gawda minn rebhiet konsekuttivi ta’ titlu kif ukoll rebbieħa tal-kampjonat fl-2015. <ref>http://www.malta.com/en/attraction/sport-fitness/waterpolo/st-julian-s/neptune-s-water-polo-swimming</ref> Squash huwa wkoll sport komuni li jilagħbu f’San Ġiljan. [[Stampa:Piscina (8583021638).jpg|daqsminuri|Neptunes Waterpolo club]] == Nies notevoli == * [[Roberta Metsola Tedesco Triccas|Roberta Metsola]], president tal-[[Parlament Ewropew]]; * [[Francesco Buhagiar]], L-eks [[Prim Ministru ta' Malta]], miet f’San Ġiljan; * [[Miriam Dalli]], ministru għall-Ambjent, l-Enerġija u l-Intrapriża, kurrenti; * [[John James]], eks sewwieq tat-tlielaq, miet San Ġiljan. * [[Emma Muscat]], kantanta minn waħda mill-aktar familji sinjuri ta’ Malta, irrappreżentat lil Malta fil-Eurovision Song Contest 2022. == Ara wkoll == [https://neptuneswpsc.com/ Neptunes Waterpolo Club] [https://web.archive.org/web/20240930203735/https://www.sangiljanasc.com/ San Giljan Waterpolo Club] [https://web.archive.org/web/20200927052653/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/StJulians/Pages/default.aspx St Julians Local Council website] == Referenzi == <references responsive="" /> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:San Ġiljan, Malta|*]] 9emb9sxx4o8y84i15uww7zhm2mb64q3 0 16385 329694 276584 2026-05-04T17:07:24Z Themeramisin 27761 329694 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien artist drama u drammaturgu Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] 0yy9fncrh63z2x5ght438t6sqlxbxc0 329697 329694 2026-05-04T17:08:48Z Themeramisin 27761 329697 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien artist drama u kittieb Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] n1t7p4bf1fuym6iofdr91crolle74cj 329701 329697 2026-05-04T17:22:32Z Themeramisin 27761 329701 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien acting artist u kittieb Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] pc00zxqs7zhci5y9q8efk8ixcpdzpn5 329702 329701 2026-05-04T17:28:49Z Themeramisin 27761 329702 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien magħruf f acting u kittieb Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] hnsma482cbmzgxzxh2k0ymu03r3dk27 329707 329702 2026-05-04T17:35:59Z Themeramisin 27761 329707 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien magħruf f acting, kittieb Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] d0zreb5ox8bggixnrgjoew6aig1wuin 329712 329707 2026-05-04T19:53:52Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:Trigcly|Trigcly]] 276584 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien poeta u drammaturgu Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] ii4snd250jhhklb3dxirao7m4kowoct 0 16393 329750 326739 2026-05-05T06:13:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329750 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ta' Sannat}}{{Nebbieta|ġeografija}} '''Ta' Sannat'''<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/cap/363|titlu=ATT DWAR GVERN LOKALI}}</ref>, magħruf ukoll bħala '''Is-Sannat''', huwa raħal fin-Nofsinhar ta' [[Għawdex]]. Skont iċ-ċensiment tal-2021 dan ir-raħal għandu popolazzjoni ta' madwar 2,186 ruħ<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|titlu=Census of Population and Housing 2021 - Final Report|lingwa=en|data-aċċess=13 ta' Ottubru 2024}}</ref>. Stima tal-2024 tpoġġi l-popolazzjoni tal-lokalità bħala 2,260 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Ta' Sannat jestendi mir-[[Rabat (Għawdex)]] sal-irdumijiet li jiffurmaw il-kosta tan-Nofsinhar ta' Għawdex magħrufa bħala [[Ta’ Ċenċ]]<ref>{{Ċita web|url=https://sannatlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja/|titlu=Ġeografija u Storja|lingwa=mt|data-aċċess=13 ta' Ottubru 2024}}</ref>. [[File:Sudika Sannat.jpg|thumb|Ritratt panoramiku tal-lokalità]] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] 005uia09wmkq8jpr3vkh2spkv9kdxqk 0 17605 329721 326709 2026-05-05T01:32:29Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329721 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} [[File:Kunsill Lokali Marsa.jpg|thumb|Kunsill Lokali Marsa]] '''Il-Marsa''' hija belt fil-qasam tal-Port il-Kbir ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' 5,953 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-isem Marsa jfisser "port".<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-04 |titlu=Marsa Local Council - Town at a Crossroad: History of Marsa |url=http://www.marsalocalcouncil.com/default.aspx?MLEV=0&MDIS=257 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110714041438/http://www.marsalocalcouncil.com/default.aspx?MLEV=0&MDIS=257 |arkivju-data=2011-07-14 |url-status=dead }}</ref> ==Etimoloġija== Barra l-Marsa hemm erba' postijiet ohra f’Malta li isimhom jikkonsisti bil-kelma 'marsa' b'kelma oħra marbuta magħha. Dawn huma; Il-Port ta' [[Marsamxett]], [[Marsaskala]], [[Marsaxlokk]] u [[Marsalforn]]. Kull wieħed għandu rabta ma' xatt il-baħar, u kull wieħed minnhom jagħmel parti minn port, jekk mhux hu nnifsu port. Il-Marsa kienet tissejjaħ hekk għax, bla dubju, kienet tħaddan il-port ġewwieni u importanti. Il-fdal megalitiku fuq Kordin u nħawi fil-qrib kif ukoll oħrajn tal-[[Feniċi]] u u r-[[Imperu Ruman|Rumani]] marbutin mal-Għolja tal-Ġiżwiti jindikaw biċ-ċar li għal dawn in-nies, il-port kien meħtieġ u importanti. ==Storja== Fil-fond tal-[[Port il-Kbir]] hemm id-daħliet kennija tal-Marsa, post importanti sa mill-qedem. Fil-mappa ta' Malta li ppubblika [[Jean Quintin]] fl-1536, hemm indikat il-post ‘Marsa Hortus’. Minn żminijiet aktar imbiegħda, il-post kien magħruf bħala l-Marsa, kelma Għarbija li tfisser "port fejn jankraw il-vapuri". Id-daħla kienet ukoll magħrufa bħala taż-“żewġ marsiet”, waħda bl-isem ‘Marsa ż-Żgħira’ u l-oħra bl-isem 'il-Marsa il-Kbira'. Tal-ewwel kienet ukoll tissejjaħ Xatt il-Qwabar u kienet tibda minn fejn il-Pont Wharf u tasal fejn saru x-xogħlijiet tal-Gass. Qwabar hi l-plural tal-kelma qabru, li hi ħlejqa anfibja bħal granċ li ġieli ġie msejjaħ ukoll granċ tal-ilma ħelu u li seta' kien komuni madwar il-Marsa. Hekk insibu bebbux għamla ta' qalb, b'qoxra sewda, li kien jinstab fid-daħla u kien jissejjah l-arzell tal-Marsa. Aktar 'il ġewwa hemm il-Marsa l-Kbira, li tiġbed sa fejn hemm il-knisja ta' Ċejlu. Kienet saret ukoll magħrufa bħala Portu Novu. Iż-żewġ daħliet huma mifrudin mill-“Għolja tal-Ġiżwiti”, li warajha tinfirex il-pjanura l-kbira li tibqa' dieħla sat-truf ta' [[Ħal Qormi]]. Hawn wieħed jista' jinnota l-livell baxx tal-art u l-widien, wieħed Wied is-Sewda u l-ieħor Wied il-Kbir, li jaqilbu għal hemm. Żmien ilu, anke sa ftit qabel il-wasla tal-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], id-daħla baxxa kienet twassal sat-truf ta' Ħal Qormi, bħal taċ-Ċagħqi jew l-Erba' Qaddisin, fejn kienu nstabu ħafna ċagħaq u ramel. L-inħawi baxxi kienu jiġbru ilma qiegħed li kien jikkawża ħafna [[malarja]]. Mal-ilma baħar kien jittella' l-ilma tal-widien. Sa mill-qedem, il-bnedmin li fittxew kenn f'dawk l-inħawi kienu jaħdmu fir-raba' u jkabbru l-uċuħ. Fil-witja jingħad li kien hemm is-simar, kanal tas-sallur, qiegħa mimlija arzell bl-arkati, u menqa mimlija ħut. Is-sejbiet arkeoloġici li saru f'partijiet differenti tal-Marsa juru li minn żminijiet ilu dal-post kien magħruf man-nies li għexu f'Malta u għarfu jinqdew bil-kenn li joffru l-portijiet tiegħu. ==Popolazzjoni== Fi żminijiet medjevali u għal żmien twil wara, il-Marsa kienet tagħmel mal-parroċċa ta' San Ġorġ ta' Ħal Qormi. Iżda meta l-Ħamrun saret parroċċa, it-territorju tal-Marsa reġa' nqasam bejn il-Ħamrun u Ħal Qormi sakemm fl-1913, il-Marsa saret parroċċa u ġabret lura l-art li kienet mifruda minnha. L-art li fuqha hi mibnija llum il-parroċċa tal-Marsa kienet tagħmel parti mit-tliet parroċċi ta' Ħal Qormi, il-Ħamrun u Raħal Ġdid. Jingħad li fl-1890 fil-Marsa kien hemm 6,200 ruħ u 200 dar, Dan juri li bl-iżvilupp tal-port, in-nies bdew risqin lejn il-post. Dment li l-awtoritajjiet kienu sabu tarf tal-ilmijiet li kienu jġibu l-malarja, il-popolazzjoni setgħet toktor. Din il-problema setgħet kellha effett fuq l-iżvilupp ta' abitazzjoni anke fi żminijiet qodma: l-istoriċi jindikaw li fi żminijiet medjevali kien hemm fil-qrib ir-Raħal Saflieni u jingħad li f'dawk iż-żminijiet, l-irħula fin-naħat ċentrali u tal-Lvant ta' Malta kienu jinstabu fuq xi art x'aktarx ogħla minn inħawi fil-qrib u kien hemm tendenza li jevitaw il-kosta u nħawi baxxi, aktarx minħabba l-malarja. Imma mal-iżvilupp tal-Port il-Ġdid (Portu Novu), il-Marsa bdiet tikber bħala subborg. Mal-1913 kien innotat li din in-naħa kienet qiegħda dejjem tiżdied fid-djar u fil-fabbriki, tant li kien fiha popolazzjoni ta' eluf ta' nies. Kien hemm madwar 4,000 ruħ. Fiċ-ċensiment tal-1931 kien irreġistrat li kien hemm 7,867 waqt li fl-1948, il-popolazzjoni telgħet għal 11,560 u kien hemm żieda ta' 46.94%. Iżda wara dan l-għadd beda jonqos: kien hemm 10,672 fl-1957, 9,722 fl-1967 u 7,927 fl-1985. Il-popolazzjoni tal-Marsa kienet 8,036 fl-1993; naqset drammatikament għal 5,731 sas-sena 2000 u rkuprat xi ftit għal 6,018 saċ-ċensiment tas-sena 2000. Il-popolazzjoni iżda kompliet tonqos għal 4,401 sas-sena 2014<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/55776/marsa_loses_half_of_its_population_in_20_years|titlu=Marsa loses half of its population in 20 years|kunjom=Debono|isem=James|data=2015-08-04|sit=MaltaToday|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19}}</ref>, iżda l-aħħar stima tas-sena 2024 tpoġġi l-popolazzjoni tal-lokalità bħala 5,953.<ref name=":0" /> Ta' min jinnota li f’dak li għandu x’jaqsam ma' konfini elettorali, fl-1921 il-Marsa kienet tqiegħdet fil-ħames distrett li kien jikludi fih [[Raħal Ġdid]] u [[Ħal Tarxien]] waqt li mill-1947 tqiegħdet fl-ewwel distrett mal-[[Belt Valletta]]. ==Ġemellaġġi== *{{flagicon|UK}} [[Bridgwater]], [[Renju Unit]] ==Kunsill Lokali== * Josef Azzopardi (Sindku) * Joseph Scerri (Vici-Sindku) * Francis Debono (Kunsillier) * Colin Pace (Kunsillier) * Dominic Spencer (Kunsillier) * Charmaine Aquilina (Kunsillier) * Joe Lia (Kunsillier) ==Toroq== {{col-begin-small}} {{col-2}} *Triq l-Ascot *Triq l-Assunta *Triq Aldo Moro *Triq Azzopardi *Triq il-Biċċerija *Triq Balbi *Triq Bajjada *Triq Belt il-Ħażna *Triq Derby *Triq Diċembru 13 *Triq il-Farfett *Triq Fra Diegu *Triq l-Għabex *Triq il-Ħaddiem *Triq Ħal Qormi *Il-Moll tal-Ħatab *Triq l-Irħam *Triq l-Iskola *Triq il-Jum *Triq il-Kapuċini *Il-Moll tal-Knisja *Triq il-Marsa *Triq Nazzarenu {{col-2}} *Triq N.Isourd *Triq N.Sacco *Triq il-Prinċep Albertu *Triq Patri Magri *Il-Moll tal-Pont *Triq il-Qaddiefa *Triq ir-Ross *Triq is-Sajjieda *Triq is-Salib tal-Marsa *Triq Sant'Anna *Triq San Bernard *Triq San Franġisk *Triq San Mikiel *Triq San Pietru *Triq San Tumas *Sqaq Sannat *Triq is-Sebħ *Triq Simpson *Triq is-Sliem *Triq ix-Xwieni *Triq Xemxija *Triq Żerafa *Triq iż-Żimelli {{col-end}} ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20190921195551/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Marsa/Pages/default.aspx Il-Kunsill Lokali tal-Marsa] *[http://www.facebook.com/pages/Marsa-Scouts-Group/69501954209 Grupp tal-Iscouts tal-Marsa] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 7hdgno5z07swe9gvdbt6rewge4tb9hy 0 18627 329760 326753 2026-05-05T07:29:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329760 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ħal Kirkop}} '''Ħal Kirkop''' huwa raħal fin-Nofsinhar ta' [[Malta]]. Jinstab ħdejn l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Malta]] u għandu storja twila, anki miż-żminijiet Puniċi. Il-knisja parrokkjali hija ddedikata lil [[San Leonardu|San Anard]]. Apparti l-festa prinċipali ta' San Anard, hemm ukoll il-festa sekondarja ta' [[San Ġużepp]] li tiġi ċċelebrata fis-sajf. It-tim tal-futbol tar-raħal huwa [[Kirkop United FC]], li jilgħab fit-tieni diviżjoni ta' Malta. ==Storja u t-tkabbir tal-popolazzjoni== [[Stampa:Kirkop's Saint Leonard's parish church.jpg|daqsminuri|Il-knisja parrokkjali ta' Ħal Kirkop, iddedikata lil San Leonardu, li huwa l-patrun ta' dan ir-raħal.]]L-isem tar-raħal ġej mill-isem tal-familja antika li kellha l-għeruq fl-inħawi. Ir-raħal kien magħruf bħala 'Casal Prokopju' u dan l-isem jinstab fir-reġistri antiki tal-milizzja li kienet teżisti qabel il-miġja tal-Kavallieri ta' Malta. Huwa tradizzjonalment magħruf li l-isem jiddeskrivi l-post fejn din il-familja għexet. Wara li l-isem uffiċjali sar 'Kirkop' mill-poplu lokali. Kirkop kien raħal qabel l-1000ijiet u parroċċa qabel l-1600ijiet. Il-puniku tal-katakombi huma tikek kollha madwar il-villaġġ, u ħafna minnhom baqgħu ma ġewx skoperti, imma l-pjanijiet iddikjaraw li se jkunu esplorati fil-futur. Fl-1969 l-antropologu [[Jeremy Boissevain]] ippubblika riċerka tiegħu fuq it-tessut soċjali ta' dan ir-raħal fil-ktieb tiegħu ''Hal-Farrug: A village in Malta''. Il-ktieb reġa' ġie ippubblikat fl-1980, u fl-2006 ġie għal darb'oħra ippublikat, din id-darba taħt l-isem ġdid, ''Ħal Kirkop: A village in Malta''. Fil-ktieb tiegħu, Boissevain identifika l-persuni ta' Ħal Kirkop li l-familji tagħhom kienu għexu fiż-żona għal sekli sħaħ bħala li għandhom it-traċċi aktar impressjonanti tad-demm qadim. Il-Feniċi kienu okkupaw il-gżejjer Maltin madwar 700 QK. F'dan raħal jinstabu l-fdalijiet ta' katakombi Puniċi, għalkemm ħafna minnhom huma abbandunati. Madanakollu , imma hemm pjanijiet li dawn se jiġu esplorti fil-futur. Ħal Kirkop kien parti minn komunità akbar imsejħa 'Bir Miftuħ' fil-Medju Evu. Fit-29 ta' Mejju 1592, Ħal Kirkop kien iddikjarat bħala parroċċa għaliha. Ir-raħal għandu popolazzjoni ta 2,260 persuni minn Marzu tal-2011.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mjha.gov.mt/MediaCenter/PDFs/1_Population%20Statistics.pdf|titlu=Population statistics|data=2011-08-09|editur=|data-aċċess=2013-02-09|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130804051733/http://mhas.gov.mt//mediacenter/pdfs/1_population%20statistics.pdf|arkivju-data=2013-08-04|xogħol=Malta Government Gazette}}</ref> Fl-2021, il-popolazzjoni żdiedet għal 2,527<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|titlu=Census of Population and Housing 2021 - Final Report|lingwa=en-gb}}</ref>, u 2,656 sas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Hija dar tal-impjant ta' [[ST Microelectronics]], li jammonta produzzjoni għal 60% tal-esportazzjonijiet f'Malta.{{Bżonn refererenza}} <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|50|31|N|14|29|6|E|type:city}} </span> ==Toroq Prinċipali f'Ħal Kirkop== *Triq Ħal Safi *Triq il-Belt Valletta *Triq il-Lewżiet *Triq ir-Ramlija *Triq It-Tielet Waqgħa *Triq l-Industrija *Triq San Benedittu *Triq l-Għaraq tad-Demm *Triq San Ġwann *Triq San Nikola *Triq Santu Rokku *Triq Taż-Żebbiegħ ==Żoni f'Ħal Kirkop== *Bonu ż-Żgħir *L-Għadir *Menħir Estate *Tal-Aħfar *Tal-Ibliq *Tal-Fieres *Tar-Robba *Tas-Sienja ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20070528054928/http://www.kirkop.gov.mt/ Kunsill Lokali ta' Ħal Kirkop] *[https://web.archive.org/web/20070930120009/http://www.sanguzeppkirkop.org/ St.Joseph Band Club, Ħal Kirkop] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] t36arg40d366n0bggmscb7cr0jwqi14 0 18791 329761 327650 2026-05-05T07:30:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329761 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħal Lija''' huwa raħal żgħir fil-gżira ta' [[Malta]]. Jifforma parti mit-[[Tliet Irħula ta' Malta]], ma' [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan]]. Ħal Lija għandha [[knisja parrokkjali]] barokka u seba' kappelli żgħar oħra. Il-knisja parrokkjali iddedikata lit-Trasfigurazzjoni ta' [[Ġesù Kristu]] u bħalissa għaddejja minn proġett ta' restawr estensiv sabiex jiġu ppreżervati x-xogħlijiet ta' arti prezzjużi u l-pitturi ta' [[Giuseppe Calì]] madwar il-knisja. Ħal Lija saret parroċċa fl-1594, wara li l-komunità żgħira nqatgħet mill-belt ġirien, [[Birkirkara]]. Hija kellha popolazzjoni ta' 3,793 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> ==Kultura== [[Image:Lija - Belveder Tower.JPG|thumb|left|It-Torri Belvedere]] Ħal Lija hu l-aktar magħruf għal-[[logħob tan-nar]] li jattira eluf ta' nies u turisti matul il-perjodu tal-festa li ssir fl-ewwel ġimgħa ta' Awwissu. Dan l-ispettaklu hu magħruf ħafna u hu meqjus bħala l-aħjar tal-gżira. It-tim logħob tan-nar ta' Ħal Lija rebaħ il-konkors tan-nar internazzjonali li saret f'[[Monako]] fl-1980. Fl-2006, il-fabbrika tan-nar Lija ġiet it-tieni fil-festival tal-logħob tan-nar organizzat fil-Port il-Kbir fil-Belt [[Valletta]]. Ħal Lija jospita wkoll il-festival taċ-ċitru Malti, li jsir kull sena. Ħal Lija għandu diversi djar qodma ta' karattru, ġonna kbar taċ-ċitru, it-Torri Belvedere li hu uniku u [[Villa Francia]]. Ir-Residenza tal-Università uffiċjali tal-[[Università ta' Malta]] tinsab ukoll f'dan ir-raħal. L-awtur Brittaniku [[Anthony Burgess]], li x-xogħlijiet tiegħu li jinkludu ''[[A Clockwork Orange]]'', kien joqgħod Ħal Lija għal tliet snin (1968-1970). F'Ħal Lija hemm ukoll il-villa fejn għexet il-politiku [[Mabel Strickland]], bint [[Gerald Strickland]]. ==Sport== [[Lija Athletic FC]] huwa l-[[klabb tal-futbol]] tal-villaġġ. Dan il-klabb ġie promoss għall-Premier League Malti għal tliet darbiet fl-istorja tagħhom. Meta wieħed iqis id-daqs żgħir tal-villaġġ u r-riżorsa u l-limitazzjonijiet finanzjarji, dan kien meqjus bħala suċċess kbir minn dilettanti sportivi lokali. Lija Athletic, bil-kollaborazzjoni tal-Kunsill Lokali inawgura grawnd sintetiku ġdid fis-6 ta' Lulju, 2007 (''Jum Ħal Lija''). Dan il-grawnd jinsab fil-motivi tar-raħal tal-primarja. Fl-2009, il-Klabb iċċelebra s-60 Anniversarju tiegħu mill-fondazzjoni tiegħu. [[Image:Lija - city limits sign.JPG|thumb|right|Id-dħul għall-Ħal Lija]] == Kunsill Lokali ta' Ħal Lija == Il-membri lokali attwali tal-kunsill huma: *Castaldi Paris Ian (Sindku, PN) *Magda Magri Naudi (Sindku deputat PN) *Massimo Scerri (PN) *Sant Marc (PL) *Farrugia Lorraine (PL) ==Żoni== * Ħal Mann * Ta' Bajdun * Ta' Seguna * Tad-Daħla * Tad-Daqqaq * Tal-Mirakli * Wied Lija == Toroq prinċipali == * Triq Annibale Preca * Triq Carmelo Farrugia * Triq il-Forn * Triq il-Kbira * Triq il-Mosta * Triq Robert Mifsud Bonnici * Triq Sant' Andrija * Triq Sant' Antnin * Triq Sir Ugo Mifsud * Vjal it-Trasfigurazzjoni * Triq Gużeppi Portelli ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [https://archive.is/20121219215809/http://www.lija.gov.mt/ Kunsill Lokali ta' Ħal Lija] * [https://web.archive.org/web/20070626070057/http://www.lijaathletic.com/ Lija Athletic FC] * [https://web.archive.org/web/20190126053416/http://www.lijaparish.com/ Parroċċa ta' Ħal Lija] * [https://web.archive.org/web/20071009030521/http://www.06august.com/ 6 ta' Awwissu - Festa Titulari] * [https://web.archive.org/web/20100429010353/http://pocketmalta.mobi/malta/index.php/component/content/category/55-attractions.html Postijiet għal żjara f'Ħal Lija] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] n8hufqhzg0si5oghx2myno5cx3gpaua 0 18797 329762 326756 2026-05-05T07:30:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329762 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ħal Luqa}} '''Ħal Luqa''' hu raħal li jinsab fil-Lbiċ ta' [[Malta]]. Huwa belt qadima tipiku tal-[[Malta|Gżejjer Maltin]]. Il-popolazzjoni ta' Ħal Luqa hi 7,128 (Diċembru 2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Hemm knisja fil-pjazza ewlenija ddedikata lil [[Sant Andrija]]. Il-festa tradizzjonali ta' Sant'Andrija hi ċċelebrata fl-ewwel Ħadd ta' Lulju, imma l-festa liturġika tiġi ċċelebrata fit-30 ta' Novembru.<ref>[https://web.archive.org/web/20200408141544/http://www.carnaval.com/malta/festivals/ Malta Annual Festivals] Miġjub fit-18 ta'Marzu , 2010.</ref> Iċ-ċittadini ta' Ħal Luqa jivvutaw għall-kunsill lokali kull tliet snin. Il-kunsill jikkonsisti f'seba' membri, wieħed minnhom għandu l-kariga ta' sindku. <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-17 |titlu=Websajt Uffiċjali |url=http://www.luqa.gov.mt/default.asp?selMMSec=132&selMMCat=1 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110722222349/http://www.luqa.gov.mt/default.asp?selMMSec=132&selMMCat=1 |arkivju-data=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> L-inventur famuż tal-arloġġi [[Michelangelo Sapiano]] (1826-1912) kien jgħix f'Ħal Luqa. Bena diversi arloġġi, l-arloġġ tal-Knisja Parrokkjali huwa wieħed mill-bosta xogħlijiet tiegħu. Id-dar f'Ħal Luqa fejn kien jgħix tinsab fi Triq Pawlu Magri.<ref>[https://web.archive.org/web/20130510181254/http://www.cuckooclockblog.com/category/clocks/cherry-grandfather-clocks/ No Man is an Island] Cuckoo Clock Information. Miġjub fit-18 ta'Marzu, 2010.</ref> L-ewwel Banda Ħalluqija hija dik tas-Socjetà Filarmonika l-Unjoni AD1880. Tliet snin wara twaqqfet l-Għaqda Mużikali Sant'Andrija AD1883. ==Żoni== *L-Għammieri *Żona industrijali ta' Ħal Luqa *Ħal Saflieni *Taċ-Ċagħki *Taċ-Ċawla *Tal-Bandieri *Wied Betti *Wied il-Knejjes (fejn daħal il-[[Konvoj ta' Santa Marija]]) *Ix-Xagħra tas-Simar ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== ===Ġenerali=== * [https://web.archive.org/web/20210224171917/http://www.luqaparish.com/ Parroċċa Sant Andrija (AD 1634)] * [https://web.archive.org/web/20090727022337/http://www.luqayouthcenter.org/ Ħal Luqa Youth Center (AD 2003)] ===Klabbs tal-Banda=== * [https://web.archive.org/web/20121124012943/http://bandasantandrija.org/ L-Għaqda Mużikali Sant' Andrija - AD 1883)] * [http://www.unionbandmalta.org/ Is-Soċjetà Filarmonika L-Unjoni - AD 1880)] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 0ohgmzn3cwuaqoyrwn7etnp79oa1ojt 0 18891 329732 326719 2026-05-05T03:18:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329732 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Marsaxlokk}} [[Stampa:Malta Marsaxlokk BW 2011-10-04 14-44-00.JPG|thumb|300px|Port ta' Marsaxlokk]] [[Stampa:Malta 14 Marsaxlokk.jpg|thumb|Is-suq tal-ħut f'Marsaxlokk]] [[Stampa:Luzzu.jpg|thumb|[[Luzzu]], dgħajsa tradizzjonali, ġewwa Marsaxlokk.]] [[Stampa:Marsaxlokk bay.jpg|thumb|Bajja ta' Marsaxlokk]] '''Marsaxlokk''' huwa [[raħal tas-sajd]] tradizzjonali li jinsab fil-parti tax-xlokk ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' 4,245 sal-aħħar tas-sena 2024.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> L-isem tar-raħal ġej minn ''marsa'', li tfisser "port" u d-direzzjoni ''Xlokk''. ==Storja== Kienu fil-bajja tax-Xlokk fejn l-ewwel niżlu l-[[Feniċi]] u bdew il-kummerċ f'Malta, matul is-seklu 9 QK. Matul l-[[Assedju ta' Malta]], il-port ta' Marsaxlokk kien użat bħala ankraġġ mill-flotta Torka. Fuq il-fergħa tat-tramuntana tal-Bajja Marsaxlokk hemm l-għolja [[Tas-Silġ]], li fiha nstabu fdalijiet ta' tempji megalitiċi tal-fażi ta' [[Ħal Tarxien]], b'tibdiliet li saru wara li jixbħu l-mudell ta' [[Ħaġar Qim]]. Ukoll materjal ta' Żmien il-Bronż instab imferrex madwar iż-żona. Mill-aħħar tas-seklu 6 QK għaa-seklu 1 WK, l-għolja kienet tintuża bħal sit reliġjuż, notevolment bħala tempju ddedikat għall-[[Astarte]]. Marsaxlokk kienet parti miż-Żejtun fl-imgħoddi. Is-sit Tas-Silġ reġa' ntuża għal skopijiet reliġjużi f'xi żmien tar-4 seklu WK, meta kien adattat għar-reliġjon il-ġdida, il-Kristjaneżmu, u seta' ntuża bħala monasteru. Il-popolazzjoni attwali ta' kuljum ta' Marsaxlokk hija ta' madwar 4,000.<ref name=":0" /> Fil-passat, persentaġġ kbir tal-popolazzjoni kienu jaħdmu bħala sajjieda. Iżda n-numru ta' sajjieda naqas, xi ftit minħabba li nies minn postijiet oħra marru joqogħdu fir-raħal. ==Importanza tas-sajd== Ħafna mill-provvisti tal-ħut ta' Malta huma maqbuda mis-sajjieda li jkunu ġejjin minn dan il-port. Il-[[Pixxispad]], it-[[Tonn]], u l-famużi '[[Lampuki]]' jinqabdu f'abbundanza bejn ir-rebbiegħa u tard fil-ħarifa. Matul il-ġimgħa, il-qabda hija meħuda għall-ħut tas-suq fil-belt [[Valletta]], iżda fil-Ħdud, il-ħut jinbiegħ bl-imnut mis-sajjieda fil-miftuħ fuq il-moll. Fetħu bosta ristoranti tal-ħut jissodisfaw id-domanda li dejjem tiżdied. L-influss tat-turisti f'Marsaxlokk attira wkoll ħafna bejjiegħa. ==Żoni f'Marsaxlokk== *Delimara *Ħal Ġinwi *Il-Ballut *Il-Fossa *Il-Magħluq *Il-Wilġa *Kavallerizza *Il-Marniżi *Marsaxlokk Bay *Il-Ponta l-Kbira *San Duminku *St. Peter's Pool *Il-Ponta Tal-Qrejten *Tal-Wiċċ *Tas-Silġ *Torri San Luċjan *Xrobb l-Għaġin *Port Ruman ==Toroq Prinċipali f'Marsaxlokk== *Triq Delimara *Triq it-Torri Vendome *Triq iż-Żejtun *Triq l-Arżnell *Triq Santa Katerina *Triq Tas-Silġ *Triq Tat-Trunċiera *Xatt is-Sajjieda Marsaxlokk Post Turistiku: Marsaxlokk huwa wkoll famuz mal- baranni u huwa ta' atrazzjoni liema bhala. Huma 'bosta dawk id- dghajjes li jigbdu l- ghajnejn u li wiehed m' ghandux ma jitlefx l- okkazjoni sabiex jiehu xi ritratt ma wiehed minnhom. F' dan il- vilagg jarma wkoll il- monti li gie snin ilu sahansitra qabel ir- restoranti li joffru ikel bnin. Il- monti jahdem dejjem, izda bil- Hadd ikun l- aktar ta' attrazzjoni fejn bosta Maltin u turisti jaghmlu mawra u jzuru lil dan il- vilagg pittoresk. Dan ir- rahal huwa mimli wkoll b'bini storiku li jibda minn tas- Silg, sal- Marnizi, it- torri Vendome, u t- torri ta' San Lucjan. ==Timijiet Sportivi f'Marsaxlokk== <!-- Table Header --> '''''Klabb'''''</td> <td width="120px" align="left">'''''Sport'''''</td> <td width="75px" align="left">'''''Fundat'''''</td> <td width="270px" align="left">'''''Kampjonat'''''</td> <td width="180px" align="left">'''''Grawnd'''''</td> </tr> <!-- Rows --> <tr bgcolor="#ffffff'> <td width="250px">[[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]]</td> <td width="120px" align="left">[[Futbol]]</td> <td width="75px" align="left">1949</td> <td width="270px" align="left">[[Premier League Malti]]</td> <td width="180px" align="left">[[Grawnds tal-futbol f'Malta#Il-Grawnd ta' Marsaxlokk|Grawnd ta' Marsaxlokk]]</td> </td> </table> ==Gallerija== <gallery mode="packed"> Stampa:Marsaxlokk Sunset.JPG|Inżul ix-xemx Stampa:Malta-StLucian Tower.jpg|[[Forti San Luċjan]] Stampa:Marsaxlokk Port Zoom.JPG|Port ta' Marsaxlokk. </gallery> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Leucate]] ([[Franza]]); * {{Flagicon|ITA}} [[Cadeo]] ([[Franza]]). ==Ara wkoll== {{Commons|Marsaxlokk}} ==Referenzi== {{reflist}} Grech, Joseph ''Marsaxlokk: 100 sena parroċċa'' Abela, Joe Dun ''Marsaxlokk'' ==Ħoloq esterni== * [http://www.mma.gov.mt/port-marsaxlokk Awtorità Marittima ta' Malta] * [https://web.archive.org/web/20160314071532/http://www.lookover.at/index.php?n=300 Rapporti u Ritratti (lingwa Ġermaniża)] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Marsaxlokk| ]] jrdcgnz83hg4j2ll94qrxeq0vwwh8o8 0 19328 329737 326724 2026-05-05T03:45:39Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329737 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''L-Imġarr''', magħruf qabel bħala ''Mgiarro'', huwa raħal żgħir fil-Majjistral tal-pajjiż ta' [[Malta]]. L-Imġarr huwa raħal rurali tipiku li jinsab f'reġjun iżolat, fil-Punent tal-[[Mosta]]. Huwa mdawwar bl-art agrikola sinjura u dwieli. Skond l-aħħar stima tas-sena 2024, il-popolazzjoni tal-lokalità huwa ta' 5,249 persuna.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> ==Storja u żvilupp== L-Imġarr għandu żewġ siti preistoriċi importanti: [[Tempji Ta' Ħaġrat|Ta' Ħaġrat]], li għadu fi stat tajjeb ta' konservazzjoni, li jinsab fiż-żona ħdejn iċ-ċentru tar-raħal; [[Ta' Skorba]], skavat fl-1963, li jinsab barra l-villaġġ. L-istorja tal-Imġarr hija dik ta' komunità tal-biedja minn diversi familji mill-[[mdina|Imdina]]. Mgiarro ngħatat mir-[[Monarki ta' Napli u Sqallija|Re ta' Sqallija]] lill-familja Inguanez, u maż-żmien kienet mibjugħa lill-familja Falsone. Maż-żmien, l-art kienet maqsuma u mogħtija lid-dixxendenti. Illum l-Imġarr kiber sew, għalkemm għadu meqjus baħal raħal, pajjiż b'arja nadifa friska bogħod mill-ibliet industrijali ewlenin ta 'Malta. Inħawi tal-Imġarr qegħdin iħaddnu żoni diversi bħall-[[Binġemma]], [[Wardija]], [[Fomm ir-Riħ]], Għajn Tuffieha u l-Bajja tal-[[Ġnejna]]. L-Imġarr huwa post ta' waqfien popolari għall-persuni fil-kampanja tagħha u għal dawk li jivvjaġġaw bil-karozzi għall-bajjiet fil-qrib. L-[[Skola San Anton|Iskola San Anton]] hija skola privata li tinsab fi ħdan wieħed mill-widien xeniċi tal-Imġarr. ==Knisja<ref>{{Ċita web|url=https://mgarrlc.com/sites/church/|titlu=Mgarr Local Council {{!}} Churches & Chapels|sit=mgarrlc.com|data-aċċess=2024-12-17}}</ref>== [[Stampa:Iglesia de la Asunción de María, Mġarr, isla de Malta, Malta, 2021-08-25, DD 170.jpg|nofs|daqsminuri|[[Knisja Parrokkjali tal-Assunta, l-Imġarr|Knisja Parrokkjali tal-Assunta]]]] Kien biss fil-bidu tas-seklu 20 li l-Imġarr bnew il-parroċċa tagħhom u l-knisja lesta għal kollox. Il-knisja għandha waħda mill-akbar koppli fid-dinja, wara tal-knisja tal-[[Mosta]]. Il-forma unika, dik tal-koppla ovali, hija attribwita mill-fondi estensivi miġbura mill-bejgħ tal-prodott tal-bajd lokalment: aktar minn 300,000 kienu mibjugħa fl-għajnuna tal-proġett. Il-knisja parrokkjali ta' [[Santa Marija]] (l-Assunta) hija kopja minjatura tar-[[Bażilika ta' Santa Marija Assunta, Mosta|Rotunda tal-Mosta]]. Il-bini tagħha beda fl-1912 u l-kien jiddependi fuq ix-xogħol volontarju u fuq il-kontribuzzjonijiet ġenerużi miksuba mill-parruċċani mill-bejgħ ta' prodotti tal-biedja. Minkejja l-isforzi kollha biex iħaffu x-xogħol, il-bini ma tlestiex qabel l-1946. Il-knisja tinsab fuq art għolja u z-zuntier elevat tagħha għandu veduta tal-għelieqi u l-għoljiet tal-madwar. Fl-Imġarr għad hemm ħafna djar fit-toroq dojoq madwar il-knisja. Bini modern u proprjetà tad-djar huma żidiet ġodda għar-raħal. ==Il-Kunsill Lokali tal-Imġarr== Il-membri attwali tal-kunsill lokali tal-Imġarr huma: *Vella Paul (Sindku - PN) *Vella Wistin (Vici-Sindku - PN) *Gauci Clayton (PL) *Borg Busuttil Tiziana (PL) *Muscat Odette (PN) == Edukazzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://mgarrlc.gov.mt/edukazzjoni/|titlu=Edukazzjoni|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-17}}</ref> == '''<big>Kulleġġ San Nikola, Skola Primarja tal-Imġarr</big>''' L-Iskola Primarja tal-Imġarr infetħet fid-19 ta’ Settembru 1923. Qabel il-ftuħ tagħha, 1% biss tal-popolazzjoni kienet litterata bl-Ingliż u/jew bit-Taljan, u 4% biss kienu litterati bil-Malti. Dun Edgar Salomone ħadem ħafna u rnexxielu jinfluwenza lill-membri tal-Self Government li għadu kif ġie elett favur l-iskola primarja. Fl-1946, l-Imġarr kellu l-ogħla rata ta’ attendenza tal-iskola fuq livell nazzjonali. Eventwalment, l-iskola espandiet u bniet klassijiet ġodda biex takkomoda t-tkabbir fil-popolazzjoni tal-istudenti. Issieħeb ukoll man-netwerk ta’ skejjel tal-Kulleġġ San Nikola<ref>{{Ċita web|url=https://stnicholascollegemalta.net/|titlu=St.Nicholas College Malta|data=2023-09-28|sit=St.Nicholas College Malta|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-17}}</ref>. '''<big>Skola San Andrea</big>''' L-Iskola San Andrea hija skola privata li tinsab fl-Imġarr. L-iskola twaqqfet fl-1992 fin-Naxxar. Din twaqqfet mill-Fondazzjoni tal-Ġenituri tal-Edukazzjoni, li waqqfet ukoll l-Iskola San Anton<ref>{{Ċita web|url=https://www.sanandrea.edu.mt/|titlu=Home|sit=San Andrea School|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-17}}</ref>. '''<big>Skola San Anton</big>''' L-Iskola San Anton hija skola privata li tinsab fl-Imġarr. L-iskola twaqqfet fl-1988 fir-raħal ta’ Ħ’Attard, qrib il-Palazz tal-President San Anton, u tat isimha l-iskola<ref>{{Ċita web|url=https://www.sananton.edu.mt/|titlu=Home {{!}} San Anton School|sit=www.sananton.edu.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-17}}</ref>. ==Żoni fl-Imġarr== *Abatija *Ballut *Binġemma *Binġemma Gap *Dar il-Ħamra *Darrenzi *Dwejra *Fawwara *[[Fomm ir-Riħ]] *Ġnejna Bay *[[Għajn Tuffieħa]] *Għemieri *Ħanxara *Ħotba ta' San Martin *Iċ-Ċagħaq *Iċ-Ċarċar *Id-Dahar *Il-Għalqa *L-Imselliet *L-Iskorvit *Lippija *Misraħ Miet *Ras il-Pellegrin *Ras il-Wied *Skorba *Ta' Mrejnu *Ta' Tewma *Ta' l-Għajn *Ta' Qarawas *Tal-Faċċol *Tal-Ħżejjen *Tal-Palma *Tal-Qanfud *Tar-Ragħad *Tas-Santi *Wied Santi *Wied tal-Ġnejna *Wied ta' l-Imselliet *Żebbiegħ == Popli notevoli == * [[Alicia Bugeja Said]], (imwieled fl-1987), politiku. * [[Christabelle Borg]], (imwieled fl-1992), kantant, irrappreżentat lil Malta fil-Eurovision Song Contest 2018. * [[Myles Beerman]], (imwieled fl-1999), futboler professjonali li jilgħab bħala difensur għal [[Rangers F.C]]. * [[Gaia Cauchi]], (imwieled fl-2002), kantant, rebaħ il-Junior Eurovision Song Contest 2013. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} Mathi ([[Italja]]). ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * {{Sit uffiċjali|https://mgarrlc.gov.mt}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] l8ulr1qvjk0ifrca8dyw91tys3yob42 0 19402 329735 326721 2026-05-05T03:37:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329735 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=L-Imqabba}} <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|50|39|N|14|28|1|E|type:city}} </span> '''L-Imqabba''' huwa raħal żgħir li jinsab fin-nofsinhar ta' [[Malta]] u li fih jgħixu madwar 3,685 resident (2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Għalkemm l-Imqabba huwa raħal żgħir ħafna, huwa uniku minħabba li l-biċċa l-kbira tal-ġebla tal-franka li tinsab f'Malta ġejja mir-raħal tal-Imqabba. Għaldaqstant dan il-raħal huwa speċjali għax huwa mogħni bl-uniku riżorsi naturali misjuba fuq din il-gżira. Il-maġġoranza tad-djar li hawn Malta huma mibnija bil-ġebla tal-franka li hija l-karatteristika ewlenija Maltija fil-kostruzzjoni tad-djar u bini ieħor. Il-fattur ġeografiku sawwar il-ħajja soċjo-ekonomika tar-raħal li l-biċċa l-kbira tal-ħaddiema tiegħu li jaħdmu fil-barrieri huma ħaddiema mill-Imqabba u mill-viċinanzi tal-[[Qrendi]], [[Żurrieq]], [[Siġġiewi]], [[Kirkop]], [[Safi]] u [[Luqa]]. ==Postijiet Interessanti== * Il-Knisja Parrokkjali * Il-Knisja ta' Santa Katerina * Il-Knisja tad-Duluri * Il-Knisja ta' San Bazilju * Il-Knisja ta' San Mikiel * It-Torri Vinċenti * L-istatwa ta' San Franġisk * Il-Katakombi tal-Mentna ==Niċeċ== * Il-Kunċizzjoni - Triq il-Parroċċa * Il-Kunċizzjoni/Qalb ta' Santa Marija - Triq Santa Katerina * Madonna tal-Karmnu - Triq il-Karmnu * San Ġużepp - Pjazza tal-Knisja * San Ġużepp - Triq San Bazilju * San Ġużepp - Triq Valletta * San Mikiel - Triq id-Duluri * San Mikiel - Triq il-Langasa * San Pawl - Pjazza Ġublew tad-Djamanti * San Pawl - Triq it-Torri Vincenti ==Żoni fl-Imqabba== *Ħajt tal-Matla *Ħal Millieri *Mintna *[[Ta' Kandja]] *Tal-Ħaġra *Tal-Landier *Tal-Wilġa *Tas-Sejba *Tax-Xantin *Tax-Xatba l-Ħamra ==Ara wkoll== * [[Mqabba FC]] ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20070320151802/http://www.mqabba.gov.mt/ Kunsill Lokali tal-Imqabba] *[http://www.santamarija.com/ Socjeta Santa Marija Banda Re Ġorġ V] *[http://www.talgilju.com/ Socjeta Muzikali Madonna tal-Gilju] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] ej61ihtzljwlr1xchazaanmzpoikm68 0 20043 329763 326757 2026-05-05T07:30:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329763 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Ħal Safi}} '''Ħal Safi''' hu raħal b'popolazzjoni ta' 2,965 persuna (Diċembru 2024)<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> fix-Xlokk ta' Malta, qrib iż-[[Iż-Żurrieq|Żurrieq]], [[Ħal Kirkop]] u [[Birżebbuġa]]. Il-formazzjoni tar-raħal kif inhu magħruf illum imur lura xi sebgħa mitt sena. Ir-raħal ta' Ħal Safi kien imdawwar b'erbgħa rħula oħra. Bdiewa kien jiltaqgħu hemm biex jitkellmu flimkien meta jkunu qed imorru lura lejn djarhom mix-xogħol. Wara, kienet saret niċċa, u biż-żmien, meta n-nies bdew joqogħdu fil-qrib tar-raħal, kien qed jibda jifforma raħal ġdid. Fl-1417, ir-raħal kien diġà magħruf bħala Ħal Safi. Skont ir-reġistri tal-1419 tad-[[Dejma]], bejn tmenin u disgħin persuna kienu meqjusa bħala residenti tar-raħal. Is-sengħa ewlenija tal-parti l-kbira tar-residenti kienet is-sengħa tal-biedja u kienu jrabbu n-nagħaġ, il-mogħoż u l-agrikoltura. L-oriġini tal-isem tar-raħal mhuwiex magħruf biċ-ċert. Storiċi jgħidu li l-isem "Safi" ġej mill-arja pura tar-raħal. Oħrajn jgħidu li l-isem jixbah l-isem tal-post Ksour Essef fit-[[Tuneżija]], jew li r-raħal issemma hekk għax ħadd mir-residenti ma kien marad mill-epidemija li ġie infettat bih il-pajjiż kollu. Kemm l-arma (strixxa kaħla orizzontali fuq sfond abjad) u kemm il-mottu "Sine Macula" (li jfisser "bla tebgħa") jenfażizzaw it-tifsira tal-isem tar-raħal. L-14 t'April huwa Jum Ħal Safi. ==Id-Dikjarazzjoni tar-Raħal bħala Parroċċa== Għal ħafna snin Ħal Safi kien jagħmel parti ma' Bir Miftuħ. Imma r-residenti ma kinux kuntenti b'dan, l-iktar minħabba d-distanza bejn iż-żewġ irħula. Minflok, huma xtaqu li għallinqas jsiru jagħmlu parti miż-[[Żurrieq]] li kien ħafna eqreb. Fl-1575, meta Monsinjur Dusina żar Ħal Safi, r-residenti qalulu x-xewqa tagħhom, imma xorta waħda ma sar xejn. Fl-aħħar, fl-1592, l-Isqof Gargallo ddeċieda li jissepara Ħal Safi, L-[[Mqabba|Imqabba]] u [[Ħal Kirkop]] minn Bir Miftuħ. Hu għaqqad it-tliet irħula f'parroċċa waħda. Dun Carl Taliana minn [[Ħal Luqa]] kien maħtur bħala l-Kappillan. Ir-residenti ta' Ħal Safi kienu xorta waħda mhux kuntenti għax kellhom jimxu distanza twila biex imorru l-Knisja ddedikata lil San Ġakbu f'[[Ħal Kirkop]] għaċ-ċelebrazzjoni tas-sagramenti tat-Tqarbin u għall-funerali. Meta r-residenti ta' Ħal Safi saru jafu li kienet se tinbena knisja ġdida f'Ħal Kirkop, ma kinux ħerqanin li jagħtu donazzjonijiet għall-proġett. Fl-1598, tnax-il raġel minn Ħal Safi żaru l-Isqof Gargallo. Fl-isem tar-residenti kollha ta' Ħal Safi, huma għamlu petizzjoni biex ir-raħal ta' mitejn u għaxar residenti jsir parroċċa. Did-darba l-Isqof aċċetta. Allura f'April tal-1598, kuntratt kien sar quddiem in-Nutar Debono. Skont il-kuntratt, ir-residenti ta' Ħal Safi kellhom iħallsu ammont ta' flus fis-sena, eżatti fil-festa tal-Konverżjoni ta' San Pawl. L-amministrazzjoni ta' dil-Parroċċa l-ġdida kien assenjat lil Dun Ġwann Mizzi. Wara tliet xhur, Dun Ġwann Mizzi kien maħtur bħala l-Kappillan tal-[[Mqabba|Imqabba]]. Dun Mattew Xiriha kien maħtur minfloku għal żmien qasir. F'dawk is-snin kien hemm ħames kappelli f'Ħal Safi. L-ikbar waħda, ddedikata lil San Pawl, kienet intgħażlet biex isservi bħala l-Knisja Parrokkjali. Għall-kommemorazzjoni tat-twaqqif tal-Parroċċa, kienet inxtrat qanpiena tal-Knisja. Immaġni ta' San Pawl u oħra ta' San Pietru flimkien mas-sentenza "Sancte Paule Ora Pro Nobis" kienu minquxa fuqha. L-erbgħa kappelli l-oħrajn kienu ddedikati lil: Sant'Agata, L-Assunzjoni tal-Verġni Marija u tnejn lit-twelid tal-Verġni Marija. L-unika waħda li għadha teżisti fir-raħal hi l-Kappella tal-Assunzjoni tal-Verġni Marija, li kienet reġgħet nbniet fl-1761. ==Il-Festa tar-Raħal== Lura fl-1575, fil-Knisja ta' Ħal Safi kienet diġà tiġi ċċelebrata festa żgħira fl-unur ta' San Pawl. Imbagħad, fl-1725, kienu żdiedu ċelebrazzjonijiet esterni. Purċissjoni bir-relikwa ta' San Pawl kienet saret fl-1732. Fl-1840, statwa ta' San Pawl magħmula mill-injam minn Xandu Farrugia taż-[[Żejtun]], kienet ġiet introdotta fil-purċissjoni. Dik is-sena, ċelebrazzjonijiet tal-festa kienu organizzati għall-aħjar kemm jista' jkun. Dawn jinkludu murtali tal-art, servizzi tal-banda u ċerimonji tal-Liturġika. Minn dik is-sena 'l hemm, is-servizzi l-banda kienu saru kontribuzzjonijiet fissi u fl-1874 kien sar palk apposta għall-banda. Minħabba li l-festa tikber minn sena għall-oħra, kienet twaqqfet Soċjetà tal-Festa fl-1929 biex jgħinu fl-organizazzjonijiet tal-festa. Kienu ġew iċċelebrati erbgħa festi mill-isbaħ fl-1960, fl-1984, fl-1998 u fl-2008. Tal-1960 fakkret l-wasla ta' San Pawl f'Malta; tal-1984 fakkret il-200 sena anniversarju tal-Konsagrazzjoni ta' Ħal Safi bħala Knisja Parrokkjali; tal-1998 fakkret l-400 sena minn meta Ħal Safi saret parroċċa; u tal-2008 fakkret is-Sena Pawlina. Pellegrinaġġi, priedki, parteċipazzjoniet tal-kor, servizzi tal-banda, u murtali kien ġew organizzati biex ifakkru kull anniversarju. Sas-sena 1959, il-festa fl-unur ta' San Pawl kienet issir fil-25 ta' Jannar. Mill-1960 'l hemm, l-iktar minħabba l-maltemp ta' Jannar, il-festa bdiet issir fl-aħħar Ħadd t'Awwissu. Fis-sena 1971, innu ġdid tal-festa kien kompost mill-Mro. A. Muscat Azzopardi mill-kliem miktuba ta' Paul Callus. Imbagħad fl-1981, innu ieħor kien inkiteb, did-darba minn J. Zerafa u kien kompost mill-Mro. E. Bugeja. Innu maġġuri, msejjaħ "Is-Sejħa", miktub minn Paul Callus u kompost mill-Mro. Ray Sciberras, kien sar fl-2002. Meta Dun Michael Agius sar il-Kappillan tar-raħal, l-attivitajiet tar-raħal żdiedu ħafna. B'inizzjattiva tas-Soċjetà ta' San Pawl, żewġ marċi żdiedu fil-programm: wieħed li jsi nhar ta' Ġimgħa filgħaxija u ieħor nhar ta' Ħadd filgħodu. Ukoll, nies li jieħdu ħsieb il-murtali organizzaw marċ ieħor tal-banda għal nhar ta' Ħadd, eżatt wara l-purċissjoni. Dekorazzjonijiet, bħad-dwal u banners, bi tħejjija tal-festa reliġjuża f'għadd ta' toroq u fil-misraħ ewlieni. L-għada tal-festa hija kkunsidrata bħala btala għar-residenti kollha. Il-parti kbira minnhom imorru l-Armier għax-xalata fejn iqattgħu il-jum ħdejn il-baħar. ==Banda== *Il-Banda ta' San Pawl (L-Għaqda Mużikali San Pawl) kienet twaqqfet fl-1989, u taqa' taħt is-Soċjetà ta' San Pawl. ==Il-Ħajja Soċjali f'Ħal Safi== Fl-imgħoddi, l-iktar xogħol komuni tar-residenti ta' Ħal Safi kien fis-settur agrikolturali. Oħrajn kienu suldati impjegati mid-Dejma. Oħrajn kienu baħrin, bennejja, jnaqqxu l-ġebel, bajjada u għadd ta' residenti kienu jbiegħu fis-suq. Ftit wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], ħafna bdiewa ħallew l-għelieqi tagħhom u ssieħbu fis-settur tal-Gvern. Illum, ix-xogħol huwa iktar vast u jinkludi impjegati fis-settur tal-Gvern, fis-settur privat, fid-dry docks u fabbriki. Ukoll, wieħed jista' jsib kuntratturi u għadd ta' nies li jaħdmu għal rashom. Dal-aħħar, it-tendenza nbidlet u l-għadd ta' nies kwalifikati mill-Università qiegħed dejjem jiżdied, fejn qed jinkisbu profili għoljin għal xogħlijiet ta' tobba, avukati, għalliema, accountants u management personnel. Il-biedja issa qed isir kważi bħala part-time u ġieli iktar bħala passatemp milli għall-għajxien. Mal-aħħar tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], il-fanali tat-toroq u l-funtani għax-xorb ntemmew u minflok, ġew introdotti titjieb tas-servizzi tal-elettriku, tad-drenaġġ, tal-ittri, tat-telekomunikazzjoni, tal-ilma u ta' servizzi oħrajn. Fl-1962, beda l-bini ta' skola ġdida u moderna biex tibdel l-waħda li tinsab fi Triq San Pawl. Fit-tmenijiet, infetaħ grawnd tal-futbol ħdejn l-iskola, li fl-2000 għamlulu t-turf sintetiku. Fl-1986, infetħet Klinika Pubblika tas-Saħħa fi Triq San Ġorġ. L-għadd ta' djar u l-għadd tar-residenti qiegħed dejjem jiżdied. Fil-fatt, mill-aħħar statistiċi, l-popolazzjoni ta' Ħal Safi laħqet l-1,800. Dawn l-aħħar snin żdied ukoll l-għadd ta' ħwienet. L-aktar żewġ kunjomijiet komuni fir-raħal huma Busuttil u Zammit. It-toroq tar-raħal huma maqsumin fi tnejn: it-toroq il-qodma li jagħmlu parti mir-raħal il-qadim; u t-toroq il-ġodda. Il-qodma huma msemmijin għall-qaddisin, mentri l-ġodda huma msemmijin bi kriterja oħra. Il-quċċata tal-ħajja soċjali hi ċ-ċelebrazzjoni tal-festa tar-raħal, iċċelebrata fil-ġimgħa kollha ta' qabel l-aħħar Ħadd t'Awwissu. Il-Qaddis Patrun ta' Ħal Safi huwa San Pawl. Bħal ħafna rħula oħrajn, ir-residenti ta' Ħal Safi ma kellhomx min jirrappreżentahom fiċ-ċentru tal-Gvern. Mill-1994, Ħal Safi għandu l-Kunsill Lokali tiegħu li ma kkontribwixxiex b'ebda mod fiż-żieda tal-għadd tal-proġetti kkreati għall-benefiċju tar-residenti ta' Ħal Safi. Hemm soċjetajiet li jkunu segwiti mir-residenti lokali fis-sigħat bikrin ta' filgħaxija. Meta wieħed jgħaddi minn Ħal Safi, wieħed jista' jgħid dwar in-nuqqas t'attività soċjali fejn it-toroq kwieti huma ta' sikwit mqabblin ma' ta' raħal [[Għawdex|Għawdxi]]. Dal-aħħar infetaħ kumpless tal-ikel li jismu "Il-Paġna" li jispeċjalizza f'ikel tradizzjonali [[Malta|Malti]]. ==Żoni== *Il-Għadir *Misraħ Ħlantun *Ta' Amparell *Tal-Karwija *Tal-Ibraġ *Ta' Mnejqiet *Ta' Sant'Agata *Wara l-Ġnien ==Lista' ta' toroq ta' Ħal Safi== *Misraħ il-Knisja *Misraħ San Ġużepp *Misraħ San Mattew *Sqaq San Mikiel *Sqaq Santa Marija *Trejqet it-Twemmin *Trejqet Tarsu *Triq Ananija *Triq Bieb il-Ġarra *Triq Carmelo Caruana *Triq Dun Ġużepp Caruana *Triq Dun Karm Lia *Triq Dun Karm Vella *Triq Ġwann Zammit *Triq Ħlantun *Triq id-Dolmen *Triq il-Biedja *Triq il-Feniċi *Triq il-Ħajt Ruman *Triq il-Ħarruba *Triq il-Kaċċaturi *Triq il-Kenn *Triq il-Kuċċard *Triq il-Menqa *Triq il-Puniċi *Triq in-Nassaba *Triq in-Newba *Triq is-Summien *Triq it-Tellerit *Triq iż-Żurrieq *Triq l-Ibraġ *Triq l-Iskola *Triq Mikielanġ Busuttil *Triq Piju Zammit *Triq Qerd in-Naħal *Triq Salvu Cauchi *Triq San Franġisk *Triq San Ġorġ *Triq San Ġużepp *Triq San Ġwann *Triq San Pawl *Triq San Pawl Sqaq Nru. 1 *Triq San Pawl Sqaq Nru. 2 *Triq San Tumas *Triq San Tumas Sqaq Nru. 1 *Triq San Tumas Sqaq Nru. 2 *Triq Santa Marija *Triq Stiefnu Erardi *Triq ta' Ġawhar *Triq ta' l-Ajżar *Triq ta' Rqajja *Triq tal-Palma <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|50|0|N|14|29|6|E|type:city}} </span> == Referenzi == {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== *[http://www.pnsafi.info pnsafi.info], Kumitat Sezzjonali Partit Nazzjonalista - Ħal Safi {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] nulnooarsyxabjl68ajtwucidptbz5t 0 20051 329723 326763 2026-05-05T01:44:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329723 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Iż-Żurrieq}} '''Iż-Żurrieq''' hu wieħed mill-eqdem irħula ta' [[Malta]] b'popolazzjoni ta' 12,842 ruħ (2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Jinsab fin-Nofsinhar ta' Malta. Kien diġà [[parroċċa]] fl-[[1436]] u l-knisja parrokkjali hi ddedikata lil [[Santa Katarina ta' Lixandra]]. == Attrazzjonijiet turistiċi == L-akbar attrazzjoni turistika fiż-Żurrieq hija [[l-Ħnejja]], magħrufa bħala ''Blue Grotto'' bl-Ingliż għar-raġunijiet turistiċi. Iż-Żrieraq għadhom isejħulha l-Ħnejja. Magħrufa l-aktar minħabba l-kulur kaħlani tal-baħar ta' ġo fiha. Biex tasal sal-Ħnejja trid taqbad [[dgħajsa]] minn [[Wied iż-Żurrieq]]. Ġawhra kulturali oħra fiż-Żurrieq hi l-[[Mitħna tax-Xarolla]]. Dil-[[mitħna]] tinsab fit-tarf taż-Żurrieq, ħdejn [[Ħal Safi]]. Waqt xi restawr li kien qed isir ftit tas-snin ilu kienu nkixfu wkoll xi [[katakombi]], sewwasew taħt il-mitħna. Insibu ukoll Torri ta' epoka Punika gewwa d-dar tal-Arċipriet, fdalijiet ta' kappella f'tal-Baqqari li hija mibnija fuq fdalijiet Rumani, fdalijiet ta' Torrijiet Rumani jinsabu ukoll qrib din iż-żona. Insemmu wkoll numru sabiħ ta' Knejjes u kappelli u li nsibu f'dan ir-raħal pittoresk fosthom il-Knisja Parrokjali ddedikata lil Santa Katarina ta' Lixandra u l-Kappella Medjevali li nsibu f'Ħal Millieri ddedikata lil-Lunzjata. Iż-Żurrieq magħruf ukoll għall-festi tiegħu li jiġu miżmuma fis-Sajf. L-ikbar waħda, ddedikata għall-[[Madonna tal-Karmnu]] tiġi ċċelebrata fit-tielet jew ir-raba' Ħadd ta' Lulju. Il-festa titulari f' ġieħ [[Santa Katerina ta' Lixandra]] Verġni u Martri tiġi ċċelebrata fl-ewwel Ħadd ta' Settembru. Il-festi jibdew mill-Ħadd ta' qabel u jdumu għaddejjin ġimgħa sħiħa. Fihom zewg lati maġġuri, dak intern li jirrigwarda l-Funzjonijiet reliġjużi, t-Tridu, l-Paniġierku u l-Purċisjoni, u l-Festi esterni li jinkludu l-murtali u il-marċi. == Ġemellaġġi == Iż-Żurrieq għandu ftehim fuq bażi ta' ġemmellaġġ ma' tliet postijiet fl-Ewropa. Dawn huma: * {{flagicon|San Marino}} [[Borgo Maggiore]] ([[San Marino]]) * {{flagicon|Ċipru}} [[Morphou]] ([[Ċipru]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Angermünde]] ([[Ġermanja]]) Il-ftehim mal-belt ta' Angermünde sar fit-2 t'Ottubru 2007. Fih, iż-żewġ lokalitajiet qablu li jippromovu r-rabtiet kulturali, sportivi u bdil ta' żgħażagħ bejniethom. ==Knejjes u Kappelli== *[[Knisja ta’ Santa Katarina, iż-Żurrieq|Knisja Parrokkjali ddedikata lil Santa Katarina ta' Lixandra]] *Kappella ta' Bubaqra dedikata għall-Assunzjoni ta' Marija *Kappella tan-Nigret ddedikata għall-Immakulata Kunċizzjoni ta' Marija *Kappelel ta' Ħal Millieri: Iddedikati għall-Lunzjata u San Ġwann *Kappella ta' San Leon, twaqqfet fiċ-Ċimiterju Parrokkjali ta' Bubaqra *Kappella ta' Sant'Agata *Kappella ta' San Ġakbu *Kappella ta' San Bartilmew *Kappella ta' Sant Andrija *Kappella ta' San Luqa '''Festi''' *Santa Katarina ta' Lixandra *Madonna tal-Karmnu *Madonna tar-Rużarju *San Ġużepp *Santu Rokku *Santa Klementina *Qalb ta' Ġesù, iċċelebrata fil-Knisja Parrokkjali u wkoll fin-Nigret. *Immakulata Kunċizzjoni, iċċelebrata fin-Nigret. *[[Korpus Christi (festa)|Korpus Christi]] *Santa Marija, iċċelebrata f'Bubaqra ==Toroq== {{col-begin-small}} {{col-2}} *Misrah Santa Marija *Misraħ San Ġorg *Misraħ il-Karmelitani *Triq Santa Katarina *Triq il-Benedittini *Triq il-Karmnu *Triq il-Kunċizzjoni *Triq l-Isqof Alpheran *Triq San Bartilmew *Triq San Luqa *Triq San Bastjan *Triq San Ċiru *Triq San David *Triq San Ġorġ *Triq San Ġwann *Triq San Iljun *Triq San Luqa *Triq San Pawl *Triq San Mark *Triq San Lazzru *Triq Sant Antnin *Triq San Nikola *Triq San Pietru *Triq San Gwann *Triq San Mikiel *Triq San Martin {{col-2}} *Triq San Iljun *Triq San Bastjan *Triq Sant Agata *Triq Sant Porfilju *Triq Santa Fawstina *Triq Sant Andrija *Triq Santa Katerina tal-Bakkari *Triq Monsinjur Pietru Pawl Saydon *Triq Monsinjur Pullicino *Triq il-Kanonku Balzan *Triq l-Immakulata *Trejqa l-Iben il-Ħali *Sqaq il-Karmnu Nru.1 u Nru.2 *Sqaq il-Kunċizzjoni *Sqaq San Anard *Sqaq San Bartolimew *Sqaq San Ċiru *Sqaq San Edwardu *Sqaq San Ġakmu *Sqaq San Ġużepp *Sqaq San Ġwann *Sqaq San Martin *Sqaq San Patrizju *Żona Tal-Bambina *Triq Santa Katerina tal-Baqqari *Triq Widnet il-bahar {{col-end}} ==Żoni== {{multicol}} *Bubaqra *Nigret *Xarolla *Tal-Bebbux *Tal Gawhar *Ta' Xaqqa *Ta' l-Għerien *Taċ-Ċantar *Tax-Xewki *Tal-Ġibjun *Tal-Baqqari *Ta' Taħt iċ-Ċint *Ħal-Millieri {{multicol-break}} *Ħal-Lew *Ħal-Far *Ħal-Manin *Wied Ganu *Wied Babu *Wied Ħallelin *Wied Basasa *Wied Żnuber *Wied Fulija *Għar Ħasan {{multicol-end}} ==Ħoloq esterni== {{commons}} *[https://web.archive.org/web/20171022120831/https://www.talkarmnuzurrieq.org/ talkarmnuzurrieq.org] *[https://web.archive.org/web/20201129105248/http://www.stcatherineband.org.mt/ stcatherineband.org.mt] *[http://www.zurrieq.com/ Zurrieq.com] == Referenzi == {{Referenzi}} <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|49|45|N|14|28|33|E|type:city}} </span> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta|Ż]] [[Kategorija:Żurrieq|*]] qpo2ldn1v2ba807ftws4tqk9pub5etz 0 20066 329718 328905 2026-05-05T01:19:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329718 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Għajnsielem}} '''Għajnsielem''' hu raħal fix-Xlokk t'[[Għawdex]], li jinkludi wkoll il-gżira kollha ta' [[Kemmuna]]. Ir-raħal għandu popolazzjoni ta' 3,764 (Diċembru 2024)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> u huwa l-ewwel raħal Għawdxi li jilqa' lil min jitlaq mill-Port tal-Imġarr biex jidħol f'Għawdex. L-isem joriġina minn għajn tal-ilma, li madwar fl-1700, il-Gran Mastru Perellos bena arcade li kien fih sinkijiet u spouts t'ilma frisk. Attrazzjonijiet jinkludu l-kappella ta' Lourdes bil-kampnar u n-niċċa tal-Madonna ta' Lourdes, Forti Chambray u t-towering tal-Knisja Parrokkjali t'Għajnsielem. ==Il-Mottu u l-Emblema tar-Raħal== Il-mottu t'Għajnsielem bil-Latin huwa "Ob fontem prosperitas" li jfisser "nistagħna b'nixxiegħa ilma". L-għejun tar-raħal kienu jattrattaw l-ewwel abitanti li wara wassal il-prosperità fil-post. ==Postijiet t'Interess== *[http://www.ghajnsielem.com/places/belvederes.html Belvederes] *[http://www.ghajnsielem.com/places/borg_gharib.html Borġ Għarib] *[https://web.archive.org/web/20120303123747/http://www.ghajnsielem.com/places/chambray.html Forti Chambray] *[https://web.archive.org/web/20080726181258/http://www.ghajnsielem.com/places/fougasse.html Fugass] *[https://web.archive.org/web/20130301032444/http://www.ghajnsielem.com/places/gozo_heritage.html Gozo Heritage ('''magħluq''')] *[http://www.ghajnsielem.com/places/lourdes.html Kappella ta' Lourdes u Dar Lourdes] *[http://www.ghajnsielem.com/places/stcicilia.html Kappella u Torri Santa Ċeċilja] *[[Kemmuna]] *[http://www.ghajnsielem.com/places/oldparish.html Knisja l-Qadima] *[https://web.archive.org/web/20090802014007/http://ofm.org.mt/padovarh/ Knisja ta' Sant'Antnin] *[http://www.ghajnsielem.com/places/niches.html Niċeċ] *[https://web.archive.org/web/20120303135704/http://www.ghajnsielem.com/places/apparation.html Pjazza tad-Dehra] *[https://archive.today/20130124074026/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html Port tal-Imġarr] *[http://www.ghajnsielem.com/places/sanctuary.html Santwarju tal-Madonna ta' Loretu] *[http://www.ghajnsielem.com/places/temple.html Tempju tal-Imrejżbiet u Tempju tal-Qiegħan] *[http://www.ghajnsielem.com/places/garzes.html Torri ta' Garzes] *[https://web.archive.org/web/20120630062018/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarrxini.html Torri ta' Mġarr ix-Xini] *[http://www.ghajnsielem.com/places/xatt_ahmar.html Xatt l-Aħmar] ==Għaqdiet tal-Banda== *[http://www.ghajnsielem.com/stjoseph/index.html L-Għaqda Mużikali San Ġużepp] ==Għaqdiet tal-Futbol== * [[Għajnsielem FC]] ==Żoni== *Borġ l-Għarib *Forti Chambray *Ġnien Miġiaro *Iċ-Ċens *Il-Gudja *Mrejżbiet *Port tal-Imġarr *Rdum it-Tafal *Ta' Briegħen *Ta' Cordina *Ta' Kusbejja *Taħt il-Belt *Tal-Palma *Wied tal-Imġarr *Xatt l-Aħmar *Żewwieqa ==Lista ta' toroq t'Għajnsielem== *Daħla Ta' Briegħem *Daħla Ta' Steliju *Pjazza Indipendenza *Pjazza Loreto *Pjazza Tad-Dehra *Pjazzetta l-10 ta' Diċembru *Sqaq Ħamri Nru.1 *Sqaq Ħamri Nru.2 *Sqaq Ħamri Nru.3 *Sqaq Ħamri Nru.4 *Sqaq Ħamri Nru.5 *Sqaq il-Balliju *Sqaq l-Imġarr Nru.1 *Sqaq l-Imġarr Nru.2 *Sqaq l-Imġarr Nru.3 *Trejqa Ħamri *Triq Anġlu Grech *Triq Benghazi *Triq Borġ Għarib *Triq Ċens l-Għarus *Triq Chambrai *Triq Dun Franġisk Mizzi *Triq Dun Ġużepp Galea Rapa *Triq Fuq il-Għajn *Triq Ġużeppi Calì *Triq Ġużeppi Cauchi *Triq Girgor *Triq Għajnsielem *Triq iċ-Ċief *Triq il-Baħħara *Triq il-Barumbara *Triq il-Fawwara *Triq il-Ġnien *Triq il-Gawwi *Triq il-Gleneagles *Triq il-Gudja *Triq il-Ħamri *Triq il-Merkanti *Triq il-Mogħdija *Triq il-Qala *Triq in-Nadur *Triq is-26 ta' Jannar 1855 *Triq ix-Xatt *Triq ix-Xatt l-Aħmar *Triq iż-Żewwieqa *Triq Kemmuna *Triq Kemmunett *Triq l-Imġarr *Triq l-Imrejżbiet *Triq l-Ixprunara *Triq Malta *Triq Patri Franġisk Cauchi *Triq Patri Odorik Grima *Triq Qigħan *Triq Raymond Caruana *Triq Ramon Perellos *Triq Sant'Antnin *Triq Sant'Indrija *Triq Santu Liju *Triq Simirat *Triq Ta' Cordina *Triq Tal-Latini *Triq Wied ir-Rajjes *Triq Wied Martin ==Ħoloq Esterni== *[http://www.ghajnsielem.com/ ghajnsielem.com] *[http://www.radjulauretana.com Radju Lauretana] <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|36|1|37|N|14|17|25|E|type:city}} </span> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 2b24g52kyqp7px78zy32odfbyyrjaic 0 20068 329747 326733 2026-05-05T05:45:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329747 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Santa Luċija}} '''Santa Luċija''' hu villaġġ żgħir b'popolazzjoni ta' 2,652 (Diċembru 2024)<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> li hu wieħed mill-irħula moderni li żviluppa fis-seklu 20 fil-gżira ta' Malta. Santa Luċija kien issemma għal kappella tas-seklu 16 li hemm fil-qrib. Il-Knisja Parrokkjali hi ddedikata lil Piju X. Ir-raħal huwa d-dar ta' Ġnien is-Serenità (Ġnien taċ-Ċiniżi). F'Santa Luċija hemm ipoġew li kien instab fl-1973. ==Ġnien is-Serenità== Ġnien is-Serenità huwa ġnien pubbliku fi stil Ċiniż. Il-bini tal-ġnien beda f'Settembru 1996. Il-Prim Ministru ta' Malta, [[Alfred Sant|Dr Alfred Sant]], fetħu uffiċjalment fis-7 ta' Lulju 1997. Ir-raħal ta' Santa Luċija huwa ġemellat mal-belt Ċiniża ta' [[Suzhou]]. ==Żoni== *Bir Ġurat *Ir-Roqba *Is-Sqajjaq t'Isfel *Ta' Garnaw *Ta' Garriba *Taċ-Ċagħki *Tal-Lampat *Tax-Xewk ==Lista ta' toroq ta' Santa Luċija== *Dawret it-Torri *Misraħ Dorell *Post il-Gladjoli *Trejqet il-Ġeranji *Trejqet il-Ġirasol *Trejqet il-Ġiżimin *Trejqet il-Liedna *Trejqet il-Qronfol *Trejqet il-Ward *Trejqet is-Sardinell *Trejqet iż-Żahar *Triq Bice Mizzi Vassallo *Triq De Hosa *Triq Dun A. Gambin *Triq Dun M. Mifsud *Triq Ġuljetta Lopez *Triq Għeneb id-Dib *Triq Ħalib it-Tajr *Triq Helen Buhagiar *Triq iċ-Ċikwejra *Triq id-Dalja *Triq il-Begonja *Triq il-Bruka *Triq il-Bwieraq *Triq il-Fortizza *Triq il-Frezja *Triq il-Fuxa *Triq il-Gardenja *Triq il-Ġibjun *Triq il-Ġilju *Triq il-Ġjaċinti *Triq il-Ġnien *Triq il-Għorgħar *Triq il-Ħannewija *Triq il-Kaħwiela *Triq il-Kamelja *Triq il-Klematis *Triq il-Lellux *Triq il-Margeriti *Triq il-Pensjeri *Triq il-Pepprin *Triq il-Prinjoli *Triq il-Qoton *Triq il-Vjoli *Triq in-Narċis *Triq Inez Soler *Triq ir-Rand *Triq it-Tulipani *Triq iż-Żinja *Triq iż-Żnuber *Triq Katerina Vitale *Triq l-Anżalor *Triq l-Għansar *Triq l-Iris *Triq l-Istefanotis *Triq Maria De Domenicis *Triq San Piju X *Triq Tursin il-Bir *Vjal l-Oleandri ==Ħoloq Esterni== *[https://web.archive.org/web/20061229182420/http://www.santalucija.gov.mt/ Kunsill Lokali ta' Santa Luċija] <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|51|45|N|14|30|16|E|type:city}} </span> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] rm6wago4ne4vjuhgoru9ne1q36com8i 0 20939 329764 326758 2026-05-05T07:32:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329764 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħal Tarxien''' huwa villaġġ żgħir fil-parti tan-nofsinhar ta' [[Malta]]. Dan ir-raħal huwa dar ta' 10,048 (sal-aħħar tas-sena 2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> ==Storja== Il-villaġġ ta' Ħal Tarxien jinsab fin-nofsinhar ta' Malta u huwa meqjus bħala wieħed mill-eqdem villaġġi abitat minn nies. L-isem Tarxien huwa meħud mill-kelma ‘tirxa’ li tfisser ġebla kbira. L-eżistenza ta’ din il-lokalità tmur lura 4000 sena u skont l-arkeologi t-[[Tempju|Tempji]] Neolitiċi servew ta’ post sakru fejn kienet tiġi adurata l-Mara tal-Fertilità. Ħal Tarxien huwa magħruf għall-eskavazzjonijiet varji ta’ siti storiċi. Il-popolazzjoni attwali tilħaq id-disat elef resident. Sas-sena 1960 iċ-ċittadini kienu kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom primarjament mill-agrikoltura, speċjalment mill-bejgħ tal-ħalib tal-mogħoż. Illum dan huwa kollu storja tal-passat u ftit fadal nies li jaqilgħu l-għajxien tagħhom minn prodotti agrikoli. ==Knisja== Fin-naħa ta' fuq ta' Ħal Tarxien, fi Triq Santa Marija, tinsab knisja żgħira imma ferm ħelwa li hija msejħa ta' Santa Marija Tar-Rokna. Hija waħda mill-eqdem knejjes u għandha faċċata mill-isbaħ, b'żewġ kampnari pariġġ u bejniethom statwa tal-Madonna tiela' s-sema u warajha koppla żgħira. Jingħad li meta nbniet il-faċċata ta' din il-Knisja, fl-1909, swiet 86 [[Lira Maltija|liri Maltin]]. Wieħed mill-kampnari jsemma leħnu bi tliet qniepen żgħar. Il-forma tal-knisja kif nafuha llum bi speċi ta' koppla saret bejn l-1729 u l-1737. Il-knisja hija antika ħafna u kienet hemm ħafna qabel ma' Ħal Tarxien sar parroċċa. Infatti naqraw fir-rapport tal-Isqof Cagliares li nbniet għall-ħabta tal-1415 minn Duminka, armla ta' Gentile Azzopardi, li għanietha b'xi renti, fi żmien l-Isqof Antonio di Platamone. Ġewwa hemm żewġ altari. Il-maġġur għandu kwadru tal-Assunta magħmul fl-1771 minn Rokku Buhagiar u mdawwar bl-iskultura. Fuq l-uniku altar, barra dak tat-titular, f'din il-knisja hemm kwadru ieħor antik tal-[[Madonna tar-Rużarju]] bil-Bambin u x-xbihat ta' [[San Duminku]] u [[Santa Katerina]], li kien fil-Knisja Parrokkjali qabel is-sena 1770. Dari f'din il-knisja kien hemm bosta kwadri żgħar pittura għall-wegħdi, xogħlijiet bla valur artistiku iżda ta' siwi storiku. Fost dawn fadal biss tnejn eks voto li huma xhieda tad-devozzjoni antika li kellhom missirijietna speċjalment min-nies tal-baħar lejn il-Verġni Mbierka Mtella' s-Sema. Dun Frangisk Penza, li għal xi żmien kien il-prokuratur ta' din il-knisja, fl-1909 żejjinha b'faċċata ġdida, żewġ kampnari u statwa ta' Marija Santissima magħmula minn Francesco Faure'. Barra minn hekk, Dun Frangisk kien ħalla f'din il-knisja Kurċifiss artistiku ferm sabiħ tal-avorju mqiegħed ġewwa kaxxa li fuq nett iġġib l-arma ta' Penza. F'nofs din il-Knisja hemm midfun wieħed mill-aqwa benefatturi tagħha, Lorenzo Bugeja li miet fid-19 ta' Marzu 1800. ==Nies famużi== * [[Dom Mintoff]] * [[Joseph Cassar Galea]] * [[Jimmy Farrugia]] * [[Thea Garrett]] * [[Jesmond Mugliett]] * [[Chris Fearne]] * [[Silvio Parnis]] * [[Pawlu Boffa]] ==Kunsill Lokali== *Farrugia Paul (Sindku, PL) *Darmanin Keith (Viċi Sindku, PL) *Agius Frans (PL) *Vella Maria Doris (PL) *Bonavia Lawrence (PN) *Genuis Luke (PL) *Dalli Ismael (PN) ==Ġemellati== * {{flagicon|ITA}} [[Ovindoli]], [[Italja]] * {{flagicon|BUL}} [[Veliko Tarnovo]], [[Bulgarija]] ==Toroq prinċipali== *Misraħ ir-Repubblika *Misraħ is-Suq *Triq Birżebbuġa *Triq Brittanika *Triq Ħal Tarxien *Triq id-Dejma *Triq il-Kbira *Triq il-Palma *Triq Paola *Triq San Anard *Triq Santa Marija *Triq Tal-Barrani *Triq il-Knisja *Triq iż-Żejtun *Triq [[Marju Schembri]] ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20030409231636/http://www.tarxien.gov.mt/ Kunsill Lokali ta' Ħal Tarxien] *[https://web.archive.org/web/20070928085245/http://www.guidetomalta.net/tarxien_temples.htm It-Tempji ta' Ħal Tarxien] == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħal Tarxien]] sz1ksjfscdbf87fswovbcqlo4hw2sn8 0 21566 329748 326734 2026-05-05T05:45:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329748 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Santa Venera}}{{Stub|ġeografija}} '''Santa Venera''' (jew '''Santa Vendra''') hija belt fil-[[Reġjun tan-Nofsinhar]] ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' 9,758 ruħ (fl-aħħar tas-sena 2024)<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref>. Sal-1912 kienet tagħmel parti minn [[Birkirkara]]. L-eqdem bini f'Santa Venera huma l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta' Wignacourt]] u [[Casa Leoni]], li tinkludi l-[[Ġnien Romeo Romano]]. <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|35|53|23|N|14|28|40|E|type:city}} </span> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 37e1ypazhwn6f1np8m4dkm5d1e4iqvr 0 21567 329768 326765 2026-05-05T07:35:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329768 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Żebbuġ (Għawdex)}}{{Stub|ġeografija}} Iż-'''Żebbuġ''' hu raħal f'Għawdex b'popolazzjoni ta' 3,739 ruħ (2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Hu l-akbar kunsill lokali f'Għawdex bħala daqs. <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|36|04|15|N|14|14|13|E|type:city}} </span> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 475nxgeb7i9man729jsij0lweiqpy7d 2 25623 329688 329526 2026-05-04T16:22:41Z Trigcly 17859 aġġornament 329688 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1977)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] snzi9ocw5rrwow825os3ldl1c3uutbi 0 27590 329745 326731 2026-05-05T05:44:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329745 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''San Pawl il-Baħar''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Saint Paul's Bay'') huwa villaġġ fit-Tramuntana ta' [[Malta]], sittax-il kilometru mill-Majjistral tal-kapitali [[Valletta]]. San Pawl il-Baħar hija l-akbar villaġġ fir-Reġjun tat-Tramuntana u s-siġġu tal-Kumitat Reġjonali tat-Tramuntana. L-isem tal-lokalità jirreferi għan-nawfraġju ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]] kif inhu mniżżel fl-[[Atti tal-Appostli]] fuq il-[[Gżejjer ta' San Pawl|Gżejjer ta' San Pawl]] ħdejn San Pawl il-Baħar, fil-vjaġġ tiegħu minn Ċesarija għal [[Ruma]], li poġġa l-pedamenti tal-[[Kristjaneżmu]] fil-gżira. [[Burmarrad]], il-[[Wardija]], il-[[Qawra]], [[Buġibba]], ix-[[Xemxija]] u San Martin, kif ukoll parti mill-[[Bidnija]] u l-Mistra jagħmlu parti mill-kunsill lokali ta' San Pawl il-Baħar.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |url=https://www.researchgate.net/publication/263085433 |titlu=Realities of Crime, Society and Landuse in the Mediterranean: JANUS I |isem1=Saviour |kunjom1=Formosa |isem2=Sandra |kunjom2=Scicluna |isem3=Jacqueline |kunjom3=Azzopardi |paġni=96–98 |doi=10.13140/2.1.1230.4322 |isbn=978-99957-834-0-2 |pubblikatur=L-Università ta' Malta |lingwa=en}}</ref> Iż-żona tal-lokalità hija 14.47 kilometru kwadru. Il-popolazzjoni sal-aħħar ta' 2024 kienet ta' 40,204.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Din hija żieda sinifikanti anke minn dawn l-aħħar ftit snin, fejn fil-fatt il-popolazzjoni fl-2018 kienet għadha biss ta' 23,112. Apparti minn hekk, il-popolazzjoni effettiva tal-lokalità titla' konsiderevolment fis-sajf, probabli anke sa 70,000 jew iktar, bejn ir-residenti fil-villeġġjaturi u t-turisti li jalloġġaw fil-lukandi, speċjalment f'Buġibba u l-Qawra. In-naħa lejn it-Tramuntana hemm il-Bajja tal-Mistra, u l-Gżira ta' San Pawl. Lejn il-Punent u taqsam il-gżira lejn il-[[Bajja tal-Ġnejna]] u l-Mixquqa (''Golden Bay'') hemm il-[[Wardija Ridge]]. == Storja == Fil-limiti ta' San Pawl il-Baħar instabu fdalijiet arkeoloġiċi, li jmorru lura għal madwar l-4000 QK. Fost il-fdalijiet hemm it- [[Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex|tempji megalitiċi]] ta' [[Tempju ta' Buġibba|Buġibba]] u tax-Xemxija. Barra minn hekk, [[Misraħ Għar il-Kbir|Cart Ruts]] instabu fuq il- [[Wardija Ridge]] [[Busewdien|f'Busewdien]], <ref>Dillon, Paddy ''Walking in Malta'' Cicerone Press (1 October 2004) {{ISBN|978-1-85284-422-6}} p.107</ref> filwaqt li nstabu wkoll oqbra Puniċi u [[Età tal-Bronż|fdalijiet oħra ta' Żmien il-Bronż.]] Matul iż-żmien Ruman, San Pawl il-Baħar sar port importanti. Fix-Xemxija nstabu fdalijiet ta' triq Rumana, banjijiet u doqqajs, filwaqt li f'qiegħ il-baħar instabu ankri Rumani. Sal-aħħar tal-Medju Evu, San Pawl il-Baħar kienet abbandunata peress li ż-żona kienet perikoluża minħabba rejds tal-kursari. Il-milizzja lokali żammet diversi postijiet tal-għassa fiż-żona. Waħda minn dawn, magħrufa bħala [[Farmhouse Ta' Tabibu|razzett Ta' Tabibu]], għadha teżisti sal-lum u hija meqjusa bħala l-eqdem bini f'San Pawl il-Baħar. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20101023/local/development-near-oldest-building-in-st-pauls-bay-refused.332711}}</ref> Ġie rikonoxxut ukoll bini ta' knisja mal-wasla tal-Ordni ta' San Ġwann fl-1530. Fl-inħawi nbnew numru ta' fortifikazzjonijiet fi żmien il- [[storja ta' Malta taħt l-Ordni ta' San Ġwann|ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann]] . L-ewwel wieħed minn dawn kien it- [[Torri ta' Wignacourt|Torri ta' Wignacourt]], mibni fl-1610, li llum huwa l-eqdem torri tal-għassa li baqa' ħaj f'Malta. [[Torri tal-Qawra|It-Torri tal-Qawra]] nbena mill-Gran Mastru Lascaris fl-1638. Fl-1715, madwar dawn iż-żewġ torrijiet inbnew batteriji, filwaqt li nbnew żewġ batteriji u redut f'partijiet oħra tal-kosta ta' San Pawl il-Baħar. Minn dawn, il- [[Batterija Arrias]] biss tibqa' ħaj llum, peress li [[Batterija tad-Dellija|Dellia Battery]] u [[Ridott ta' Perellos|Perellos Redoubt]] ġew imwaqqgħin fis-seklu 20. Il-bajja kienet waħda mill-postijiet tal-inżul matul l [[Kampanja tal-Mediterran tal-1798|-invażjoni Franċiża ta' Malta]] f'Ġunju tal-1798. Wara r- rewwixta Maltija kontra l-Franċiżi, San Pawl il-Baħar sar il-port ewlieni ta' Malta peress li [[Il-Port il-Kbir|l-Port il-Kbir]] u [[Port ta' Marsamxett|Marsamxett]] kienu [[Malta taħt il-Franċiżi|għadhom taħt il-kontroll Franċiż]] . [[Stampa:Malta - St. Paul's Bay - Bay+Triq San Pawl (Xatt il-Pwales) 03 ies.jpg|daqsminuri|Il-Bajja u Triq ta' San Pawl]] Fis-seklu 19 inbnew diversi vilel f'San Pawl il-Baħar. Dawn ġew rekwiżizzjonati mill-militar Ingliż fit- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] u l-bajja saret kamp ta' mistrieħ. Wara [[Armistizju ta' Cassibile|l-armistizju Taljan tal-1943]], 76 bastiment tar- ''[[Regia Marina]]'' kienu ankrati f'San Pawl il-Baħar wara li ċedew lill-Ingliżi. Wara l-gwerra, iż-żona bdiet tiġi żviluppata aktar. Illum, San Pawl il-Baħar, il-Qawra, Buġibba, ix-Xemxija u Burmarrad jiffurmaw grupp kbir ta' bini. Iż-żona hija post ta 'divertiment popolari. == Kriminalità == San Pawl il-Baħar għandha l-akbar ammont ta' serq irrappurtat f'Malta (423 minn 4,037 serqa rrapurtati fl-2020) u l-akbar ammont ta' inċidenti ta' vjolenza domestika (93 minn 1,409 każijiet irrapurtati fl-istess sena).<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/more-police-for-st-pauls-bay-graziella-galea.869746}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-03-15/local-news/St-Paul-s-Bay-with-highest-number-of-domestic-violence-theft-reports-in-2020-6736231833}}</ref> == Sports == * Klabb tal-futbol [[Sirens FC]] * [[Sireni ASC|Sirens ASC]] Waterpolo club == Żoni f'San Pawl il-Baħar == {{Col-begin}} {{Col-break}} *[[Bajda Ridge]] *[[Buġibba]] *[[Burmarrad]] *[[Busewdien]] *Daħlet il-Fekruna *Erba' Mwieżeb *Għajn Astas *[[Għajn Rasul]] *Għar Għasfur *Ħotba ta' San Martin *Il-Ballut *Il-Ħamra *Il-Palma {{Col-break}} *Il-Wileġ *L-Imbordin *Mdawra *Mistra Bay (Qala l-Mistra) *Miżieb *Port Bur-Marrad *[[Pwales]] Beach (Ramla tal-Pwales) *[[Qawra]] *Qawra Point (Ras il-Qawra) *Rdum l-Abjad (White Cliffs) *Rdum Rxawn *Rdum Tal-Maħruq *Rxawn Point {{Col-break}} *Safsafa *[[San Martin, Malta|San Martin]] *[[San Pawl Milqi]] *Simar *Tal-Arġentier *Tal-Basal *Ta' Ċampra *Tal-Fjuri *Ta' Garrum *Tal-Għażżelin *[[Tal-Qadi]] *Tal-Qarbuni *Ta' Rkuplu {{Col-break}} *Tal-Veċċja *Tax-Xama' *Ta' Xewka *[[Wardija]] *Wardija Heights *Wardija Ridge *Wied Bufula *Wied Qannotta *Wied Sardin *Wied tal-Mistra *Wied tal-Pwales *[[Xemxija]] *Xemxija Bay {{Col-end}} == Toroq ewlenin == === San Pawl il-Baħar === * Dawret San Pawl (By-Pass San Pawl) * Triq Għajn Tuffieħa (Golden Bay Road) * Triq Parades * Triq San Pawl (Triq San Pawl) * Triq il-Mosta === Buġibba === * Dawret il-Gżejjer (Islet Promanade) * Triq il-Bajja (Triq il-Bajja) * Triq Bordino (Triq Bordino) * Triq l-Erba' Mwiezeb (Triq Erba' Mwiezeb) * Triq il-Korp tal-Pijunieri (Pioneer Corps Road) * Triq il-Kaħli * Triq il-Knisja (Triq il-Knisja) * Triq il-Mosta (Triq il-Mosta) * Triq il-Plajja ta' Bognor (Bognor Beach Street) * Triq ir-Rebbiegħa (Spring Street) * Triq Sir Luigi Preziosi (Triq Sir Luigi Preziosi) * Triq Sant' Antnin (St Anthony Street) * Triq Toni Bajada (Triq Toni Bajada) === Burmarrad === * Triq Burmarrad (Triq Burmarrad) * Triq il-Wardija (Wardija Road) * Triq il-Witja * Triq Toni Camilleri {Burmarrad Road to Mosta} === Qawra === * Dawret il-Gżejjer (Islet Promenade) * Dawret il-Qawra (Qawra Promenade) * Triq Cassarino (Triq Cassarino) * Triq Għawdex (Triq Għawdex) * Triq il-Ħalel (Waves Street) * Triq il-Wileġ * Triq JF Kennedy (JF Kennedy Street) * Triq is-Salina (Salina Road) jew (Kennedy Drive) * Triq it-Trunċiera (Entrenchment Street) * Triq it-Turisti (Triq it-Turisti) === Ix-Xemxija === * Telgħa tal-Mistra (Telgħa tal-Mistra) * Telgħa tax-Xemxija (Xemxija Hill) * Xatt il-Pwales (Pwales Strand) == Bliet tewmin - bliet aħwa == San Pawl il-Baħar hija [[Bliet tewmin u bliet aħwa|ġemellata]] ma': <ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/StPaulsBay/Pages/Services/Twinning.aspx|data-aċċess=2021-11-18|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220301225001/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/StPaulsBay/Pages/Services/Twinning.aspx|arkivju-data=2022-03-01|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|FRA}} [[Chaum]], Franza * {{Flagicon|GRE}} [[Agios Pavlos, Tessaloniki|Agios Pavlos]], Greċja == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:San Pawl il-Baħar]] 1mxvkuohzssla9tlteqa2kv9hx800az 0 27626 329729 326717 2026-05-05T02:36:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329729 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} [[Stampa:1967_in_Malta_(8245586264).jpg|daqsminuri| “Fuq il-faċċata tal-port ta’ dan il-port tas-sajd, bdejt intrigat mill-foresta ta’ aerials tat-televixin li hemm fuq il-bjut ta’ ħdejn il-Knisja Parrokkjali sabiħa li tissejjaħ il-Knisja tas-Sultana tal-Paci, iddedikata lil San Ġużepp. L-Imsida tinsab tul qala, fin-nofsinhar tal-Gżira u fil-punent tal-Belt Valletta.” Brian Harrington Spier, 1967]] '''L-Imsida''' hija belt port fir- [[Reġjun Ċentrali, Malta|Reġjun Ċentrali]] ta' [[Malta]] b'popolazzjoni ta' 16,609 sal-aħħar tas-sena 2024.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Post == Il-belt tinsab eżatt fil-punent tal- [[Valletta|Belt Valletta]] fuq il-kosta tal-grigal ta' [[Malta]]. Il-bliet li jmissu mal-Imsida huma [[Ta' Xbiex]], [[Gżira (lokalità)|Gżira]], [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]], [[Birkirkara]], [[Santa Venera]], [[Ħamrun]] u [[Tal-Pietà|Pietà]]. L-Imsida hija belt importanti għaż-żajjara kollha hekk kif ħafna mir-rotot tal-karozzi tal-linja tal-pajjiż jgħaddu minnha. == Etimoloġija == L-isem Msida jingħad li joriġina minn [[Lingwa Għarbija|kelma Għarbija]] li tfisser “dar tas-sajjied”. Madankollu tista' tiġi wkoll mill-kelma 'Omm Sidna' peress li seta' kien hemm kappella żgħira ddedikata lill- [[Santa Marija|Verġni Mqaddsa Marija]], Omm Alla. == Knisja u Tradizzjonijiet == Il-qaddis patrun tal-Imsida huwa [[San Ġużepp]] filwaqt li l-protettur huwa l-[[Immakulata Kunċizzjoni|Immakulata Kunċizzjoni ta' Marija Bambina]]. Għal ġimgħa u nofs kull Lulju, il-belt tiċċelebra l-festa ta’ [[San Ġużepp]] . Il-festa tal-Imsida hija famuża wkoll għall-isfida tagħha tal-pole climbing imsejħa '''''il-[[Ġostra]]'''.'' <ref>{{Ċita web|url=https://airmalta.com/mt/blog/malta/what-is-the-traditional-game-il-gostra}}</ref> Din il-kompetizzjoni tradizzjonali tara numru kbir ta’ rġiel li jduru biex jitilgħu arblu midluk bix-xaħam sabiex jilħqu l-quċċata u jiġbru xalpa bħala sinjal rebbieħ. L-arblu huwa fuq il-baħar li jħalli lill-ħafna kompetituri li ma rnexxewx biex jaqgħu mingħajr periklu u jgħumu lura lejn ix-xatt. Iż-żewġt ibliet li jorganizzaw il-Ġostra regolarment huma l-Imsida u San Ġiljan. <ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/in-photos-climbing-the-greasy-pole-msida-held-its-annual-gostra-last-weekend-and-heres-a-look-at-all-the-prep-slips-and-wins/}}</ref> === [[Knisja ta' San Ġużepp, l-Imsida|Knisja San Ġużepp]] === Il-knisja parrokkjali tal-Imsida, iddedikata lil '''''San Ġużepp''''' inbniet fl-1889. Taħt il-gwida reliġjuża tal-Isqof [[Carmelo Scicluna]] u l-benefattur ewlieni Mons Francesco Falzon Debono li kkontribwixxa finanzjarjament għall-bini tagħha, il-knisja nbniet biex tieħu post il-knisja l-antika tal-Immakulata Kunċizzjoni. <ref>{{Ċita web|url=https://www.malta.com/en/local-information/parish-church/msida}}</ref> L-ewwel ġebla tqiegħdet fl-4 ta’ April 1886. Il-bini ġie ffinalizzat sal-1889 u l-knisja ġiet ikkonsagrata uffiċjalment fit-22 ta’ April 1984. <ref>{{Ċita web|url=http://regjuncentru360.org/localities/msida/|data-aċċess=2021-12-01|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211201233156/https://regjuncentru360.org/localities/msida/|arkivju-data=2021-12-01|url-status=dead}}</ref> Il-Perit Andrea Grima kien responsabbli mill-pjanti, it-twettiq tagħhom, u x-xogħlijiet kollha involuti biex tinbena l-knisja. == Postijiet notevoli == L-Imsida tinsab eżatt fuq il-qala tal-kosta. Miexi mal-kosta wieħed jista’ jara diversi marinas, slipways tad-dgħajjes kif ukoll ħafna nies tal-lokal jistadu mix-xatt, L-Imsida saret parroċċa fl-1867. Imbagħad is-settlement kien iċċentrat fuq il-ħofor li jinsabu 'l ġewwa fi Triq il-Wied, u xi toroq u mogħdijiet anċillari fil-qrib li kienu jwasslu sad-distrett pittoresk ta' Villambrosa. Dan l-istatus iżda ma tantx dam, hekk kif parroċċa ġdida tal- [[Ħamrun]] ġiet imneħħija fl-1881. Illum il-parti l-aktar baxxa ta’ Triq Villambrosa tibqa’ tifkira siekta tal-ġurisdizzjoni tal-Imsida f’din iż-żona. L-Imsida eventwalment ukoll tara partijiet mit-territorju tagħha mitlufa f’parroċċi ġodda [[Santa Venera|f’Santa Venera]] fl-1918, [[Tal-Pietà|fil-Pietà]] fl-1968 u [[Ta' Xbiex|f’Ta’ Xbiex]] fl-1969. Il-popolazzjoni tagħha, li f’ħin minnhom kienet tammonta għal 11,500, għalhekk ukoll naqset għal sempliċi 6,000. Madanakollu, l-iżvilupp ta' żoni residenzjali ġodda bħas-[[Swatar]] irriżultaw biex il-popolazzjoni bdiet terġa' tiżdied minn madwar is-sena 1985. Fil-fatt, il-popolazzjoni żdieded minn 6,942 skond iċ-ċensiment tas-sena 1985 għal 16,609 skond l-aħħar stima tas-sena 2024.<ref name=":0" /> Illum, l-Imsida hija belt universitarja bieżla u l-iżvilupp kien iċċentrat fuq popolazzjoni ta’ studenti li qed tiżdied fl-[[Università ta' Malta|Università]] kif ukoll diversi industriji ġodda tas-servizzi li nibtu f’din il-belt f’dawn l-aħħar snin. Il-belt tilqa’ ħafna studenti universitarji, l-aktar dawk Għawdxin u internazzjonali. L-iżvilupp tal-kumpless residenzjali u kummerċjali [[Campus Hub (Malta)|Campus Hub]] wassal għal żieda fi studenti universitarji internazzjonali li jgħixu fl-Imsida. == Ġeografija == Il-parti t'isfel tal-Imsida tinsab fil-ħruġ ta' [[wied]] u hija fulkru għal traffiku qawwi li se jmur [[Tas-Sliema]], il-[[Valletta|Belt Valletta]], [[Birkirkara]] u l-Isptar Mater Dei. Meta tagħmel ix-xita, l-ilma jinżel lejn il-baħar mill-ibliet tal-madwar f’livelli ogħla u spiss jikkawża għargħar, li jwaqqaf it-traffiku fiż-żona biswit il-[[parroċċa|Knisja Parrokkjali]] ddedikata lil [[San Ġużepp]]. L-Imsida tospita wkoll [[kappella]] antika maqtugħa fil-blat iddedikata lill- [[Immakulata Kunċizzjoni]], rarità tax-xorta tagħha. L-Imsida esperjenzat ukoll ħafna reklamazzjoni mill-baħar. Iċ-ċentru tal-belt u ż-żoni tal-madwar li kienu jinsabu taħt il-livell tal-baħar ġew kollha rkuprati mill-baħar, wara t- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] . Proġett ġdid li għandu l-ħsieb li jaqbad aktar ilma tax-xita fil-wiċċ għandu wkoll jirrimedja b’mod konsiderevoli problema ta’ għargħar perenni li tolqot din iż-żona kif ukoll bliet fil-qrib. == Midja == L-Imsida tospita żewġ gazzetti lokali. Il-''Leħen il-Misidjani'' hija prodotta u editjata mill-każin tal-banda lokali l-Għaqda Melita Banda San Ġużepp Msida. Il-“Leħen il-Misidjani” tiġbor informazzjoni dwar il-biċċa l-kbira tal-komunitajiet, klabbs u għaqdiet ibbażati f'madwar l-Imsida. Gazzetta oħra hija l-''Id f’Id'', maħruġa mill-Parroċċa u l-Għaqda Armar Msida. Fih informazzjoni dwar attivitajiet tal-knisja, attivitajiet reliġjużi fl-Imsida u l-Festi. == Università ta’ Malta == L-Università ta’ Malta tinsab f’parti tal-Imsida magħrufa bħala Tal-Qroqq li qiegħda fuq art ogħla. L-Imsida hija wkoll id-dar tal- [[Ġ. F. Abela Junior College|Ġ.]] [[Ġ. F. Abela Junior College|F. Abela Junior College]] u Dar tal-Anzjani tal-Istat. == L-Istitut Internazzjonali tal-Liġi Marittima tal-IMO (IMLI) == L-IMLI twaqqfet fl-1988 taħt Ftehim konkluż bejn l-[[Organizzazzjoni Marittima Internazzjonali|IMO]] u l-Gvern ta’ Malta. Beda l-ewwel sena akkademika tiegħu f’Ottubru 1989. Il-kampus tiegħu jinsab fl-Università ta’ Malta. == Sports == L-Imsida hija d-dar ta' [[Msida Saint-Joseph FC]], it-tim tal-futbol lokali li bħalissa qed jilgħab fit-Tieni diviżjoni ta' Malta. Il-kuluri tat-tim huma Aħmar u Abjad. <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2021-12-01 |titlu=Msida Saint Joseph website |url=http://www.msidastjoseph.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130720003905/http://www.msidastjoseph.com/ |arkivju-data=2013-07-20 |url-status=dead }}</ref> L-Imsida tospita wkoll lill- Msida Red Stars AFC, tim lokali ta' 7-a-side li jipparteċipa fl-IASC (Inter Amateur Soccer Competition), u Msida Boċċi Klabb (Club), it-tim tal-boċċi lokali. == Sptar Mater Dei == L-Isptar Mater Dei jinsab fil-periferija tal-Imsida. Ġie inawgurat mill-prim ministru ta’ Malta [[Lawrence Gonzi]] f’Ġunju 2007 u għandu art totali ta’ 232,000m ² u madwar 8,000 kamra. Fiha wkoll faċilità ta’ tagħlim għall-Università ta’ Malta. L-isptar sewa lill-poplu Malti 200,000,000 [[lira Maltija]], żieda konsiderevoli meta mqabbla mal-istima oriġinali tiegħu ta' 83,000,000 [[lira Maltija]]. Kien maħsub li jkun ċentru speċjalizzat iżda eventwalment inbidel għal sptar ġenerali b’bidla fil-gvern. == Msida Marina == [[Stampa:Msida-marina-boats.jpg|lemin|daqsminuri| Dgħajjes fil-marina tal-Imsida]] Fl-aħħar tas-seklu 19, [[Ir-Renju Unit tal-Gran Brittanja u l-Irlanda|kien ippjanat ukoll baċir idrawliku tal-flotta Ingliża]] fil-parti ċentrali tal-Imsida qrib fejn kien hemm it- [[Torpedo]] Depot. Il-pjan ma damx ma kien abort iżda minflok, din iż-żona kienet se tesperjenza fis-snin ta’ wara servizz ta’ yacht marina li qed jisplodu, li minn dakinhar ilu jikber, grazzi għal policies ġodda ta’ inċentivi maħruġa mill-gvern ċentrali. == Kunsill Lokali Msida == {{Għall-aġġornament}} Il-membri attwali tal-kunsill lokali huma: * Margaret Baldacchino Cefai (Sindku, PL) * Alexander Sciberras (Viċi Sindku, PL) * Charles Selvaggi (PN) * Matthew Agius (PN) * Alan Abela Wadge (PN) * Maurice Agius (PN) * Emanuel Brincat (PL) * Romina Galea (PL) * Carmelo Bartolo k/a Lino (PL) Carmelo Bartolo k/a Lino (PL) ġie elett b’kontumaċja għax ma ġabarx biżżejjed voti biex jiġi elett fuq kwota sħiħa. == Żoni fl-Imsida == * Misraħ il-Barrieri * Msida Yacht Marina * Is-[[Swatar]] * Tal-Qroqq * Il-Wied * Ta' Xmiexi * Ta' Sissla * Ta' Ziza * Tas-Salib * Tat-Tigan == Kultura == L-Imsida tradizzjonalment tiċċelebra l-Festa ta’ [[San Ġużepp]] fl-ewwel Ħadd wara s-16 ta’ Lulju ta’ kull sena. Il-klabb tal-futbol lokali huwa [[Msida Saint-Joseph FC|Msida St. Joseph FC]]. == Ara wkoll == * [[Knisja ta' San Ġużepp, l-Imsida]]  == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20130810133616/http://www.msidalocalcouncil.com/ Websajt Uffiċjali tal-Kunsill Lokali tal-Imsida] == Referenzi == <references/> {{Awtorità}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] p0lkwxgvj5epndp4d0mypixl8edmobu 0 27627 329730 326718 2026-05-05T02:36:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329730 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=L-Imtarfa}} '''L-Imtarfa''' hija belt żgħira fir-[[Northern Region, Malta|Reġjun tat-Tramuntana]] ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' 2,564 sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Kien meqjus bħala subborg tar-[[Ir-Rabat (Malta)|Rabat]] sas-sena 2000, meta sar [[Kunsilli lokali ta' Malta|kunsill lokali]] separat. == Storja == Fl-Imtarfa ġew skoperti numru ta’ silos storiċi f’Ottubru 1973. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/49038/1/A%20Century%20Ago.pdf}}</ref> Fil-[[Storja ta' Malta|perjodu Ruman]], l-Imtarfa kienet subborg ta' [[Melite (belt antika)|Melite]], u kien fiha [[Tempju ta' Proserpina]] . Il-fdalijiet tat-tempju ġew meqruda fis-sekli 17 u 18 u l-ġebel reġa' ġie użat f'bini ieħor. Fdalijiet sostanzjali tas-subborg innifsu, inkluż l-arranġament tat-toroq u ħafna oqbra, baqgħu ħajjin sal-aħħar tas-seklu 19.<ref>{{Ċita ktieb|url=https://books.google.com/books?id=vUdEAQAAMAAJ&pg=PA94}}</ref> Fl-1890, fl-Imtarfa bdew jinbnew kwartieri militari Ingliżi, u fil-proċess qerdu ħafna mill-fdalijiet Rumani.<ref name="mtarfa">{{Ċita web|url=http://openbuildings.com/buildings/rnh-mtarfa-profile-30078|data-aċċess=2021-12-01|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180306194507/http://openbuildings.com/buildings/rnh-mtarfa-profile-30078|arkivju-data=2018-03-06|url-status=dead}}</ref> Kappella ddedikata lil Santa Luċija ġiet irreġistrata għall-ewwel darba fl-1460, u għadha wieqfa sal-lum. Bħalissa m'hijiex qed tintuża. <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2006-06-15/local-news/Restoration-Of-Mtarfa-chapel-ready-by-end-of-month-92757}}</ref> It-Torri tal-arloġġ, illum monument prominenti tal-Imtarfa, inbena fl-1895. Sptar navali, [[Sptar Navali tal-Imtarfa|RNH Mtarfa]], inbena matul l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], u issa nbidel fi skola sekondarja tal-istat, bl-isem ta' Sir [[Temi Zammit]] . <ref name="mtarfa"/> <ref name="spiteri">{{Ċita ktieb|url=https://issuu.com/arkitettura/docs/joseph_m_spiteri__a_maltese_architect_and_his_work/60|paġni=52–55|isbn=978-99957-46-36-0|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211201234558/https://issuu.com/arkitettura/docs/joseph_m_spiteri__a_maltese_architect_and_his_work/60|arkivju-data=2021-12-01|access-date=2021-12-01|url-status=dead}}</ref> [[Knisja ta' Sant Oswald, l-Imtarfa|Kappella ddedikata lil San Oswald]] inbniet mill-Ingliżi wara tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija. <ref>{{Ċita web|url=http://www.malta-canada.com/churches-chapels/Mtarfa.htm|data-aċċess=2021-12-01|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://archive.today/20160306053750/http://www.malta-canada.com/churches-chapels/Mtarfa.htm|arkivju-data=2016-03-06|url-status=dead}}</ref> L-Ingliżi ħallew impatt kbira fuq l-aktar arkitettura viżibbli fil-belt mill-bini tal- Barrakka ta’ San David . <ref>{{Ċita ktieb|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=St.+David's+Barrack|isbn=9789990972276}}</ref> Wara li l-Ingliżi telqu minn Malta, il-kwartieri reġgħu ntużaw għal ħafna skopijiet, primarjament [[akkomodazzjoni soċjali]], u l-belt espandiet b'aktar f'żoni residenzjali moderni oħra. <ref>{{Ċita ktieb|url=https://www.researchgate.net/publication/263085433|doi=10.13140/2.1.1230.4322|isbn=978-99957-834-0-2}}</ref> Fl-1988, il-periti Keith Cole u [[Joseph M. Spiteri]] ġew inkarigati biex jimmodifikaw il-kwartieri u jibdluhom fi djar għal madwar 2,000 ruħ. <ref name="spiteri" /> Wara t-tlestija, inħatru biex jiddisinjaw appartamenti ġodda oħra, bħala bini wieħed, fuq sit ipprovdut mill- Awtorità tad-Djar. <ref name="spiteri"/> == Politika u amministrazzjoni == [[Stampa:Dar_Kenn_Għal_Saħħtek.jpg|xellug|daqsminuri| Dar Kenn Għal Saħħtek <ref>https://www.researchgate.net/publication/303037861_'Dar_Kenn_Ghal_Sahhtek'_-_An_effective_therapeutic_intervention</ref>]] L-Imtarfa qabel kienet tagħmel parti mill-[[Kunsilli lokali ta' Malta|kunsill lokali]] [[Ir-Rabat (Malta)|tar-Rabat]], meta l-kunsilli lokali twaqqfu għall-ewwel darba f’Malta fl-1993. Fl-2000 l-Imtarfa eleġġet l-ewwel kunsill lokali tagħha, wara li saret emenda fl-Att dwar il-Kunsilli Lokali. F’April 2008, minħabba n-nuqqas min-naħa tal-kunsill li jiltaqa’ mill-inqas darba fix-xahar kif mitlub mill-Att dwar il-Kunsilli Lokali, il-Prim Ministru [[Lawrence Gonzi]] rrakkomanda lill-President tar-Repubblika biex ixolji l-kunsill lokali u jitwaqqaf kumitat temporanju biex jamministra l-affarijiet tal-lokalità. Il-kunsill lokali tal-Imtarfa kien ilu naqas milli jiltaqa’ minn Novembru tal-2007 allegatament minħabba nuqqas ta’ qbil dwar il-ħatra tas-Segretarju Eżekuttiv tal-kunsill. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080422/local/temporary-committee-to-take-over-at-mtarfa.205097}}</ref> Fl-2008 saret elezzjoni speċjali wara x-xoljiment tal-kunsill. <ref>{{Ċita web|url=https://electoral.gov.mt/MtarfaLocalCouncilElection}}</ref> Il-belt kompliet tivvota f'aktar elezzjonijiet tal-kunsilli lokali. L-Imtarfa kienet iddikjarata żona Pastorali Awtonoma fl-2000, u saret parroċċa indipendenti fid-denominazzjoni tal-Knisja Kattolika Rumana fit-8 ta’ Diċembru 2004. Il-knisja parrokkjali hija wkoll iddedikata lil [[Santa Luċija (qaddisa)|Santa Luċija]] . <ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/mtarfa/|data-aċċess=2021-12-01|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210418000339/https://church.mt/parishes/mtarfa/|arkivju-data=2021-04-18|url-status=dead}}</ref> == Sport == L-Imtarfa għandu l-klabb tal-futbol tiegħu, [[Mtarfa FC]] Imwaqqfa fl-2006, il-klabb ħa sehem fit-Tielet Diviżjoni Maltija għall-ewwel darba fl-istorja tagħhom fl-istaġun 07/08. Daħlu fil-Malta Football Association minflok Ta’ Xbiex FC, li tilfu l-istatus tagħhom minħabba r-riżultati ħżiena konsistenti tagħhom fl-iktar diviżjonijiet baxxi Maltin. L-eks Champion tad-Dinja tal- Ispeedway Mark Loram, li rebaħ it-titlu li jirrappreżenta lill-Gran Brittanja fl-2000, twieled l-Imtarfa. Iċ-ċiklist Ingliż [[David Millar]] twieled ukoll l-Imtarfa, u rebaħ midalja tad-deheb li tirrappreżenta lil Malta fil-Logħob tal-Istati ż-Żgħar tal-Ewropa tal-2001. <ref>{{Ċita web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20110518/sport/Millar-to-race-for-Malta.365954}}</ref> == Żoni fl-Imtarfa == [[Stampa:Mtarfa_1.jpg|lemin|daqsminuri| Torri tal-Arloġġ tal-Imtarfa]] [[Stampa:Statue_of_St._Nicholas_in_Mtarfa_stands_on_the_site_of_the_former_Temple_of_Proserpina.jpeg|lemin|daqsminuri| L-Istatwa ta’ San Nikola, li tinsab fuq il-post ta’ qabel Tempju ta’ Proserpina]] * Buqana * Ġnien Ħira * Ħaż-Żmien * Il-Marġ * It-Tabija * Sandar * Santa Luċija * Ta' Sagħat * Ta' Slampa * Tal-Għeriexem * Tal-Kanuni * Tal-Ma ghamel * Tar-Rangu * Tat-Tabija * [[Wied il-Qlejgħa|Wied il-Qliegħa]] == Ara ukoll == * [[Sptar Navali tal-Imtarfa|RNH Mtarfa]] == Ħoloq esterni == * [https://www.facebook.com/MtarfaLC Kunsill Lokali tal-Imtarfa] == Referenzi == <references/> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] edbn0cxfawbv1t7ywmg7q7onhc53wyw 0 28773 329740 299410 2026-05-05T04:13:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329740 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cava_di_Gioia_(Carrara).jpg|ħolqa=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Cava_di_Gioia_%28Carrara%29.jpg/220px-Cava_di_Gioia_%28Carrara%29.jpg|daqsminuri| Cava di Gioia (Carrara) u l-modifika irreversibbli relatata tal-forma tas-samit]]{{Nebbieta|Ambjent}} '''No Cav''' huwa terminu ġurnalistiku użat <ref name=":5">{{Ċita web|url=https://www.iltirreno.it/massa/cronaca/2014/05/18/news/salviamo-le-apuane-i-no-cav-occupano-il-monte-carchio-1.9252452|titlu=«Salviamo le Apuane», i No Cav “occupano” il monte Carchio|sit=Il Tirreno|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-08}}</ref> biex jindika moviment kbir ta’ protesta Taljan li qam fil -bidu tas-seklu 21.<ref name=":13">{{Ċita web|url=https://it.ejatlas.org/conflict/la-devastazione-delle-alpi-apuane-a-causa-dellescavazione-del-marmo|titlu=La distruzione delle Alpi Apuane a causa dell'estrazione del marmo {{!}} EJAtlas|kunjom=EJOLT|sit=Environmental Justice Atlas|lingwa=it|data-aċċess=2022-08-08}}</ref> Dan sar minn assoċjazzjonijiet u gruppi ta’ ċittadini magħqudin bil-kritika tal-[[Barriera|barrieri]] tal-irħam ta’ Carrara fl-Alpi Apuani. == Isem u simbolu == [[Stampa:No_Cav_sticker_at_Bivacco_Aronte_(Passo_della_Focolaccia,_Alpi_Apuane)_at_17.10.2021.jpg|ħolqa=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/No_Cav_sticker_at_Bivacco_Aronte_%28Passo_della_Focolaccia%2C_Alpi_Apuane%29_at_17.10.2021.jpg/220px-No_Cav_sticker_at_Bivacco_Aronte_%28Passo_della_Focolaccia%2C_Alpi_Apuane%29_at_17.10.2021.jpg|daqsminuri| Stiker No Cav għall-bivouac ta' Aronte (Passo della Focolaccia, Alpi Apuani)]] It-terminu No Cav, qasir għal "No Cave" ("Le lill-barrieri", bit-Taljan), intuża għall-ewwel darba f'artiklu ta' Il Tirreno fl- [[2014]] biex jiddefinixxi l-attivisti li kienu ħadu sehem f'dimostrazzjoni tal-kumitat Salviamo le Apuane.<ref name=":5" /> Is-simbolu Nru Cav jikkonsisti f'rappreżentazzjoni stilizzata sewda u bajda tal-vjadott tal-Vara tal -Ferroviji tal-Irħam Privat ta' Carrara qasmu minn X kbira ħamra, li fuqha l-kliem "NO CAV" aħmar ukoll, kollha fuq sfond abjad.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://www.voceapuana.com/attualita/2020/08/08/le-cave-portano-ricchezza-ma-se-siamo-poveri-e-disoccupati/31338/|titlu=«Le cave portano ricchezza? Ma se siamo poveri e disoccupati...»|data=2020-08-08|sit=La Voce Apuana|lingwa=it|data-aċċess=2022-08-08}}</ref><ref name=":50">{{Ċita web|url=https://www.lanazione.it/lucca/cronaca/la-coop-levigliani-non-tutela-il-corchia-1.5318876|titlu="La coop Levigliani non tutela il Corchia" - Cronaca - lanazione.it|data=2020-07-14|sit=La Nazione|lingwa=it|data-aċċess=2022-08-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220430003108/https://www.lanazione.it/lucca/cronaca/la-coop-levigliani-non-tutela-il-corchia-1.5318876|arkivju-data=2022-04-30|url-status=dead}}</ref> Dan il- banner, li d-disinn grafiku tiegħu jfakkar dak tal-moviment No TAV, deher biss fl -2020, waqt attività organizzata mill- ambjentalista Gianluca Briccolani, li s-sena ta’ wara, flimkien ma’ Claudio Grandi u oħrajn, kien iwaqqaf l-assoċjazzjoni Apuane Libere.<ref name=":52">{{Ċita web|url=https://misanthropicture.com/n-o-c-a-v/|titlu=N O – C A V – MISANTHROPICTURE|data=2021-10-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211029054405/https://misanthropicture.com/n-o-c-a-v/|arkivju-data=2021-10-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apuanelibere.org/2021/05/08/nasce-apuane-libere-la-prima-organizzazione-di-volontariato-per-tutelare-le-alpi-apuane/|titlu=NASCE “APUANE LIBERE”: LA PRIMA ORGANIZZAZIONE DI VOLONTARIATO PER TUTELARE LE ALPI APUANE|data=2021-05-08|lingwa=it-IT|data-aċċess=2022-08-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apuanelibere.org/2021/05/10/conferenza-stampa-dell-8-maggio/|titlu=CONFERENZA STAMPA DELL’ 8 MAGGIO|data=2021-05-10|lingwa=it-IT|data-aċċess=2022-08-08}}</ref> Dan is-simbolu u d-definizzjoni ta '"No Cav" mhumiex użati jew aċċettati mill-gruppi kollha tal-moviment u ħafna jippreferu jiddefinixxu lilhom infushom b'termini aktar preċiżi. == Referenzi == [[Kategorija:Ġurnaliżmu]] [[Kategorija:Italja]] [[Kategorija:Politika tal-Italja]] [[Kategorija:Protesti]] dm7nzklronemdyvb2x0trfcryy2ujm7 0 28894 329744 326730 2026-05-05T05:43:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329744 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''San Lawrenz''' huwa raħal u unità amministrattiva ta' [[Malta]], fil-gżira ta' [[Għawdex (stat indipendenti)|Għawdex]]. L-isem oriġina minn [[San Lawrenz]] ta' [[Ruma]] li huwa l-qaddis patrun tal-lokalità. Ir-raħal għandu popolazzjoni ta' 796 ruħ, skont l-aħħar stima tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Ir-Riżerva Naturali tad-[[Dwejra]] amministrattivament tagħmel parti mir-raħal. B'mod prominenti fir-riżerva hemm il-[[Ġebla tal-Ġeneral]], u fl-imgħoddi reċenti anke t-[[Tieqa tad-Dwejra|Tieqa Żerqa]] li kienet attrazzjoni ewlenija qabel ma ġġarrfet fit-8 ta' Marzu 2017.<ref>''Malta – Guide Verdi Europa'' (in Italian). Touring Editore. 2007. p. 143. ISBN <bdi>9788836533176</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810|titlu=Ċensiment tal-popolazzjoni|data=2015-06-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150621211549/https://secure2.gov.mt/localgovernment/file.aspx?f=7810|arkivju-data=2015-06-21|url-status=bot: unknown}}</ref> == Deskrizzjoni == Ir-raħal ta' San Lawrenz huwa mibni fuq pjanura mdawra bi tliet għoljiet, Għammar, Gelmus and Ta' Dbieġi. Din tal-aħħar hija għolja 195 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u hija l-ogħla punt ta' Għawdex. Fil-limiti ta' San Lawrenz, hemm ukoll il-bajja tad-Dwejra, li hija magħrufa għall-formazzjonijiet ġeoloġiċi partikolari tagħha. Ir-raħal kollox ma' kollox irnexxielu jżomm l-istil ta' ħajja tradizzjonali u rurali tiegħu matul iż-żmien. San Lawrenz huwa wieħed minn żewġ irħula Għawdxin li ssemmew għall-qaddis patrun tagħhom. Ir-raħal l-ieħor huwa dak ta' [[Santa Luċija, Għawdex|Santa Luċija]]. San Lawrenz ġie stabbilit bħala parroċċa fil-15 ta' Marzu 1893. Qabel dik id-data, l-inħawi kienu magħrufa bħala Ta' Ċangura. X'aktarx li l-inħawi kienu ssemmew hekk għal xi kunjom jew laqam ta' familja li kienet tgħix hemm. Id-data tal-oriġini ta' dawn l-inħawi mhijiex magħrufa. Madankollu, l-isem Ta' Ċangura jmur lura sa qabel l-[[Assedju ta' Għawdex]], jiġifieri sa qabel Lulju 1551. Sa meta San Lawrenz ġie ddikjarat bħala parroċċa fl-1893, kien jifforma parti mill-[[Għarb]]. Madankollu, maż-żmien iċ-ċittadini ta' San Lawrenz bdew jiffurmaw komunità separata u b'hekk riedu l-knisja tagħhom. L-ewwel ġebla ta' din il-knisja ġdida tpoġġiet u ġiet ikkonsagrata mill-Isqof [[Peter Pace]] fil-21 ta' Novembru 1886. Ir-relikwa ta' San Lawrenz tpoġġiet taħt din il-ġebla. Iċ-ċittadini kollha tar-raħal ħadu sehem fil-kostruzzjoni tal-knisja. Il-festa tar-raħal ta' San Lawrenz tiġi ċċelebrata kull sena fl-eqqel tas-sajf, għall-ħabta tal-ewwel ġimgħa ta' Awwissu. Hemm ristorant wieħed, ħanut tal-merċa wieħed u każin lokali (immexxi mill-klabb tal-[[futbol]] lokali għall-ġbir tal-fondi). Ir-raħal huwa t-tieni l-inqas popolat f'Għawdex u t-tielet l-inqas mill-irħula tal-Gżejjer Maltin kollha. It-tim tal-futbol lokali huwa s-[[St. Lawrence Spurs FC]]. [[Stampa:Bahía Rocosa, San Lawrenz, isla de Gozo, Malta, 2021-08-22, DD 70.jpg|daqsminuri|Il-kosta ta' San Lawrenz bit-[[Torri tad-Dwejra]] fl-isfond.]] == Toroq prinċipali == * Pjazza San Lawrenz * Triq Ta' Ċangura * Triq id-Duluri * Triq il-Ġebla tal-Ġeneral * Triq il-Wileġ * Triq San Lawrenz === Toroq oħra === * Daħlet Pawluzzu * Pjazza Dwejra * Trejqa l-10 ta' Awissu * Trejqet il-Wilġa Ta' Ġidrin * Triq Dun Salv Portelli * Triq Għajn Abdul * Triq Għar Ilma * Triq ir-Rokon * Triq it-Torri * Triq [[Nicholas Monsarrat|Nikola Monsarrat]] * Triq ta' Bieb il-Għar * Triq Wied Guno * Triq Wied Merill == Ġemellaġġ == San Lawrenz huwa ġemellat ma': * [[Colle Umberto]], l-[[Italja]].<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/SanLawrenz/Pages/Services/Twinning.aspx|titlu=Twinning|sit=localgovernment.gov.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2022-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220822155236/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/SanLawrenz/Pages/Services/Twinning.aspx|arkivju-data=2022-08-22|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 6oakl9mvtf0pyccypskbroru3sos65v 0 28896 329738 326725 2026-05-05T03:45:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329738 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} In-'''Nadur''' huwa unità amministrattiva [[Malta|Maltija]] li tinsab fil-Lvant tal-gżira ta' [[Għawdex (stat indipendenti)|Għawdex]]. In-Nadur huwa mibni fuq promontorju u huwa wieħed mill-ikbar lokalitajiet f'Għawdex.<ref>{{Ċita web|url=https://www.malta.com/en/about-malta/city-village/nadur|titlu=Nadur, Gozo - information and interests|sit=www.malta.com|data-aċċess=2022-08-22}}</ref> Il-belt hija magħrufa bħala t-"tieni belt", u hija mifruxa tul irdum għoli fil-Lvant tar-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]]. Sal-aħħar tas-sena 2024, il-lokalità kellha popolazzjoni ta' 4,630 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-kelma "Nadur" ġejja mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]], fejn ''nadara'' tfisser "għassa", u b'hekk għandha l-istess tifsira tal-motto tagħha "Viġilanti". Il-motto jidher fuq l-istemma tan-Nadur b'xemx tiżreġ mill-baħar blu. Il-belt famuża ħafna għall-[[Furnar|furnara]] tagħha. Ħdejn in-Nadur hemm il-Bajjiet ta' [[San Blas]] u ta' [[Daħlet Qorrot]], li huma bajjiet żgħar tal-blat tul il-kosta tal-Grigal tal-gżira. Dawn il-bajjiet huma postijiet famużi għall-għawm, għall-isnorkelling, għall-picnics, u għall-mixi. == Storja == Ma hemm l-ebda dokument jew evidenza [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] li jistgħu jixħtu ftit dawl fuq il-kolonizzazzjoni tan-Nadur mill-ewwel abitanti tagħha. Minkejja dan, il-promontorju u l-inħawi tal-madwar tiegħu, bi ftit abitazzjonijiet rurali 'l hemm u 'l hawn, kienu jeżistu għal bosta snin qabel ma l-belt tan-Nadur saret parroċċa. L-unika traċċa ta' evidenza arkeoloġika kienu l-għadd ta' ġebel ċatt li nstabu f'għalqa bejn il-Bajja ta' San Blas u l-Bajja ta' Daħlet Qorrot. Skont l-istoriku Għawdxi [[Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis]] dawn l-istrutturi msaqqfa, li ma għadhomx jeżistu iktar, xi darba kienu jintużaw bħala xorta ta' tempju għall-allat. Huwa kien tal-fehma wkoll li dawn il-ħaġriet tal-ġebel ma setgħux jitpoġġew hemmhekk minn nies normali iżda minn nies b'saħħithom ħafna jew saħansitra minn xi ġganti. Huwa kiteb ukoll li n-Nadur jaf ġiet stabbilita għall-ħabta tal-[[Greċja|Griegi]]. Evidenza ta' din il-konnessjoni hija [[statwa]] tal-bronż ta' [[Apollo (divinità)|Apollo]] li jingħad li nstabet fin-Nadur fl-1744. Tul l-istorja, in-Nadur kellha rwol importanti ħafna fid-difiża tal-gżira mill-furbani, u x'aktarx li għalhekk ingħatat isimha. Fi żmien il-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' San Ġwann]] inbena torri tal-għassa mill-Gran Mastru [[Nicolas Cotoner]] li ssemma bħala t-Torri ta' Daħlet Qorrot jew it-Torri ta' San Blas għaż-żewġ bajjiet fuq kull naħa tiegħu. It-torri huwa magħruf lokalment bħala t-Torri ta' Isopu. Torri tal-għassa ieħor fin-Nadur huwa t-Torri ta' Kenuna, li nbena mill-[[Imperu Brittaniku|Brittaniċi]] lejn nofs is-seklu 19. Intuża bħala kollegament telegrafiku bejn Malta u Għawdex. Mill-quċċata ta' dan it-torri, wieħed jista' jara l-biċċa l-kbira ta' Għawdex, [[Kemmuna]] u l-[[Mellieħa]], b'veduta mill-isbaħ fix-xitwa tar-raba' aħdar u tal-baħar blu. L-inħawi ħdejn it-torri saru ġnien. == Demografija == In-nadur hija t-tielet l-iżjed belt popolata f'Għawdex, wara ix-[[Xagħra]] u r-Rabat.<ref name=":0" /> Għadd żgħir ta' nies jaqilgħu l-ħobża tagħhom mill-baħar bħala [[Sajjied|sajjieda]] jew baħħara. Kważi l-kumplament taċ-ċittadini jaħdmu bħala negozjanti, analisti, [[Għalliem|għalliema]], jew professjonijiet oħra. Hemm madwar 20 [[bidwi]] fin-Nadur, u l-maġġoranza tagħhom jaħdmu r-raba' tagħhom fuq bażi part-time. Mill-għelieqi bis-siġar tal-[[frott]] tan-Nadur jiġi l-biċċa l-kbira tal-frott lokali bħall-għanbaqar, il-ħawħ, it-tuffieħ, il-larinġ u l-[[Lumija|lumi]]. Dawn l-għelieqi intużaw għal kuntatti kummerċjali ma' Malta għal dawn l-aħħar 3,000 sena u iktar. Illum il-ġurnata l-kummerċ għadu għaddej u ammont kbir ta' frott taċ-ċitru Malti jiġi prodott fin-Nadur. Il-[[Kunsilli lokali ta' Malta|kunsill lokali]] ppromwova t-tħawwil tas-siġar taż-żebbuġ importat mill-[[Italja]] peress li dan is-siġar naqas b'mod konsiderevoli matul iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nadur.gov.mt/|titlu=Nadur Local Council|sit=www.nadur.gov.mt|data-aċċess=2022-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220811232130/https://nadur.gov.mt/|arkivju-data=2022-08-11|url-status=dead}}</ref> == Reġjuni == Għalkemm in-Nadur bħala belt hija mifruxa, tista' tinqasam f'diversi reġjuni, b'mod partikolari l-[[pjazza]] prinċipali, Ta' Ħida, San Blas u Ta' Kenuna. Il-pjazza prinċipali hija ċċentrata madwar il-knisja parrokkjali, b'sensiela ta' ħwienet, ristoranti, bars u l-iktar abitazzjonijiet residenzjali. Postijiet ta' interess importanti fiċ-ċentru huma: il-Knisa tal-Qalb Imqaddsa (Ta' Karkanja), il-kunsill lokali, l-għassa tal-pulizija, l-uffiċċju parrokkjali, l-iskola primarja, il-Każin tal-Banda tal-Imnarja, il-klabb tal-[[futbol]] [[Nadur Youngsters FC]], id-[[Soċjetà tad-Duttrina Nisranija|duttrina]] għas-subien u għall-bniet, il-kunvent u l-[[kappella]] tas-sorijiet [[San Franġisk t'Assisi|Franġiskani]] u l-bandli. L-arterja prinċipali tal-inħawi magħrufa bħala Ta' Ħida's jinsabu madwar it-triq prinċipali tar-Ramla l-Ħamra, li fis-sajf tkun partikolarment traffikuża. L-estensjoni l-ġdida f'Ta' Ħida, tul it-triq li twassal għar-Ramla l-Ħamra, tinkludi qasam tad-djar tal-gvern li nbena fis-snin 70 tas-seklu 20 u bandli għat-tfal. Ċimiterju ġdid iżda kontroversjali nbena fit-triq lejn ir-Ramla l-Ħamra. L-inħawi ta' San Blas fihom żoni residenzjali, kemm ġodda kif ukoll antiki, art għammiela ħafna u widien pittoreski, mimlijin l-iktar bis-siġar taċ-ċitru. L-inħawi ta' San Blas ingħataw isem il-bajja bir-ramel iż-żgħira, li ssemmiet għall-isqof Blaise, li għadu jiġi vvenerat fil-[[Knisja Kattolika]]. Bajja interna fil-qrib jisimha Daħlet Qorrot fiha bosta għerien u garaxxijiet fejn ħafna nies tal-lokalità jħallu d-dgħajjes tas-sajd tagħhom. Il-Bajja ta' San Blas hija bajja żgħira tar-ramel tul il-kosta tal-Grigal fejn ħafna jmorru jgħumu. Qrib San Blas hemm żona arida bl-arbuxxelli msejħa l-Qortin kif ukoll iż-żona tul il-kosta magħrufa bħala l-Mistra. Il-bażi tal-Forzi Armati ta' Malta f'Għawdex tinsab hemmhekk, flimkien mat-Torri Ta' Sopu, li dan l-aħħar ġie rrestawrat. L-inħawi magħrufa bħala Ta' Kenuna ġew żviluppati fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20. Qabel f'dawn l-inħawi ma kien hemm xejn għajr it-Torri Ta' Kenuna, struttura telegrafika li nbniet taħt il-Brittaniċi, iċ-ċimiterju tan-Nadur u xi dwieli. Għalkemm fl-imgħoddi ċ-ċimiterju qisu kien ibeżża' ftit lin-nies u ħadd ma kien jazzarda jgħix ħdejh, illum il-ġurnata ċ-ċimiterju sar żona minn fejn jgħaddi t-traffiku, u huwa mdawwar b'toroq traffikużi u żoni residenzjali. == Parroċċa tan-Nadur == Il-festa reliġjuża tan-Nadur – l-[[Mnarja|Imnarja]] – tiġi ċċelebrata fid-29 ta' Ġunju. Il-festa kienet popolari mal-miżżewġin għall-qamar il-għasel u l-isem tagħha x'aktarx li kellu rabta mal-bidu tas-sajf. L-isem oriġina minn ''luminaria'' bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], u fil-fatt, hija waħda mill-festi u mid-drawwiet staġonali Maltin importanti. L-[[Statwa|istatwa]] titulari ta' San Pietru u ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]] saret f'[[Marsilja]], [[Franza]], fl-1882. Hija waħda mill-bosta kapulavuri tal-knisja tan-Nadur. Fil-Ġimgħa l-Kbira, sett ta' vari tal-passjoni u l-kurċifissjoni ta' [[Ġesù|Kristu]] jinħarġu għall-purċissjoni mqaddsa. Fl-[[Għid]] filgħodu tintwera statwa tal-Irxoxt qalb il-briju taċ-ċittadini tar-raħal. Il-knisja parrokkjali ddedikata lil San Pietru u San Pawl hija [[monument]] arkitettoniku u tal-[[pittura]], u hija rikka bix-xogħlijiet, bl-[[Skultura|iskulturi]] u bit-tiżjin tal-irħam. Il-knisja nbniet fis-sit ta' knisja iżgħar preċedenti fl-ogħla punt tar-raħal. == Bażilika ta' San Pietru u San Pawl == [[Stampa:Nadur Basilica.jpg|xellug|daqsminuri|250x250px|Il-Bażilika tan-Nadur.]] Il-kostruzzjoni tal-knisja attwali bdiet fit-28 ta' Settembru 1760 u d-disinn ġie attribwit lill-[[arkitett]] [[Maltin|Malti]] Giuseppe Bonnici. Fl-1907, programm ta' rinnovazzjoni nbeda għall-kostruzzjoni tal-korsiji, tal-koppla u tal-faċċata abbażai tad-disinn [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] Taljan tal-Prof. F.S. Sciortino. Is-saqaf, b'pitturi ta' episodji konnessi ma' San Pietru u San Pawl, ġie mpitter minn [[Lazzaro Pisani]] minn Ħaż-[[Żebbuġ (Għawdex)|Żebbuġ]], filwaqt li t-tiżjin arkitettoniku huma frott ix-xogħol tat-Taljan [[Pio Cellini]]. Il-forza prinċipali wara dawn il-proġetti relattivament ġodda kollha kien l-Arċipriet [[Martin Camilleri]] fl-1910-1921. Il-parroċċa għandha l-istazzjon tar-radju għall-komunità tagħha msejjaħ Radju Luminarja, li ġie stabbilit iktar minn għaxar snin ilu u li issa għandu diversi membri miegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nadurparish.com/|titlu=NadurParish.com – Basilica of St. Peter and St. Paul in Gozo, Malta|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-08-22}}</ref> == Każin tal-banda == * L-Għaqda [[Mużika|Mużikali]] tal-Imnarja == Inħawi fin-Nadur == * Ta' Ħida * Ta' Kenunan * Ta' Ġebel * Ta' Żejtun * Ta' Sardina * Ta' Spilotti * Ta' Venuta * Ta' Wistin * Tad-Duru * Tal-Ħawli * Tal-Laċċa * Tal-Weraq * Tat-Tiġrija * Tax-Xewka * Tax-Xini * (Wied) San Blas * Ta' Xurdin == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] fvohnp84fqnq3tx2lniq0169lgebfla 0 28898 329741 326727 2026-05-05T05:18:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329741 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} Il-'''Qala''' hija unità amministrattiva [[Malta|Maltija]] fil-gżira ta' [[Għawdex (stat indipendenti)|Għawdex]]. Il-popolazzjoni tar-raħal fl-aħħar tas-sena 2024 kienet ta' 2,380 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Fil-qrib hemm [[Ħondoq ir-Rummien]], xatt tal-baħar bis-salini u bl-għerien. == [[Etimoloġija]] == L-isem tar-raħal "Qala" joriġina mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] [[Sqallija|Sqalli]] u jfisser "port" jew "daħla".<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/28298/Lehen%20Il-Malti%201946%20no.185-187.PDF?sequence=1&isAllowed=y|titlu=Leħen il-Malti. p. 88.}}</ref> == Deskrizzjoni == Il-Qala tissemma għall-ewwel darba f'dokument tas-[[seklu 15]] fil-Librerija tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]. L-isem tar-raħal jirreferi għad-daħla ta' Ħondoq ir-Rummien. Huwa l-iżjed raħal fil-Lvant ta' Għawdex. L-iżvilupp tal-insedjament attwali beda fit-tieni nofs tas-[[seklu 17]]. Għajr għal xi daħliet kennija oħra bħal Ħondoq ir-Rummien, ix-xatt tal-Qala huwa tal-blat jaqta' ħafna. Fost l-għerien tal-baħar tul il-kosta hemm Għar Minka, li huwa aċċessibbli bid-dgħajsa biss.<ref>{{Ċita web|url=https://www.getamap.net/maps/malta/malta_(general)/_minka_ghar/|titlu=Ghar Minka (Minka Ghar) Map, Weather and Photos - Malta: cave(s) - Lat:36.0264 and Long:14.3072|sit=www.getamap.net|data-aċċess=2022-08-22}}</ref> Ir-raħal tal-Qala huwa l-iżjed wieħed imbiegħed mill-[[belt kapitali]] ta' Għawdex, ir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]], u huwa l-eqreb għall-bqija tal-[[arċipelagu]] [[Maltin|Malti]]. L-istemma tar-raħal fiha dgħajsa Għawdxija tbaħħar f'baħar imqalleb. Il-knisja parrokkjali tar-raħal hija ddedikata lil [[San Ġużepp]], il-patrun tar-raħal, u nbniet minn Dun Gużepp Diacono bejn l-1882 u l-1889. L-istil tagħha huwa [[Barokk]] bħal ħafna knejjes oħra tal-gżira. Ir-raħal tal-Qala sar parroċċa fit-3 ta' Frar 1872, u sal-1889 il-knisja parrokkjali kienet dik tal-Kunċizzjoni Immakulata tal-[[Santa Marija|Madonna]]. L-ewwel ġebla tal-parroċċa ta' San Ġużepp tpoġġiet fid-19 ta' Marzu 1882 u l-knisja ġiet ikkonsagrata fit-8 ta' Mejju 1904. Fost is-siti ta' interess storiku fil-Qala u fl-inħawi hemm is-salini, mitħna ppreservata sew u xi fdalijiet [[Preistorja|preistoriċi]]. Wieħed jista' jsib eżempji ta' ''cart ruts'', li huma trinek paralleli mħaffrin fil-blat, li jestendu għal iktar minn 180 metru (590 pied) u huma fost l-itwal f'Għawdex. == Gruppi u għaqdiet volontarji fil-Qala == === Grupp tal-Logħob tan-Nar tal-Qala === Il-Grupp tal-Logħob tan-Nar tal-Qala, li ġie stabbilit fl-1956, huwa magħmul minn voluntiera li jtellgħu l-ispettaklu tal-logħob tan-nar fil-festa kull sena. === Għaqda Briju San Ġużepp === L-Għaqda Briju San Ġużepp, li ġiet stabbilita f'Lulju 2007, torganizza attivitajiet għaż-żgħażagħ is-sena kollha u taħdem l-iktar għall-ħabta tal-Festa ta' San Ġużepp biex torganizza l-briju tal-festa. === Qala St. Joseph F.C. === Il-klabb tal-[[futbol]] [[Qala Saints FC|Qala St. Joseph F.C.]] ġie stabbilit fl-1968 u kien imsemmi għall-patrun tar-raħal San Ġużepp qabel ma nbidel l-isem għal Qala Saints F.C. It-tim jilgħab fil-[[Assoċjazzjoni tal-futbol t'Għawdex|Lig tal-Futbol ta' Għawdex]]. === Grupp Folkloristiku tal-Menħir tal-Qala === Il-Grupp Folkloristiku tal-Menħir tal-Qala ilu jippromwovi l-[[kultura]] u l-folklor lokali mill-2003 u pparteċipa f'avvenimenti u f'attivitajiet lokali, nazzjonali u internazzjonali, inkluż fis-[[Slovenja]], fl-[[Italja]], fis-[[Serbja]], fiċ-[[Ċekja]] u fil-[[Greċja]], marbuta mal-kant, maż-[[żfin]] u mal-kostumi tradizzjonali. === Ite Ad Joseph === Il-Banda Ite Ad Joseph hija l-banda uffiċjali tar-raħal tal-Qala u waħda minn ħdax-il banda ta' Għawdex. Għandha madwar 35 membru regolari tal-banda u għadd simili ta' studenti tal-[[mużika]] li jdoqqu fiha. Il-banda ħarġet żewġ CDs, fl-2001 u fl-2004, u daqqet f'irħula Maltin oħra kif ukoll fl-Italja, fil-Greċja u fl-[[Żvezja|Iżvezja]]. == Avvenimenti == === Festa ta' San Ġużepp (il-patrun tal-Qala) === Il-festa tal-Qala fl-ewwel Ħadd ta' Awwissu hija ddedikata lill-qaddis patrun tar-raħal, San Ġużepp. Il-knisja parrokkjali ġiet iddedikata wkoll lil San Ġużepp u ġiet iddisinjata minn Dun Gużepp Diacono u nbniet bejn l-1882 u l-1889. L-ewwel ġebla tpoġġiet fid-19 ta' Marzu 1882 u l-knisja ġiet ikkonsagrata fit-8 ta' Mejju 1904. Il-parroċċa saret arċipresbiterali fl-1965. Ir-raħal tal-Qala ċċelebra l-ewwel festa tiegħu ta' San Ġużepp fis-27 ta' April 1890. Il-band tar-raħal, Ite ad Joseph, iddoqq fil-marċi u tagħmel kunċerti matul il-ġimgħa tal-festa. === Festival [[Folklor|Folkloristiku]] Internazzjonali === Dan il-festival ta' erbat ijiem jiċċelebra l-mużika, il-kant u ż-żfin folkloristiċi tradizzjonali lokali u barranin. Isiru spettakli kemm minn gruppi folklorisitiċi u baned lokali kif ukoll barranin. == Toroq prinċipali tal-Qala == * Triq il-Belveder * Triq il-Kunċizzjoni * Triq il-Qala * Triq it-28 ta' April 1688 * Triq iż-Żewwieqa * Triq l-[[Mġarr (Għawdex)|Imġarr]] * Triq San Ġużepp === Toroq oħra fil-Qala === * Daħla il-Klin * Daħla il-Wileġ * Daħla Ta' Grunju * Daħla Tal-Ħawli * Daħla Tal-Knisja * Daħla Wied Biljun * Pjazza l-Isqof Mikiel Buttigieg * Pjazza Repubblika * Pjazza San Ġużepp * Pjazza San Kerrew * Sqaq Ta' Ħatar * Sqaq Tal-Ħalq * Triq Andar ix-Xagħari * Triq Federico Barocci * Triq Ħondoq ir-Rummien * Triq il-Biċċier * Triq il-Forn * Triq il-Fortin Sant' Anton * Triq il-Fugass * Triq il-Kalati Puniċi * Triq il-Kappar * Triq il-Klin * Triq il-Mitħna * Triq il-[[Papa Piju IX]] * Triq il-[[Papa Piju XII]] * Triq il-Wardija * Triq il-Wileġ * Triq in-Nadur * Triq ir-Rebħa * Triq it-Telgħa * Triq it-Tempju * Triq l-Indipendenza * Triq l-Isqof Mikiel Buttigieg * Triq Lord Strickland * Triq Patri Ġużepp Portelli * Triq San Franġisk * Triq Santa Marija tal-Qala * Triq Ta' Cini * Triq Ta' Gafan * Triq Ta' Semper * Triq Taċ-Ċawl * Triq Tal-Maqjel * Triq Tal-Qasam * Triq Tas-Salib * Triq Tas-Surġent * Triq Tax-Xulliel * Triq Taż-Żrieraq * Triq Wied Biljun * Triq Wied Simar === Toroq f'Ta' Kassja === * Triq Anton Buttigieg * Triq Ġanni Vella * Triq il-Barbaġann * Triq il-Beata Adeodata Pisani * Triq il-Virgi * Triq in-Nigret * Triq it-30 ta' Ottubru 1948 * Triq l-Isqof Baldassare Cagliares * Triq Salvu Attard * Triq Ta' Kassja == Ġemellaġġ == Il-Qala hija ġemellata ma':<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Qala/Pages/Services/Twinning.aspx|titlu=Twinning|sit=localgovernment.gov.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2022-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220821093144/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Qala/Pages/Services/Twinning.aspx|arkivju-data=2022-08-21|url-status=dead}}</ref> * [[Salina, l-Italja|Salina]], l-[[Italja]] * [[Magadan]], ir-[[Russja]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] gc5e37ru1i8gim2yukpdazdyn63g55e 0 30413 329695 329675 2026-05-04T17:07:53Z Themeramisin 27761 329695 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} {{Stub|bijografija}}'''Tom Holland''' (imwieled fl-1 ta' Ġunju 1996) huwa artist drama Brittaniku. L-akkomodazzjonijiet tiegħu jinkludu [[British Academy Film Award]] u tliet [[Saturn Awards]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbr.com/tom-holland-best-roles-not-spider-man/|titlu=Tom Holland's 10 Best Roles (That Aren't Spider-Man)|kunjom=Garcia|isem=Mayra|data=2022-04-10|sit=CBR|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.esquire.com/entertainment/movies/a39138436/tom-holland-uncharted-review-peter-parker-spider-man/|titlu='Uncharted' Doesn't Know What to Do With Tom Holland|data=2022-02-21|sit=Esquire|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/happy-birthday-friendly-neighborhood-1503077579.html|titlu=Happy Birthday Friendly Neighborhood Spider Man: Tom Holland|kunjom=SNS|data=2022-06-02|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.irishpost.com/entertainment/absolutely-amazing-place-new-spider-man-star-tom-holland-proud-irish-roots-127577|titlu='It’s an absolutely amazing place' – New Spider-Man Tom Holland very proud of his Irish roots|kunjom=Lonergan|isem=Aidan|sit=The Irish Post|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Holland, Tom}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1996]] [[Kategorija:Atturi]] 8fl04725kkzgq6d2kexn6m0xab6oazp 329699 329695 2026-05-04T17:21:19Z Themeramisin 27761 329699 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} {{Stub|bijografija}}'''Tom Holland''' (imwieled fl-1 ta' Ġunju 1996) huwa acting artist Brittaniku. L-akkomodazzjonijiet tiegħu jinkludu [[British Academy Film Award]] u tliet [[Saturn Awards]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbr.com/tom-holland-best-roles-not-spider-man/|titlu=Tom Holland's 10 Best Roles (That Aren't Spider-Man)|kunjom=Garcia|isem=Mayra|data=2022-04-10|sit=CBR|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.esquire.com/entertainment/movies/a39138436/tom-holland-uncharted-review-peter-parker-spider-man/|titlu='Uncharted' Doesn't Know What to Do With Tom Holland|data=2022-02-21|sit=Esquire|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/happy-birthday-friendly-neighborhood-1503077579.html|titlu=Happy Birthday Friendly Neighborhood Spider Man: Tom Holland|kunjom=SNS|data=2022-06-02|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.irishpost.com/entertainment/absolutely-amazing-place-new-spider-man-star-tom-holland-proud-irish-roots-127577|titlu='It’s an absolutely amazing place' – New Spider-Man Tom Holland very proud of his Irish roots|kunjom=Lonergan|isem=Aidan|sit=The Irish Post|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Holland, Tom}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1996]] [[Kategorija:Atturi]] lvu6c25elyq1ekbapovxqcnkses3fhr 329705 329699 2026-05-04T17:34:04Z Themeramisin 27761 329705 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} {{Stub|bijografija}}'''Tom Holland''' (imwieled fl-1 ta' Ġunju 1996) huwa magħruf f acting Brittaniku. L-akkomodazzjonijiet tiegħu jinkludu [[British Academy Film Award]] u tliet [[Saturn Awards]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbr.com/tom-holland-best-roles-not-spider-man/|titlu=Tom Holland's 10 Best Roles (That Aren't Spider-Man)|kunjom=Garcia|isem=Mayra|data=2022-04-10|sit=CBR|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.esquire.com/entertainment/movies/a39138436/tom-holland-uncharted-review-peter-parker-spider-man/|titlu='Uncharted' Doesn't Know What to Do With Tom Holland|data=2022-02-21|sit=Esquire|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/happy-birthday-friendly-neighborhood-1503077579.html|titlu=Happy Birthday Friendly Neighborhood Spider Man: Tom Holland|kunjom=SNS|data=2022-06-02|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.irishpost.com/entertainment/absolutely-amazing-place-new-spider-man-star-tom-holland-proud-irish-roots-127577|titlu='It’s an absolutely amazing place' – New Spider-Man Tom Holland very proud of his Irish roots|kunjom=Lonergan|isem=Aidan|sit=The Irish Post|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Holland, Tom}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1996]] [[Kategorija:Atturi]] qyam8jm9qiv9lc0fzggkoje621isf10 329714 329705 2026-05-04T19:55:04Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 329405 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} {{Stub|bijografija}}'''Tom Holland''' (imwieled fl-1 ta' Ġunju 1996) huwa [[attur]] Brittaniku. L-akkomodazzjonijiet tiegħu jinkludu [[British Academy Film Award]] u tliet [[Saturn Awards]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbr.com/tom-holland-best-roles-not-spider-man/|titlu=Tom Holland's 10 Best Roles (That Aren't Spider-Man)|kunjom=Garcia|isem=Mayra|data=2022-04-10|sit=CBR|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.esquire.com/entertainment/movies/a39138436/tom-holland-uncharted-review-peter-parker-spider-man/|titlu='Uncharted' Doesn't Know What to Do With Tom Holland|data=2022-02-21|sit=Esquire|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/happy-birthday-friendly-neighborhood-1503077579.html|titlu=Happy Birthday Friendly Neighborhood Spider Man: Tom Holland|kunjom=SNS|data=2022-06-02|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.irishpost.com/entertainment/absolutely-amazing-place-new-spider-man-star-tom-holland-proud-irish-roots-127577|titlu='It’s an absolutely amazing place' – New Spider-Man Tom Holland very proud of his Irish roots|kunjom=Lonergan|isem=Aidan|sit=The Irish Post|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-18}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Holland, Tom}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1996]] [[Kategorija:Atturi]] 9frejgbvnmnipjg8xebrcyc07121n9d 0 32980 329749 326735 2026-05-05T06:13:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329749 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Swieqi}}{{Wikifikazzjoni}} '''Swieqi''' hija belt fir-Reġjun tat-Tramuntana ta ' [[Malta]]. Hija żona residenzjali viċin [[Tas-Sliema]] u f'distanza qrib miċ-ċentri tal-ħajja ta' bil-lejl u tad-divertiment ta' Malta, [[Paceville]] u [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]]. Hekk kif il-belt żviluppat, proprjetajiet residenzjali ħadu post art agrikola. L-isem tal-belt ifisser "kanali tal-ilma", tfakkira tal-passat tar-reġjun. Għandu popolazzjoni stmata ta' 15,398 sal-aħħar tas-sena 2024,<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> li tirrapreżenta żieda marġinali mill-figura ta' 14,452 skond stima tal-1 ta' Jannar 2019.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.mt/en/Government/DOI/Government%20Gazette/Documents/2019/09/Government%20Gazette%20-%203rd%20September.pdf|titlu=Estimated Population by Locality 1st January, 2019|pubblikatur=[[Government of Malta]]}}</ref> == Sfond == L-ambjent kwiet taż-żona u l-post ċentrali għamluha post popolari għall-popolazzjoni tal-gżira tal-klassi tan-nofs ta’ fuq u tan-nofs ta’ fuq. Proprjetajiet vojta f'din iż-żona huma rari. Is-Swieqi rat il-popolazzjoni tagħha tiżdied matul is-snin, u għadd żgħir ta’ kumpaniji tas-servizz, stabbilimenti tal-IT u skejjel tal-lingwa Ingliża stabbilixxew ruħhom hemmhekk. Il-Muniċipalità tas-Swieqi tinkludi s-Swieqi, [[Tal-Ibraġ]], il-[[Madliena]] u parti minn St. Andrews. Il-Madliena u Sant'Andrija kienu oriġinarjament parti minn Ħal Għargħur. L-irħula tal-Madliena għandha l-oriġini tagħha għall-kappella Sainte-Marie-Madeleine, mibnija fis-seklu 15. Tal-Ibraġ huwa rħula żviluppata reċentement li, matul l-aħħar għaxar snin, kważi laħqet il-potenzjal massimu ta’ żvilupp tagħha. Sant Andrija tinsab fil-periferija tas-Swieqi, mal-fruntiera mal-belt ta Pembroke. L-arma tal-belt tidher disinn taż-żigżag aħmar u deheb li jindika l-widien u l-għelieqi ta’ Tal-Ibraġ, mewġ blu li jindika passaġġi tal-ilma (swieqi bil-Malti), u saltire tal-fidda. Madliena hija indikata bl-ittra ħamra M. Is-Swieqi għandha l-kunsill lokali tagħha u fl-2007 kellha l-kodiċi postali tagħha (SWQ....). Il-belt waqgħet taħt il-ġurisdizzjoni ta’ [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Birkirkara]], [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]], [[Naxxar]] u [[Ħal Għargħur]] fi żminijiet differenti fl-istorja tagħha. == Kultura u karatteristiċi == Is-Swieqi hija belt predominantement nazzjonalista, u xi darba l-[[PN]] saħansitra rċieva 85% tal-voti, għalkemm eleġġa fil-kunsill lokali tiegħu lill-Professur [[Arnold Cassola]] (dak iż-żmien taħt il-partit [[Alternattiva Demokratika]]), li kien se jsir ukoll segretarju ġenerali tal-Partit tal-Ħodor fl-[[Ewropa]], u li mexxa b’suċċess l-elezzjonijiet Taljani. Is-Swieqi hija l-eks-belt twelid ta’ [[Dolores Cristina]], eks Ministru tal-Edukazzjoni, Kultura, Żgħażagħ u Sport, [[Michael Frendo]], eks Ministru tal-Affarijiet Barranin, u [[Timothy Alden]] tal-Partit Demokratiku. Hawn jgħix ukoll [[Joe Borg]], eks Ministru tal-Affarijiet Barranin u issa Kummissarju Ewropew għall-Affarijiet Marittimi u s-Sajd. Ġe ffirmat ftehim ta’ ġemellaġġ bejn il-Muniċipalità tas-Swieqi u l-Muniċipalità ta’ [[Taormina]]. Din is-sħubija ġiet iffirmata mis-sindku ta’ [[Taormina]], Dott. [[Mario Bolognari]], u l-eks sindku tas-Swieqi, [[Paul Abela]]. L-għan tal-muniċipalitajiet huwa li jqiegħdu s-sisien ta' relazzjoni ġdida u profonda ta' ħbiberija u solidarjetà. Il-ġemellaġġ għandu jservi biex jissaħħu r-rabtiet eżistenti bejn il-popolazzjonijiet Maltin u Sqallin. F'Lulju 2002, ħdax-il żagħżugħ mis-Swieqi ħadu sehem fi programm ta' skambju taż-żgħażagħ, iffinanzjat prinċipalment mill-programm YOUTHS tal-[[Unjoni Ewropea]]. It-titlu tal-proġett kien “Tagħlim interkulturali u għarfien Ewropew permezz tat-tradizzjonijiet tagħna”. L-għanijiet tal-iskambju kienu li “toħloq kuxjenza interkulturali għaż-żgħażagħ żvantaġġati f’Malta u l-Irlanda, biex Malta u l-Irlanda jingħataw fehim aħjar taż-żgħażagħ u l-kultura fi ħdan pajjiż tal-UE u pajjiż kandidat, biex tinħoloq unjoni eqreb mal- UE u li tadotta approċċ olistiku maż-żgħażagħ minn sfond żvantaġġat. Il-grupp żar [[Galway]], il-Gżejjer Aran u Connemara, mas-sieħeb tagħhom, Foroige, organizzazzjoni taż-żgħażagħ Irlandiża. F'April 2004, xahar qabel Malta ssieħbet fl-UE fl-1 ta' Mejju, 14-il żagħżugħ mis-Swieqi ħadu sehem fi skambju taż-żgħażagħ Parteċipazzjoni taż-Żgħażagħ f'[[Unjoni Ewropea]] Mkabbra. Il-grupp imsieħeb kien minn Kerimaki, il-[[Finlandja]]. Il-grupp intlaqa’ wkoll mill-President tar-Repubblika u l-Ministru tat-Turiżmu u l-Kultura. Id-9 ta’ Settembru huwa l-festival tas-Swieqi. Fil-Medju Evu, meta t-territorju tal-komun tas-Swieqi kien parti mill-parroċċa ta’ Birkirkara, is-Swieqi kienet biss medda ta’ art pubblika mingħajr ebda bini. Matul l-ewwel għoxrin sena tas-seklu 16, ċertu [[Augustinu Borg]] okkupa art fis-Swieqi, f’żona magħrufa bħala Nadur Callel. Barra li jokkupa din l-art, Borg iddeċieda wkoll li jibni dar u ġnien mingħajr permess legali. Nistgħu għalhekk ngħidu li l-ewwel abitant magħruf tas-Swieqi kien bennej illegali jismu [[Augustinu Borg]]! Koppja ta’ residenti ta’ Birkirkara, fosthom Ġorġ Lanza Zarb, ma setgħux jifilħu jaraw art pubblika misruqa b’mod daqstant egoist. Għalhekk ingħaqdu u ressqu ilment kontra Augustinu fid-9 ta’ Settembru 1527. Il-ġustizzja ma ngħatatx għal sitt snin. Fid-29 ta’ Awwissu 1533, il-qorti ddeċidiet li l-art li fuqha kien bena Augustinu Borg kienet art pubblika u għalhekk ordnat li tiġi kklassifikata bħala “reduci ad pristinum publicum statum”, jiġifieri li l-art kellha terġa’ tiġi rrestawrata għall-istat oriġinali tagħha. kundizzjoni oriġinali. == Sports == '''<big>Swieqi United FC</big>''' [[Stampa:Swieqi team.jpg|daqsminuri|FC Swieqi United]] Is-Swieqi hija rappreżentata minn [[Swieqi United FC]] fil-Kampjonat [[BOV Premier Malti]]. Minkejja li huwa l-eqdem organizzazzjoni fil-lokalità, il-klabb huwa madankollu wieħed mill-iżgħar klabbs tal-futbol f’Malta u l-kumitat tiegħu huwa magħmul minn residenti tas-Swieqi. Swieqi United spiss jissejħu: “The Pride of Swieqi” għax il-klabb irnexxielu jesporta l-isem tas-Swieqi madwar il-gżira u għamel il-lokalità ferm aktar viżibbli fix-xena sportiva u internazzjonali. '''<big>Swieqi Overseas RUFC</big>''' [[Swieqi Overseas RUFC]] huwa klabb tar-rugby union li jilgħab fil-premier diviżjoni tal-kampjonat Malti tar-rugby. Is-Swieqi għandha wkoll klabb tat-tennis fi Triq il-Ħemel li joffri lezzjonijiet tat-tennis. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Le Faget]] ([[Franza]]); * {{Flagicon|ITA}} [[Taormina]] ([[Italja]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] ebx61ne9z3jv9k3zynfi23vmgzp1u6p 0 33187 329742 326769 2026-05-05T05:18:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329742 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Qrendi''' (u '''Il-Qrendi''') huwa raħal fir- Reġjun tan-Nofsinhar ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' 3,321 ruħ (stima ta' Diċembru 2024).<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Tinsab qrib l [[Mqabba|-Imqabba]], [[iż-Żurrieq]] u s [[Siġġiewi|-Siġġiewi]] . Fi ħdan il-konfini tagħha hemm żewġ tempji Neolitiċi magħrufin bl-isem [[Mnajdra|tal-Imnajdra]] u [[Ħaġar Qim]] . F’dan ir-raħal isiru żewġ festi kull sena. Il-festa tal -Madonna ta’ Lourdes tiġi ċċelebrata jew fl-aħħar Ħadd ta’ Ġunju jew fl-ewwel Ħadd ta’ Lulju, bil-15 ta’ Awwissu l-festa titulari tat-Tlugħ fis-Sorta tal-Madonna. Din il-festa hija popolarment magħrufa bħala l-festa ta' [[Santa Marija]] . Għalkemm il-maġġoranza tal-binjiet qodma tal-qalba tar-raħal għadhom illum, il-Qrendi nbidel konsiderevolment fl-aħħar żminijiet. Inbniet bypass road biex tiddevja t-traffiku 'l bogħod mir-raħal, inbnew żviluppi moderni f'subborgi u nħolqot spazju miftuħ b'bus terminus quddiem il-Knisja Parrokkjali billi tneħħew il-ħitan ta' villa antika. == Storja == Fl-inħawi tal-Qrendi nstabu fdalijiet fossilizzati ta’ annimali li jmorru lura għall-Perjodu Kwaternarju. Il-fdalijiet instabu fi għerien u depożiti kostali ġewwa l-Fault tal-Magħlaq jew Wied tal-Magħlaq. L-għerien ħarġu fid-dawl fl-1858, meta l-inħawi bdiet issir il-barriera għall-blat iebsa tal-qrollina tagħha li kienet tintuża biex jinbnew il-baċiri fil-Port il-Kbir. Imbagħad saru studji mill-Kmandant Thomas Abel Brimage Spratt fl-1861, li skava sit magħruf bħala Ħalq is-Sigar fil-Magħlaq u kkonferma l-preżenza ta’ varjetà ta’ fdalijiet ta’ annimali fossili, fosthom abbundanza ta’ għadam ta’ ippopotami, evidenza ta’ iljunfanti nani, dormice ġgant, ballottra, Kokki, friefet il-lejl u għasafar, minbarra ħafna fossili oħra tal-bebbux. L-iskoperta kompliet ġabet skeletri kompluti ta’ iljunfanti u numru kbir ta’ għadam li jappartjenu għal għasafar tal-baħar. F’madwar is-sena 3600 Q.K., it-tempji ta’ Ħaġar Qim u l-Imnajdra, li huma fost l-eqdem strutturi indipendenti fid-dinja, inbnew f’dik li llum hija l-periferija tal-Qrendi. Fil-limiti tal-Qrendi nstabu wkoll siti antiki oħra bħal oqbra u dolmens. L-ewwel dokumentazzjoni magħrufa tal-Qrendi tinsab fil-lista tal-milizzja tal-1417, meta kien raħal żgħir ta’ 26 dar. Matul il-ħakma tal-Osptarieri, inbnew diversi torrijiet fil-Qrendi jew madwarhom, filwaqt li xi kavallieri bnew residenzi tas-sajf fl-inħawi. Il-Qrendi sar parroċċa indipendenti fl-1618. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], inbniet airstrip żgħira magħrufa bħala RAF Krendi bejn wieħed u ieħor nofs triq bejn ir-raħal u s-Siġġiewi. L-airstrip kienet tikkonsisti f’żewġ runways tat-tarmak, u rat użu matul l-Invażjoni Alleata ta’ Sqallija fl-1943. L-airstrip għalqet mat-tmiem tal-gwerra, u r-runways ġew konvertiti fi toroq. Matul il-gwerra nqatlu numru ta’ nies ċivili Qrendin, u ġie inawgurat tifkira f’ġieħhom fl-1995<ref>{{Ċita web|url=http://www.ronaldv.nl/abandoned/airfields/MT/malta.html|titlu=Abandoned & Little-Known Airfields: Malta, Island of Malta|data=2013-12-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131214123620/http://www.ronaldv.nl/abandoned/airfields/MT/malta.html|arkivju-data=2013-12-14|url-status=dead}}</ref>. Il-Kunsill Lokali tal-Qrendi twaqqaf bl-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993. == Ġeografija == '''<big>il-Maqluba</big>''' il-Maqluba hija sinkhole jew dolina kbira li ffurmat f'daqqa fl-1343, li hija assoċjata ma' leġġendi tal-kreazzjonijiet lokali. '''<big>Wied Magħlaq</big>''' Wieħed mill-widien l-aktar magħrufa fil-Qrendi huwa Wied Magħlaq. Huwa madwar 2 km (1 mi) mir-raħal u l-istess distanza mill-wied l-ieħor fil-lokalità tal-Qrendi, jiġifieri Wied iż-Żurrieq. '''<big>Wied iż-Żurrieq</big>''' Iż-żona ta’ Wied iż-Żurrieq hija rħula importanti tas-sajd fir-reġjun. Minħabba l-ambjent u l-ambjent ta’ dan is-sit, għal żmien twil kien attrazzjoni popolari għat-turisti u għall-viżitaturi. Il-wied ta’ Wied iż-Żurrieq jibda bħala Wied Ħoxt li wieħed jista’ jaċċessah mit-triq panoramiċi li tgħaddi minn il-Ħnejja jew Blue Grotto sat-tempji ta’ Ħaġar Qim u tinżel lejn il-baħar li tispiċċa fil-bokka ta’ Wied iż-Żurrieq. Il-wied kien inqata’ matul iż-żmien fil-ġebla tal-franka tal-qrollin t’isfel u r-riżultat huwa pajsaġġ blat mibrum u vojt. Tkompli lejn il-Ħnejja jew il-Grotta Blu ħarġet karatteristika tal-blat li ngħatat l-isem Ġebla tiċċaqlaq (jiġifieri l-blat li jiċċaqlaq). Tikkonsisti f’ġebla tal-blat li titla’ għal għoli li jaqbeż il-15-il metru u li hija mwaħħla sew fil-wiċċ tal-irdum. Jingħad li dan il-blat jiċċaqlaq waqt temp maltemp vjolenti jagħmel ħsejjes qawwija kkawżati minn dawn il-movimenti. L-għerien tal-kosta – bħall-Għar tar-Riflessjoni, l-Għar Filfla, l-Għar tal-Qtates, l-Għar Rotunda, l-Għar tal-Qamar tal-Għasel u l-Għar tat-Tieqa Blu – joffru veduti taħt l-ilma tal-fawna tal-baħar. '''<big>Kosta</big>''' Fit-Tramuntana tar-raħal tas-sajd ta’ Wied iz-Zurrieq wieħed jista’ jsib għerien u grotti oħra tal-baħar kif jinstabu fuq il-baħar tan-Nofsinhar tagħha li jwasslu għall-grotta blu. Il-coves Nuffield al-Kabir u Nuffied iz-Zghir, il-kapep tal-Gawija, Rsejjen, Halq it-tafal, Ras nignuna, Maqluba l-bahar, Ghar mantel, u Ras Hamrija huma fost il-postijiet familjari tal-Qrendi li jattiraw viżitaturi. == Ekonomija == Sas-seklu 20, ħafna min-nies fil-Qrendi kienu jaħdmu bħala bdiewa jew sajjieda, jew fil-barrieri tal-franka madwar ir-raħal. Il-barrieri tal-franka għadhom parti importanti mill-ekonomija tal-Qrendi, peress li l-ġebla tal-franka hija waħda mill-ftit riżorsi naturali ta' Malta. Il-ġebla tal-ġir ilha tintuża għall-kostruzzjoni ta 'djar u bini ieħor għal sekli sħaħ, u kienet tintuża wkoll biex jinbnew ħitan tas-sejjieħ fl-għelieqi. Il-barrieri madwar il-Qrendi kienu jħaddmu kemm Qrendin kif ukoll nies mill-irħula fil-qrib, u l-blat kien jinqata’ jew bl-użu ta’ għodda sempliċi, jew bl-użu ta’ porvli. == Edukazzjoni == Sa mill-introduzzjoni tas-sistema tal-Kulleġġi, l-Iskola Primarja tal-Qrendi kienet tifforma parti mill-Kulleġġ San Benedittu. Il-kulleġġ jinkludi wkoll l-iskejjel primarji ta’ [[Birżebbuġa]], [[Ħal Għaxaq]], [[Gudja|il-Gudja]], [[Ħal Kirkop]], [[Mqabba|l-Imqabba]], [[Ħal Safi]] u [[Iż-Żurrieq|ż-Żurrieq]]. Mill-1992, il-Qrendi laqa’ wkoll iċ-Ċentru tar-Riżorsi Helen Keller, ċentru edukattiv li jaħseb għal studenti ta’ bejn it-12 u t-22 sena li għandhom nuqqasijiet partikolari. == Nies notevoli == * [[Julia Farrugia Portelli]], politiku u Ministru għat-Turiżmu u l-Ħarsien tal-Konsumatur. * [[Hooligan]], rapper u pijunier tal-hip-hop. == Sports == * [[Qrendi FC]] * Qrendi Boċċi Club == Referenzi == [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] sklaq375ili2xkmlsxw2j4b07nr8x9w 0 34089 329769 329547 2026-05-05T11:11:41Z ToniSant 4257 RIP Dolindo Cassar 329769 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandara u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] b0smxu1a8pslxlyzm9j6y8ycw1z72lj 329770 329769 2026-05-05T11:12:59Z ToniSant 4257 /* Mejju */ typo 329770 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 21: [[George Callus]], ??, ko-fundatur tal-Comtec <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 9wfpzmp6pw9klkgufxggxjt0wuygh25 0 34200 329696 329676 2026-05-04T17:08:20Z Themeramisin 27761 329696 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija artist drama [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] hlaoc2tfm53exocqmoqiongyuffgcu8 329698 329696 2026-05-04T17:20:06Z Themeramisin 27761 329698 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija taħdem fir-acting u hija [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] o0urszajn7w9xat2t8oc807zegg68bg 329700 329698 2026-05-04T17:21:52Z Themeramisin 27761 329700 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija acting artist [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] 1evja0pu5ruw1f400sk17d3fiz4na4p 329703 329700 2026-05-04T17:30:33Z Themeramisin 27761 329703 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija magħrufa f acting u[[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] 6p8a5h23j7zjdenccq8x4g7p5o0mfvv 329708 329703 2026-05-04T17:36:19Z Themeramisin 27761 329708 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija magħrufa f acting u [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] 3gszwwa69arg2kclzmh8u4o1u75rwqy 329711 329708 2026-05-04T19:53:16Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 328440 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija attriċi u mudella [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] ln8vpyyvopbaz0sn894en0iikxglvv0 4 34234 329689 329521 2026-05-04T16:23:15Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329689 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]], [[Lag ta' Kezenoyam]], [[Bugeddum Armen]], [[Naftalan]] |xejn |160 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] mjb8a3kbhn1kf8pam4m2l2swrp681kb 0 34383 329684 329662 2026-05-04T14:47:38Z Trigcly 17859 /* Mediċina */ 329684 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Il-wiżgħat, ix-xaħmet l-art u xi gremxul ieħor li jinqabdu mid-denb jeħilsu minn parti mill-istruttura ta' denbhom permezz ta' proċess imsejjaħ awtotomija u b'hekk jirnexxilhom jaħarbu. Il-parti tad-denb li tinqala' tibqa' tiċċaqlaq, u b'hekk tqarraq li t-taqbida għadha għaddejja u ttellef l-attenzjoni tal-predatur sabiex il-priża tilħaq taħrab. Id-denb li jinqala' tal-wiżgħat leopardi jistgħu jibqgħu jiċċaqilqu sa 20 minuta. Fil-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet id-denb jerġa' jikber, iżda wħud, bħall-wiżgħat tat-toppu, jitilfu denbhom għall-bqija ta' ħajjithom. F'bosta speċijiet, id-denb ikollu lewn differenti u ferm iktar jgħajjat mill-kumplament tal-ġisem, biex b'hekk iħeġġeġ lill-predaturi potenzjali jattakkaw id-denb l-ewwel. Fix-xaħmet l-art imbaċċaċ u f'xi speċijiet ta' wiżgħat, id-denb huwa qasir u wiesa' u jidher qisu ras, biex b'hekk il-predaturi jkunu jistgħu jattakkawh minflok il-parti iktar vulnerabbli fuq quddiem. Ir-rettili li kapaċi jeħilsu minn parti minn denbhom jistgħu parzjalment jirriġenerawhom fi ftit ġimgħat. Madankollu s-sezzjoni l-ġdida jkun fiha l-kartilaġni minflok l-għadam, u qatt ma terġa' tikber sal-istess tul tad-denb oriġinali. Spiss ikollha lewn mitfi ferm meta mqabbel mal-bqija tal-ġisem u jaf ma jkollux l-karatteristiċi mqabbża esterni li kellu d-denb oriġinali. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Id-dinosawri ntwerew b'mod mifrux fil-kultura minn mindu l-paleontologu Ingliż [[Richard Owen]] ħoloq l-isem bl-Ingliż, ''dinosaur'', fl-1842. Diġà fl-1854, id-Dinosawri ta' Crystal Palace kienu għall-wiri fil-pubbliku fin-Nofsinhar ta' Londra. Dinosawru tfaċċa fil-letteratura saħansitra qabel, peress li [[Charles Dickens]] inkluda megalosawru fl-ewwel kapitlu tar-rumanz tiegħu ''Bleak House'' fl-1852. Id-dinosawri dehru fil-kotba, fil-films, fil-programmi televiżivi, fl-opri tal-[[arti]] u f'midja oħrajn u ntużaw kemm għall-[[edukazzjoni]] kif ukoll għad-divertiment. Dehru b'mod realistiku, bħal fid-dokumentarji televiżivi tas-snin 90 tas-seklu 20 u fl-ewwel deċennju tas-seklu 21, kif ukoll b'mod fantastiku, bħal fil-films tal-monstri tas-snin 50 u 60 tas-seklu 20. Is-serp kellu rwol simboliku qawwi f'kulturi differenti. Fl-istorja [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjana tal-Qedem]], il-kobra tan-Nil kien iżejjen il-kuruna tal-[[faragħun]]. Kien meqjum bħala waħda mid-divinitajiet u kien jintuża wkoll għal skopijiet ħżiena: il-qtil ta' avversarju u s-suwiċidju ritwali ([[Kleopatra VII|Kleopatra]]). Fil-[[mitoloġija Griega]], is-sriep huma assoċjati ma' antagonisti qattiela, bħala simbolu ktoniku, jiġifieri tal-art. L-Idra Lerneana b'disa' rjus li Erkole għeleb u t-tliet aħwa bniet ta' Gorgon huma wlied Gaja, id-[[Id-Dinja|Dinja]]. Medusa kienet waħda mit-tliet aħwa bniet ta' Gorgon li għeleb Perseo. Medusa tiġi deskritta bħala ħlejqa mortali tal-biża', bis-sriep minflok xagħar u bis-setgħa li bil-ħarsa tagħha tibdel l-irġiel f'ġebel. Wara li qatilha, Perseo ta rasha lil Atena li waħħlitha mat-tarka tagħha msejħa l-Eġida. It-Titani jintwerew fl-arti bis-sriep minflok riġlejhom għall-istess raġuni: huma wlied Gaja, għaldaqstant huma marbuta mad-dinja. Fil-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]], is-sriep jiġu meqjuma bħala allat, u bosta nisa jferrgħu l-ħalib fuq il-fosos bis-sriep. Il-kobra jidher fuq għonq Xiva, filwaqt li Vixnu spiss jintwera rieqed fuq serp b'seba' rjus jew fi ħdan serp imdawwar miegħu nnifsu. Fl-[[Indja]] hemm tempji ddedikati biss għall-kobri, li xi kultant jissejħu ''Nagraj'' (Re tas-Sriep), u huwa maħsub li s-sriep huma simboli tal-fertilità. Fil-festival annwali Induista ta' Nag Panchami, is-sriep jiġu meqjuma u jitressqilhom it-talb. F'termini [[Reliġjon|reliġjużi]], is-serp u l-ġagwar x'aktarx li huma l-iżjed annimali importanti fil-Mesoamerka tal-qedem. "Fi stati ta' estasi, is-sinjuri jiżfnu żifna tas-sriep; sriep kbar neżlin 'l isfel iżejnu u jirfdu l-binjiet minn [[Chichén Itzá|Chichen Itza]] għal Tenochtitlan, u l-[[kelma]] bin-Nahuatl ''coatl'' li tfisser serp jew tewmi, tifforma parti mid-divinitajiet primarji bħal Mixcoatl, Quetzalcoatl u Coatlicue". Fil-[[Kristjaneżmu]] u fil-[[Ġudaiżmu]], serp jidher fil-Ġenesi biex iwaqqa' lil Adam u Eva fit-tentazzjoni bil-[[frott]] ipprojbit mis-Siġra tal-Għarfien tat-Tajjeb u tal-Ħażin. Il-fekruna tal-ilma għandha pożizzjoni prominenti bħala simbolu sod u tat-trankwillità fir-reliġjon, fil-mitoloġija u fil-[[folklor]] minn madwar id-dinja. Il-lonġevità ta' fekruna tal-art tiġi ssuġġerita mill-għomor twil u mill-qoxra tagħha, li kien maħsub li kienet tipproteġiha minn kwalunkwe għadu. Fil-miti kożmoloġiċi ta' diversi kulturi, Fekruna tal-Ilma Dinjija ġġorr id-dinja fuq daharha jew tirfed is-smewwiet. === [[Mediċina]] === L-imwiet minħabba gidmiet tas-sriep mhumiex komuni f'bosta partijiet tad-dinja, iżda xorta waħda għadu jkun hemm għexieren ta' eluf minnhom fis-sena fl-[[Indja]]. Il-gidmiet tas-sriep jistgħu jiġu ttrattati b'antidotu magħmul mill-velenu tas-sriep. Sabiex jiġi prodott l-antidotu, taħlita ta' veleni ta' speċijiet differenti ta' sriep tiġi injettata fil-ġisem ta' [[żiemel]] b'dożi dejjem jiżdiedu sakemm iż-żiemel isir immuni. Imbagħad jiġi estratt id-demm; u s-serum jiġi sseparat, ippurifikat u mnixxef bl-iffriżar. L-effett ċitotossiku tal-velenu tas-sriep qed jiġi rriċerkat bħala trattament potenzjali għall-kanċer. Il-mostri ta' Gila jipproduċu komposti li jnaqqsu l-glukożju tal-plażma; waħda minn dawn is-sustanzi issa tintuża fid-droga għal kontra d-dijabete, eksenatid (Byetta), antagonist tar-reċettur peptid-1 qisu glukagon (GLP-1) bħas-semiglutid (Ozempic). Tossina oħra mis-saliva tal-mostru ta' Gila ġiet studjata għall-użu bħala droga għal kontra l-marda tal-Alzheimer. Il-wiżgħat intużaw ukoll bħala mediċina folkloristika, speċjalment fiċ-[[Ċina]], mingħajr ebda evidenza li għandhom xi komposti attivi. Il-fkieren tal-ilma ntużaw fil-mediċina tradizzjonali Ċiniża għal eluf ta' snin, u huwa maħsub li kull parti tal-fkieren tal-ilma għandha benefiċċji mediċi (mill-ġdid, mingħajr evidenza [[Xjenza|xjentifika]]). Id-domanda dejjem tiżdied għal-laħam tal-fkieren tal-ilma għamlet pressjoni fuq il-popolazzjonijiet selvaġġi vulnerabbli tal-fkieren tal-ilma. === Trobbija kummerċjali === Il-kukkudrilli huma protetti f'bosta partijiet tad-dinja, u jitrabbew b'mod kummerċjali. Il-ġlud tagħhom jintużaw għall-ikkonzjar u għall-produzzjoni ta' oġġetti tal-ġilda bħal żraben u basktijiet tal-idejn; il-laħam tal-kukkudrilli jitqies ukoll bħala tjubija. L-iżjed speċijiet li jitrabbew kummerċjalment huma l-kukkudrilli tal-ilma mielaħ u l-kukkudrilli tan-Nil. It-trobbija kummerċjali rriżultat f'żieda fil-popolazzjoni tal-kukkudrilli tal-ilma mielaħ fl-[[Awstralja]], peress li l-bajd normalment jinħasad min-natura selvaġġa, għaldaqstant is-sidien tal-art għandhom inċentiv li jikkonservaw il-ħabitat tagħhom. Il-ġlud tal-kukkudrilli tintuża għall-produzzjoni tal-portafolli, tal-basktijiet, tal-portmonijiet, tal-basktijiet tal-idejn, taċ-ċintorini, tal-kpiepel u taż-żraben. Iż-żejt tal-kukkudrilli ntuża għal diversi skopijiet. Is-sriep ukoll jitrabbew kummerċjalment, primarjament fil-Lvant u fix-Xlokk tal-[[Asja]], u l-produzzjoni tagħhom saret ferm iktar intensiva fl-aħħar deċennju. It-trobbija kummerċjali tas-sriep ħolqot tħassib għall-konservazzjoni fl-imgħoddi peress li tista' twassal għall-isfruttament eċċessiv tas-sriep fin-natura selvaġġa u tal-priża naturali tagħhom għat-trobbija kummerċjali. Madankollu, it-trobbija kummerċjali tas-sriep tista' tillimita l-kaċċa tas-sriep selvaġġi, filwaqt li tnaqqis il-qtil ta' vertebrati ta' ordnijiet ogħla bħall-[[Baqra|baqar]]. L-effiċjenza enerġetika tas-sriep hija ogħla minn dik tal-karnivori, minħabba l-ektotermija u l-metaboliżmu baxx tagħhom. Il-proteini skartati mill-industriji tal-pollam u tal-[[Ħanżir|ħnieżer]] jintużaw bħala għalf fit-trobbija kummerċjali tas-sriep. It-trobbija kummerċjali tas-sriep tipproduċi laħam, ġlud u antidoti għal kontra l-velenu tas-sriep. It-trobbija kummerċjali tal-fkieren tal-ilma hija prattika kontroversjali magħrufa oħra. Dan ilu jsir għal bosta raġunijiet, li jvarjaw mill-ikel għall-mediċina tradizzjonali, il-kummerċ tal-annimali domestiċi, u l-konservazzjoni xjentifika. Id-domanda għal-laħam u għall-prodotti mediċinali tal-fkieren tal-ilma hija waħda mit-theddidiet prinċipali għall-konservazzjoni tal-fkieren tal-ilma fl-Asja. Għalkemm it-tnissil kummerċjali donnu jħares il-popolazzjonijiet selvaġġi, jaf iżid id-domanda għalihom u jżid il-qbid illegali. Anke l-kunċett potenzjalment pożittiv tat-trobbija tal-fkieren tal-ilma biex imbagħad jinħelsu fin-natura selvaġġa hija kkontestata minn xi veterinarji li kellhom esperjenzi ma' dan it-tip ta' trobbija. Huma jwissu li tista' tintroduċi mard infettiv fil-popolazzjonijiet selvaġġi bħal dak li jokkorri fit-trobbija. === Rettili fil-magħluq === Erpetarju huwa spazju għall-wiri [[Żooloġija|żooloġiku]] tar-rettili u tal-anfibji. Fil-Punent, xi sriep (speċjalment speċijiet relattivament mansi bħall-pituni) xi kultant jinżammu bħala annimali domestiċi. Bosta speċijiet ta' gremxul jinżammu bħala annimali domestiċi, fosthom draguni tad-daqna, igwani, gremxul tal-ilma u wiżgħat (bħall-wiżgħat leoparti u l-wiżgħat tat-toppu popolari). Il-fkieren tal-ilma u tal-art kulma jmur qed isiru annimali domestiċi popolari, iżda ż-żamma tagħhom tista' tkun pjuttost diffiċli minħabba r-rekwiżiti partikolari tagħhom, bħall-kontroll tat-temperatura, il-ħtieġa ta' sorsi tad-dawl ultravjola, u dieta varjata. Il-lonġevità tal-fkieren tal-ilma u speċjalment il-fkieren tal-art tfisser li potenzjalment jgħixu iktar mis-sidien tagħhom. Iġjene tajba u manutenzjoni sinifikanti huma neċessarji meta r-rettili jinżammu fil-magħluq, minħabba r-riskji tas-''Salmonella'' u ta' patoġeni oħra. Il-ħasil tal-idejn regolari wara li jintmessu dawn ir-rettili huwa miżura importanti għall-prevenzjoni ta' infezzjonijiet. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] k134jui8eqoiis6vxxonzm670l3rzrm 329685 329684 2026-05-04T15:13:37Z Trigcly 17859 /* Filoġenetika u definizzjoni moderna */ 329685 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. [[Stampa:Bearded Dragon Skeleton.jpg|daqsminuri|Skeletru ta' dragun tad-daqna (pogona) għall-wiri fil-Mużew tal-Osteoloġija, il-Belt ta' Oklahoma, l-Istati Uniti.]] Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === [[Stampa:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|daqsminuri|Xena mill-perjodu Mesożojku li turi megafawna ta' retilli tipiċi: id-dinosawri bħall-''Europasaurus holgeri'', l-igwanodonti, u l-''Archaeopteryx lithographica'' mperreċ fuq iz-zokk ta' siġra fuq quddiem.]] L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === [[Stampa:Skull comparison.png|daqsminuri|A = Anapsidi, B = Sinapsidi, C = Diapsidi.]] Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === [[Stampa:Varanus priscus Melbourne Museum.jpg|daqsminuri|Il-''Varanus priscus'', gremxula jew goanna karnivora ġganteska, li x'aktarx kienet twila sa 7 metri u tiżen sa 1,940 kilogramma.]] Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === [[Stampa:Champsosaurus natator.jpg|daqsminuri|Skeletru ta' ''Champsosaurus'', koristoderu, l-aħħar ordni eżistenti fost ir-rettili estinti. L-aħħar koristoderi magħrufa huma dawk mill-perjodu Mijoċen, madwar 11.3 miljun sena ilu.]] Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === [[Stampa:Wiki varano.jpg|daqsminuri|Immaġni termografika tal-varani.]] Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. [[Stampa:Bisected Iguana Heart Image.png|daqsminuri|Bisezzjoni ta' qalb ta' igwana.]] Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === [[Stampa:Homeothermy-poikilothermy.png|daqsminuri|L-output enerġetiku sostnut (joules) ta' rettilu tipiku, imqabbel ma' mammiferu b'daqs simili bħala funzjoni tat-temperatura interna tal-ġisem. Il-mammiferu jkollu output ferm ogħla, iżda jista' jiffunzjona biss f'medda dejqa ħafna tat-temperatura tal-ġisem.]] Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === [[Stampa:X-ray video of a female American alligator (Alligator mississippiensis) while breathing - pone.0004497.s009.ogv|daqsminuri|Filmat ta' fluworoskopija bir-raġġi X ta' alligatur Amerikan femminili li juri l-kontrazzjoni tal-pulmuni waqt it-teħid tan-nifs.]] Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== [[Stampa:Tortue de Floride Amiens.jpg|daqsminuri|Fekruna tal-ilma tieħu n-nifs f'wiċċ l-ilma.]] Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === [[Stampa:Lacertae skin.jpg|daqsminuri|Il-ġilda ta' gremxula tar-ramel, li turi l-qxur ikoniċi tar-rettili ''Squamata.'']] Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === [[Stampa:PikiWiki Israel 37648 Nature and Colors.jpg|daqsminuri|Is-serp kolubridu, ''Dolichophis jugularis'', waqt li qed jiekol il-gremxula bla riġlejn, ''Pseudopus apodus''. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma karnivori, u bosta jieklu primarjament rettili oħra u mammiferi żgħar.]] Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. [[Stampa:PSM V53 D226 Silicious pebbles from the stomach of a plesiosaur.jpg|daqsminuri|Gastroliti minn pleżjosawru.]] Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. [[Stampa:Hemidactylus frenatus mating, ventral view.jpg|daqsminuri|Wiżgħat domestiċi komuni jirriproduċu; veduta ventrali bl-emipene fil-''cloaca.'']] Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. [[Stampa:Tortoise-Hatchling.jpg|daqsminuri|Ir-rettili għandhom bajd amnijotiku bi qxur ibsin jew qishom bil-ġilda, u b'hekk tkun meħtieġa l-fertilizzazzjoni interna waqt ir-riproduzzjoni.]] Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == [[Stampa:Phelsuma dubia edit1.jpg|daqsminuri|Il-mimetizzazzjoni ta' ''Phelsuma deubia'' fuq fergħa ta' siġra tal-palm.]] Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === [[Stampa:White-headed dwarf gecko.jpg|daqsminuri|Wiżgħa nana ta' rasha bajda mingħajr id-denb.]] Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Il-wiżgħat, ix-xaħmet l-art u xi gremxul ieħor li jinqabdu mid-denb jeħilsu minn parti mill-istruttura ta' denbhom permezz ta' proċess imsejjaħ awtotomija u b'hekk jirnexxilhom jaħarbu. Il-parti tad-denb li tinqala' tibqa' tiċċaqlaq, u b'hekk tqarraq li t-taqbida għadha għaddejja u ttellef l-attenzjoni tal-predatur sabiex il-priża tilħaq taħrab. Id-denb li jinqala' tal-wiżgħat leopardi jistgħu jibqgħu jiċċaqilqu sa 20 minuta. Fil-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet id-denb jerġa' jikber, iżda wħud, bħall-wiżgħat tat-toppu, jitilfu denbhom għall-bqija ta' ħajjithom. F'bosta speċijiet, id-denb ikollu lewn differenti u ferm iktar jgħajjat mill-kumplament tal-ġisem, biex b'hekk iħeġġeġ lill-predaturi potenzjali jattakkaw id-denb l-ewwel. Fix-xaħmet l-art imbaċċaċ u f'xi speċijiet ta' wiżgħat, id-denb huwa qasir u wiesa' u jidher qisu ras, biex b'hekk il-predaturi jkunu jistgħu jattakkawh minflok il-parti iktar vulnerabbli fuq quddiem. Ir-rettili li kapaċi jeħilsu minn parti minn denbhom jistgħu parzjalment jirriġenerawhom fi ftit ġimgħat. Madankollu s-sezzjoni l-ġdida jkun fiha l-kartilaġni minflok l-għadam, u qatt ma terġa' tikber sal-istess tul tad-denb oriġinali. Spiss ikollha lewn mitfi ferm meta mqabbel mal-bqija tal-ġisem u jaf ma jkollux l-karatteristiċi mqabbża esterni li kellu d-denb oriġinali. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === [[Stampa:Laelaps-Charles Knight-1897.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' "''Laelaps''" jiġġieldu (issa Driptosawri) ta' [[Charles R. Knight]] (1897).]] Id-dinosawri ntwerew b'mod mifrux fil-kultura minn mindu l-paleontologu Ingliż [[Richard Owen]] ħoloq l-isem bl-Ingliż, ''dinosaur'', fl-1842. Diġà fl-1854, id-Dinosawri ta' Crystal Palace kienu għall-wiri fil-pubbliku fin-Nofsinhar ta' Londra. Dinosawru tfaċċa fil-letteratura saħansitra qabel, peress li [[Charles Dickens]] inkluda megalosawru fl-ewwel kapitlu tar-rumanz tiegħu ''Bleak House'' fl-1852. Id-dinosawri dehru fil-kotba, fil-films, fil-programmi televiżivi, fl-opri tal-[[arti]] u f'midja oħrajn u ntużaw kemm għall-[[edukazzjoni]] kif ukoll għad-divertiment. Dehru b'mod realistiku, bħal fid-dokumentarji televiżivi tas-snin 90 tas-seklu 20 u fl-ewwel deċennju tas-seklu 21, kif ukoll b'mod fantastiku, bħal fil-films tal-monstri tas-snin 50 u 60 tas-seklu 20. Is-serp kellu rwol simboliku qawwi f'kulturi differenti. Fl-istorja [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjana tal-Qedem]], il-kobra tan-Nil kien iżejjen il-kuruna tal-[[faragħun]]. Kien meqjum bħala waħda mid-divinitajiet u kien jintuża wkoll għal skopijiet ħżiena: il-qtil ta' avversarju u s-suwiċidju ritwali ([[Kleopatra VII|Kleopatra]]). Fil-[[mitoloġija Griega]], is-sriep huma assoċjati ma' antagonisti qattiela, bħala simbolu ktoniku, jiġifieri tal-art. L-Idra Lerneana b'disa' rjus li Erkole għeleb u t-tliet aħwa bniet ta' Gorgon huma wlied Gaja, id-[[Id-Dinja|Dinja]]. Medusa kienet waħda mit-tliet aħwa bniet ta' Gorgon li għeleb Perseo. Medusa tiġi deskritta bħala ħlejqa mortali tal-biża', bis-sriep minflok xagħar u bis-setgħa li bil-ħarsa tagħha tibdel l-irġiel f'ġebel. Wara li qatilha, Perseo ta rasha lil Atena li waħħlitha mat-tarka tagħha msejħa l-Eġida. It-Titani jintwerew fl-arti bis-sriep minflok riġlejhom għall-istess raġuni: huma wlied Gaja, għaldaqstant huma marbuta mad-dinja. Fil-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]], is-sriep jiġu meqjuma bħala allat, u bosta nisa jferrgħu l-ħalib fuq il-fosos bis-sriep. Il-kobra jidher fuq għonq Xiva, filwaqt li Vixnu spiss jintwera rieqed fuq serp b'seba' rjus jew fi ħdan serp imdawwar miegħu nnifsu. Fl-[[Indja]] hemm tempji ddedikati biss għall-kobri, li xi kultant jissejħu ''Nagraj'' (Re tas-Sriep), u huwa maħsub li s-sriep huma simboli tal-fertilità. Fil-festival annwali Induista ta' Nag Panchami, is-sriep jiġu meqjuma u jitressqilhom it-talb. F'termini [[Reliġjon|reliġjużi]], is-serp u l-ġagwar x'aktarx li huma l-iżjed annimali importanti fil-Mesoamerka tal-qedem. "Fi stati ta' estasi, is-sinjuri jiżfnu żifna tas-sriep; sriep kbar neżlin 'l isfel iżejnu u jirfdu l-binjiet minn [[Chichén Itzá|Chichen Itza]] għal Tenochtitlan, u l-[[kelma]] bin-Nahuatl ''coatl'' li tfisser serp jew tewmi, tifforma parti mid-divinitajiet primarji bħal Mixcoatl, Quetzalcoatl u Coatlicue". Fil-[[Kristjaneżmu]] u fil-[[Ġudaiżmu]], serp jidher fil-Ġenesi biex iwaqqa' lil Adam u Eva fit-tentazzjoni bil-[[frott]] ipprojbit mis-Siġra tal-Għarfien tat-Tajjeb u tal-Ħażin. Il-fekruna tal-ilma għandha pożizzjoni prominenti bħala simbolu sod u tat-trankwillità fir-reliġjon, fil-mitoloġija u fil-[[folklor]] minn madwar id-dinja. Il-lonġevità ta' fekruna tal-art tiġi ssuġġerita mill-għomor twil u mill-qoxra tagħha, li kien maħsub li kienet tipproteġiha minn kwalunkwe għadu. Fil-miti kożmoloġiċi ta' diversi kulturi, Fekruna tal-Ilma Dinjija ġġorr id-dinja fuq daharha jew tirfed is-smewwiet. === [[Mediċina]] === [[Stampa:Rod of Asclepius2.svg|daqsminuri|Il-Virga ta' Asklepju tintuża bħala simbolu tal-mediċina.]] L-imwiet minħabba gidmiet tas-sriep mhumiex komuni f'bosta partijiet tad-dinja, iżda xorta waħda għadu jkun hemm għexieren ta' eluf minnhom fis-sena fl-[[Indja]]. Il-gidmiet tas-sriep jistgħu jiġu ttrattati b'antidotu magħmul mill-velenu tas-sriep. Sabiex jiġi prodott l-antidotu, taħlita ta' veleni ta' speċijiet differenti ta' sriep tiġi injettata fil-ġisem ta' [[żiemel]] b'dożi dejjem jiżdiedu sakemm iż-żiemel isir immuni. Imbagħad jiġi estratt id-demm; u s-serum jiġi sseparat, ippurifikat u mnixxef bl-iffriżar. L-effett ċitotossiku tal-velenu tas-sriep qed jiġi rriċerkat bħala trattament potenzjali għall-kanċer. Il-mostri ta' Gila jipproduċu komposti li jnaqqsu l-glukożju tal-plażma; waħda minn dawn is-sustanzi issa tintuża fid-droga għal kontra d-dijabete, eksenatid (Byetta), antagonist tar-reċettur peptid-1 qisu glukagon (GLP-1) bħas-semiglutid (Ozempic). Tossina oħra mis-saliva tal-mostru ta' Gila ġiet studjata għall-użu bħala droga għal kontra l-marda tal-Alzheimer. Il-wiżgħat intużaw ukoll bħala mediċina folkloristika, speċjalment fiċ-[[Ċina]], mingħajr ebda evidenza li għandhom xi komposti attivi. Il-fkieren tal-ilma ntużaw fil-mediċina tradizzjonali Ċiniża għal eluf ta' snin, u huwa maħsub li kull parti tal-fkieren tal-ilma għandha benefiċċji mediċi (mill-ġdid, mingħajr evidenza [[Xjenza|xjentifika]]). Id-domanda dejjem tiżdied għal-laħam tal-fkieren tal-ilma għamlet pressjoni fuq il-popolazzjonijiet selvaġġi vulnerabbli tal-fkieren tal-ilma. === Trobbija kummerċjali === Il-kukkudrilli huma protetti f'bosta partijiet tad-dinja, u jitrabbew b'mod kummerċjali. Il-ġlud tagħhom jintużaw għall-ikkonzjar u għall-produzzjoni ta' oġġetti tal-ġilda bħal żraben u basktijiet tal-idejn; il-laħam tal-kukkudrilli jitqies ukoll bħala tjubija. L-iżjed speċijiet li jitrabbew kummerċjalment huma l-kukkudrilli tal-ilma mielaħ u l-kukkudrilli tan-Nil. It-trobbija kummerċjali rriżultat f'żieda fil-popolazzjoni tal-kukkudrilli tal-ilma mielaħ fl-[[Awstralja]], peress li l-bajd normalment jinħasad min-natura selvaġġa, għaldaqstant is-sidien tal-art għandhom inċentiv li jikkonservaw il-ħabitat tagħhom. Il-ġlud tal-kukkudrilli tintuża għall-produzzjoni tal-portafolli, tal-basktijiet, tal-portmonijiet, tal-basktijiet tal-idejn, taċ-ċintorini, tal-kpiepel u taż-żraben. Iż-żejt tal-kukkudrilli ntuża għal diversi skopijiet. Is-sriep ukoll jitrabbew kummerċjalment, primarjament fil-Lvant u fix-Xlokk tal-[[Asja]], u l-produzzjoni tagħhom saret ferm iktar intensiva fl-aħħar deċennju. It-trobbija kummerċjali tas-sriep ħolqot tħassib għall-konservazzjoni fl-imgħoddi peress li tista' twassal għall-isfruttament eċċessiv tas-sriep fin-natura selvaġġa u tal-priża naturali tagħhom għat-trobbija kummerċjali. Madankollu, it-trobbija kummerċjali tas-sriep tista' tillimita l-kaċċa tas-sriep selvaġġi, filwaqt li tnaqqis il-qtil ta' vertebrati ta' ordnijiet ogħla bħall-[[Baqra|baqar]]. L-effiċjenza enerġetika tas-sriep hija ogħla minn dik tal-karnivori, minħabba l-ektotermija u l-metaboliżmu baxx tagħhom. Il-proteini skartati mill-industriji tal-pollam u tal-[[Ħanżir|ħnieżer]] jintużaw bħala għalf fit-trobbija kummerċjali tas-sriep. It-trobbija kummerċjali tas-sriep tipproduċi laħam, ġlud u antidoti għal kontra l-velenu tas-sriep. It-trobbija kummerċjali tal-fkieren tal-ilma hija prattika kontroversjali magħrufa oħra. Dan ilu jsir għal bosta raġunijiet, li jvarjaw mill-ikel għall-mediċina tradizzjonali, il-kummerċ tal-annimali domestiċi, u l-konservazzjoni xjentifika. Id-domanda għal-laħam u għall-prodotti mediċinali tal-fkieren tal-ilma hija waħda mit-theddidiet prinċipali għall-konservazzjoni tal-fkieren tal-ilma fl-Asja. Għalkemm it-tnissil kummerċjali donnu jħares il-popolazzjonijiet selvaġġi, jaf iżid id-domanda għalihom u jżid il-qbid illegali. Anke l-kunċett potenzjalment pożittiv tat-trobbija tal-fkieren tal-ilma biex imbagħad jinħelsu fin-natura selvaġġa hija kkontestata minn xi veterinarji li kellhom esperjenzi ma' dan it-tip ta' trobbija. Huma jwissu li tista' tintroduċi mard infettiv fil-popolazzjonijiet selvaġġi bħal dak li jokkorri fit-trobbija. === Rettili fil-magħluq === Erpetarju huwa spazju għall-wiri [[Żooloġija|żooloġiku]] tar-rettili u tal-anfibji. Fil-Punent, xi sriep (speċjalment speċijiet relattivament mansi bħall-pituni) xi kultant jinżammu bħala annimali domestiċi. Bosta speċijiet ta' gremxul jinżammu bħala annimali domestiċi, fosthom draguni tad-daqna, igwani, gremxul tal-ilma u wiżgħat (bħall-wiżgħat leoparti u l-wiżgħat tat-toppu popolari). Il-fkieren tal-ilma u tal-art kulma jmur qed isiru annimali domestiċi popolari, iżda ż-żamma tagħhom tista' tkun pjuttost diffiċli minħabba r-rekwiżiti partikolari tagħhom, bħall-kontroll tat-temperatura, il-ħtieġa ta' sorsi tad-dawl ultravjola, u dieta varjata. Il-lonġevità tal-fkieren tal-ilma u speċjalment il-fkieren tal-art tfisser li potenzjalment jgħixu iktar mis-sidien tagħhom. Iġjene tajba u manutenzjoni sinifikanti huma neċessarji meta r-rettili jinżammu fil-magħluq, minħabba r-riskji tas-''Salmonella'' u ta' patoġeni oħra. Il-ħasil tal-idejn regolari wara li jintmessu dawn ir-rettili huwa miżura importanti għall-prevenzjoni ta' infezzjonijiet. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] 8s0njrpjfa9m0x8tcfvr4ujq5dz5ofv 0 34395 329726 329679 2026-05-05T02:31:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329726 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Kyūshū''' (九州?), hija l-aktar waħda tan-nofsinhar mill-erba' gżejjer ewlenin tal-[[Ġappun]] u t-tielet l-akbar. Li tinsab fil-Baħar taċ-Ċina tal-Lvant, hija mdawra wkoll mal-Baħar Filippin fil-lvant, [[il-Baħar tal-Ġappun]] fil-grigal, u l-Baħar Intern ta' Seto fit-tramuntana. Hija meqjusa bħala l-post fejn twieldet iċ-ċivilizzazzjoni Ġappuniża. L-isem ifisser "disa'" (九) "[[Provinċji tal-Ġappun|provinċji]]" (州) u jirreferi għall-provinċji antiki li kienu jeżistu qabel il-ħolqien tal-prefetturi attwali fl-1871: [[Chikuzen]], [[Chikugo]], [[Hizen]], [[Higo]], [[Buzen]], [[Bungo]], [[Hyūga]], [[Satsuma]], u [[Ōsumi]]. == Storja == Fi żminijiet antiki, kien jissejjaħ "tsukushi no shima," notevolment fil-Kojiki u n-Nihon Shoki. Fit-tielet seklu, il-Gishi-Wajin-Den jispjega li dan ir-reġjun tal-gżira kien magħmul minn stati żgħar: Itokoku, Nakoku, eċċ. Fl-1019, it-tramuntana tal-gżira ġiet attakkata minn Jurchen-Manchus: l-invażjoni Toi. Matul iż-żmien tad-disa' provinċji li taw lill-gżira l-isem attwali tagħha, kien jissejjaħ Saikaidō. Dan kien l-aktar punt fil-Lbiċ tal-Ġappun, ir-Renju Ryukyu kien ġie anness biss fl-1879. Fit-tarf oppost ta' Honshū kien hemm Hokkaido. Kien hemm ukoll Nankaidō, li llum jikkorrispondi għall-gżejjer ta' [[Shikoku]] u [[Awaji]], kif ukoll il-Peniżola Kii. Matul l-istorja tagħha, il-gżira ġiet influwenzata profondament minn ċiviltajiet barranin bħal dawk taċ-[[Ċina]] u l-[[Korea]]; pereżempju, ir-reġjun madwar Hirado tradizzjonalment kien post fejn jiltaqgħu negozjanti u pirati. Fis-seklu 16, waslu missjunarji Kattoliċi u negozjanti Portugiżi, u l-preżenza tagħhom f'Hirado u Nagasaki ttrasformat dawn il-portijiet f'ċentri kummerċjali għal negozjanti barranin. It-twemmin Kattoliku li l-irġiel kollha huma ugwali ma kienx allinjat mal-istruttura politika tal-[[Ġappun]], u wara li ffurmaw renju ħieles matul il-perjodu tad-daimyo Oda Nobunaga, il-missjunarji ġew sfurzati gradwalment jitilqu, sakemm il-Kristjaneżmu finalment ġie pprojbit matul il-perjodu Edo taħt il-politika sakoku stabbilita mix-shogunat Tokugawa. L-Editt Sakoku tal-1635, minbarra li pprojbixxa l-Kristjaneżmu u pprojbixxa lill-Ġappuniżi milli jitilqu mit-territorju, ipprojbixxa l-kummerċ barrani. Negozjanti mill-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Lvant u negozjanti Ċiniżi biss kienu permessi li jinnegozjaw f'[[Dejima]], gżira artifiċjali fil-Bajja ta' Nagasaki, u negozjanti Ċiniżi fid-distrett Tojin Yashiki tal-belt. Madankollu, negozjanti Ċiniżi kienu permessi wkoll fir-Renju Ryukyu u negozjanti Koreani fir-reġjun ta' [[Tsushima-Fuchū]] (il-Prefettura ta' [[Nagasaki]] tal-lum). Dan l-iżolament, li dam kważi 200 sena, ippermetta lill-kulturi tal-Punent u Ċiniżi jitħalltu mal-kultura lokali. Nagasaki għadha żżomm iċ-[[Chinatown]] tagħha (fis-sens ta’ komunità ta’ nies ta’ oriġini Ċiniża) u għandha wkoll knejjes Kattoliċi fost il-popolazzjoni tagħha. Il-Kirishitan (Kristjaneżmu Ġappuniż) kompla jeżisti taħt l-art. Dawn il-kakure Kirishitan (Kristjani moħbija) kienu mġiegħla jirfsu fuq xbihat tal-Verġni Marija u qaddisin oħra biex jippruvaw li ma kinux Kristjani. Flimkien mal-eżilji tal-missjunarji Kattoliċi, il-merkanti minn pajjiżi Kattoliċi kienu mġiegħla jitilqu, u ħadu magħhom lit-tfal tagħhom ta’ razza mħallta—nofs Ġappuniżi, nofs Ewropej—li wkoll kienu mġiegħla jaħarbu. Il-maġġoranza ta’ dawn id-deportati ntbagħtu lejn Jakarta, l-Indoneżja, u d-dixxendenti tagħhom għadhom jiftakru rakkonti kommoventi ta’ kif ġew imkeċċija bil-baħar minn art twelidhom. Fl-1848, il-Kaptan James Glynn mexxa l-ewwel negozjati ta’ suċċess mal-[[Ġappun]] rigward il-ftuħ tiegħu għad-dinja ta’ barra f’Nagasaki. Imbagħad, matul ir-Restawr Meiji, il-bliet ta’ [[Nagasaki]] u Sasebo saru l-akbar portijiet tal-baħar għall-kummerċ barrani, u kienu wkoll id-dar tal-akbar tarzni militari u bażijiet navali tal-Marina Ġappuniża sal-[[Tieni Gwerra Dinjija]]. Fid-9 ta' Awwissu 1945, bomber Amerikan waqqa' bomba atomika fuq Nagasaki. Diversi tarzni tal-baħar fuq il-gżira, inkluż it-tarzna ta' Nagasaki, kif ukoll il-minjiera tal-faħam ta' Ha-shima 'l barra mill-kosta ta' Nagasaki, ġew imniżżla fil-Lista tal-Wirt Dinji tal-[[UNESCO]] fl-2015 għax juru r-rivoluzzjoni industrijali tal-era Meiji. Is-"Siti Kristjani Moħbija tar-Reġjun ta' Nagasaki," li juru l-persekuzzjoni tal-[[Kristjani]] taħt ir-reġim sakoku, ġew imniżżla wkoll fil-lista fl-2018. == Ġeografija == Il-gżira hija muntanjuża u fiha l-akbar vulkan attiv [[Ġappun|tal-Ġappun]], il-Muntanja Aso, li titla’ sa 1 592  . Il-belt ewlenija tal-gżira hija [[Fukuoka]], li għandha port u hija ċentru ewlieni għall-industrija tqila. Kitakyushu u Ōmuta huma wkoll ċentri industrijali. Madankollu, Nagasaki hija l-akbar port tal-gżira. Kyushu hija wkoll id-dar taċ-Ċentru Spazjali Tanegashima ( JAXA ), l-akbar mit-tnejn ċentri spazjali tal-Ġappun <ref>{{Ċita web|url=http://global.jaxa.jp/about/centers/tnsc/index.html|titlu=Tanegashima Space Center|data=|sit=global.jaxa.jp|lingwa=anglais|data-aċċess=2 mars 2019}}</ref> . Kyushu hija partikolarment interessanti għar-riżorsi naturali tagħha. Il-vulkani ta’ Sakurajima fin-nofsinhar imbiegħed tal-gżira jew il-Muntanja Aso fiċ-ċentru, waħda mill-akbar kaldera fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=https://www.japan-guide.com/e/e4552.html|titlu=Mount Aso|data=|sit=japan-guide.com|lingwa=anglais|data-aċċess=2 mars 2019}}</ref> . Il-belt ta’ Beppu fuq il-kosta tal-lvant tal-gżira hija magħrufa għall-banjijiet tagħha ta’ nixxigħat termali vulkaniċi <ref>{{Ċita web|url=https://www.tourisme-japon.fr/decouvrez-le-japon/destinations/kyushu/voyage-dans-le-kyushu/oita/beppu|titlu=Beppu|data=|sit=tourisme-japon.fr|lingwa=francais|data-aċċess=2 mars 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190306052908/https://www.tourisme-japon.fr/decouvrez-le-japon/destinations/kyushu/voyage-dans-le-kyushu/oita/beppu|arkivju-data=2019-03-06|url-status=dead}}</ref> . Il-peniżola ta’ Aoshima, imdawra bi blat imnaqqax fi strati, hija meravilja naturali tal-għaġeb fin-nofsinhar imbiegħed tal-gżira. == Diviżjonijiet amministrattivi == [[Stampa:Kyushu_map.png|xellug|daqsminuri|Mappa tal-gżira.]] Kyūshū hija magħmula minn tmien prefetturi, li sebgħa minnhom jinsabu fuq il-gżira nnifisha <ref>{{Ċita web|url=https://www.japan.travel/en/destinations/kyushu/|titlu=Kyushu|data=|sit=japan.travel|lingwa=anglais|data-aċċess=2 mars 2019}}</ref> : * Fukuoka * Kagoshima, li magħha huwa marbut l -arċipelagu ta' Satsunan , * Kumamoto * Miyazaki * Nagasaki * Ōita * Saga * u Okinawa, li tikkorrispondi għall- arċipelagu ta' Ryūkyū (fis-sens strett). == Ekonomija == Kyushu għandu klima subtropikali . L-uċuħ ewlenin huma r-ross, it-te, it-tabakk, il-patata ħelwa, u s-sojja, biex ma nsemmux il-ħarir . Huwa maħsub li l-kultivazzjoni tar-ross, li toriġina mill-peniżola Koreana, ġiet introdotta fl-arċipelagu minn hawn għaxar sekli qabel l-era tagħna.{{Bżonn refererenza}} Il-gżira tiftaħar ukoll b'żewġ tipi rinomati ta' porċellana . : Satsuma u Imari <ref>{{Ċita web|url=https://www.tourisme-japon.fr/decouvrez-le-japon/destinations/kyushu/activites-dans-le-kyushu/poterie-et-ceramique-dans-le-kyushu|titlu=Poterie et céramique dans le Kyushu|data=|sit=tourisme-japon.fr|lingwa=français|data-aċċess=2 mars 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190306052904/https://www.tourisme-japon.fr/decouvrez-le-japon/destinations/kyushu/activites-dans-le-kyushu/poterie-et-ceramique-dans-le-kyushu|arkivju-data=2019-03-06|url-status=dead}}</ref> . U t-turiżmu huwa wkoll preżenti ħafna fil-gżira ( ekoturiżmu, turiżmu kulturali, eċċ.) <ref>{{Ċita web|url=https://www.welcomekyushu.com/|titlu=Kyushu Tourism Information [ Japan ]|data=|sit=welcomekyushu.com|lingwa=anglais|data-aċċess=2 mars 2019}}</ref> . Fir-rigward tal-industrija, prinċipalment dik tal-karozzi, din hija kkonċentrata fit-tramuntana tal-gżira, madwar il-bliet ta’ [[Fukuoka]], Kitakyushu, Nagasaki, u Oita <ref>{{Ċita web|url=https://www.jetro.go.jp/en/invest/region/fukuoka/icinfo.html|titlu=Fukoka: Industrial Cluster Information|data=|sit=.etro.go.jp|lingwa=anglais|data-aċċess=2 mars 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190306043439/https://www.jetro.go.jp/en/invest/region/fukuoka/icinfo.html|arkivju-data=2019-03-06|url-status=dead}}</ref> . == Trasport == === Ferrovija === JR Kyushu hija l-kumpanija ferrovjarja ewlenija tal-gżira. Il- Kyushu Shinkansen jaqsam il-gżira mit-tramuntana għan-nofsinhar minn Fukuoka sa Kagoshima, u s- Sanyo Shinkansen jieqaf f'Kitakyushu u Fukuoka (it-terminus ta' din il-linja). Minn Settembru 2022, il- linja Nishi Kyushu Shinkansen bejn Nagasaki u Takeo-Onsen ilha miftuħa wkoll <ref>{{Ċita web|url=https://www.japan-guide.com/news/nishikyushu-shinkansen.html|titlu=New bullet train line to start operation to Nagasaki|data=2022-09-02|sit=www.japan-guide.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-05-02}}</ref> . Il tunnels de Kanmon (bil-pont bl-istess isem) jgħaqqdu Kyushu ma' [[Honshu]] b'diversi mezzi ta' trasport (ferrovija, karozza, rota, eċċ.). === Ajruplan === Kyushu hija servuta minn titjiriet minn bliet [[Ġappun|Ġappuniżi]] ewlenin ( [[Tokjo]], Sapporo, eċċ.), l-Asja ( Seoul, Beijing, Singapor, eċċ.) u l-Ewropa ( Amsterdam ). L-Ajruport ta' Fukuoka huwa l-akbar ajruport f'Kyushu. === Dgħajsa === Diversi linji ta' lanċa kuljum iservu portijiet fit-Tramuntana u n-Nofsinhar ta' Kyushu, u jitilqu minn Shikoku jew Honshu permezz ta' Tokyo, Osaka, u Kobe. Pereżempju, vjaġġ minn Osaka sa Beppu jieħu lejl sħiħ permezz tal-Baħar Intern ta' Seto. == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] lr3c1m22wv6qndfkl3zjffdyj7j91i5 0 34397 329686 2026-05-04T16:21:17Z Trigcly 17859 Kontenut, kwotazzjonijiet u ħoloq 329686 wikitext text/x-wiki In-'''naftalan''' jew iż-'''żejt tan-naftalan''' huwa tip ta' żejt mhux maħdum jew grezz. Ingħata isem il-post fejn instab, jiġifieri Naftalan, l-[[Ażerbajġan]]. Huwa magħruf għall-użu tiegħu fil-[[mediċina]] alternattiva. Iż-żejt tan-naftalan huwa tqil wisq bħala żejt mhux maħdum għall-użi tal-esportazzjoni normali (għad-differenza taż-żejt preżenti fil-[[Baħar Kaspju]]): fih madwar 50 fil-mija ta' ċikloalkani (idrokarburi nafteniċi). Fl-Ażerbajġan, in-nies li jużaw dan iż-żejt ġeneralment jidħlu f'banju u jiġu mgħottijin fiż-żejt sa għonqhom. Hemm bosta spas tal-petroleum fil-belt ta' Naftalan stess. B'hekk, il-belt saret destinazzjoni għat-turiżmu tas-saħħa. == [[Storja]] == Iż-żejt tan-naftalan ilu jintuża minn żmien il-qedem u ġie nnotat minn [[Marco Polo]]. Il-kompożizzjoni [[kimika]] tiegħu ilha tiġi studjata mis-snin 70 tas-seklu 19. Fl-Ażerbajġan ġew stabbiliti ċentri ta' trattament u kienu jżuruhom bosta nies mill-[[Unjoni Sovjetika]]. L-effetti terapewtiċi tiegħu ilhom jiġu studjati mis-snin 90 tas-seklu 19. Wara t-taqtigħa għaż-żejt fil-bidu tas-seklu 20, in-naftalan ta' [[Baku]] beda jiġi estratt b'volumi ferm ogħla, u beda jiġi esportat lejn il-[[Ġermanja]]. Wara li l-fruntieri ngħalqu wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]] tal-1917, iż-żejt intesa fil-Punent. Xorta waħda baqa' jattira ftit attenzjoni fl-Unjoni Sovjetika, meta l-Università Medika tal-Ażerbajġan fetħet ċentru żgħir tas-saħħa li kien operattiv għalkollox sal-1936. Fis-snin 30 tas-seklu 20, l-akkademiku [[T. G. Pashayev]] beda jipprova jiżola n-naftalan mill-paraffina industrijali u miż-żjut nafteniċi u ppropona t-[[Terminoloġija|terminu]], għalkemm riċerka iktar attwali tindika li t-terminu "żejt minerali terrestri" huwa iktar xieraq għal dak li huwa ddeskriva fid-dokument li ppubblika f'[[Moska]] fl-1959. Matul is-seklu 20, għadd kbir ta' dokumenti akkademiċi ġew ippubblikati minn riċerkaturi Sovjetiċi dwar dan is-suġġett. Madankollu, fl-[[Ewropa]] r-riżultati miċ-Ċentru tas-Saħħa ta' Naftalan fl-Ażerbajġan ġew fil-biċċa l-kbira rrifjutati minħabba li l-idea tal-applikazzjoni ta' żejt nattiv għal soġġetti [[Bniedem|umani]] ma kinitx aċċettabbli. Fis-snin 70 tas-seklu 20, l-Iskola tal-Mediċina tal-Università ta' [[Żagreb]] wettqet ir-riċerka tagħha stess biex tqabbel it-tipi ta' żjut qrib Baku u qrib [[Križ]], il-[[Kroazja]]. Wara sentejn, fl-1978, ikkonkludiet li ż-żejt analizzat ma kienx karċinoġeniku, wara ttestjat fil-laboratorji INA u fl-Istitut ta' Ruđer Bošković, u wara t-twettiq ta' prova b'770 pazjent. Fl-1989 l-Isptar Speċjali ta' Naftalan għar-Riabilitazzjoni Medika ġie stabbilit f'Ivanić Grad. L-użu taż-żejt tan-naftalan kien ristrett għal distillat raffinat, mingħajr il-preżenza ta' qatran, kontenut aromatiku u sustanzi oħra mhux mixtieqa, fi sforz li tiġi mminimizzata r-rata ta' kontraindikazzjonijiet u effetti sekondarji. Iktar 'il quddiem dan l-isptar wettaq segwitu ta' 10 snin u osservazzjoni ta' 10,000 pazjent u data assoċjata rispettiva, u jingħad li osserva għadd ta' effetti terapewtiċi. Saħansitra fl-2006, il-gazzetta ''New York Times'' ippubblikat artiklu li rrefera għan-naftalan bħala naftalen fil-biċċa l-kbira, li huwa karċinoġeniku għall-bniedem. Fl-2009, il-gazzetta ''The Independent'' iddeskriviet wieħed mill-ispas, u tenniet din ir-referenza dwar il-kompożizzjoni taż-żejt. == Kompożizzjoni taż-żejt == Iż-żejt tan-naftalan huwa tip ta' żejt tqil mhux maħdum, taħlita densa u viskuża b'komponenti li jinkludu s-sustanzi aromatiċi, in-nafteni, l-asfalteni u r-reżini. B'mod partikolari fih aċidi nafteniċi, terminu tal-industrija taż-żejt għal grupp ta' aċidi karbossiliċi li jistgħu jirrappreżentaw sa 3 fil-mija taż-żejt skont il-piż. Iż-żejt ippurifikat li jintuża f'xi trattamenti fih fil-biċċa l-kbira idrokarburi poliċikliċi, u dawk l-iktar puri għandhom [[lewn]] [[abjad]] kważi trasparenti għal [[isfar]] [[Lumija|lumi]] u kontenut nafteniku sa 98.5 fil-mija. L-istudji bikrin tal-proprjetajiet kimiċi u terapewtiċi taż-żejt kienu jinvolvu materjal parzjalment ippurifikat, nafta użata bħala ingwent li ġiet imqabbla b'mod favorevoli għall-vażelina. Iż-żejt kien jiġi applikat fuq il-ġerġiet u fuq il-ħarqiet. == Użi == L-ispas f'Naftalan, l-Ażerbajġan jużaw dan iż-żejt mhux maħdum għall-banjijiet tal-ġisem kollu fiż-żejt, proċedura li ġiet deskritta mill-[[fotografu]] tad-dokumentarji [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Chloe Dewe Mathews]]. Sessjoni tipika waħda ta' dan it-tip ta' banju fiż-żejt iddum 10 minuti. It-turiżmu tas-saħħa issa sar industrija ewlenija fl-Ażerbajġan. Iż-żejt ippurifikat, li huwa taħlita ta' ċikloalkani, jintuża flimkien ma' ilmijiet minerali għall-balneoterapija. Il-kunċett tal-użu taż-żejt tqil mhux maħdum fit-trattamenti tal-ispas wassal għal proposta [[Kanada|Kanadiża]] li tinħoloq "spa tal-bitum" abbażi tal-istess prinċipji bħal dawk tan-naftalan. == Referenzi == 5wkmpw34s4vvugz60hovjyw3nb1itdc 329690 329686 2026-05-04T16:24:50Z Trigcly 17859 added [[Category:Mediċina]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329690 wikitext text/x-wiki In-'''naftalan''' jew iż-'''żejt tan-naftalan''' huwa tip ta' żejt mhux maħdum jew grezz. Ingħata isem il-post fejn instab, jiġifieri Naftalan, l-[[Ażerbajġan]]. Huwa magħruf għall-użu tiegħu fil-[[mediċina]] alternattiva. Iż-żejt tan-naftalan huwa tqil wisq bħala żejt mhux maħdum għall-użi tal-esportazzjoni normali (għad-differenza taż-żejt preżenti fil-[[Baħar Kaspju]]): fih madwar 50 fil-mija ta' ċikloalkani (idrokarburi nafteniċi). Fl-Ażerbajġan, in-nies li jużaw dan iż-żejt ġeneralment jidħlu f'banju u jiġu mgħottijin fiż-żejt sa għonqhom. Hemm bosta spas tal-petroleum fil-belt ta' Naftalan stess. B'hekk, il-belt saret destinazzjoni għat-turiżmu tas-saħħa. == [[Storja]] == Iż-żejt tan-naftalan ilu jintuża minn żmien il-qedem u ġie nnotat minn [[Marco Polo]]. Il-kompożizzjoni [[kimika]] tiegħu ilha tiġi studjata mis-snin 70 tas-seklu 19. Fl-Ażerbajġan ġew stabbiliti ċentri ta' trattament u kienu jżuruhom bosta nies mill-[[Unjoni Sovjetika]]. L-effetti terapewtiċi tiegħu ilhom jiġu studjati mis-snin 90 tas-seklu 19. Wara t-taqtigħa għaż-żejt fil-bidu tas-seklu 20, in-naftalan ta' [[Baku]] beda jiġi estratt b'volumi ferm ogħla, u beda jiġi esportat lejn il-[[Ġermanja]]. Wara li l-fruntieri ngħalqu wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]] tal-1917, iż-żejt intesa fil-Punent. Xorta waħda baqa' jattira ftit attenzjoni fl-Unjoni Sovjetika, meta l-Università Medika tal-Ażerbajġan fetħet ċentru żgħir tas-saħħa li kien operattiv għalkollox sal-1936. Fis-snin 30 tas-seklu 20, l-akkademiku [[T. G. Pashayev]] beda jipprova jiżola n-naftalan mill-paraffina industrijali u miż-żjut nafteniċi u ppropona t-[[Terminoloġija|terminu]], għalkemm riċerka iktar attwali tindika li t-terminu "żejt minerali terrestri" huwa iktar xieraq għal dak li huwa ddeskriva fid-dokument li ppubblika f'[[Moska]] fl-1959. Matul is-seklu 20, għadd kbir ta' dokumenti akkademiċi ġew ippubblikati minn riċerkaturi Sovjetiċi dwar dan is-suġġett. Madankollu, fl-[[Ewropa]] r-riżultati miċ-Ċentru tas-Saħħa ta' Naftalan fl-Ażerbajġan ġew fil-biċċa l-kbira rrifjutati minħabba li l-idea tal-applikazzjoni ta' żejt nattiv għal soġġetti [[Bniedem|umani]] ma kinitx aċċettabbli. Fis-snin 70 tas-seklu 20, l-Iskola tal-Mediċina tal-Università ta' [[Żagreb]] wettqet ir-riċerka tagħha stess biex tqabbel it-tipi ta' żjut qrib Baku u qrib [[Križ]], il-[[Kroazja]]. Wara sentejn, fl-1978, ikkonkludiet li ż-żejt analizzat ma kienx karċinoġeniku, wara ttestjat fil-laboratorji INA u fl-Istitut ta' Ruđer Bošković, u wara t-twettiq ta' prova b'770 pazjent. Fl-1989 l-Isptar Speċjali ta' Naftalan għar-Riabilitazzjoni Medika ġie stabbilit f'Ivanić Grad. L-użu taż-żejt tan-naftalan kien ristrett għal distillat raffinat, mingħajr il-preżenza ta' qatran, kontenut aromatiku u sustanzi oħra mhux mixtieqa, fi sforz li tiġi mminimizzata r-rata ta' kontraindikazzjonijiet u effetti sekondarji. Iktar 'il quddiem dan l-isptar wettaq segwitu ta' 10 snin u osservazzjoni ta' 10,000 pazjent u data assoċjata rispettiva, u jingħad li osserva għadd ta' effetti terapewtiċi. Saħansitra fl-2006, il-gazzetta ''New York Times'' ippubblikat artiklu li rrefera għan-naftalan bħala naftalen fil-biċċa l-kbira, li huwa karċinoġeniku għall-bniedem. Fl-2009, il-gazzetta ''The Independent'' iddeskriviet wieħed mill-ispas, u tenniet din ir-referenza dwar il-kompożizzjoni taż-żejt. == Kompożizzjoni taż-żejt == Iż-żejt tan-naftalan huwa tip ta' żejt tqil mhux maħdum, taħlita densa u viskuża b'komponenti li jinkludu s-sustanzi aromatiċi, in-nafteni, l-asfalteni u r-reżini. B'mod partikolari fih aċidi nafteniċi, terminu tal-industrija taż-żejt għal grupp ta' aċidi karbossiliċi li jistgħu jirrappreżentaw sa 3 fil-mija taż-żejt skont il-piż. Iż-żejt ippurifikat li jintuża f'xi trattamenti fih fil-biċċa l-kbira idrokarburi poliċikliċi, u dawk l-iktar puri għandhom [[lewn]] [[abjad]] kważi trasparenti għal [[isfar]] [[Lumija|lumi]] u kontenut nafteniku sa 98.5 fil-mija. L-istudji bikrin tal-proprjetajiet kimiċi u terapewtiċi taż-żejt kienu jinvolvu materjal parzjalment ippurifikat, nafta użata bħala ingwent li ġiet imqabbla b'mod favorevoli għall-vażelina. Iż-żejt kien jiġi applikat fuq il-ġerġiet u fuq il-ħarqiet. == Użi == L-ispas f'Naftalan, l-Ażerbajġan jużaw dan iż-żejt mhux maħdum għall-banjijiet tal-ġisem kollu fiż-żejt, proċedura li ġiet deskritta mill-[[fotografu]] tad-dokumentarji [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Chloe Dewe Mathews]]. Sessjoni tipika waħda ta' dan it-tip ta' banju fiż-żejt iddum 10 minuti. It-turiżmu tas-saħħa issa sar industrija ewlenija fl-Ażerbajġan. Iż-żejt ippurifikat, li huwa taħlita ta' ċikloalkani, jintuża flimkien ma' ilmijiet minerali għall-balneoterapija. Il-kunċett tal-użu taż-żejt tqil mhux maħdum fit-trattamenti tal-ispas wassal għal proposta [[Kanada|Kanadiża]] li tinħoloq "spa tal-bitum" abbażi tal-istess prinċipji bħal dawk tan-naftalan. == Referenzi == [[Kategorija:Mediċina]] 344sdl26tioaeaeseakhs7o1mrpynx3 329691 329690 2026-05-04T16:24:55Z Trigcly 17859 added [[Category:Kimika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329691 wikitext text/x-wiki In-'''naftalan''' jew iż-'''żejt tan-naftalan''' huwa tip ta' żejt mhux maħdum jew grezz. Ingħata isem il-post fejn instab, jiġifieri Naftalan, l-[[Ażerbajġan]]. Huwa magħruf għall-użu tiegħu fil-[[mediċina]] alternattiva. Iż-żejt tan-naftalan huwa tqil wisq bħala żejt mhux maħdum għall-użi tal-esportazzjoni normali (għad-differenza taż-żejt preżenti fil-[[Baħar Kaspju]]): fih madwar 50 fil-mija ta' ċikloalkani (idrokarburi nafteniċi). Fl-Ażerbajġan, in-nies li jużaw dan iż-żejt ġeneralment jidħlu f'banju u jiġu mgħottijin fiż-żejt sa għonqhom. Hemm bosta spas tal-petroleum fil-belt ta' Naftalan stess. B'hekk, il-belt saret destinazzjoni għat-turiżmu tas-saħħa. == [[Storja]] == Iż-żejt tan-naftalan ilu jintuża minn żmien il-qedem u ġie nnotat minn [[Marco Polo]]. Il-kompożizzjoni [[kimika]] tiegħu ilha tiġi studjata mis-snin 70 tas-seklu 19. Fl-Ażerbajġan ġew stabbiliti ċentri ta' trattament u kienu jżuruhom bosta nies mill-[[Unjoni Sovjetika]]. L-effetti terapewtiċi tiegħu ilhom jiġu studjati mis-snin 90 tas-seklu 19. Wara t-taqtigħa għaż-żejt fil-bidu tas-seklu 20, in-naftalan ta' [[Baku]] beda jiġi estratt b'volumi ferm ogħla, u beda jiġi esportat lejn il-[[Ġermanja]]. Wara li l-fruntieri ngħalqu wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]] tal-1917, iż-żejt intesa fil-Punent. Xorta waħda baqa' jattira ftit attenzjoni fl-Unjoni Sovjetika, meta l-Università Medika tal-Ażerbajġan fetħet ċentru żgħir tas-saħħa li kien operattiv għalkollox sal-1936. Fis-snin 30 tas-seklu 20, l-akkademiku [[T. G. Pashayev]] beda jipprova jiżola n-naftalan mill-paraffina industrijali u miż-żjut nafteniċi u ppropona t-[[Terminoloġija|terminu]], għalkemm riċerka iktar attwali tindika li t-terminu "żejt minerali terrestri" huwa iktar xieraq għal dak li huwa ddeskriva fid-dokument li ppubblika f'[[Moska]] fl-1959. Matul is-seklu 20, għadd kbir ta' dokumenti akkademiċi ġew ippubblikati minn riċerkaturi Sovjetiċi dwar dan is-suġġett. Madankollu, fl-[[Ewropa]] r-riżultati miċ-Ċentru tas-Saħħa ta' Naftalan fl-Ażerbajġan ġew fil-biċċa l-kbira rrifjutati minħabba li l-idea tal-applikazzjoni ta' żejt nattiv għal soġġetti [[Bniedem|umani]] ma kinitx aċċettabbli. Fis-snin 70 tas-seklu 20, l-Iskola tal-Mediċina tal-Università ta' [[Żagreb]] wettqet ir-riċerka tagħha stess biex tqabbel it-tipi ta' żjut qrib Baku u qrib [[Križ]], il-[[Kroazja]]. Wara sentejn, fl-1978, ikkonkludiet li ż-żejt analizzat ma kienx karċinoġeniku, wara ttestjat fil-laboratorji INA u fl-Istitut ta' Ruđer Bošković, u wara t-twettiq ta' prova b'770 pazjent. Fl-1989 l-Isptar Speċjali ta' Naftalan għar-Riabilitazzjoni Medika ġie stabbilit f'Ivanić Grad. L-użu taż-żejt tan-naftalan kien ristrett għal distillat raffinat, mingħajr il-preżenza ta' qatran, kontenut aromatiku u sustanzi oħra mhux mixtieqa, fi sforz li tiġi mminimizzata r-rata ta' kontraindikazzjonijiet u effetti sekondarji. Iktar 'il quddiem dan l-isptar wettaq segwitu ta' 10 snin u osservazzjoni ta' 10,000 pazjent u data assoċjata rispettiva, u jingħad li osserva għadd ta' effetti terapewtiċi. Saħansitra fl-2006, il-gazzetta ''New York Times'' ippubblikat artiklu li rrefera għan-naftalan bħala naftalen fil-biċċa l-kbira, li huwa karċinoġeniku għall-bniedem. Fl-2009, il-gazzetta ''The Independent'' iddeskriviet wieħed mill-ispas, u tenniet din ir-referenza dwar il-kompożizzjoni taż-żejt. == Kompożizzjoni taż-żejt == Iż-żejt tan-naftalan huwa tip ta' żejt tqil mhux maħdum, taħlita densa u viskuża b'komponenti li jinkludu s-sustanzi aromatiċi, in-nafteni, l-asfalteni u r-reżini. B'mod partikolari fih aċidi nafteniċi, terminu tal-industrija taż-żejt għal grupp ta' aċidi karbossiliċi li jistgħu jirrappreżentaw sa 3 fil-mija taż-żejt skont il-piż. Iż-żejt ippurifikat li jintuża f'xi trattamenti fih fil-biċċa l-kbira idrokarburi poliċikliċi, u dawk l-iktar puri għandhom [[lewn]] [[abjad]] kważi trasparenti għal [[isfar]] [[Lumija|lumi]] u kontenut nafteniku sa 98.5 fil-mija. L-istudji bikrin tal-proprjetajiet kimiċi u terapewtiċi taż-żejt kienu jinvolvu materjal parzjalment ippurifikat, nafta użata bħala ingwent li ġiet imqabbla b'mod favorevoli għall-vażelina. Iż-żejt kien jiġi applikat fuq il-ġerġiet u fuq il-ħarqiet. == Użi == L-ispas f'Naftalan, l-Ażerbajġan jużaw dan iż-żejt mhux maħdum għall-banjijiet tal-ġisem kollu fiż-żejt, proċedura li ġiet deskritta mill-[[fotografu]] tad-dokumentarji [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Chloe Dewe Mathews]]. Sessjoni tipika waħda ta' dan it-tip ta' banju fiż-żejt iddum 10 minuti. It-turiżmu tas-saħħa issa sar industrija ewlenija fl-Ażerbajġan. Iż-żejt ippurifikat, li huwa taħlita ta' ċikloalkani, jintuża flimkien ma' ilmijiet minerali għall-balneoterapija. Il-kunċett tal-użu taż-żejt tqil mhux maħdum fit-trattamenti tal-ispas wassal għal proposta [[Kanada|Kanadiża]] li tinħoloq "spa tal-bitum" abbażi tal-istess prinċipji bħal dawk tan-naftalan. == Referenzi == [[Kategorija:Mediċina]] [[Kategorija:Kimika]] okrk8tm12uwqqya1hnbgqi6izzr3s8v 329692 329691 2026-05-04T16:25:00Z Trigcly 17859 added [[Category:Ażerbajġan]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329692 wikitext text/x-wiki In-'''naftalan''' jew iż-'''żejt tan-naftalan''' huwa tip ta' żejt mhux maħdum jew grezz. Ingħata isem il-post fejn instab, jiġifieri Naftalan, l-[[Ażerbajġan]]. Huwa magħruf għall-użu tiegħu fil-[[mediċina]] alternattiva. Iż-żejt tan-naftalan huwa tqil wisq bħala żejt mhux maħdum għall-użi tal-esportazzjoni normali (għad-differenza taż-żejt preżenti fil-[[Baħar Kaspju]]): fih madwar 50 fil-mija ta' ċikloalkani (idrokarburi nafteniċi). Fl-Ażerbajġan, in-nies li jużaw dan iż-żejt ġeneralment jidħlu f'banju u jiġu mgħottijin fiż-żejt sa għonqhom. Hemm bosta spas tal-petroleum fil-belt ta' Naftalan stess. B'hekk, il-belt saret destinazzjoni għat-turiżmu tas-saħħa. == [[Storja]] == Iż-żejt tan-naftalan ilu jintuża minn żmien il-qedem u ġie nnotat minn [[Marco Polo]]. Il-kompożizzjoni [[kimika]] tiegħu ilha tiġi studjata mis-snin 70 tas-seklu 19. Fl-Ażerbajġan ġew stabbiliti ċentri ta' trattament u kienu jżuruhom bosta nies mill-[[Unjoni Sovjetika]]. L-effetti terapewtiċi tiegħu ilhom jiġu studjati mis-snin 90 tas-seklu 19. Wara t-taqtigħa għaż-żejt fil-bidu tas-seklu 20, in-naftalan ta' [[Baku]] beda jiġi estratt b'volumi ferm ogħla, u beda jiġi esportat lejn il-[[Ġermanja]]. Wara li l-fruntieri ngħalqu wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]] tal-1917, iż-żejt intesa fil-Punent. Xorta waħda baqa' jattira ftit attenzjoni fl-Unjoni Sovjetika, meta l-Università Medika tal-Ażerbajġan fetħet ċentru żgħir tas-saħħa li kien operattiv għalkollox sal-1936. Fis-snin 30 tas-seklu 20, l-akkademiku [[T. G. Pashayev]] beda jipprova jiżola n-naftalan mill-paraffina industrijali u miż-żjut nafteniċi u ppropona t-[[Terminoloġija|terminu]], għalkemm riċerka iktar attwali tindika li t-terminu "żejt minerali terrestri" huwa iktar xieraq għal dak li huwa ddeskriva fid-dokument li ppubblika f'[[Moska]] fl-1959. Matul is-seklu 20, għadd kbir ta' dokumenti akkademiċi ġew ippubblikati minn riċerkaturi Sovjetiċi dwar dan is-suġġett. Madankollu, fl-[[Ewropa]] r-riżultati miċ-Ċentru tas-Saħħa ta' Naftalan fl-Ażerbajġan ġew fil-biċċa l-kbira rrifjutati minħabba li l-idea tal-applikazzjoni ta' żejt nattiv għal soġġetti [[Bniedem|umani]] ma kinitx aċċettabbli. Fis-snin 70 tas-seklu 20, l-Iskola tal-Mediċina tal-Università ta' [[Żagreb]] wettqet ir-riċerka tagħha stess biex tqabbel it-tipi ta' żjut qrib Baku u qrib [[Križ]], il-[[Kroazja]]. Wara sentejn, fl-1978, ikkonkludiet li ż-żejt analizzat ma kienx karċinoġeniku, wara ttestjat fil-laboratorji INA u fl-Istitut ta' Ruđer Bošković, u wara t-twettiq ta' prova b'770 pazjent. Fl-1989 l-Isptar Speċjali ta' Naftalan għar-Riabilitazzjoni Medika ġie stabbilit f'Ivanić Grad. L-użu taż-żejt tan-naftalan kien ristrett għal distillat raffinat, mingħajr il-preżenza ta' qatran, kontenut aromatiku u sustanzi oħra mhux mixtieqa, fi sforz li tiġi mminimizzata r-rata ta' kontraindikazzjonijiet u effetti sekondarji. Iktar 'il quddiem dan l-isptar wettaq segwitu ta' 10 snin u osservazzjoni ta' 10,000 pazjent u data assoċjata rispettiva, u jingħad li osserva għadd ta' effetti terapewtiċi. Saħansitra fl-2006, il-gazzetta ''New York Times'' ippubblikat artiklu li rrefera għan-naftalan bħala naftalen fil-biċċa l-kbira, li huwa karċinoġeniku għall-bniedem. Fl-2009, il-gazzetta ''The Independent'' iddeskriviet wieħed mill-ispas, u tenniet din ir-referenza dwar il-kompożizzjoni taż-żejt. == Kompożizzjoni taż-żejt == Iż-żejt tan-naftalan huwa tip ta' żejt tqil mhux maħdum, taħlita densa u viskuża b'komponenti li jinkludu s-sustanzi aromatiċi, in-nafteni, l-asfalteni u r-reżini. B'mod partikolari fih aċidi nafteniċi, terminu tal-industrija taż-żejt għal grupp ta' aċidi karbossiliċi li jistgħu jirrappreżentaw sa 3 fil-mija taż-żejt skont il-piż. Iż-żejt ippurifikat li jintuża f'xi trattamenti fih fil-biċċa l-kbira idrokarburi poliċikliċi, u dawk l-iktar puri għandhom [[lewn]] [[abjad]] kważi trasparenti għal [[isfar]] [[Lumija|lumi]] u kontenut nafteniku sa 98.5 fil-mija. L-istudji bikrin tal-proprjetajiet kimiċi u terapewtiċi taż-żejt kienu jinvolvu materjal parzjalment ippurifikat, nafta użata bħala ingwent li ġiet imqabbla b'mod favorevoli għall-vażelina. Iż-żejt kien jiġi applikat fuq il-ġerġiet u fuq il-ħarqiet. == Użi == L-ispas f'Naftalan, l-Ażerbajġan jużaw dan iż-żejt mhux maħdum għall-banjijiet tal-ġisem kollu fiż-żejt, proċedura li ġiet deskritta mill-[[fotografu]] tad-dokumentarji [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Chloe Dewe Mathews]]. Sessjoni tipika waħda ta' dan it-tip ta' banju fiż-żejt iddum 10 minuti. It-turiżmu tas-saħħa issa sar industrija ewlenija fl-Ażerbajġan. Iż-żejt ippurifikat, li huwa taħlita ta' ċikloalkani, jintuża flimkien ma' ilmijiet minerali għall-balneoterapija. Il-kunċett tal-użu taż-żejt tqil mhux maħdum fit-trattamenti tal-ispas wassal għal proposta [[Kanada|Kanadiża]] li tinħoloq "spa tal-bitum" abbażi tal-istess prinċipji bħal dawk tan-naftalan. == Referenzi == [[Kategorija:Mediċina]] [[Kategorija:Kimika]] [[Kategorija:Ażerbajġan]] aqnni355ca4l75vhfsjt9pdos5jltn5 329693 329692 2026-05-04T16:32:25Z Trigcly 17859 żieda referenzi 329693 wikitext text/x-wiki In-'''naftalan''' jew iż-'''żejt tan-naftalan''' huwa tip ta' żejt mhux maħdum jew grezz. Ingħata isem il-post fejn instab, jiġifieri Naftalan, l-[[Ażerbajġan]]. Huwa magħruf għall-użu tiegħu fil-[[mediċina]] alternattiva. Iż-żejt tan-naftalan huwa tqil wisq bħala żejt mhux maħdum għall-użi tal-esportazzjoni normali (għad-differenza taż-żejt preżenti fil-[[Baħar Kaspju]]): fih madwar 50 fil-mija ta' ċikloalkani (idrokarburi nafteniċi).<ref>Ramazanov M, Hajiyeva M, Huseynov I, Adigozelova N (May 2020). "Naphthalene Oil and Nanotechnology". ''Journal of Low Dimensional Systems''. '''4''': 19–22. ISSN 2308-068X.</ref> Fl-Ażerbajġan, in-nies li jużaw dan iż-żejt ġeneralment jidħlu f'banju u jiġu mgħottijin fiż-żejt sa għonqhom. Hemm bosta spas tal-petroleum fil-belt ta' Naftalan stess.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kramer|isem=Andrew E.|data=2006-12-04|titlu=Bathing in Black Gold for Health and Profit in Azerbaijan|url=https://www.nytimes.com/2006/12/04/world/asia/04azerbaijan.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/travel/article/naftalan-oil-resort-azerbaijan|titlu=The resort where guests bathe in crude oil|kunjom=Rzayeva|isem=Kamilla|data=2018-06-28|sit=CNN|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> B'hekk, il-belt saret destinazzjoni għat-turiżmu tas-saħħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.azernews.az/travel/119920.html|titlu=Azerbaijan in Top 5 health tourism destinations [PHOTO]|data=2017-10-03|sit=Azernews.Az|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> == [[Storja]] == Iż-żejt tan-naftalan ilu jintuża minn żmien il-qedem u ġie nnotat minn [[Marco Polo]].<ref>''Travels of Marco Polo''. Project Gutenberg. p. 46.</ref> Il-kompożizzjoni [[kimika]] tiegħu ilha tiġi studjata mis-snin 70 tas-seklu 19.<ref>{{Ċita web|url=https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/34_folder/34_articles/34_naftalan.html|titlu=Naftalan, The Oil that Heals by Dr. D. Y. Huseinov and Dr. A. I. Rustamov|sit=www.azer.com|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> Fl-Ażerbajġan ġew stabbiliti ċentri ta' trattament u kienu jżuruhom bosta nies mill-[[Unjoni Sovjetika]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai102_folder/102_articles/102_naftalan_abbasov.html|titlu=10.2 Naftalan - The Miracle Oil - Azerbaijan's Therapeutic Oil - by Eldar Abbasov|sit=www.azer.com|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> L-effetti terapewtiċi tiegħu ilhom jiġu studjati mis-snin 90 tas-seklu 19.<ref>Karslı B, Kürüm B (2024). "Comparison of the efficiency of epidermal growth factor, silver and Naftalan in the wound healing of rats". ''Journal of Applied Biological Sciences''. '''18''' (1): 106–117. ISSN 2146-0108.</ref> Wara t-taqtigħa għaż-żejt fil-bidu tas-seklu 20, in-naftalan ta' [[Baku]] beda jiġi estratt b'volumi ferm ogħla, u beda jiġi esportat lejn il-[[Ġermanja]].<ref>Vržogić P, Ostrogović Ž, Alajbeg A (2003). "Naphthalan – A natural medicinal product". ''Acta Dermatovenerologica Croatica''. '''11''' (3). Department of Dermatology and Venereology, University Hospital Centre Zagreb: 178–184. <nowiki>PMID 12967511</nowiki>. p. 179.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://eurasianet.org/azerbaijan-painting-with-oil-no-not-that-oil|titlu=Azerbaijan: Painting With Oil – No, Not that Oil {{!}} Eurasianet|sit=eurasianet.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> Wara li l-fruntieri ngħalqu wara r-[[Rivoluzzjoni Russa]] tal-1917, iż-żejt intesa fil-Punent. Xorta waħda baqa' jattira ftit attenzjoni fl-Unjoni Sovjetika, meta l-Università Medika tal-Ażerbajġan fetħet ċentru żgħir tas-saħħa li kien operattiv għalkollox sal-1936. Fis-snin 30 tas-seklu 20, l-akkademiku [[T. G. Pashayev]] beda jipprova jiżola n-naftalan mill-paraffina industrijali u miż-żjut nafteniċi u ppropona t-[[Terminoloġija|terminu]], għalkemm riċerka iktar attwali tindika li t-terminu "żejt minerali terrestri" huwa iktar xieraq għal dak li huwa ddeskriva fid-dokument li ppubblika f'[[Moska]] fl-1959.<ref>Vržogić P, Ostrogović Ž, Alajbeg A (2003). "Naphthalan – A natural medicinal product". ''Acta Dermatovenerologica Croatica''. '''11''' (3). Department of Dermatology and Venereology, University Hospital Centre Zagreb: 178–184. <nowiki>PMID 12967511</nowiki>. p. 178.</ref> Matul is-seklu 20, għadd kbir ta' dokumenti akkademiċi ġew ippubblikati minn riċerkaturi Sovjetiċi dwar dan is-suġġett.<ref>Vržogić P, Ostrogović Ž, Alajbeg A (2003). "Naphthalan – A natural medicinal product". ''Acta Dermatovenerologica Croatica''. '''11''' (3). Department of Dermatology and Venereology, University Hospital Centre Zagreb: 178–184. <nowiki>PMID 12967511</nowiki>. p. 180.</ref> Madankollu, fl-[[Ewropa]] r-riżultati miċ-Ċentru tas-Saħħa ta' Naftalan fl-Ażerbajġan ġew fil-biċċa l-kbira rrifjutati minħabba li l-idea tal-applikazzjoni ta' żejt nattiv għal soġġetti [[Bniedem|umani]] ma kinitx aċċettabbli.<ref>Vržogić P, Ostrogović Ž, Alajbeg A (2003). "Naphthalan – A natural medicinal product". ''Acta Dermatovenerologica Croatica''. '''11''' (3). Department of Dermatology and Venereology, University Hospital Centre Zagreb: 178–184. <nowiki>PMID 12967511</nowiki>. p. 181.</ref> Fis-snin 70 tas-seklu 20, l-Iskola tal-Mediċina tal-Università ta' [[Żagreb]] wettqet ir-riċerka tagħha stess biex tqabbel it-tipi ta' żjut qrib Baku u qrib [[Križ]], il-[[Kroazja]]. Wara sentejn, fl-1978, ikkonkludiet li ż-żejt analizzat ma kienx karċinoġeniku, wara ttestjat fil-laboratorji INA u fl-Istitut ta' Ruđer Bošković, u wara t-twettiq ta' prova b'770 pazjent. Fl-1989 l-Isptar Speċjali ta' Naftalan għar-Riabilitazzjoni Medika ġie stabbilit f'Ivanić Grad. L-użu taż-żejt tan-naftalan kien ristrett għal distillat raffinat, mingħajr il-preżenza ta' qatran, kontenut aromatiku u sustanzi oħra mhux mixtieqa, fi sforz li tiġi mminimizzata r-rata ta' kontraindikazzjonijiet u effetti sekondarji. Iktar 'il quddiem dan l-isptar wettaq segwitu ta' 10 snin u osservazzjoni ta' 10,000 pazjent u data assoċjata rispettiva, u jingħad li osserva għadd ta' effetti terapewtiċi.<ref>Vržogić P, Ostrogović Ž, Alajbeg A (2003). "Naphthalan – A natural medicinal product". ''Acta Dermatovenerologica Croatica''. '''11''' (3). Department of Dermatology and Venereology, University Hospital Centre Zagreb: 178–184. <nowiki>PMID 12967511</nowiki>. p. 182.</ref> Saħansitra fl-2006, il-gazzetta ''New York Times'' ippubblikat artiklu li rrefera għan-naftalan bħala naftalen fil-biċċa l-kbira, li huwa karċinoġeniku għall-bniedem. Fl-2009, il-gazzetta ''The Independent'' iddeskriviet wieħed mill-ispas, u tenniet din ir-referenza dwar il-kompożizzjoni taż-żejt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/feeling-low-on-energy-have-a-bath-in-a-barrel-of-crude-oil-1741929.html|titlu=Feeling low on energy? Have a bath in a barrel of crude oil|data=2009-07-10|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> == Kompożizzjoni taż-żejt == Iż-żejt tan-naftalan huwa tip ta' żejt tqil mhux maħdum, taħlita densa u viskuża b'komponenti li jinkludu s-sustanzi aromatiċi, in-nafteni, l-asfalteni u r-reżini. B'mod partikolari fih aċidi nafteniċi, terminu tal-industrija taż-żejt għal grupp ta' aċidi karbossiliċi li jistgħu jirrappreżentaw sa 3 fil-mija taż-żejt skont il-piż.<ref>Adigozalova VA, Hashimova UF, Polyakova LP (2019). "Composition and Properties of the Unique Oil from Azerbaijan's Naftalan Oilfield". ''Russian Journal of General Chemistry''. '''89''' (3): 631–640. doi:10.1134/S1070363219030459.</ref><ref>Richard H. McKee, Colin M. North, Paula Podhasky, Jeffrey H. Charlap, Adam Kuhl (February 2014). "Acute and Subchronic Mammalian Toxicity of Naphthenic Acids from Oil Sands Tailings". ''International Journal of Toxicology''. '''33''' (1): 347–355. doi:10.1177/1091581813504229. <nowiki>PMID 24179025</nowiki>.</ref> Iż-żejt ippurifikat li jintuża f'xi trattamenti fih fil-biċċa l-kbira idrokarburi poliċikliċi, u dawk l-iktar puri għandhom [[lewn]] [[abjad]] kważi trasparenti għal [[isfar]] [[Lumija|lumi]] u kontenut nafteniku sa 98.5 fil-mija.<ref>Schur DV, et al. (20 April 2013). "Solubility of Fullerenes in Naftalan". In Veziroğlu A, Tsitskishvili M (eds.). ''Black Sea Energy Resource Development and Hydrogen Energy Problems''. Springer. ISBN <bdi>978-94-007-6152-0</bdi>.</ref><ref>Vtorushina EA, Kulkov MG, Salakhidinova GT, Butyrin RI, Aliev AE, Nigametzyanov IR, et al. (2023). "Comparative Analysis of High-Viscosity Oils from the Khanty-Mansi Autonomous Okrug and the Naftalan Oil Field to Assess Their Balneological Potential". ''Petroleum Chemistry''. '''63''' (9): 1027–1038. Bibcode:2023PetrC..63.1027V. doi:10.1134/S0965544123060282.</ref> L-istudji bikrin tal-proprjetajiet kimiċi u terapewtiċi taż-żejt kienu jinvolvu materjal parzjalment ippurifikat, nafta użata bħala ingwent li ġiet imqabbla b'mod favorevoli għall-vażelina. Iż-żejt kien jiġi applikat fuq il-ġerġiet u fuq il-ħarqiet.<ref>Rosenbaum (January 1899). "Naftalan". ''The International Dental Journal''. '''20''' (1): 27–29. PMC 10139374. <nowiki>PMID 37912428</nowiki>.</ref> == Użi == L-ispas f'Naftalan, l-Ażerbajġan jużaw dan iż-żejt mhux maħdum għall-banjijiet tal-ġisem kollu fiż-żejt, proċedura li ġiet deskritta mill-[[fotografu]] tad-dokumentarji [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Chloe Dewe Mathews]].<ref>Montazami M (2018). ''Caspian: The Elements''. Peabody Museum Press. ISBN <bdi>978-1-59711-444-8</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.chloedewemathews.com/caspian/|titlu=Caspian {{!}} Chloe Dewe Mathews|sit=www.chloedewemathews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> Sessjoni tipika waħda ta' dan it-tip ta' banju fiż-żejt iddum 10 minuti.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=O'Hagan|isem=Sean|kunjom2=O’Hagan|isem2=Sean|data=2011-10-19|titlu=Lives bathed in oil: how Chloe Dewe Mathews captured the Caspian coast|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2011/oct/19/oil-chloe-dewe-mathews-caspian|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-04}}</ref> It-turiżmu tas-saħħa issa sar industrija ewlenija fl-Ażerbajġan. Iż-żejt ippurifikat, li huwa taħlita ta' ċikloalkani, jintuża flimkien ma' ilmijiet minerali għall-balneoterapija. Il-kunċett tal-użu taż-żejt tqil mhux maħdum fit-trattamenti tal-ispas wassal għal proposta [[Kanada|Kanadiża]] li tinħoloq "spa tal-bitum" abbażi tal-istess prinċipji bħal dawk tan-naftalan. == Referenzi == [[Kategorija:Mediċina]] [[Kategorija:Kimika]] [[Kategorija:Ażerbajġan]] 49dhwmu7agereuxieb6g393palqdm7k 1 34398 329687 2026-05-04T16:22:14Z Trigcly 17859 mudellCEE 329687 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Ażerbajġan}} b4nccas5s6v6ura18bn2vz54m2gsnwd 11 34399 329771 2026-05-05T11:13:34Z MediaWiki message delivery 8472 /* Databox online survey - opportunity to share your thoughts about this Wikidata-powered Infobox */ sezzjoni ġdida 329771 wikitext text/x-wiki == Databox online survey - opportunity to share your thoughts about this Wikidata-powered Infobox == ''I apologise for posting in English. Feel free to translate!'' Hello everyone, the ''Wikidata For Wikimedia Projects'' team worked on improving the Databox Template and Module earlier this year. We are now asking Wikimedians to answer a short survey about their experiences with Databox (a Wikidata-powered infobox for Wikipedia and other Wikimedia Projects), and would appreciate your input. The survey should take ''less than 10 minutes to answer.'' Here is a '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Databox_Survey_2026-Q2 link to the survey]''' Here you can find '''[[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Databox|more information about the changes made to Databox.]]'''. For any questions, please feel free to contact me on my [[m:User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|meta user talk page]]. Thank you for your attention, [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the [[d:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team. p.s. If this is not the right place to post a message on this wiki, I apologise. Please move it to the appropriate page, and if possible, ping me so I can record it for future reference. Thank you! [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 11:13, 5 Mejju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30504104 --> pjqar095zey30j0ujztuh0u9l45raz3