Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9978 329921 329914 2026-05-12T14:43:47Z ~2026-28624-60 27969 329921 wikitext text/x-wiki '''Arti''', b'mod ġenerali, tinkludi kwalunkwe attività umana - magħmula b'mod singulari jew inkella kollettiv - li, permezz ta' teknika, kapaċitajiet innati u normi ta' mġiba miksuba mill-[[studju|istudju]] u mill-[[esperjenza|esperjenzi]], twassal għal forom [[kreattività|kreattivi]] ta' espressjoni [[estetika]]. Illum-il ġurnata, l-arti hija strettament marbuta mal-emozzjonijiet, u għaldaqstant l-espressjonijiet artistiċi, avolja mmirati biex jitrażmettu "messaġġi", ma jiffurmawx lingwaġġ propju, għaliex m'għandhomx kodiċi inekwivokabbli li kulħadd juża u minflok, dawn jiġu interpretati b'mod soġġettiv għall-aħħar. Arti tista' tiġi kkunsidrata anki taħt l-aspett ta' professjoni bi tradizzjoni antika, żvolta taħt il-ħarsien ta' ċerti kanoni kodifikati maż-żmien. F'dan is-sens, il-professjoni artiġjanali - jiġifieri, dawk li għandhom x'jaqsmu mal-artiġjanat - spiss huma frott il-Medjuevu, meta b'xi mod żviluppaw bħala attivitajiet speċjalizzati u dawk li eżerċitawhom ġew miġbura f'korporazzjonijiet. Kull ''arti'' kellha t-tradizzjoni tagħhjja, liema kunċetti fundamentali kienu miġbura fir-''regola tal-arti'' u li magħhom kellu jkun konformi kull artist. [[Kategorija:Arti| ]] [[Kategorija:10 artikli essenzjali]] n0ybiwnerdyq85hrzbndbpz8yxr8afk 329922 329921 2026-05-12T15:49:02Z Themeramisin 27761 329922 wikitext text/x-wiki '''Arti''' b'mod ġenerali, tinkludi kwalunkwe attività umana - magħmula b'mod singulari jew inkella kollettiv - li, permezz ta' teknika, kapaċitajiet innati u normi ta' mġiba miksuba mill-istudju u mill-esperjenzi, twassal għal forom kreattivi ta' espressjoni estetika. Illum-il ġurnata, l-arti hija strettament marbuta mal-emozzjonijiet, u għaldaqstant l-espressjonijiet artistiċi, avolja mmirati biex jitrażmettu "messaġġi", ma jiffurmawx lingwaġġ propju, għaliex m'għandhomx kodiċi inekwivokabbli li kulħadd juża u minflok, dawn jiġu interpretati b'mod soġġettiv għall-aħħar. Arti tista' tiġi kkunsidrata anki taħt l-aspett ta' professjoni bi tradizzjoni antika, żvolta taħt il-ħarsien ta' ċerti kanoni kodifikati maż-żmien. F'dan is-sens, il-professjoni artiġjanali - jiġifieri, dawk li għandhom x'jaqsmu mal-artiġjanat - spiss huma frott il-Medjuevu, meta b'xi mod żviluppaw bħala attivitajiet speċjalizzati u dawk li eżerċitawhom ġew miġbura f'korporazzjonijiet. Kull ''arti'' kellha t-tradizzjoni tagħhjja, liema kunċetti fundamentali kienu miġbura fir-''regola tal-arti'' u li magħhom kellu jkun konformi kull artist. [[Kategorija:Arti| ]] [[Kategorija:10 artikli essenzjali]] ak0idsjqhqsacujfsvluqope75gih8s 0 19463 329926 324605 2026-05-13T07:41:44Z Makenzis 12206 329926 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Bayern Munich | isem_sħiħ =Fußball-Club Bayern München e. V. | stampa = [[Stampa:Fußball-Club Bayern München e. V..png|220px]] | ismijiet_oħra = ''Der FCB'' (Il-FCB)<br />''Die Bayern'' (Il-Bavarjani)<br />''FC Hollywood''<br />''Stern des Südens'' (Stilla tan-Nofsinhar) | fundazzjoni =27 ta' Frar 1900 | proprjetarju = [[Karl Hopfner]] | president = [[Karl-Heinz Rummenigge]] | kowċ = [[Hans-Dieter Flick]] | grawnd = [[Allianz Arena]] | jesa' = 75,000<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.de/de/news/news/2015/ab-sofort-75-000-fans-bei-bundesliga-heimspielen-genehmigung-130115.php |titlu=Ab sofort 75.000 Fans bei Bundesliga-Heimspielen |editur=FC Bayern Munich |data=13 ta' Jannar 2015 |aċċess=13 ta' Jannar 2015}}</ref> | kampjonat = [[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] | staġun = 2025/26 | pożizzjoni = 1 (Ċampjins) | sit_elettroniku = http://www.fcbayern.telekom.de/en/ <!-- Flokk Kuluri Interni --> | pattern_la1 = _bayern2526h | pattern_b1 = _bayern2526h | pattern_ra1 = _bayern2526h | pattern_sh1 = _bayern2526h | pattern_so1 = _bayern2526hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bayern2526a | pattern_b2 = _bayern2526a | pattern_ra2 = _bayern2526a | pattern_sh2 = _bayern2526a | pattern_so2 = _bayern2526al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _bayern2526t | pattern_b3 = _bayern2526t | pattern_ra3 = _bayern2526t | pattern_sh3 = _bayern2526t | pattern_so3 = _bayern2526tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Fußball-Club Bayern München e.V.''', magħruf ukoll bħala sempliċement '''FC Bayern München''' jew '''FC Bayern Munich''', huwa [[klabb sportiv]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] ibbażat ġewwa [[Munich]], [[Bavarja]]. Huwa magħruf aħjar għall-klabb tal-futbol professjonali tiegħu, li jilgħab fil-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]], l-ogħla kampjonat tal-futbol Ġermaniż, u huwa l-aktar klabb tal-futbol suċċessiv fil-Ġermanja, li kiseb 22 [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|titli nazzjonali]] u 15-il [[DFB-Pokal|tazza]].<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=30993/index.html |titlu=Bayern München |editur= [[FIFA]] |aċċessdata=10 ta' Mejju 2012|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-Klabb kien fondat fl-1900 minn ħdax il-plejer tal-[[futbol]] immexxija minn [[Franz John]].<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 17–33}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Għalkemm Bayern rebħu l-ewwel [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|kampjonat nazzjonali]] fl-1932,<ref>{{ċita web |titlu = Success from the Outset | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00268.php}}</ref> il-klabb ma kienx magħżul għall-bidu tal-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] fl-1963.<ref>{{ċita ktieb |kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 134}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Il-klabb kellu l-akbar perjodu ta' suċċess fin-nofs tas-1970ijiet, taħt it-tmexxija ta' [[Franz Beckenbauer]], meta Bayern rebħu t-[[UEFA Champions League|Tazza Ewropea]] tlett darbiet infila (1974–76). Fis-snin reċenti Bayern Munich kien l-aktar klabb ta' suċċess fil-futbol Ġermaniż, meta rebħu 5 mill-aħħar 10 titoli tal-Bundesliga. L-aħħar titolu internazzjonali tal-klabb kien it-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]] fl-2001, wara li rebħu r-raba' Tazza Ewropea tagħhom fl-istess sena. Bayern Munich għandhom rivalità ma' [[Borussia Dortmund]], [[TSV 1860 München]], u [[1. FC Nuremberg]]. Mill-bidu tal-istaġun 2005-06 Bayern bdew jilgħabu l-logħob f'darhom ġewwa [[Allianz Arena]]. Preċedentement, it-tim kien jilagħab ġewwa l-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]] ta' Munich għal 33 sena. Il-kuluri tat-tim huma aħmar u abjad, u l-emblema tat-tim turi l-kuluri tal-[[Bavarja]].<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 581}} ISBN 3-89533-426-X</ref> F'termini ta' [[Deloitte Football Money League|dħul]], Bayern Munich huwa l-akbar klabb sportiv fil-Ġermanja u r-raba' l-akbar klabb tal-futbol fid-dinja, li ġġenera €368.4 miljun fl-2012.<ref>{{ċita web|titlu=Bayern Munich|url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|editur=Deloitte LLP|aċċessdata=17 ta' Frar 2013|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-03-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130629075936/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|arkivju-data=2013-06-29|url-status=dead}}</ref> Bayern huwa klabb ibbażata bi sħubija b'aktar minn 185,000 membru.<ref>{{ċita aħbar| titlu = Bayern overtake Barca | editur = Bayern Munich|data = 23 ta' Awwissu 2012|aċċessdata = 25 ta' Awwissu 2012|url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/36538.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Hemm ukoll 3,202 klabbs tal-partitarji uffiċjalment reġistrati b'231,197 membri.<ref>{{ċita web | titlu = A club in great shape | data = 16 ta' Novembru 2012 | aċċessdata = 30 ta' Jannar 2013 | editur= FC Bayern Munich | url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/38202.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-klabb għandhu dipartimenti oħra bħal [[ċess]], [[ħendbol]], [[baskitbol]], [[ġinnastika]], [[bawling]], [[tennis tal-mejda]], [[referì]]s, u l-futbol b'aktar minn 1,100 membru attiv.<ref name="otherdepartments">{{ċita web | titlu = Other Sports | aċċessdata =3 ta' Lulju 2008 | sena = 2007 | editur= FC Bayern Munich Official Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php|lingwa=Ingliż}}</ref> == Storja == === Snin bikrija (1900-1965) === [[Stampa:Replica of Viktoria.JPG|thumb|160px|Ir-replika tal-Viktoria, it-trofew li Bayern irrċevew għal-ewwel titlu nazzjonali tagħhom, 1932.]] FC Bayern Munich kien fondat minn membri ta' klabb tal-ġinnastika ta' Munich (MTV 1879). Meta l-kongregazzjoni ta' membri tal-MTV 1879 iddeċidew fis-27 ta' Frar, 1900 li l-plejers tal-futbol tal-klabb mhux se jitħallew jissieħbu fl-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ġermanja|Assoċjazzjoni tal-futbol tal-Ġermanja]] (DFB), ħdax-il membru tad-diviżjoni tal-futbol ħallew il-kongregazzjoni u fl-istess lejl Fußball-Club Bayern München kien fondat. Fi ftit xhur Bayern kisbu rebħiet bi skor ogħli kontra kull rivali lokali u laħqu s-semifinali tal-Kampjonat Ġermaniż tan-Nofsinhar fl-istaġun 1900-1901. Fis-snin ta wata' il-klabb rebaħ xi trofej lokali u fl-istaġun 1910-11 Bayern issieħbu fil-kampjonat ġdid "Kreisliga", l-ewwel kampjonat reġjonali Bavarjan. Huma rebħu dan il-kampjonat fl-ewwel sena, iżda ma reġghux rebħuha sal-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija fl-1914, li waqqfet l-attivitajiet kollha tal-futbol fil-Ġermanja.<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 30–40}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Fis-snin wara l-gwerra, Bayern rebħu diversi kompetizzjonijiet reġjonali, qabel ma rebħu l-ewwel Kampjonat Ġermaniż tan-Nofsinhar fl-1926, il-kisba kienet ripetuta wara sentejn.<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 51–63}} ISBN 3-89533-426-X</ref> L-ewwel titolu nazzjonali tagħhom kien miksub fl-1932, meta l-kowċ [[Richard Kohn|Richard "Little Dombi" Kohn]] wassal it-tim għall-[[ċampjins Ġermaniż (futbol)|kampjonat Ġermaniż]] billi għelbu lil [[Eintracht Frankfurt]] 2–0 fil-finali. Il-miġja ta' [[Nazziżmu]] itemm ħesrem għall-iżvilupp ta' Bayern. Il-president u l-kowċ, li t-tnejn kienu Lhudin, ħallew il-pajjiż. Ħafna oħrajn fil-klabb kienu ippurifikaw ukoll. Bayern kien provokat "Klabb Lhudi" u bħala klabb semi-professjonali, Bayern kienu wkoll affettwati mid-deċiżjoni li l-plejers tal-futbol kellhom jiġu dilettanti sħaħ mill-ġdid. Fis-snin segwenti Bayern ma setgħux jsostnu r-rwol tagħhom ta' konkorrent għat-titlu nazzjonali, li kisbu nofs riżulti fil-klassifika tal-kampjonat reġjonali tagħhom minflok.<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 101–2}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Wara l-gwerra Bayern saret membru tal-[[Oberliga Süd (1945–63)|Oberliga Süd]], il-konferenza tan-Nofsinhar tal-ewwel diviżjoni Ġermaniża, li kienet maqsuma f'ħames modi dak iż-żmien. Il-Bayern tħabtu, huma kellhom b'kollox 13-il kowċ bejn l-1945 u l-1963. Fl-1955 dawn kienu relegati, iżda ġew lura għall-''Oberliga'' u fl-istaġun li wara rebħu d-[[DFB-Pokal]] għall-ewwel darba, billi għelbu lil [[Fortuna Düsseldorf]] 1–0 fil-finali.<ref>{{ċita ktieb| kuljom= Schulze-Marmeling | isem= Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa= Ġermaniż | editur = Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 105–120 | ISBN 3-89533-426-X }}</ref><ref>{{ċita web | titlu = A Period of Reconstruction | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00267.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-klabb tħabtu finanzjarjament għalkemm kienu fix-xifer tal-falliment fl-aħħar tal-1950ijiet. Manufacturer Roland Endler pprovduta il-fondi meħtieġa u ġie ippremjat b'erba' snin fit-tmexxija tal-klabb.<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 120–126}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Fl-1963, l-Oberligas fil-Ġermanja kienu kkonsolidati għall-kampjonat nazzjonali wieħed, il-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]]. Ħames timijiet mill-Oberliga tan-Nofsinhar kienu ammessi. Bayern spiċċaw it-tietel fid-diviżjoni tan-nofsinhar dik is-sena, iżda tim ieħor minn Munich, [[TSV 1860 Munich]], kienu rebħu l-kampjonat. Peress li d-DFB ipprefera li ma jinkludix żewġ timijiet minn belt waħda, Bayern ma kienx magħżula għall-Bundesliga. Huma kisbu l-promozzjoni sentejn wara, li t-tim intela' b'żgħażagħ talentużi bħal [[Franz Beckenbauer]], [[Gerd Müller]], u [[Sepp Maier]] — li aktar tard ġew indikati kollettivament bħala ''l-assi''. === Snin tad-deheb (1965–79) === [[Stampa:Bundesarchiv B 145 Bild-F025342-0009, Bonn, Landesvertretung Bayern, Fußballmanschaft.jpg|thumb|left|215px|[[Sepp Maier]], [[Franz Beckenbauer]], u [[Gerd Müller]] għenu lil Bayern Munich jirbħu l-[[UEFA Champions League]] tliet darbiet infila fl-[[Tazza taċ-Ċampjins 1973–74|1974]], l-[[Tazza taċ-Ċampjins 1974–75|1975]], u l-[[Tazza taċ-Ċampjins 1975–76|1976]] u ħafna trofej oħra.]] Fl-ewwel [[1965–66 Fußball-Bundesliga|staġun]] tagħhom fil-Bundesliga, Bayern spiċċaw it-tielet u rebħu wkoll it-[[Tazza Ġermaniża]]. Dan ikkwalifikahom għall-[[European Cup Winners' Cup]] tas-sena ta' wara, li huma rebħu finali drammatiku kontra l-klabb Skoċċiz [[Rangers FC|Rangers]], meta [[Franz Roth|Franz "the Bull" Roth]] skorja d-deċiżiva fil-[[ħin supplementari]]. Fl-1967 Bayern żammu t-[[Tazza Ġermaniża 1966–67|tazza]], iżda progress ġenerali bil-mod ra lil [[Branko Zebec]] jieħu f'idejh il-kariga ta' kowċ. Huwa bidel l-istil ta' logħob offensiv ta' Bayern b'approċċ aktar dixxiplinati, u billi għamlu dan, huma kisbu l-ewwel kampjonat u tazza fl-istorja tal-Bundesliga fl-1969. Bayern Munich huma wieħed mill-erba klabbs Ġermaniżi li rebħu l-Bundesliga u DFB-Pokal doppji flimkien ma [[Borussia Dortmund]], [[1. FC Köln]], u [[SV Werder Bremen]]. Zebec uża 13-il plejer biss matul l-[[Fußball-Bundesliga 1968–69|istaġun]].<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 155–158}} ISBN 3-89533-426-X</ref> [[Udo Lattek]] ħa ħsieb il-klabb fl-1970. Wara rebaħ it-[[Tazza Ġermaniża 1970–71|tazza]] fl-ewwel staġun tiegħu, Lattek wassal lil Bayern għat-tielet kampjonat Ġermaniż tagħhom. Il-logħba deċiżiva fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1971–72|1971–72]] kontra [[FC Schalke 04|Schalke 04]] kienet l-ewwel logħba fl-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]] l-ġdid, u kienet ukoll l-ewwel logħba televiżiva fl-istorja tal-Bundesliga. Bayern għelbu lil Schalke 5–1 u b'hekk sostnew it-titolu, ukoll stabbilixxu diversi rekords, inklużi punti miksuba u gowls skorjati.<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 165–171}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Bayern wkoll rebħu ż-żewġ kampjonati ta' wara, iżda zenith kien it-trijonf tagħhom fil-[[Tazza taċ-Ċampjins 1973–74|Finali tat-Tazza taċ-Ċampjins]] kontra [[Atlético Madrid]], meta Bayern rebħu 4–0 wara r-repetizzjoni tal-logħba.<ref>{{Ċita web | titlu = The Golden Years | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00266.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Matul is-snin segwenti, it-tim ma kellhux suċċess domestikament, iżda ddefendew it-titlu Ewropej tagħhom billi għelbu lil [[Leeds United AFC|Leeds United]] fil-finali tat-[[Tazza taċ-Ċampjins 1974–75]] meta Roth u Müller assiguraw ir-rebħa b'żewġ gowls tard. "Aħna tħalna lura fil-logħba u skorjajna żewġ gowls ixxurtjati, b'hekk fl-aħħar konna r-rebbieħa imma konna ferm, fortunati", stqarr [[Franz Beckenbauer]]. [[Billy Bremner]] emmen li r-referì Franċiż kien "ħafna suspettuż." Il-partitarji ta' Leeds wara vvandalizzaw Pariġi u kienu pprojbiti mill-Futbol Ewropew għal tliet snin.<ref>{{ċita web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1999/05/99/uniteds_euro_showdown/347144.stm | titlu = Unlucky Paris match for Leeds | data = 19 ta' Mejju 1999 |xogħol=BBC Sport | editur= British Broadcasting Corporation | aċċessdata =29 ta' Marzu 2012|lingwa=Ingliż}}</ref> Sena wara ġewwa [[Glasgow]], [[AS Saint-Étienne]] kienu [[Tazza taċ-Ċampjins 1976|melgħuba]] minn gowl ieħor ta' Roth u Bayern saru t-tielet klabb li rebaħ it-trofew fi tliet snin konsekuttivi. It-trofew finali mirbuħ minn Bayern f'din l-era kien l-unur tat-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]], fejn huma għelbu lil klabb Brażiljan [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] f'żewġ legs.<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 190–198}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Il-bqija tad-deċennju kien żmien ta' bidla u ma ra l-ebda titoli oħra għal Bayern. Fl-1977 Franz Beckenbauer ħalla lil klabb u mar ma [[New York Cosmos (1971–1985)|New York Cosmos]] u fl-1979 Sepp Maier u [[Uli Hoeneß]] irtiraw filwaqt li Gerd Müller issieħeb ma [[Fort Lauderdale Strikers (NASL)|Fort Lauderdale Strikers]].<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingea = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 214–226}} ISBN 3-89533-426-X</ref> ''[[Bayern-luck|Bayerndusel]]'' ġew maħluqa matul dan il-perjodu bħala espressjoni ta' disprezz jew għira dwar ir-rebħiet kultant stretti jew inkelle gowls fl-aħħar minuta kontra timijiet oħra. === Minn FC Breitnigge għal FC Hollywood (1979–98) === [[Stampa:Rummenige2008-05.jpg|thumb|180px|right|Iċ-Ċermen Eżekuttiv tal-bord [[Karl-Heinz Rummenigge]] huwa t-tieni l-aqwa skorer fl-istorja ta' Bayern Munich u rebaħ trofej multipli fit-1980ijiet.]] It-1980ijiet kienu perjodu ta' taqlib għall-Bayern, b'ħafna tibdiliet fil-persunal u problemi finanzjarji. Fuq il-qasam, [[Paul Breitner]] u [[Karl-Heinz Rummenigge]], sejħu lit-tim ''FC Breitnigge'', li wassal it-tim għat-titoli tal-Bundesliga fl-[[Fußball-Bundesliga 1979–80|1980]] u l-[[Fußball-Bundesliga 1980–81|1981]]. Barra mir-rebħa tad-DFB-Pokal fl-[[Tazza Ġermaniża 1981–82|1982]], żewġ staġuni relattivament mingħajr suċċessi kienu segwiti, wara li Breitner irtira u l-eks kowċ Udo Lattek irritorna. Bayern rebħu t-Tazza Ġermaniża fl-[[Tazza Ġermaniża 1983–84|1984]], imbagħad huma komplew billi rebħu 5 kampjonati f'sitt staġuni, inkluża d-''[[Double (futbol)|double]]'' fl-1986. Madankollu, is-suċċess Ewropew kien elużiv matul id-deċennju; Bayern irnexxielhom jiksbu it-tieni post fit-Tazza Ewropea tal-[[Tazza taċ-Ċampjins 1981–82|1982]] u l-[[Tazza taċ-Ċampjins 1986–87|1987]].<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 226–267}} ISBN 3-89533-426-X</ref> [[Jupp Heynckes]] kien impjegat bħala kowċ fl-1987, iżda wara żewġ kampjonati konsekuttivi fl-[[Fußball-Bundesliga 1988–89|1988–89]] u l-[[Fußball-Bundesliga 1989–90|1989–90]] il-forma ta' Bayern kienet mbilla. Wara t-tieni post fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1990–91|1990–91]], il-klabb lesta biss ħames punti l'fuq il-postijiet tar-relegazzjoni fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1991–92|1991–92]]. Fl-istaġun 1993–94, Bayern Munich tilfu t-tieni rawnd tal-[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] kontra t-tim tal-[[Premier League]] [[Norwich City FC|Norwich City]], li baqgħa l-unika klabb tal-futbol Ingliż li għeleb lil Bayern fl-eks grawnd tagħhom li huwa l-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]]. Is-suċċess irritorna meta Franz Beckenbauer ħa f'idejh it-tieni taqsima tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1993–94|1993–94]], li rebħu l-kampjonat ġdid wara erba' snin. Ftit wara Beckenbauer ġie maħtur il-president tal-klabb.<ref>{{ċita ktieb |kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 273–299}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Is-suċċessuri tiegħu bħala kowċ, [[Giovanni Trapattoni]] u [[Otto Rehhagel]] it-tnejn l'huma spiċċaw l-istaġun mingħajr trofej, li dawn ma laħqux l-aspettattivi għoljin tal-klabb. <ref>{{ċita web | titlu = Forward into the next Millenium | publisher = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00120.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Matul dan iż-żmien il-plejers ta' Bayern ta' spiss dehru fil-paġni ta' ''gossip'' aktar milli paġni sportivi, li rriżulta l-laqam ''FC Hollywood''. Fil-qosor Franz Beckenbauer kien lura fl-aħħar tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1995–96|1995–96]] bħala kowċ proviżorju u mexxa t-tim tiegħu lejn ir-rebħa tal-[[UEFA Cup 1995–96]], billi għelbu lil [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]] fil-finali. Għall-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1996–97|1996–97]] [[Giovanni Trapattoni]] irritorna biex jirbaħ il-kampjonat. Iżda fl-istaġun segwenti [[Fußball-Bundesliga 1997–98|season]] Bayern tilfu t-titolu billi ġew melgħuba mit-tim promoss [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]] u Trapattoni kellha jirriżenja għat-tieni darba.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 307–345}} ISBN 3-89533-426-X</ref> === Suċċess internazzjonali mġedded (1998–preżent) === [[Stampa:Allianz Arena Pahu.jpg|thumb|350px|right|[[Allianz Arena]], wieħed mill-aktar [[grawnd]]s moderni fid-dinja.]] Wara s-suċċess tiegħu ma [[Borussia Dortmund]], Bayern kienu iggwidati minn [[Ottmar Hitzfeld]] mill 1998–2004. Fl-ewwel staġun ta' Hitzfeld, Bayern rebħu l-[[Bundesliga]] u kienu viċin li jirbħu ċ-[[UEFA Champions League|Champions League]], iżda tilfu 2–1 kontra [[Manchester United FC|Manchester United]] fil-ħin żejjed wara li kellhom vantaġġ tul il-[[UEFA Champions League 1998–99|logħba]] kollha. L-istaġun 1999–2000 irriżulta li Bayern rebħu t-tielet [[Fußball-Bundesliga 1999–2000|kampjonat]] u [[Tazza Ġermaniża 1999–00|tazza]] doppja. It-tielet titolu konsekuttiv tal-Bundesliga kien segwit fl-[[Fußball-Bundesliga 2000–01|2001]], meta rebħu l-kampjonat fl-aħħar jum tal-istaġun. Ġranet wara, Bayern rebħu ċ-[[UEFA Champions League|Champions League]] għar-raba' darba wara 25 sena, wara li għelbu lil [[Valencia CF|Valencia]] bil-[[L-għoti tal-penalties|penaltis]]. L-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2001–02|2001–02]] beda bir-rebħa tat-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]], iżda minn naħa l-oħra spiċċaw mingħajr trofew. Staġun wara Bayern rebħu r-raba' ''doppja'' tagħhom, li kellhom vantaġġ tal-kampjonat b'marġni rekord.<ref>{{ċita ktieb |kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 351–433}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Ir-renju ta' Hitzfeld intemm fl-2004, prestazzjoni dgħajfa ta' Bayern, inkluża t-telfa ma' tim tat-tieni diviżjoni [[Alemannia Aachen]] fit-[[Tazza Ġermaniża]]. [[Felix Magath]] ħa f'idejh il-kariga u wassal lil Bayern għal żewġ [[Double (futbol)|doppji]] konsekuttivi. Qabel il-bidu tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2005–06|2005–06]], Bayern iċċaqalqu mill-Grawnd Olimpiku għall-grawnd ġdid modern [[Allianz Arena]], li l-klabb qasam ma [[TSV 1860 München|1860 Munich]]. Il-prestazzjoni tagħhom fil-grawnd fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2006–07|2006–07]] kien erratiku. Huma batew fil-kampjonat u tilfu għall-darb'oħra mal-istess Alemannia Aachen fit-tazza ġermaniża, il-kowċ Magath kien imkeċċi ftit wara l-waqfa tax-xitwa.<ref>{{ċita web | titlu = Bayern part company with Felix Magath | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Lulju 2008 | data = 31 ta' Jannar 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/10644.php|lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:Bayern vs Sao Paulo at Hong Kong.jpg|thumb|left|200px|Bayern jilgħabu kontra [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]] fl-2007.]] L-eks kowċ ta' Bayern [[Ottmar Hitzfeld]] irritorna ġewwa Munich f'Jannar 2007, iżda Bayern spiċċaw ir-raba' fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2006–07|2006–07]], b'hekk naqsu milli jikkwalifikaw għaċ-Champions League għall-ewwel darba f'aktar minn għaxar snin. Telf addizzjonali fit-tazza u t-[[DFB-Ligapokal|tazza tal-kampjonat]] ħalla lil-klabb mingħajr unuri għal dan l-istaġun. Għall-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2007–08|2007–08]], Bayern Munich għamlu bidliet drastiċi biex jgħinu lill-iskwadra tinbena mill-ġdid. Huma ffirmaw total ta' tmien plejers ġodda u biegħu, neħħew jew selfu disa' plejers mill-iskwadra.<ref>Bayern Magazin: 1/59, paġni: 16–21, 11 ta' Awwissu 2007 (Ġermaniż)</ref> Bayern Munich marru l'quddiem biex jirbħu l-Bundesliga, li kienu fil-quċċata tal-klassifika f'kull ġimgħa waħda ta' logħob, u rebħu t-[[Tazza Ġermaniża]] fil-finali kontra [[Borussia Dortmund]].<ref>{{ċita web | titlu = Fussballdaten – Zahlen, Texte, Bilder | editur= fussballdaten.de | aċċessdata =15 ta' Lulju 2008 | data = 17 ta' Mejju 2008 | url = http://www.fussballdaten.de | lingwa = Ġermaniż}}</ref> Fil-11 ta' Jannar 2008 [[Jürgen Klinsmann]] kien imsemmi bħala s-suċċessur ta' Hitzfeld, li hu ħa f'idu l-kariga fl-1 ta' Lulju 2008. Hu ffirma kuntratt ta' sentejn.<ref>{{ċita web|titlu = Jürgen Klinsmann to succeed Hitzfeld at Bayern | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2008/14731.php | aċċessdata =11 ta' Jannar 2008 | data = 11 ta' Jannar 2008 | editur= The official FC Bayern Munich website| lingwa = Ingliż}}</ref> Bayern Munich tildu d-DFL-Supercup 1–2 kontra [[Borussia Dortmund]] fl-2008. [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] eliminaw lil Bayern fil-kwarti tal-finali tad-[[Tazza Ġermaniża|DFB-Pokal]]. Fiċ-[[UEFA Champions League|Champions League]] Bayern laħqu wkoll il-Kwarti tal-Finali wara li rebħu Group F u għelbu lil [[Sporting Clube de Portugal]] fl-ewwel rawnd ta' eliminatorja, li kisbu rekord taċ-Champions League b'aggregat ta' 12–1. Fis-27 t'April, jumejn wara t-telfa f'darhom kontra Schalke li rat lil Bayern jinżlu t-tielet post fil-klassifika, Klinsmann kien maħruq. L-eks kowċ [[Jupp Heynckes]] kien imsemmi bħala proviżorju sal-aħħar tal-istaġun.<ref>{{ċita web|titlu = Bayern part company with Jürgen Klinsmann | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2009/19312.php | aċċessdata =27 ta' April 2009 | datea = 27 ta' April 2009 | editur= The official FC Bayern Munich website| lingwa = Ingliż}}</ref> Bayern eventwalment spiċċaw it-tieni, b'hekk ikkwalifikaw direttament għaċ-Champions League 2009-10. Imbagħad Bayern iffirmaw lil kowċ [[Louis van Gaal]] għall-istaġun 2009–10. Fit-8 ta' Mejju 2010, Bayern Munich rebħu l-[[Fußball-Bundesliga 2009–10|Bundesliga 2009–10]] wara rebħa ta' 3–1 kontra [[Hertha BSC|Hertha Berlin]].<ref>{{ċita web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=783485&sec=europe&cc=5739&cc=5739|titlu=Bayern celebrate title with win|data=8 ta' Mejju 2010|xogħol=ESPN|aċċessdata=10 ta' Mejju 2010|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-03-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121021082016/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=783485&sec=europe&cc=5739&cc=5739|arkivju-data=2012-10-21|url-status=dead}}</ref> Bayern ukoll rebħu t-Tazza Ġermaniża (DFB-Pokal) fil-15 ta' Mejju 2010, b'hekk żguraw id-doppja.<ref>{{ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8684950.stm|titlu= Bayern win Cup to clinch Double|data= 15 ta' Mejju 2010|xogħol=BBC|aċċessdata=15 ta' Mejju 2010|lingwa = Ingliż}}</ref> Bayern Munich tilfu l-finali taċ-Champions League kontra [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]].<ref>{{ċita aħbar|url=http://www.whoscored.com/Matches/404786/Live/Europe-UEFA-Champions-League-2009-2010-Bayern-Munich-Inter|titlu=Champions League Final 2010 Statistics|publisher=WhoScored.com|lingwa = Ingliż}}</ref> Fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2010–11|2010–11]], Bayern Munich ġew eliminati fl-ewwel rawnd ta' eliminatorja tal-UEFA Champions League kontra [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]] bir-regola ta' [[Gowls barra mid-dar (regola)|gowls barra mid-dar]] u spiċċaw it-tielet fil-Bundesliga.<ref>{{ċita aħbar|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/football/champions-league/2010-2011/bayern-muenchen-internazionale-384254.html |titlu=Bayern München 2 – 3 Internazionale |data=15 ta' Marzu 2011 |xogħol=Yahoo!Sport |aċċessdata=15 ta' April 2012|lingwa = Ingliż}}</ref> Fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2011–12|2011–12]], Bayern Munich sofrew ''[[hat-trick]]'' tat-2 pożizzjoni. Domestikament huma spiċċaw it-tieni fil-Bundesliga u tilfu l-finali tad-DFB Pokal 2–5, kontra [[Borussia Dortmund]]. Huma wkoll laħqu l-finali tal-UEFA Champions League fl-istadju tagħhom, iżda tilfu kontra [[Chelsea FC|Chelsea]] bil-penaltis (3–4), li din kienet biss it-tieni telfa tagħhom kontra tim Ingliż fi Munich, u l-ewwel ġewwa Allianz Arena.<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/de/aktuell/news/2012/34631.php?fcb_sid=2e72ec2dea1b58dd100d0b28468354c6|titlu=FCB hofft auf eine 'bayerische Sternstunde'|lingwa=Ġermaniż |editur=FC Bayern Munich |aċċessdata=24 ta' April 2012 | data = 24 ta' April 2012}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1789583.html|titlu=Bayern and Chelsea renew rivalry |editur=UEFA,com |aċċessdata=20 May 2012 | data = 20 ta' Mejju 2012|lingwa = Ingliż}}</ref> Fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2012–13|2012–13]], Bayern Munich saru l-ewwel tim fl-istorja biex jirbħu l-ewwel tmien logħbiet tagħhom fil-Bundesliga wara rebħa ta' 5-0 barra minn darhom kontra [[Fortuna Dusseldorf]].<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/37579.php?fcb_sid=f84d24d1167d8eecfa4311258f73200f|titlu=Bayern keen to extend lead at the top |editur=fcbayern.telekom.de |aċċessdata=27 ta' Ottubru 2012 | data = 19 ta' Ottubru 2012|lingwa = Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/37597.php?fcb_sid=f84d24d1167d8eecfa4311258f73200f|titlu=Heynckes: Our best game of the season so far |editur=fcbayern.telekom.de|aċċessdata=27 ta' Ottubru 2012 | data = 20 ta' Ottubru 2012|lingwa = Ingliż}}</ref> Fis-6 ta' April 2013, Bayern Munich rebħu l-Bundesliga 2012–13 wara rebħa ta' 1–0 kontra [[Eintracht Frankfurt]] b'sitt logħbiet jonqos fil-kampjonat, huma stabbilixxew rekord ġdid tal-aktar rebbieħa kmieni tal-Bundesliga.<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/matchreport/2013/41344.php|titlu=Records fall as Bayern seal stunning title triumph|editur=FC Bayern Munich|aċċessdata= 6 ta' April 2013 | data = 6 ta' April 2013}}</ref> Fil-25 ta' Mejju 2013, Bayern Munich għelbu lil [[Borussia Dortmund]] fil-[[Finali tal-UEFA Champions League 2013]].<ref>{{ċita web | url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000351/match=2009612/prematch/player-lists/index.html| titlu =UEFA Champions League 2013 - Dortmund-Bayern Players – UEFA.com}}</ref> Fl-1 ta' Ġunju 2013, Bayern għelbu lil [[VfB Stuttgart]] 3–2 fil-finali tad-DFB-Pokal 2013 biex b'hekk sar l-ewwel klabb Ġermaniż li lesta t-[[It-Tripletta|tripletta]].<ref>{{ċita web | url = http://www.dfb.de/index.php?id=512334&no_cache=1&action=showDay&lang=D&liga=dfbpokm&saison=12&saisonl=2012&spieltag=6&cHash=bd6b659e9564f537931dda472ddfdf1e| titlu =DFB - Deutscher Fußball-Bund e.V. - Aktuelle Saison}}</ref> L-eks kowċ ta' [[FC Barcelona]] [[Josep Guardiola|Pep Guardiola]] se jieħu f'idejha l-kariga ta' trejner fil-bidu tal-[[Fußball-Bundesliga 2013–14|istaġun 2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2013/may/26/pep-guardiola-bayern-munich-champions-league|titlu=Pep Guardiola's task will now be to build a Bayern Munich dynasty|data=26 ta' Mejju 2013|editur=The Guardian | aċċessdata = 28 ta' Mejju 2013 | isem = Daniel | kuljom = Taylor}}</ref> == Grawnds == [[Stampa:Model of stadium at Leopoldstrasse.JPG|thumb|160px|right|Mudell tal-ewwel grawnd ta' Bayern, li kien darhom fis-snin 1906-1924]] Bayern lagħbu l-ewwel logħob ta' taħriġ tagħhom ġewwa Schyrenplatz fiċ-ċentru ta' [[Munich]]. L-ewwel logħob uffiċjali ġew miżmuma f'[[Theresienwiese]]. Fl-1901 Bayern bidlu l-ewwel grawnd tagħhom, li kien jinsab ġewwa [[Schwabing]] f'Clemensstraße. Wara li tgħaqqdu ma Münchner Sport-Club (MSC) fl-1906, Bayern mxew għall-grawnd MSC f'Mejju 1907 li jimsab ġewwa Leopoldstraße.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 451–452}} ISBN 3-89533-426-X </ref> Peress li l-folol għal-logħob ta' Bayern żdiedu fil-bidu tal-1920ijiet, Bayern kellhom jaqilbu għal postijiet varji fi Munich.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 55}} ISBN 3-89533-426-X </ref> Mill-1925 Bayern qasmu l-[[Grünwalder Stadion]] ma [[TSV 1860 Munich|1860 Munich]].<ref>{{ċita ktieb | kuljom = Schulze-Marmeling | isem = Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa = Ġermaniż | editur = Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 453–455 |}} ISBN = 3-89533-426-X </ref> sat-Tieni Gwerra Dinjija l-istadju kien proprjetà ta' 1860 Munich, u għadu s'issa magħruf bħala Stadju ''Sechz'ger'' ("Sittinijiet"). Huwa kien meqrud matul il-gwerra, u l-isforzi biex jinbena dan irriżulta frammentazzjoni. Ir-rekord ta' folla fil-Grünwalder Stadion huwa rrappurtat aktar minn 50,000 f'logħba kontra [[1. FC Nuremberg]] fl-istaġun 1961–62.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 122}} ISBN 3-89533-426-X </ref> Fl-era tal-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] l-istadju kellu kapaċità massima ta' 44,000 spettatur li kien intlaħaq diversi drabi, iżda l-kapaċità dakinhar ġiet imnaqqsa għal 21,272. Kif kien il-każ fil-maġġoranza tal-perjodu tal-grawnds, il-maġġoranza kbira tal-istadju kienet mogħtija lill-imtarraġ. Illum it-timijiet riservi ta' dawn iż-żewġ timijiet jilagħbu f'dan l-istadju.<ref>{{ċita web | titlu = Das Grünwalder Stadion | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2005 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/de/verein/ag/stadion/gruenwalder/ | lingwa = Ġermaniż}}</ref><ref>{{ċita web | titlu = Sportliche Höhepunkte in der Geschichte des Sechz'gers | editur= Freunde des Sechz'ger Stadions e.V. | aċċessdata =14 ta' Lulju 2008 | sena = 2007 | url = http://www.gruenwalder-stadion.de/?id=43 | lingwa = Ġermaniż}}</ref> [[Stampa:Olympiastadion Muenchen.jpg|thumb|200px|left|L-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]], id-dar ta' Bayern Munich fis-snin 1972-2005]] Għall-[[Olimpjadi tas-sajf 1972]] il-belt ta' Munich bniet l-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]]. L-istadju, magħruf għall-arkitettura tiegħu,<ref>{{ċita ktieb ||titlu = Monumente der Welt|lingwa = Ġermaniż|editur = Harenberg|sena = 1985|paġni = 286–287|awtur = Manfred Brocks ....}} ISBN 3-88379-035-4 </ref> kien inawgurat fl-aħħar logħba tal-Bundesliga fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1971–72|1971–72]]. Il-logħba ġibdet folla ta' 79,000 spettatur, total li kien intlaħaq mill-ġdid f'diversi okkażjonijiet. L-istadju fil-bidu tiegħu kien ikkunsidrat bħala wieħed mill-istadju qabel kollox fid-dinja u intlagħbu fih finali ospitanti numerużi, bħal dik tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 1974|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 1974]].<ref>{{ċita web | titlu = The Olympic Stadium – Event Highlights | aċċessdata = 12 ta' Lulju 2008 | data = 31 ta' Diċembru 2007 | editur = Olympiapark München GmbH | url = http://www.olympiapark-muenchen.de/index.php?id=hoehepunkte_olystad | lingwa = Ingliż | data-aċċess = 2013-03-13 | arkivju-url = https://web.archive.org/web/20090207062452/http://www.olympiapark-muenchen.de/index.php?id=hoehepunkte_olystad | arkivju-data = 2009-02-07 | url-status = dead }}</ref> Fis-snin segwenti l-istadju għadda minn diversi modifiki, bħal żieda fl-ispazju ta' bilqiegħda minn madwar 50% għal 66%. Eventwalment l-istadju kellu kapaċità ta' 63,000 għal logħbiet nazzjonali, u 59,000 għal okkażjonijiet internazzjonali bħall-kompetizzjonijiet tat-Tazza Ewropea. Ħafna nies, madankollu, bdew iħossu li l-istadju kien wisq kiesaħ fix-xitwa, b'nofs l-udjenza esposta għat-temp minħabba nuqqas ta' kopertura. Ilment ieħor kien id-distanza bejn l-ispettaturi u l-grawnd, l-istadju ttradixxa binarji u wirt fil-qasam tiegħu. Modifika tal-istadju ppruvat impossibbli li l-perit [[Günther Behnisch]] evita modifiki maġġuri tal-istadju.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 463–469}} ISBN 3-89533-426-X </ref> [[Stampa:Allianz Arena at night, lit in red.JPG|thumb|160px|right|[[Allianz Arena]] mixgħul aħmar, jfisser li dan il-kulur huwa użat għal-logħob ta' Bayern]] Wara ħafna diskussjoni fil-belt, l-istat ta' [[Bavarja]], FC Bayern, u [[TSV 1860 Munich|TSV 1860]] kienu deċiżi konġuntament fi tmiem l-2000 sabiex jibni grawnd ġdid. Filwaqt li Bayern riedu jibnu grawnd għal bosta snin, l-għoti tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006]] għall-Ġermanja stimula d-diskussjoni li l-Istaju Olimpiku ma jibqgħax jiġu sodisfatt lil kriterji tal-[[FIFA]] sabiex jospita logħba tat-Tazza tad-Dinja. Jinsab fuq il-periferija tat-tramuntana ta' Munich, l-[[Allianz Arena]] ilu jintuża sa mill-bidu tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2005–06|2005–06]].Il-kapaċità inizjali tiegħu huwa 66,000 sedili kompletament koperti minn dakinhar li ġew miżjuda għall-logħbiet ta' livell nazzjonali għal 69,901 permezz tat-trasformazzjoni ta' 3,000 sedili għal proporzjon imtarraġ ta' 2:1.<ref>{{ċita web | titlu = General information about the Allianz Arena | aċċessdata =12 ta' Lulju 2008 | sena = 2007 | editur = Allianz Arena München Stadion GmbH | url = http://www.allianz-arena.de/en/fakten/allgemeine-informationen/|lingwa=Ingliż}}</ref> Minn Awwissu 2012, 2,000 aktar siġġijiet ġew miżjuda fl-aħħar ringiela tal-indana ta' fuq li żdidet il-kapaċità għal 71,000<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/36639.php?fcb_sid=9d0aae24da5dbb195a669b10d3d42561 |titlu=Allianz Arena capacity increased to 71,000 | editur = fcbayern.com |aċċessdata=29 ta' Awwissu 2012|lingwa=Ingliż}}</ref> L-iktar karatteristika prominenti tal-istadju hija s-saff ta' barra trasluċida, li tista tkun imdawla f'kuluri differenti għall-effetti impressjonanti. Normalment dawl aħmar huwa użat għall-logħob ta' Bayern, blu għall-logħob ta' 1860 Munich u abjad għall-logħob tat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|tim nazzjonali Ġermaniż]].<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 465–469}} ISBN 3-89533-426-X </ref> == Rivalitajiet == Bayern Munich għandhom rivalità ma' [[Borussia Dortmund]].<ref>{{ċita web|url=http://de.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid=110383.html|titlu=Der Klassiker: Borussia Dortmund – FC Bayern München|data-aċċess=2013-03-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130416012633/http://de.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid=110383.html|arkivju-data=2013-04-16|url-status=dead}}</ref> Bayern u Dortmund ikkompetew kontra xulxin għal bosta titoli tal-Bundesliga. Bayern u Dortmund lagħbu kontra xulxin fil-finali tad-DFB-Pokal tal-[[2007–08 DFB-Pokal|2008]] kif ukoll tal-[[2011–12 DFB-Pokal|2012]]. It-telfa 2-5 kontra Dortmund fil-finali tad-DFB-Pokal 2012 kienet l-agħar telfa ta' Bayern fil-finali. Bayern u Dortmund lagħbu ukoll kontra xulxin fid-DFL-Supercup fl-[[Super Cup Ġermaniża 1989|1989]], 2008, ul-[[Super Cup 2012|2012]]. Il-logħba prinċipali tar-rivalità kienet meta Bayern lagħbu kontra Dortmund fil-kwarti tal-finali tal-[[UEFA Champions League 1997–98|UEFA Champions League 1998]]. Dortmund avvanzaw minn fuq Bayern b'aggragate ta' 1-0. Bayern huwa wieħed minn tliet klabbs tal-futbol professjonali fi [[Munich]]. Ir-rivali prinċipali lokali ta' Bayern huma [[TSV 1860 Munich]], li kien l-aktar klabb suċċessiv fis-1960ijiet, billi rebħu t-tazza u l-kampjonat. Fis-1970ijiet u t-1980ijiet, TSV 1860 iċcaqalqu bejn l-ewwel u t-tielet diviżjoni, iżda fl-aħħar stabbilixxew ruħhom fit-[[2. Fußball-Bundesliga|tieni diviżjoni]]. Id-[[Derby ta' Munich]] għadha avveniment antiċipat ħafna, li jkolla ħafna attenzjoni żejda mill-partitarji taż-żewġ timijiet.<ref>Bayern Magazin: Sonderheft DFB-Pokal, 27 ta' Frar 2008 (bil-Ġermaniż)</ref> 1860 huma kkunsidrati għall-iktar xogħol ta' klassi, u għalhekk ibatu minn bażi ta' partitarju li tonqos fil-belt fejn is-settur tal-manifattura qed jonqos. Bayern huwa meqjus bħala l-klabb ta' stabbiliment,<ref>{{ċita ktieb| kuljom = Schulze-Marmeling | isem = Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa = Ġermaniż | editur = Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 439–449 |}} ISBN = 3-89533-426-X</ref> li huwa rifless minn ħafna membri tal-bord li huma jmexxu n-negozju u inkluż l-ewwel president ministru tal-Bavarja, [[Edmund Stoiber]]. Minkejja r-rivalità, ripetutament Bayern ġew appoġġjati minn Munich 1860 fi żminijiet ta' finanzjarji diżordinati. Mill-1920, [[1. FC Nuremberg]] saru r-rivali prinċipali u tradizzjonali ta' Bayern ġewwa Bavarja.<ref>{{ċita web|titlu=Bavarian derby's long and turbulent history|url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2011/28979.php|editur=FC Bayern Munich|aċċessdata=7 ta' April 2011|lingwa=Ingliż}}</ref> [[Philipp Lahm]] qal li meta jilagħab kontra Nuremberg ikun "dejjem speċjali" u f'"atmosfera sħuna". Iż-żewġ klabbs lagħbu fl-istess kampjonat fin-nofs tal-1920ijied, iżda fl-1920ijiet u t-1930ijiet, Nuremberg kien ferm aktar suċċessivi, li rebħu ħames [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|kampjonati]] fl-1920ijiet, li għamlu lil klabb Ġermaniż ċampjins tar-rekords. Bayern ħadu f'idejhom it-titolu aktar minn 60 sena wara, meta huma rebħu l-għaxar kampjonat tagħhom fl-[[Fußball-Bundesliga 1986–87|1987]], b'hekk qabżu n-numru ta' kampjonati mirbuħa minn Nuremberg.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 55–57, 64, 256–257}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Il-dwel bejn Bayern u Nuremberg huwa spiss imsejjaħ bħala d-[[Derbys tal-futbol Bavarjani#Id-Derby ta' Bavarja|Derby ta' Bavarja]] . ''Bayern'' ukoll igawdu minn rivalità b'saħħitha ma' [[1. FC Kaiserslautern]], li joriġinaw fil-partijiet minn logħba fl-1973, meta ''Bayern'' kellhom vantaġġ ta' 4–1 u spiċċaw telfa ta' 7–4,<ref>[http://www.weltfussball.de/spielbericht/bundesliga-1973-1974-1-fc-kaiserslautern-bayern-muenchen/ Bundesliga 1973/1974 » 12. Spieltag Kaiserslautern versus bayern] Weltfussball.de. Miġjub 15 ta' Mejju 2009</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151016234439/http://www.sportfive.com/index.php?id=289 The "Roten Teufel" (xjaten ħomor) – tradizzjoni u sorprendenti] sportfive.com. Miġjub 15 ta' Mejju 2009</ref> iżda wkoll miż-żewġ klabbs ikkompetu għall-unuri tal-kampjonat Ġermaniż fi żminijiet differenti fil-Bundesliga, kif ukoll il-belt ta' [[Kaiserslautern]] li kienet parti mill-Bavarja sat-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija. Mill-1970, ir-rivali ewlenin ta' Bayern kienu l-klabbs li jippakkjaw il-ġlieda b'saħħitha kontra dominanza nazzjonali tagħhom. Fis-1970ijiet dawn kienu [[Borussia Mönchengladbach]], fit-1980ijiet il-kategorija ġiet estiża li inkludiet lil [[Hamburger SV]]. Fid-1990ijiet [[Borussia Dortmund]], [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]], u [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]<ref>{{ċita web | titlu = Emotion, drama and glory | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | sena = 2008 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00373.php|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web | titlu = Kahn: We'll be back with a vengeance | editur = Sit Uffiċjali ta' FC Bayern Munich | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | data = 6 ta' Mejju 2002 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2002/i02466.php|lingwa=Ingliż}}</ref> ħarġu bħala l-aktar avversarji ħerqana. Riċentement [[Borussia Dortmund]], [[FC Schalke 04|Schalke]],<ref>{{ċita web | titlu = Bayern fired up for Schalke showdown | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | data = 30 ta' Marzu 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/11368.php|lingwa=Ingliż}}</ref> u [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] huma l-isfidanti ewlenin tal-Bundesliga. Fost ir-rivali ewlenin Ewropej ta' Bayern huma [[Real Madrid CF|Real Madrid]],<ref>{{ċita web | titlu = Bayern seek maximum return in Hamburg | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | date = 1 ta' Settembru 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/13184.php|lingwa=Ingliż}}</ref> [[AC Milan]],<ref>{{ċita web | titlu = Bayern paired with old foes Milan | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | data = 9 ta' Marzu 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/11115.php|lingwa=Ingliż}}</ref> u [[Manchester United FC|Manchester United]] minħabba ħafna rebħiet, dros u telf klassiċi. Real Madrid kontra Bayern hija l-logħba li storikament kienet tintlagħab ħafna drabi fiċ-Champions League b'14-il logħba u t-Tazza Ewropea b'19-il logħba. L-akbar telfa ta' Real f'darhom kienet fiċ-Champions League meta Bayern skorjaw 4 gowls (2–4) ġewwa Bernabéu fid-29 ta' Frar 2000.<ref>{{ċita web | titlu = Acht Fakten zum Halbfinal-Rückspiel Real – Bayern | editur = sportal.de | data = 25 ta' April 2012 | aċċessdata = 26 ta' April 2012 | url = http://www.sportal.de/sportal/generated/article/fussball/2012/04/25/22383100000.html | lingwa = Ġermaniż | data-aċċess = 2013-03-14 | arkivju-url = https://web.archive.org/web/20120428030856/http://www.sportal.de/sportal/generated/article/fussball/2012/04/25/22383100000.html | arkivju-data = 2012-04-28 | url-status = dead }}</ref> Minħabba li Bayern kienu tradizzjonalment diffiċli biex jiġu melgħuba għal Madrid, il-partitarju ta' Madrid sikwit jirreferu għal Bayern bħala 'Bestia negra' li tfisser ''The Black Beast''. Minkejja n-numru ta' dwelijiet, Bayern u Real qatt ma kienu ltaqgħu fil-finali taċ-Champions League jew tat-Tazza Ewropea. L-aħħar darba li ż-żewġ timijiet ltaqgħu kienu fir-rebħa ta' 2–1 għal Real Madrid fis-semi finali taċ-Champions League 2011–12 (3–3 bl-aggregat) li sfurzaw għall-ħin żejjed u penaltis. Bayern Munich rebħu 3–1 bil-penaltis billi laħqu l-ewwel finali taċ-Champions League f'darhom. == Unuri == {{main|Lista ta' rekords u statistiki ta' FC Bayern Munich}} Bayern huwa storikament l-aktar tim ta' suċċess fil-futbol Ġermaniż, kif huma rebħu l-aktar [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|kampjonat]] u t-[[Tazza Ġermaniża|tazzi]]. Huma wkoll l-aktar tim Ġermaniż ta' suċċess f'kompetizzjonijiet internazzjonali, li rebħu 6 tazzi Ewropej.<ref>{{ċita web | titlu = Klubstatistik | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | data = Ġunju 2008 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/statistics/index.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Bayern huwa wieħed minn biss tliet klabbs li [[rekords tal-kompetizzjoni tal-klabb (UEFA)#Lista ta' timijiet li rebħu tliet kompetizzjonijiet tal-klabb ewlenin Ewropej|rebħu tliet kompetizzjonijiet Ewropej ewlenin]] u wkoll l-aħħar klabb li rebeħ it-[[UEFA Champions League|Tazza taċ-Ċampjins]] tlett darbiet infila. === Domestiċi === * '''[[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|Ċampjins Ġermaniżi]]''' ** '''Rebbieħa (22) (rekord):''' 1931–32, 1968–69, 1971–72, 1972–73, 1973–74, 1979–80, 1980–81, 1984–85, 1985–86, 1986–87, 1988–89, 1989–90, 1993–94, 1996–97, 1998–99, 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2007–08, 2009–10, 2012–13 * '''[[Tazza Ġermaniża|DFB-Pokal]]''' ** '''Rebbieħa (15) (rekord):''' 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013 * '''[[DFB-Ligapokal]]''' ** '''Rebbieħa (6) (rekord):''' 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007 * '''[[Supercup Ġermaniża|DFL-Supercup]]''' ** '''Rebbieħa (5) (rekord):''' 1982, 1987, 1990, 2010, 2012 === Ewropej === [[Stampa:Bayern hattrick champions league trophies.jpg|thumb|right|250px|It-tliet trofej konsekuttivi taċ-Champions League mirbuħa minn Bayern Munich. (1974–76)]] * '''[[UEFA Champions League|UEFA Champions League / Tazza taċ-Ċampjins]]''' ** '''Rebbieħa (4):''' [[Tazza taċ-Ċampjins 1973–74|1974]], [[Tazza taċ-Ċampjins 1974–75|1975]], [[Tazza taċ-Ċampjins 1975–76|1976]], [[UEFA Champions League 2000–01|2001]], [[UEFA Champions League 2012–13|2013]] * '''[[Tazza tat-Tazez Ewropej]]''' ** '''Rebbieħa (1):''' [[Tazza tat-Tazez Ewropej 1966–67|1967]] * '''[[UEFA Europa League|UEFA Europa League / UEFA Cup]]''' ** '''Rebbieħa (1):''' [[UEFA Cup 1995–96|1996]] === Dinjija === * '''[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]]''' ** '''Rebbieħa (2):''' 1976, 2001 == Plejers == === Skwadra === <small>''Mill-31 ta' Awwissu 2015''</small><ref>{{ċita web | titlu = FC Bayern München – First Team | aċċessdata =16 ta' Lulju| sena = 2013| editur = fcbayern.de | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/teams/profis/index.php|lingwa=Ingliż}}</ref> {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=1 |naz=GER|isem=[[Manuel Neuer]]|poż=G|oħrajn=[[Kaptan (futbol)|viċi-kaptan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=5 |naz=MAR|isem=[[Medhi Benatia]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=6 |naz=ESP|isem=[[Thiago Alcântara|Thiago]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=7 |naz=FRA|isem=[[Franck Ribéry]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=8 |naz=ESP|isem=[[Javi Martínez]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=9 |naz=POL|isem=[[Robert Lewandowski]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=10|naz=NED|isem=[[Arjen Robben]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=11|naz=BRA|isem=[[Douglas Costa]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=13|naz=BRA|isem=[[Rafinha (futboler twieled fl-1985)|Rafinha]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=14|naz=ESP|isem=[[Xabi Alonso]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=15|naz=GER|isem=[[Jan Kirchhoff]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=16|naz=GER|isem=[[Gianluca Gaudino]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=17|naz=GER|isem=[[Jérôme Boateng]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=18|naz=ESP|isem=[[Juan Bernat]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=19|naz=GER|isem=[[Mario Götze]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=20|naz=GER|isem=[[Sebastian Rode]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/nofs}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=21|naz=GER|isem=[[Philipp Lahm]]|poż=D|oħrajn=[[Kaptan (futbol)|kaptan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=22|naz=GER|isem=[[Tom Starke]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=23|naz=CHI|isem=[[Arturo Vidal]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=24|naz=GER|isem=[[Sinan Kurt]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=25|naz=GER|isem=[[Thomas Müller]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=26|naz=GER|isem=[[Sven Ulreich]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=27|naz=AUT|isem=[[David Alaba]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=28|naz=GER|isem=[[Holger Badstuber]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=29|naz=FRA|isem=[[Kingsley Coman]]|poż=A|oħrajn=taħt self minn [[Juventus FC|Juventus]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=32|naz=GER|isem=[[Joshua Kimmich]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=33|naz=AUT|isem=[[Ivan Lučić (futboler)|Ivan Lučić]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=36|naz=GER|isem=Patrick Weihrauch|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=37|naz=USA|isem=[[Julian Green]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=39|naz=GER|isem=[[Phillipp Steinhart]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=40|naz=GER|isem=Fabian Benko|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} === Plejers barra f'self === === Skwadra riżerva === ''Ara [[FC Bayern Munich II|Bayern Munich II]]'' == Plejers notevoli tal-passat == {{main|Lista ta' plejers ta' Bayern Munich}} {| table class="infobox" width="180px" |- |<div style="position: relative;"> [[Stampa:Soccer.Field Transparant.png|175px]] {{Image label|x=0.23|y=0.05|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Sepp Maier|Maier]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Klaus Augenthaler|Augenthaler]]</span>}} {{Image label|x=0.07|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Georg Schwarzenbeck|Schwarzenbeck]]</span>}} {{Image label|x=0.30|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Franz Beckenbauer|Beckenbauer]]</span>}} {{Image label|x=0.35|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Paul Breitner|Breitner]]</span>}} {{Image label|x=0.10|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Mehmet Scholl|Scholl]]</span>}} {{Image label|x=0.20|y=0.35|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Stefan Effenberg|Effenberg]]</span>}} {{Image label|x=0.32|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Lothar Matthäus|Matthäus]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Karl-Heinz Rummenigge|Rummenigge]]</span>}} {{Image label|x=0.38|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Giovane Elber|Elber]]</span>}} {{Image label|x=0.23|y=0.55|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Gerd Müller|Müller (Gerd)]]</span>}} </div> |- |<small>L-iskwadra magħżula minn aktar 79,901 partitarji, fl-2005. Il-kowċ magħżul kien [[Ottmar Hitzfeld]].<ref>{{ċita web | titlu = Fans name greatest Reds of all time | aċċessdata =24 ta' Novembru 2007 | data = 1 ta' Ġunju 2005 | editur = The official FC Bayern Munich Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2005/04283.php|lingwa=Ingliż}}</ref></small> |} Fil-logħba tat-tislima tiegħu, [[Oliver Kahn]] ġie ddikjarat [[Kaptan (futbol)|kaptan]] onorarju ta' Bayern Munich.<ref>{{ċita web | titlu = Kahn wird Ehrenspielführer des FCB | aċċessdata =2 ta' Settembru 2008 | data = 15 ta' Awwissu 2008 | editur= The official FC Bayern Munich Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/de/aktuell/news/2008/16656.php?fcb | lingwa= Ġermaniż}}</ref> Il-plejers t'hawn taħt huma parti mill-'''Hall of Fame ta' FC Bayern Munich'''.<ref>{{ċita web | titlu = Hall of Fame | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2012 | sena = 2012 | editur= The official FC Bayern Munich Website | url = http://www.fcbayern.telekom.de/de/verein/ev/hall_of_fame/index.php | lingwa= Ġermaniż}}</ref> '''1930s''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Conrad Heidkamp]] ([[Difensur|D]]) '''1970s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Difensur|D]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Gerd Müller]] ([[Attakkant|A]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Uli Hoeneß]] ([[Attakkant|A]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Paul Breitner]] ([[Midfilder|M]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Sepp Maier]] ([[Gowler|G]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Hans-Georg Schwarzenbeck]] ([[Difensur|D]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Franz Roth]] ([[Midfilder|M]]) '''1980s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Attakkant|A]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Difensur|D]]) '''1990s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Lothar Matthäus]] ([[Difensur|D]]/[[Midfilder|M]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Stefan Effenberg]] ([[Midfilder|M]]) '''2000s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Oliver Kahn]] ([[Gowler|G]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Mehmet Scholl]] ([[Midfilder|M]]) * {{flagicon|Franza}} [[Bixente Lizarazu]] ([[Difensur|D]]) * {{flagicon|Brażil}} [[Giovane Elber]] ([[Attakkant|A]]) === Kaptani === [[Mark van Bommel]], kien kaptan mill-bidu tal-istaġun 2008, iżda telaq ma [[AC Milan|Milan]] f'Jannar 2011 u [[Philipp Lahm]] ingħata l-irwol. [[Bastian Schweinsteiger]], li qabel kien it-tieni viċi-kaptan, issa huwa l-viċi-kaptan. {| class="wikitable" |- !Snin !Kaptan |- |align=center|1965–70 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Werner Olk]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1970–77 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1977–79 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Sepp Maier]] ([[Gowler|G]]) |- |align=center|1979 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Gerd Müller]] ([[Attakkant|A]]) |- |align=center|1979–80 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Georg Schwarzenbeck]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1980–83 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Paul Breitner]] ([[Midfilder|M]]) |- |align=center|1983–84 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Attakkant|A]]) |- |align=center|1984–91 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1991–94 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Raimond Aumann]] ([[Gowler|G]]) |- |align=center|1994–96 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Lothar Matthäus]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1997–99 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Thomas Helmer]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1999–02 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Stefan Effenberg]] ([[Midfilder|M]]) |- |align=center|2002–08 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Oliver Kahn]] ([[Gowler|G]]) |- |align=center|2008–11 |{{flagicon|Pajjiżi l-Baxxi}} [[Mark van Bommel]] ([[Midfilder|M]]) |- |align=center|2011– |{{flagicon|Ġermanja}} [[Philipp Lahm]] ([[Difensur|D]]) |} == Kowċis == ''Ara wkoll: [[:Kategorija:Kowċis ta' FC Bayern Munich|Kowċis ta' FC Bayern Munich]] u [[Lista ta' rekords u statistiki ta' FC Bayern Munichs#Kowċis]]'' [[Stampa:Guardiola 2010.jpg|thumb|200px|right|Il-kowċ attwali ta' Bayern [[Pep Guardiola]]]] === Staff kurrenti === Mis-26 ta' Ġunju 2013 <ref>{{ċita web | titlu = FC Bayern München – Profis | aċċessdata =26 ta' Ġunju 2010 | sena = 2013 | editur= fcbayern.de | url = http://www.fcbayern.telekom.de/de/mannschaften/profis/index.php?fcb_sid=85e7f06580ac618b994dde51589fb9fb | lingwa= Ġermaniż}}</ref><ref>{{ċita web | titlu = Neues Quintett: Das ist Guardiolas Trainerstab | aċċessdata =26 ta' Ġunju 2013 | url = http://www.fcbayern.telekom.de/de/aktuell/news/2013/43223.php?fcb_sid=85e7f06580ac618b994dde51589fb9fb| lingwa= Ġermaniż}}</ref> {| class="wikitable" |- |{{flagicon|ESP}} [[Pep Guardiola]] |Kowċ prinċipali |- |{{flagicon|ESP}} [[Manuel Estiarte|Manel Estiarte]] |Personal assistent |- |{{flagicon|GER}} [[Hermann Gerland]] |Kowċ assistent |- |{{flagicon|ESP}} Domènec Torrent |Kowċ assistent |- |{{flagicon|CRO}} [[Toni Tapalović]] |Kowċ tal-gowlers |- |{{flagicon|ESP}} Lorenzo Buenaventura |Kowċ tas-saħħa |- |{{flagicon|GER}} Andreas Kornmayer |Kowċ tas-saħħa |- |{{flagicon|GER}} Thomas Wilhelmi |Kowċ tas-saħħa |- |{{flagicon|GER}} [[Matthias Sammer]] |Direttur sportiv |- |{{flagicon|ESP}} Carles Planchart |Analista tal-logħba |- |{{flagicon|GER}} Lars Kornetka |Analista tal-vidjo |- |{{flagicon|GER}} Michael Niemeyer |Analista tal-vidjo |- |{{flagicon|GER}} [[Hans-Wilhelm Müller-Wohlfahrt]] |Kap mediku |- |{{flagicon|GER}} Lutz Hänsel |Tabib tal-klabb |- |{{flagicon|GER}} Peter Ueblacker |Tabib tal-klabb |- |{{flagicon|GER}} Roland Schmidt |Kardjoloġista |- |{{flagicon|GER}} Fredi Binder |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|ITA}} Gianni Bianchi |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|GER}} Gerry Hoffmann |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|GER}} Stephan Weickert |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|GER}} Helmut Erhard |Fiżjoterapista |} === Kowċis mill-1963 === Bayern kellhom 17-il kowċ mill-promozzjoni tagħhom għall-Bundesliga fl-1965. [[Udo Lattek]], [[Giovanni Trapattoni]], u [[Ottmar Hitzfeld]] servew żewġ termini bħala kowċ prinċipali. [[Franz Beckenbauer]] serva terminu wieħed bħala kowċ prinċipali u wieħed bħala proviżorju.<ref>{{ċita ktieb| kuljom = Schulze-Marmeling | isem = Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa = Ġermaniż | editur= Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 595 |}} ISBN = 3-89533-426-X</ref> Lattek kien l-aktar kowċ suċċessiv tal-klabb, li rebaħ sitt titli tal-Bundesliga, żewġ Tazzi Ġermaniżi u t-Tazza taċ-Ċampjins; segwit mill-qrib minn Ottmar Hitzfeld, li rebaħ ħames titli tal-Bundesliga, żewġ Tazzi Ġermaniżi u Champions League. L-inqas kowċ suċċessiv tal-klabb kien [[Søren Lerby]], li rebaħ inqas minn terz ta' logħbiet tiegħu fil-kariga u kważi presjeduta lil-klabb għar-relegazzjoni fl-istaġun 1991-92. Il-kowċ preżenti huwa [[Jupp Heynckes]], li qiegħed fit-3 kariga tiegħu wara li kien bħala kowċ prinċipali bejn is-snin 1987-1991 u bħala kowċ proviżorju fl-2009. Il-kuntratt tiegħu jiskadi fl-2013,<ref>{{ċita web | url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14943512,00.html | titlu = Bayern Appoint Jupp Heynckes as new coach | aċċessdata =25 ta' Marzu 2011 | editur= Deutsche Welle|lingwa= Ingliż}}</ref> iżda Heynckes ripetutament iddikjara li jiddependi fuq il-motivazzjoni tiegħu li huwa jrid jestendi l-kuntratt minkejja l-età tiegħu.<ref>{{ċita web | titlu = Bayern-Trainer Heynckes: Nach 2013 "mal schauen" | editur = Financial Times Deutschland | data = 5 ta' Settembru 2011 | aċċessdata =26 ta' Settembru 2011 | url = http://www.ftd.de/sport/fussball/1bundesliga/news/:bayern-trainer-heynckes-nach-2013-mal-schauen/60100191.html | lingwa= Ġermaniż}}</ref> Minkejja li l-klabb ħabbar il wasla ta' [[Josep Guardiola]], il-kowċ preċedenti ta' Barcelona ser imexxi lil-klabb minn Lulju 2013. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !# !style="width:13em" |Kowċ !style="width:5em" |minn !style="width:5em" |sa !ġranet !colspan ="2"|Titoli Maġġuri |- ||1 |align=left|{{flagicon|Jugożlavja}} {{sort|Cajkovski, Zlatko|[[Zlatko Čajkovski]]}} ||01/07/63||30/06/68 || 1096 ||3 |align=left|<small>żewġ Tazzi Nazzjonali, European Cup Winners' Cup</small> |- ||2 |align=left|{{flagicon|Jugożlavja}} {{sort|Zebec, Branco|[[Branko Zebec]]}} ||01/07/68||13/03/70 || 621 ||2 |align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali</small> |- ||3 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Lattek, Udo|[[Udo Lattek]]}} ||14/03/70||02/01/75 || 1756 ||5 |align=left|<small>tlett Kampjonati, Tazzi Nazzjonali, Tazza taċ-Ċampjins</small> |- ||4 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Cramer, Dettmar|[[Dettmar Cramer]]}} ||16/01/75||01/12/77 || 1051 ||3 |align=left|<small>żewġ Tazzi Ewropej, Tazza Interkontinentali</small> |- ||5 |align=left|{{flagicon|Ungerija}} {{sort|Lorant, Gyual|[[Gyula Lorant]]}} ||02/12/77||28/02/79 || 454 ||0|| |- ||6 |align=left|{{flagicon|Ungerija}} {{sort|Csernai, Pal|[[Pal Csernai]]}} ||01/03/79||16/05/83 || 1538 ||3 |align=left|<small>żewġ Kampjonati, Tazzi Nazzjonali</small> |- ||7 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Saftig, Rainer|[[Reinhard Saftig]]}}^* ||17/05/83||30/06/83 || 45 ||0|| |- ||8 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Lattek, Udo|[[Udo Lattek]]}} ||01/07/83||30/06/87 || 1461 ||5 |align=left|<small>tlett Kampjonati, żewġ Tazzi Nazzjonali</small> |- ||9 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Henyckes, Jupp|[[Jupp Heynckes]]}} ||01/07/87||08/10/91 || 1561 ||4 |align=left|<small>żewġ Kampjonati, żewġ SuperCups</small> |- ||10 |align=left|{{flagicon|Danimarka}} {{sort|Lerby, Soeren|[[Søren Lerby]]}} ||09/10/91||11/03/92 || 155 ||0|| |- ||11 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Ribbeck, Erich|[[Erich Ribbeck]]}} ||12/03/92||27/12/93 || 656 ||0|| |- ||12 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Beckenbauer, Franz|[[Franz Beckenbauer]]}} ||07/01/94||30/06/94 || 175 ||1 |align=left|<small>Kampjonat wieħed</small> |- ||13 |align=left|{{flagicon|Italja}} {{sort|Trapattoni, Giovanni|[[Giovanni Trapattoni]]}} ||01/07/94||30/06/95 || 365 ||0|| |- ||14 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Rehhagel, Otto|[[Otto Rehhagel]]}} ||01/07/95||27/04/96 || 302 ||0|| |- ||15 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Beckenbauer, Franz|[[Franz Beckenbauer]]}}^* ||29/04/96||30/06/96 || 63 ||1 |align=left|<small>UEFA Cup waħda</small> |- |16 |align=left|{{flagicon|Italja}} {{sort|Trapattoni, Giovanni|[[Giovanni Trapattoni]]}} ||01/07/96||30/06/98 || 730 ||3 |align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali, Tazza tal-kampjonat</small> |- |17 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Hitzfeld, Ottmar|[[Ottmar Hitzfeld]]}} ||01/07/98||30/06/04 || 2192 ||11 |align=left|<small>erba' Kampjonati, żewġ Tazzi Nazzjonali, tlett Tazzi tal-kampjonat, Champions League, Tazza Interkontinentali</small> |- |18 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Magath, Felix|[[Felix Magath]]}} ||01/07/04||31/01/07 || 945 ||5 |align=left|<small>żewġ Kampjonati, żewġ Tazzi Nazzjonali, Tazza tal-kampjonat</small> |- |19 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Hitzfeld, Ottmar|[[Ottmar Hitzfeld]]}} ||01/02/07||30/06/08 || 516 ||3 |align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali, Tazza tal-kampjonat</small> |- |20 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Klinsmann, Jürgen|[[Jürgen Klinsmann]]}} ||01/07/08||27/04/09 || 302 |style="width:3em"|0|| |- |21 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Heynckes, Jupp|[[Jupp Heynckes]]}}^* ||27/04/09||31/05/09 || 35 |style="width:3em"|0|| |- |22 |align=left|{{flagicon|NED}} {{sort|Gaal, Louis van|[[Louis van Gaal]]}} ||01/07/09||10/04/11|| 648 |style="width:3em"|3||align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali, SuperCup</small> |- |23 |align=left|{{flagicon|NED}} {{sort|Jonker, Andries|[[Andries Jonker]]}}^* ||10/04/11||26/06/11|| 61 |style="width:3em"|0||align=left| |- |24 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Heynckes, Jupp|[[Jupp Heynckes]]}} ||01/07/11||30/06/13||622 |style="width:3em"|1||align=left|<small>SuperCup </small> |- |25 |align=left|{{flagicon|Spanja}} {{sort|Guardiola, Pep|[[Pep Guardiola]]}}<ref>{{ċita web | url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/39382.php?fcb_sid=089e5ebfe68a76f9a8526969f55d2ffa | titlu = Guardiola to take Bayern helm in July 2013 | editur = FC Bayern Munich | data = 16 ta' Jannar 2013 | aċċessdata = 22 ta' Jannar 2013|lingwa= Ingliż}}</ref> ||27/07/13|| || — |style="width:3em"|0||align=left| |} ^* Serva bħala kowċ proviżorju. == Bord kurrenti == [[Stampa:UliH.jpg|thumb|200px|right|Il-President attwali [[Uli Hoeneß]]]] {| class="wikitable" |- ! Colspan="3"| Bord Superviżorju |- ! Membri !! Noti |- | [[Uli Hoeneß]] || Ċermen tal-bord ta' Bayern Munich [[Aktiengesellschaft|AG]]<br />u President ta' Bayern Munich [[Assoċjazzjoni Volontarja|e.V.]] |- | [[Herbert Hainer]] || Viċi-Ċermen tal-bord u Ċermen tal-[[Adidas]] |- | [[Rupert Stadler]] || Viċi-Ċermen tal-bord u Ċermen tal-[[Audi]] |- | [[Helmut Markwort]] || Pubblikatur tal-Magażin FOCUS |- | Dieter Rampl || Ċermen konsultattiv tal-bord tal-Grupp UniCredit |- | [[Karl Hopfner]] || Viċi-president superjur ta' Bayern Munich e.V. |- | Dr. [[Edmund Stoiber]] || Eks [[Lista ta' Ministri-President tal-Bavarja|Ministru-President]] tal-[[Bavarja]] |- | Timotheus Höttges || Ċermen tat-Telekom AG |- | Prof. Dr. [[Martin Winterkorn]] || Ċermen tal-[[Volkswagen]] |- ! Colspan="3"| Bord eżekuttiv |- ! Membri !! Rwol |- | [[Karl-Heinz Rummenigge]] || Ċermen |- | Jan-Christian Dreesen || Ċermen deputat |- | [[Matthias Sammer]] || Direttur Sportivi u Membru tal-bord eżekuttiv |- | Andreas Jung || Membru deputat tal-bord eżekuttiv |} == Ara wkoll == * [[Klabbs ċampjins tad-dinja (futbol)]] == Referenzi == {{Reflist|colwidth=30em}} == Ħoloq esterni == {{commons|FC Bayern München}} {{Wikinews|Bayern Munich}} * [http://www.fcbayern.t-home.de/en/ Sit Uffiċjali bl-Ingliż] (Ġappuniż, Ġermaniż, Spanjol, Ċiniż, Russu, u Għarbi huma wkoll verżjonijiet disponibbli) * [http://scoreshelf.com/qmjb/en/Bayern_Munich/German_Bundesliga Rekord annwali fil-Bundesliga] {{Bundesliga}} {{G14}} {{DEFAULTSORT:Bayern Munich}} [[Kategorija:FC Bayern Munich| ]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Ġermaniżi|Bayern Munich]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1900|FC Bayern Munich]] <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> {{coord|48|6|6.64|N|11|34|22.00|E|region:DE_type:landmark|display=title}} </span> 5vfg44l1o0r10p3dn6gtiouoqmaymnk 329927 329926 2026-05-13T07:42:06Z Makenzis 12206 /* Unuri */ 329927 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Bayern Munich | isem_sħiħ =Fußball-Club Bayern München e. V. | stampa = [[Stampa:Fußball-Club Bayern München e. V..png|220px]] | ismijiet_oħra = ''Der FCB'' (Il-FCB)<br />''Die Bayern'' (Il-Bavarjani)<br />''FC Hollywood''<br />''Stern des Südens'' (Stilla tan-Nofsinhar) | fundazzjoni =27 ta' Frar 1900 | proprjetarju = [[Karl Hopfner]] | president = [[Karl-Heinz Rummenigge]] | kowċ = [[Hans-Dieter Flick]] | grawnd = [[Allianz Arena]] | jesa' = 75,000<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.de/de/news/news/2015/ab-sofort-75-000-fans-bei-bundesliga-heimspielen-genehmigung-130115.php |titlu=Ab sofort 75.000 Fans bei Bundesliga-Heimspielen |editur=FC Bayern Munich |data=13 ta' Jannar 2015 |aċċess=13 ta' Jannar 2015}}</ref> | kampjonat = [[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] | staġun = 2025/26 | pożizzjoni = 1 (Ċampjins) | sit_elettroniku = http://www.fcbayern.telekom.de/en/ <!-- Flokk Kuluri Interni --> | pattern_la1 = _bayern2526h | pattern_b1 = _bayern2526h | pattern_ra1 = _bayern2526h | pattern_sh1 = _bayern2526h | pattern_so1 = _bayern2526hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bayern2526a | pattern_b2 = _bayern2526a | pattern_ra2 = _bayern2526a | pattern_sh2 = _bayern2526a | pattern_so2 = _bayern2526al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _bayern2526t | pattern_b3 = _bayern2526t | pattern_ra3 = _bayern2526t | pattern_sh3 = _bayern2526t | pattern_so3 = _bayern2526tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Fußball-Club Bayern München e.V.''', magħruf ukoll bħala sempliċement '''FC Bayern München''' jew '''FC Bayern Munich''', huwa [[klabb sportiv]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] ibbażat ġewwa [[Munich]], [[Bavarja]]. Huwa magħruf aħjar għall-klabb tal-futbol professjonali tiegħu, li jilgħab fil-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]], l-ogħla kampjonat tal-futbol Ġermaniż, u huwa l-aktar klabb tal-futbol suċċessiv fil-Ġermanja, li kiseb 22 [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|titli nazzjonali]] u 15-il [[DFB-Pokal|tazza]].<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=30993/index.html |titlu=Bayern München |editur= [[FIFA]] |aċċessdata=10 ta' Mejju 2012|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-Klabb kien fondat fl-1900 minn ħdax il-plejer tal-[[futbol]] immexxija minn [[Franz John]].<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 17–33}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Għalkemm Bayern rebħu l-ewwel [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|kampjonat nazzjonali]] fl-1932,<ref>{{ċita web |titlu = Success from the Outset | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00268.php}}</ref> il-klabb ma kienx magħżul għall-bidu tal-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] fl-1963.<ref>{{ċita ktieb |kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 134}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Il-klabb kellu l-akbar perjodu ta' suċċess fin-nofs tas-1970ijiet, taħt it-tmexxija ta' [[Franz Beckenbauer]], meta Bayern rebħu t-[[UEFA Champions League|Tazza Ewropea]] tlett darbiet infila (1974–76). Fis-snin reċenti Bayern Munich kien l-aktar klabb ta' suċċess fil-futbol Ġermaniż, meta rebħu 5 mill-aħħar 10 titoli tal-Bundesliga. L-aħħar titolu internazzjonali tal-klabb kien it-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]] fl-2001, wara li rebħu r-raba' Tazza Ewropea tagħhom fl-istess sena. Bayern Munich għandhom rivalità ma' [[Borussia Dortmund]], [[TSV 1860 München]], u [[1. FC Nuremberg]]. Mill-bidu tal-istaġun 2005-06 Bayern bdew jilgħabu l-logħob f'darhom ġewwa [[Allianz Arena]]. Preċedentement, it-tim kien jilagħab ġewwa l-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]] ta' Munich għal 33 sena. Il-kuluri tat-tim huma aħmar u abjad, u l-emblema tat-tim turi l-kuluri tal-[[Bavarja]].<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 581}} ISBN 3-89533-426-X</ref> F'termini ta' [[Deloitte Football Money League|dħul]], Bayern Munich huwa l-akbar klabb sportiv fil-Ġermanja u r-raba' l-akbar klabb tal-futbol fid-dinja, li ġġenera €368.4 miljun fl-2012.<ref>{{ċita web|titlu=Bayern Munich|url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|editur=Deloitte LLP|aċċessdata=17 ta' Frar 2013|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-03-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130629075936/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/846b195821d3c310VgnVCM1000003256f70aRCRD.htm?WT.mc_id=sbg04|arkivju-data=2013-06-29|url-status=dead}}</ref> Bayern huwa klabb ibbażata bi sħubija b'aktar minn 185,000 membru.<ref>{{ċita aħbar| titlu = Bayern overtake Barca | editur = Bayern Munich|data = 23 ta' Awwissu 2012|aċċessdata = 25 ta' Awwissu 2012|url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/36538.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Hemm ukoll 3,202 klabbs tal-partitarji uffiċjalment reġistrati b'231,197 membri.<ref>{{ċita web | titlu = A club in great shape | data = 16 ta' Novembru 2012 | aċċessdata = 30 ta' Jannar 2013 | editur= FC Bayern Munich | url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/38202.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-klabb għandhu dipartimenti oħra bħal [[ċess]], [[ħendbol]], [[baskitbol]], [[ġinnastika]], [[bawling]], [[tennis tal-mejda]], [[referì]]s, u l-futbol b'aktar minn 1,100 membru attiv.<ref name="otherdepartments">{{ċita web | titlu = Other Sports | aċċessdata =3 ta' Lulju 2008 | sena = 2007 | editur= FC Bayern Munich Official Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php|lingwa=Ingliż}}</ref> == Storja == === Snin bikrija (1900-1965) === [[Stampa:Replica of Viktoria.JPG|thumb|160px|Ir-replika tal-Viktoria, it-trofew li Bayern irrċevew għal-ewwel titlu nazzjonali tagħhom, 1932.]] FC Bayern Munich kien fondat minn membri ta' klabb tal-ġinnastika ta' Munich (MTV 1879). Meta l-kongregazzjoni ta' membri tal-MTV 1879 iddeċidew fis-27 ta' Frar, 1900 li l-plejers tal-futbol tal-klabb mhux se jitħallew jissieħbu fl-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Ġermanja|Assoċjazzjoni tal-futbol tal-Ġermanja]] (DFB), ħdax-il membru tad-diviżjoni tal-futbol ħallew il-kongregazzjoni u fl-istess lejl Fußball-Club Bayern München kien fondat. Fi ftit xhur Bayern kisbu rebħiet bi skor ogħli kontra kull rivali lokali u laħqu s-semifinali tal-Kampjonat Ġermaniż tan-Nofsinhar fl-istaġun 1900-1901. Fis-snin ta wata' il-klabb rebaħ xi trofej lokali u fl-istaġun 1910-11 Bayern issieħbu fil-kampjonat ġdid "Kreisliga", l-ewwel kampjonat reġjonali Bavarjan. Huma rebħu dan il-kampjonat fl-ewwel sena, iżda ma reġghux rebħuha sal-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija fl-1914, li waqqfet l-attivitajiet kollha tal-futbol fil-Ġermanja.<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 30–40}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Fis-snin wara l-gwerra, Bayern rebħu diversi kompetizzjonijiet reġjonali, qabel ma rebħu l-ewwel Kampjonat Ġermaniż tan-Nofsinhar fl-1926, il-kisba kienet ripetuta wara sentejn.<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 51–63}} ISBN 3-89533-426-X</ref> L-ewwel titolu nazzjonali tagħhom kien miksub fl-1932, meta l-kowċ [[Richard Kohn|Richard "Little Dombi" Kohn]] wassal it-tim għall-[[ċampjins Ġermaniż (futbol)|kampjonat Ġermaniż]] billi għelbu lil [[Eintracht Frankfurt]] 2–0 fil-finali. Il-miġja ta' [[Nazziżmu]] itemm ħesrem għall-iżvilupp ta' Bayern. Il-president u l-kowċ, li t-tnejn kienu Lhudin, ħallew il-pajjiż. Ħafna oħrajn fil-klabb kienu ippurifikaw ukoll. Bayern kien provokat "Klabb Lhudi" u bħala klabb semi-professjonali, Bayern kienu wkoll affettwati mid-deċiżjoni li l-plejers tal-futbol kellhom jiġu dilettanti sħaħ mill-ġdid. Fis-snin segwenti Bayern ma setgħux jsostnu r-rwol tagħhom ta' konkorrent għat-titlu nazzjonali, li kisbu nofs riżulti fil-klassifika tal-kampjonat reġjonali tagħhom minflok.<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 101–2}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Wara l-gwerra Bayern saret membru tal-[[Oberliga Süd (1945–63)|Oberliga Süd]], il-konferenza tan-Nofsinhar tal-ewwel diviżjoni Ġermaniża, li kienet maqsuma f'ħames modi dak iż-żmien. Il-Bayern tħabtu, huma kellhom b'kollox 13-il kowċ bejn l-1945 u l-1963. Fl-1955 dawn kienu relegati, iżda ġew lura għall-''Oberliga'' u fl-istaġun li wara rebħu d-[[DFB-Pokal]] għall-ewwel darba, billi għelbu lil [[Fortuna Düsseldorf]] 1–0 fil-finali.<ref>{{ċita ktieb| kuljom= Schulze-Marmeling | isem= Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa= Ġermaniż | editur = Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 105–120 | ISBN 3-89533-426-X }}</ref><ref>{{ċita web | titlu = A Period of Reconstruction | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00267.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-klabb tħabtu finanzjarjament għalkemm kienu fix-xifer tal-falliment fl-aħħar tal-1950ijiet. Manufacturer Roland Endler pprovduta il-fondi meħtieġa u ġie ippremjat b'erba' snin fit-tmexxija tal-klabb.<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 120–126}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Fl-1963, l-Oberligas fil-Ġermanja kienu kkonsolidati għall-kampjonat nazzjonali wieħed, il-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]]. Ħames timijiet mill-Oberliga tan-Nofsinhar kienu ammessi. Bayern spiċċaw it-tietel fid-diviżjoni tan-nofsinhar dik is-sena, iżda tim ieħor minn Munich, [[TSV 1860 Munich]], kienu rebħu l-kampjonat. Peress li d-DFB ipprefera li ma jinkludix żewġ timijiet minn belt waħda, Bayern ma kienx magħżula għall-Bundesliga. Huma kisbu l-promozzjoni sentejn wara, li t-tim intela' b'żgħażagħ talentużi bħal [[Franz Beckenbauer]], [[Gerd Müller]], u [[Sepp Maier]] — li aktar tard ġew indikati kollettivament bħala ''l-assi''. === Snin tad-deheb (1965–79) === [[Stampa:Bundesarchiv B 145 Bild-F025342-0009, Bonn, Landesvertretung Bayern, Fußballmanschaft.jpg|thumb|left|215px|[[Sepp Maier]], [[Franz Beckenbauer]], u [[Gerd Müller]] għenu lil Bayern Munich jirbħu l-[[UEFA Champions League]] tliet darbiet infila fl-[[Tazza taċ-Ċampjins 1973–74|1974]], l-[[Tazza taċ-Ċampjins 1974–75|1975]], u l-[[Tazza taċ-Ċampjins 1975–76|1976]] u ħafna trofej oħra.]] Fl-ewwel [[1965–66 Fußball-Bundesliga|staġun]] tagħhom fil-Bundesliga, Bayern spiċċaw it-tielet u rebħu wkoll it-[[Tazza Ġermaniża]]. Dan ikkwalifikahom għall-[[European Cup Winners' Cup]] tas-sena ta' wara, li huma rebħu finali drammatiku kontra l-klabb Skoċċiz [[Rangers FC|Rangers]], meta [[Franz Roth|Franz "the Bull" Roth]] skorja d-deċiżiva fil-[[ħin supplementari]]. Fl-1967 Bayern żammu t-[[Tazza Ġermaniża 1966–67|tazza]], iżda progress ġenerali bil-mod ra lil [[Branko Zebec]] jieħu f'idejh il-kariga ta' kowċ. Huwa bidel l-istil ta' logħob offensiv ta' Bayern b'approċċ aktar dixxiplinati, u billi għamlu dan, huma kisbu l-ewwel kampjonat u tazza fl-istorja tal-Bundesliga fl-1969. Bayern Munich huma wieħed mill-erba klabbs Ġermaniżi li rebħu l-Bundesliga u DFB-Pokal doppji flimkien ma [[Borussia Dortmund]], [[1. FC Köln]], u [[SV Werder Bremen]]. Zebec uża 13-il plejer biss matul l-[[Fußball-Bundesliga 1968–69|istaġun]].<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 155–158}} ISBN 3-89533-426-X</ref> [[Udo Lattek]] ħa ħsieb il-klabb fl-1970. Wara rebaħ it-[[Tazza Ġermaniża 1970–71|tazza]] fl-ewwel staġun tiegħu, Lattek wassal lil Bayern għat-tielet kampjonat Ġermaniż tagħhom. Il-logħba deċiżiva fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1971–72|1971–72]] kontra [[FC Schalke 04|Schalke 04]] kienet l-ewwel logħba fl-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]] l-ġdid, u kienet ukoll l-ewwel logħba televiżiva fl-istorja tal-Bundesliga. Bayern għelbu lil Schalke 5–1 u b'hekk sostnew it-titolu, ukoll stabbilixxu diversi rekords, inklużi punti miksuba u gowls skorjati.<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 165–171}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Bayern wkoll rebħu ż-żewġ kampjonati ta' wara, iżda zenith kien it-trijonf tagħhom fil-[[Tazza taċ-Ċampjins 1973–74|Finali tat-Tazza taċ-Ċampjins]] kontra [[Atlético Madrid]], meta Bayern rebħu 4–0 wara r-repetizzjoni tal-logħba.<ref>{{Ċita web | titlu = The Golden Years | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00266.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Matul is-snin segwenti, it-tim ma kellhux suċċess domestikament, iżda ddefendew it-titlu Ewropej tagħhom billi għelbu lil [[Leeds United AFC|Leeds United]] fil-finali tat-[[Tazza taċ-Ċampjins 1974–75]] meta Roth u Müller assiguraw ir-rebħa b'żewġ gowls tard. "Aħna tħalna lura fil-logħba u skorjajna żewġ gowls ixxurtjati, b'hekk fl-aħħar konna r-rebbieħa imma konna ferm, fortunati", stqarr [[Franz Beckenbauer]]. [[Billy Bremner]] emmen li r-referì Franċiż kien "ħafna suspettuż." Il-partitarji ta' Leeds wara vvandalizzaw Pariġi u kienu pprojbiti mill-Futbol Ewropew għal tliet snin.<ref>{{ċita web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1999/05/99/uniteds_euro_showdown/347144.stm | titlu = Unlucky Paris match for Leeds | data = 19 ta' Mejju 1999 |xogħol=BBC Sport | editur= British Broadcasting Corporation | aċċessdata =29 ta' Marzu 2012|lingwa=Ingliż}}</ref> Sena wara ġewwa [[Glasgow]], [[AS Saint-Étienne]] kienu [[Tazza taċ-Ċampjins 1976|melgħuba]] minn gowl ieħor ta' Roth u Bayern saru t-tielet klabb li rebaħ it-trofew fi tliet snin konsekuttivi. It-trofew finali mirbuħ minn Bayern f'din l-era kien l-unur tat-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]], fejn huma għelbu lil klabb Brażiljan [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]] f'żewġ legs.<ref>{{ċita ktieb||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 190–198}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Il-bqija tad-deċennju kien żmien ta' bidla u ma ra l-ebda titoli oħra għal Bayern. Fl-1977 Franz Beckenbauer ħalla lil klabb u mar ma [[New York Cosmos (1971–1985)|New York Cosmos]] u fl-1979 Sepp Maier u [[Uli Hoeneß]] irtiraw filwaqt li Gerd Müller issieħeb ma [[Fort Lauderdale Strikers (NASL)|Fort Lauderdale Strikers]].<ref>{{ċita ktieb|kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingea = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 214–226}} ISBN 3-89533-426-X</ref> ''[[Bayern-luck|Bayerndusel]]'' ġew maħluqa matul dan il-perjodu bħala espressjoni ta' disprezz jew għira dwar ir-rebħiet kultant stretti jew inkelle gowls fl-aħħar minuta kontra timijiet oħra. === Minn FC Breitnigge għal FC Hollywood (1979–98) === [[Stampa:Rummenige2008-05.jpg|thumb|180px|right|Iċ-Ċermen Eżekuttiv tal-bord [[Karl-Heinz Rummenigge]] huwa t-tieni l-aqwa skorer fl-istorja ta' Bayern Munich u rebaħ trofej multipli fit-1980ijiet.]] It-1980ijiet kienu perjodu ta' taqlib għall-Bayern, b'ħafna tibdiliet fil-persunal u problemi finanzjarji. Fuq il-qasam, [[Paul Breitner]] u [[Karl-Heinz Rummenigge]], sejħu lit-tim ''FC Breitnigge'', li wassal it-tim għat-titoli tal-Bundesliga fl-[[Fußball-Bundesliga 1979–80|1980]] u l-[[Fußball-Bundesliga 1980–81|1981]]. Barra mir-rebħa tad-DFB-Pokal fl-[[Tazza Ġermaniża 1981–82|1982]], żewġ staġuni relattivament mingħajr suċċessi kienu segwiti, wara li Breitner irtira u l-eks kowċ Udo Lattek irritorna. Bayern rebħu t-Tazza Ġermaniża fl-[[Tazza Ġermaniża 1983–84|1984]], imbagħad huma komplew billi rebħu 5 kampjonati f'sitt staġuni, inkluża d-''[[Double (futbol)|double]]'' fl-1986. Madankollu, is-suċċess Ewropew kien elużiv matul id-deċennju; Bayern irnexxielhom jiksbu it-tieni post fit-Tazza Ewropea tal-[[Tazza taċ-Ċampjins 1981–82|1982]] u l-[[Tazza taċ-Ċampjins 1986–87|1987]].<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 226–267}} ISBN 3-89533-426-X</ref> [[Jupp Heynckes]] kien impjegat bħala kowċ fl-1987, iżda wara żewġ kampjonati konsekuttivi fl-[[Fußball-Bundesliga 1988–89|1988–89]] u l-[[Fußball-Bundesliga 1989–90|1989–90]] il-forma ta' Bayern kienet mbilla. Wara t-tieni post fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1990–91|1990–91]], il-klabb lesta biss ħames punti l'fuq il-postijiet tar-relegazzjoni fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1991–92|1991–92]]. Fl-istaġun 1993–94, Bayern Munich tilfu t-tieni rawnd tal-[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] kontra t-tim tal-[[Premier League]] [[Norwich City FC|Norwich City]], li baqgħa l-unika klabb tal-futbol Ingliż li għeleb lil Bayern fl-eks grawnd tagħhom li huwa l-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]]. Is-suċċess irritorna meta Franz Beckenbauer ħa f'idejh it-tieni taqsima tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1993–94|1993–94]], li rebħu l-kampjonat ġdid wara erba' snin. Ftit wara Beckenbauer ġie maħtur il-president tal-klabb.<ref>{{ċita ktieb |kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 273–299}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Is-suċċessuri tiegħu bħala kowċ, [[Giovanni Trapattoni]] u [[Otto Rehhagel]] it-tnejn l'huma spiċċaw l-istaġun mingħajr trofej, li dawn ma laħqux l-aspettattivi għoljin tal-klabb. <ref>{{ċita web | titlu = Forward into the next Millenium | publisher = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2003 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00120.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Matul dan iż-żmien il-plejers ta' Bayern ta' spiss dehru fil-paġni ta' ''gossip'' aktar milli paġni sportivi, li rriżulta l-laqam ''FC Hollywood''. Fil-qosor Franz Beckenbauer kien lura fl-aħħar tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1995–96|1995–96]] bħala kowċ proviżorju u mexxa t-tim tiegħu lejn ir-rebħa tal-[[UEFA Cup 1995–96]], billi għelbu lil [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]] fil-finali. Għall-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1996–97|1996–97]] [[Giovanni Trapattoni]] irritorna biex jirbaħ il-kampjonat. Iżda fl-istaġun segwenti [[Fußball-Bundesliga 1997–98|season]] Bayern tilfu t-titolu billi ġew melgħuba mit-tim promoss [[1. FC Kaiserslautern|Kaiserslautern]] u Trapattoni kellha jirriżenja għat-tieni darba.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 307–345}} ISBN 3-89533-426-X</ref> === Suċċess internazzjonali mġedded (1998–preżent) === [[Stampa:Allianz Arena Pahu.jpg|thumb|350px|right|[[Allianz Arena]], wieħed mill-aktar [[grawnd]]s moderni fid-dinja.]] Wara s-suċċess tiegħu ma [[Borussia Dortmund]], Bayern kienu iggwidati minn [[Ottmar Hitzfeld]] mill 1998–2004. Fl-ewwel staġun ta' Hitzfeld, Bayern rebħu l-[[Bundesliga]] u kienu viċin li jirbħu ċ-[[UEFA Champions League|Champions League]], iżda tilfu 2–1 kontra [[Manchester United FC|Manchester United]] fil-ħin żejjed wara li kellhom vantaġġ tul il-[[UEFA Champions League 1998–99|logħba]] kollha. L-istaġun 1999–2000 irriżulta li Bayern rebħu t-tielet [[Fußball-Bundesliga 1999–2000|kampjonat]] u [[Tazza Ġermaniża 1999–00|tazza]] doppja. It-tielet titolu konsekuttiv tal-Bundesliga kien segwit fl-[[Fußball-Bundesliga 2000–01|2001]], meta rebħu l-kampjonat fl-aħħar jum tal-istaġun. Ġranet wara, Bayern rebħu ċ-[[UEFA Champions League|Champions League]] għar-raba' darba wara 25 sena, wara li għelbu lil [[Valencia CF|Valencia]] bil-[[L-għoti tal-penalties|penaltis]]. L-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2001–02|2001–02]] beda bir-rebħa tat-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]], iżda minn naħa l-oħra spiċċaw mingħajr trofew. Staġun wara Bayern rebħu r-raba' ''doppja'' tagħhom, li kellhom vantaġġ tal-kampjonat b'marġni rekord.<ref>{{ċita ktieb |kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 351–433}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Ir-renju ta' Hitzfeld intemm fl-2004, prestazzjoni dgħajfa ta' Bayern, inkluża t-telfa ma' tim tat-tieni diviżjoni [[Alemannia Aachen]] fit-[[Tazza Ġermaniża]]. [[Felix Magath]] ħa f'idejh il-kariga u wassal lil Bayern għal żewġ [[Double (futbol)|doppji]] konsekuttivi. Qabel il-bidu tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2005–06|2005–06]], Bayern iċċaqalqu mill-Grawnd Olimpiku għall-grawnd ġdid modern [[Allianz Arena]], li l-klabb qasam ma [[TSV 1860 München|1860 Munich]]. Il-prestazzjoni tagħhom fil-grawnd fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2006–07|2006–07]] kien erratiku. Huma batew fil-kampjonat u tilfu għall-darb'oħra mal-istess Alemannia Aachen fit-tazza ġermaniża, il-kowċ Magath kien imkeċċi ftit wara l-waqfa tax-xitwa.<ref>{{ċita web | titlu = Bayern part company with Felix Magath | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Lulju 2008 | data = 31 ta' Jannar 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/10644.php|lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:Bayern vs Sao Paulo at Hong Kong.jpg|thumb|left|200px|Bayern jilgħabu kontra [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]] fl-2007.]] L-eks kowċ ta' Bayern [[Ottmar Hitzfeld]] irritorna ġewwa Munich f'Jannar 2007, iżda Bayern spiċċaw ir-raba' fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2006–07|2006–07]], b'hekk naqsu milli jikkwalifikaw għaċ-Champions League għall-ewwel darba f'aktar minn għaxar snin. Telf addizzjonali fit-tazza u t-[[DFB-Ligapokal|tazza tal-kampjonat]] ħalla lil-klabb mingħajr unuri għal dan l-istaġun. Għall-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2007–08|2007–08]], Bayern Munich għamlu bidliet drastiċi biex jgħinu lill-iskwadra tinbena mill-ġdid. Huma ffirmaw total ta' tmien plejers ġodda u biegħu, neħħew jew selfu disa' plejers mill-iskwadra.<ref>Bayern Magazin: 1/59, paġni: 16–21, 11 ta' Awwissu 2007 (Ġermaniż)</ref> Bayern Munich marru l'quddiem biex jirbħu l-Bundesliga, li kienu fil-quċċata tal-klassifika f'kull ġimgħa waħda ta' logħob, u rebħu t-[[Tazza Ġermaniża]] fil-finali kontra [[Borussia Dortmund]].<ref>{{ċita web | titlu = Fussballdaten – Zahlen, Texte, Bilder | editur= fussballdaten.de | aċċessdata =15 ta' Lulju 2008 | data = 17 ta' Mejju 2008 | url = http://www.fussballdaten.de | lingwa = Ġermaniż}}</ref> Fil-11 ta' Jannar 2008 [[Jürgen Klinsmann]] kien imsemmi bħala s-suċċessur ta' Hitzfeld, li hu ħa f'idu l-kariga fl-1 ta' Lulju 2008. Hu ffirma kuntratt ta' sentejn.<ref>{{ċita web|titlu = Jürgen Klinsmann to succeed Hitzfeld at Bayern | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2008/14731.php | aċċessdata =11 ta' Jannar 2008 | data = 11 ta' Jannar 2008 | editur= The official FC Bayern Munich website| lingwa = Ingliż}}</ref> Bayern Munich tildu d-DFL-Supercup 1–2 kontra [[Borussia Dortmund]] fl-2008. [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] eliminaw lil Bayern fil-kwarti tal-finali tad-[[Tazza Ġermaniża|DFB-Pokal]]. Fiċ-[[UEFA Champions League|Champions League]] Bayern laħqu wkoll il-Kwarti tal-Finali wara li rebħu Group F u għelbu lil [[Sporting Clube de Portugal]] fl-ewwel rawnd ta' eliminatorja, li kisbu rekord taċ-Champions League b'aggregat ta' 12–1. Fis-27 t'April, jumejn wara t-telfa f'darhom kontra Schalke li rat lil Bayern jinżlu t-tielet post fil-klassifika, Klinsmann kien maħruq. L-eks kowċ [[Jupp Heynckes]] kien imsemmi bħala proviżorju sal-aħħar tal-istaġun.<ref>{{ċita web|titlu = Bayern part company with Jürgen Klinsmann | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2009/19312.php | aċċessdata =27 ta' April 2009 | datea = 27 ta' April 2009 | editur= The official FC Bayern Munich website| lingwa = Ingliż}}</ref> Bayern eventwalment spiċċaw it-tieni, b'hekk ikkwalifikaw direttament għaċ-Champions League 2009-10. Imbagħad Bayern iffirmaw lil kowċ [[Louis van Gaal]] għall-istaġun 2009–10. Fit-8 ta' Mejju 2010, Bayern Munich rebħu l-[[Fußball-Bundesliga 2009–10|Bundesliga 2009–10]] wara rebħa ta' 3–1 kontra [[Hertha BSC|Hertha Berlin]].<ref>{{ċita web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=783485&sec=europe&cc=5739&cc=5739|titlu=Bayern celebrate title with win|data=8 ta' Mejju 2010|xogħol=ESPN|aċċessdata=10 ta' Mejju 2010|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-03-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121021082016/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=783485&sec=europe&cc=5739&cc=5739|arkivju-data=2012-10-21|url-status=dead}}</ref> Bayern ukoll rebħu t-Tazza Ġermaniża (DFB-Pokal) fil-15 ta' Mejju 2010, b'hekk żguraw id-doppja.<ref>{{ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8684950.stm|titlu= Bayern win Cup to clinch Double|data= 15 ta' Mejju 2010|xogħol=BBC|aċċessdata=15 ta' Mejju 2010|lingwa = Ingliż}}</ref> Bayern Munich tilfu l-finali taċ-Champions League kontra [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]].<ref>{{ċita aħbar|url=http://www.whoscored.com/Matches/404786/Live/Europe-UEFA-Champions-League-2009-2010-Bayern-Munich-Inter|titlu=Champions League Final 2010 Statistics|publisher=WhoScored.com|lingwa = Ingliż}}</ref> Fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2010–11|2010–11]], Bayern Munich ġew eliminati fl-ewwel rawnd ta' eliminatorja tal-UEFA Champions League kontra [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]] bir-regola ta' [[Gowls barra mid-dar (regola)|gowls barra mid-dar]] u spiċċaw it-tielet fil-Bundesliga.<ref>{{ċita aħbar|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/football/champions-league/2010-2011/bayern-muenchen-internazionale-384254.html |titlu=Bayern München 2 – 3 Internazionale |data=15 ta' Marzu 2011 |xogħol=Yahoo!Sport |aċċessdata=15 ta' April 2012|lingwa = Ingliż}}</ref> Fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2011–12|2011–12]], Bayern Munich sofrew ''[[hat-trick]]'' tat-2 pożizzjoni. Domestikament huma spiċċaw it-tieni fil-Bundesliga u tilfu l-finali tad-DFB Pokal 2–5, kontra [[Borussia Dortmund]]. Huma wkoll laħqu l-finali tal-UEFA Champions League fl-istadju tagħhom, iżda tilfu kontra [[Chelsea FC|Chelsea]] bil-penaltis (3–4), li din kienet biss it-tieni telfa tagħhom kontra tim Ingliż fi Munich, u l-ewwel ġewwa Allianz Arena.<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/de/aktuell/news/2012/34631.php?fcb_sid=2e72ec2dea1b58dd100d0b28468354c6|titlu=FCB hofft auf eine 'bayerische Sternstunde'|lingwa=Ġermaniż |editur=FC Bayern Munich |aċċessdata=24 ta' April 2012 | data = 24 ta' April 2012}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1789583.html|titlu=Bayern and Chelsea renew rivalry |editur=UEFA,com |aċċessdata=20 May 2012 | data = 20 ta' Mejju 2012|lingwa = Ingliż}}</ref> Fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2012–13|2012–13]], Bayern Munich saru l-ewwel tim fl-istorja biex jirbħu l-ewwel tmien logħbiet tagħhom fil-Bundesliga wara rebħa ta' 5-0 barra minn darhom kontra [[Fortuna Dusseldorf]].<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/37579.php?fcb_sid=f84d24d1167d8eecfa4311258f73200f|titlu=Bayern keen to extend lead at the top |editur=fcbayern.telekom.de |aċċessdata=27 ta' Ottubru 2012 | data = 19 ta' Ottubru 2012|lingwa = Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/37597.php?fcb_sid=f84d24d1167d8eecfa4311258f73200f|titlu=Heynckes: Our best game of the season so far |editur=fcbayern.telekom.de|aċċessdata=27 ta' Ottubru 2012 | data = 20 ta' Ottubru 2012|lingwa = Ingliż}}</ref> Fis-6 ta' April 2013, Bayern Munich rebħu l-Bundesliga 2012–13 wara rebħa ta' 1–0 kontra [[Eintracht Frankfurt]] b'sitt logħbiet jonqos fil-kampjonat, huma stabbilixxew rekord ġdid tal-aktar rebbieħa kmieni tal-Bundesliga.<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/matchreport/2013/41344.php|titlu=Records fall as Bayern seal stunning title triumph|editur=FC Bayern Munich|aċċessdata= 6 ta' April 2013 | data = 6 ta' April 2013}}</ref> Fil-25 ta' Mejju 2013, Bayern Munich għelbu lil [[Borussia Dortmund]] fil-[[Finali tal-UEFA Champions League 2013]].<ref>{{ċita web | url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000351/match=2009612/prematch/player-lists/index.html| titlu =UEFA Champions League 2013 - Dortmund-Bayern Players – UEFA.com}}</ref> Fl-1 ta' Ġunju 2013, Bayern għelbu lil [[VfB Stuttgart]] 3–2 fil-finali tad-DFB-Pokal 2013 biex b'hekk sar l-ewwel klabb Ġermaniż li lesta t-[[It-Tripletta|tripletta]].<ref>{{ċita web | url = http://www.dfb.de/index.php?id=512334&no_cache=1&action=showDay&lang=D&liga=dfbpokm&saison=12&saisonl=2012&spieltag=6&cHash=bd6b659e9564f537931dda472ddfdf1e| titlu =DFB - Deutscher Fußball-Bund e.V. - Aktuelle Saison}}</ref> L-eks kowċ ta' [[FC Barcelona]] [[Josep Guardiola|Pep Guardiola]] se jieħu f'idejha l-kariga ta' trejner fil-bidu tal-[[Fußball-Bundesliga 2013–14|istaġun 2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2013/may/26/pep-guardiola-bayern-munich-champions-league|titlu=Pep Guardiola's task will now be to build a Bayern Munich dynasty|data=26 ta' Mejju 2013|editur=The Guardian | aċċessdata = 28 ta' Mejju 2013 | isem = Daniel | kuljom = Taylor}}</ref> == Grawnds == [[Stampa:Model of stadium at Leopoldstrasse.JPG|thumb|160px|right|Mudell tal-ewwel grawnd ta' Bayern, li kien darhom fis-snin 1906-1924]] Bayern lagħbu l-ewwel logħob ta' taħriġ tagħhom ġewwa Schyrenplatz fiċ-ċentru ta' [[Munich]]. L-ewwel logħob uffiċjali ġew miżmuma f'[[Theresienwiese]]. Fl-1901 Bayern bidlu l-ewwel grawnd tagħhom, li kien jinsab ġewwa [[Schwabing]] f'Clemensstraße. Wara li tgħaqqdu ma Münchner Sport-Club (MSC) fl-1906, Bayern mxew għall-grawnd MSC f'Mejju 1907 li jimsab ġewwa Leopoldstraße.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 451–452}} ISBN 3-89533-426-X </ref> Peress li l-folol għal-logħob ta' Bayern żdiedu fil-bidu tal-1920ijiet, Bayern kellhom jaqilbu għal postijiet varji fi Munich.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 55}} ISBN 3-89533-426-X </ref> Mill-1925 Bayern qasmu l-[[Grünwalder Stadion]] ma [[TSV 1860 Munich|1860 Munich]].<ref>{{ċita ktieb | kuljom = Schulze-Marmeling | isem = Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa = Ġermaniż | editur = Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 453–455 |}} ISBN = 3-89533-426-X </ref> sat-Tieni Gwerra Dinjija l-istadju kien proprjetà ta' 1860 Munich, u għadu s'issa magħruf bħala Stadju ''Sechz'ger'' ("Sittinijiet"). Huwa kien meqrud matul il-gwerra, u l-isforzi biex jinbena dan irriżulta frammentazzjoni. Ir-rekord ta' folla fil-Grünwalder Stadion huwa rrappurtat aktar minn 50,000 f'logħba kontra [[1. FC Nuremberg]] fl-istaġun 1961–62.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 122}} ISBN 3-89533-426-X </ref> Fl-era tal-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] l-istadju kellu kapaċità massima ta' 44,000 spettatur li kien intlaħaq diversi drabi, iżda l-kapaċità dakinhar ġiet imnaqqsa għal 21,272. Kif kien il-każ fil-maġġoranza tal-perjodu tal-grawnds, il-maġġoranza kbira tal-istadju kienet mogħtija lill-imtarraġ. Illum it-timijiet riservi ta' dawn iż-żewġ timijiet jilagħbu f'dan l-istadju.<ref>{{ċita web | titlu = Das Grünwalder Stadion | editur= FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | sena = 2005 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/de/verein/ag/stadion/gruenwalder/ | lingwa = Ġermaniż}}</ref><ref>{{ċita web | titlu = Sportliche Höhepunkte in der Geschichte des Sechz'gers | editur= Freunde des Sechz'ger Stadions e.V. | aċċessdata =14 ta' Lulju 2008 | sena = 2007 | url = http://www.gruenwalder-stadion.de/?id=43 | lingwa = Ġermaniż}}</ref> [[Stampa:Olympiastadion Muenchen.jpg|thumb|200px|left|L-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]], id-dar ta' Bayern Munich fis-snin 1972-2005]] Għall-[[Olimpjadi tas-sajf 1972]] il-belt ta' Munich bniet l-[[Stadju Olimpiku (Munich)|Istadju Olimpiku]]. L-istadju, magħruf għall-arkitettura tiegħu,<ref>{{ċita ktieb ||titlu = Monumente der Welt|lingwa = Ġermaniż|editur = Harenberg|sena = 1985|paġni = 286–287|awtur = Manfred Brocks ....}} ISBN 3-88379-035-4 </ref> kien inawgurat fl-aħħar logħba tal-Bundesliga fl-istaġun [[Fußball-Bundesliga 1971–72|1971–72]]. Il-logħba ġibdet folla ta' 79,000 spettatur, total li kien intlaħaq mill-ġdid f'diversi okkażjonijiet. L-istadju fil-bidu tiegħu kien ikkunsidrat bħala wieħed mill-istadju qabel kollox fid-dinja u intlagħbu fih finali ospitanti numerużi, bħal dik tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 1974|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 1974]].<ref>{{ċita web | titlu = The Olympic Stadium – Event Highlights | aċċessdata = 12 ta' Lulju 2008 | data = 31 ta' Diċembru 2007 | editur = Olympiapark München GmbH | url = http://www.olympiapark-muenchen.de/index.php?id=hoehepunkte_olystad | lingwa = Ingliż | data-aċċess = 2013-03-13 | arkivju-url = https://web.archive.org/web/20090207062452/http://www.olympiapark-muenchen.de/index.php?id=hoehepunkte_olystad | arkivju-data = 2009-02-07 | url-status = dead }}</ref> Fis-snin segwenti l-istadju għadda minn diversi modifiki, bħal żieda fl-ispazju ta' bilqiegħda minn madwar 50% għal 66%. Eventwalment l-istadju kellu kapaċità ta' 63,000 għal logħbiet nazzjonali, u 59,000 għal okkażjonijiet internazzjonali bħall-kompetizzjonijiet tat-Tazza Ewropea. Ħafna nies, madankollu, bdew iħossu li l-istadju kien wisq kiesaħ fix-xitwa, b'nofs l-udjenza esposta għat-temp minħabba nuqqas ta' kopertura. Ilment ieħor kien id-distanza bejn l-ispettaturi u l-grawnd, l-istadju ttradixxa binarji u wirt fil-qasam tiegħu. Modifika tal-istadju ppruvat impossibbli li l-perit [[Günther Behnisch]] evita modifiki maġġuri tal-istadju.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 463–469}} ISBN 3-89533-426-X </ref> [[Stampa:Allianz Arena at night, lit in red.JPG|thumb|160px|right|[[Allianz Arena]] mixgħul aħmar, jfisser li dan il-kulur huwa użat għal-logħob ta' Bayern]] Wara ħafna diskussjoni fil-belt, l-istat ta' [[Bavarja]], FC Bayern, u [[TSV 1860 Munich|TSV 1860]] kienu deċiżi konġuntament fi tmiem l-2000 sabiex jibni grawnd ġdid. Filwaqt li Bayern riedu jibnu grawnd għal bosta snin, l-għoti tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006]] għall-Ġermanja stimula d-diskussjoni li l-Istaju Olimpiku ma jibqgħax jiġu sodisfatt lil kriterji tal-[[FIFA]] sabiex jospita logħba tat-Tazza tad-Dinja. Jinsab fuq il-periferija tat-tramuntana ta' Munich, l-[[Allianz Arena]] ilu jintuża sa mill-bidu tal-istaġun [[Fußball-Bundesliga 2005–06|2005–06]].Il-kapaċità inizjali tiegħu huwa 66,000 sedili kompletament koperti minn dakinhar li ġew miżjuda għall-logħbiet ta' livell nazzjonali għal 69,901 permezz tat-trasformazzjoni ta' 3,000 sedili għal proporzjon imtarraġ ta' 2:1.<ref>{{ċita web | titlu = General information about the Allianz Arena | aċċessdata =12 ta' Lulju 2008 | sena = 2007 | editur = Allianz Arena München Stadion GmbH | url = http://www.allianz-arena.de/en/fakten/allgemeine-informationen/|lingwa=Ingliż}}</ref> Minn Awwissu 2012, 2,000 aktar siġġijiet ġew miżjuda fl-aħħar ringiela tal-indana ta' fuq li żdidet il-kapaċità għal 71,000<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2012/36639.php?fcb_sid=9d0aae24da5dbb195a669b10d3d42561 |titlu=Allianz Arena capacity increased to 71,000 | editur = fcbayern.com |aċċessdata=29 ta' Awwissu 2012|lingwa=Ingliż}}</ref> L-iktar karatteristika prominenti tal-istadju hija s-saff ta' barra trasluċida, li tista tkun imdawla f'kuluri differenti għall-effetti impressjonanti. Normalment dawl aħmar huwa użat għall-logħob ta' Bayern, blu għall-logħob ta' 1860 Munich u abjad għall-logħob tat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|tim nazzjonali Ġermaniż]].<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 465–469}} ISBN 3-89533-426-X </ref> == Rivalitajiet == Bayern Munich għandhom rivalità ma' [[Borussia Dortmund]].<ref>{{ċita web|url=http://de.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid=110383.html|titlu=Der Klassiker: Borussia Dortmund – FC Bayern München|data-aċċess=2013-03-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130416012633/http://de.fifa.com/classicfootball/stories/classicderby/news/newsid=110383.html|arkivju-data=2013-04-16|url-status=dead}}</ref> Bayern u Dortmund ikkompetew kontra xulxin għal bosta titoli tal-Bundesliga. Bayern u Dortmund lagħbu kontra xulxin fil-finali tad-DFB-Pokal tal-[[2007–08 DFB-Pokal|2008]] kif ukoll tal-[[2011–12 DFB-Pokal|2012]]. It-telfa 2-5 kontra Dortmund fil-finali tad-DFB-Pokal 2012 kienet l-agħar telfa ta' Bayern fil-finali. Bayern u Dortmund lagħbu ukoll kontra xulxin fid-DFL-Supercup fl-[[Super Cup Ġermaniża 1989|1989]], 2008, ul-[[Super Cup 2012|2012]]. Il-logħba prinċipali tar-rivalità kienet meta Bayern lagħbu kontra Dortmund fil-kwarti tal-finali tal-[[UEFA Champions League 1997–98|UEFA Champions League 1998]]. Dortmund avvanzaw minn fuq Bayern b'aggragate ta' 1-0. Bayern huwa wieħed minn tliet klabbs tal-futbol professjonali fi [[Munich]]. Ir-rivali prinċipali lokali ta' Bayern huma [[TSV 1860 Munich]], li kien l-aktar klabb suċċessiv fis-1960ijiet, billi rebħu t-tazza u l-kampjonat. Fis-1970ijiet u t-1980ijiet, TSV 1860 iċcaqalqu bejn l-ewwel u t-tielet diviżjoni, iżda fl-aħħar stabbilixxew ruħhom fit-[[2. Fußball-Bundesliga|tieni diviżjoni]]. Id-[[Derby ta' Munich]] għadha avveniment antiċipat ħafna, li jkolla ħafna attenzjoni żejda mill-partitarji taż-żewġ timijiet.<ref>Bayern Magazin: Sonderheft DFB-Pokal, 27 ta' Frar 2008 (bil-Ġermaniż)</ref> 1860 huma kkunsidrati għall-iktar xogħol ta' klassi, u għalhekk ibatu minn bażi ta' partitarju li tonqos fil-belt fejn is-settur tal-manifattura qed jonqos. Bayern huwa meqjus bħala l-klabb ta' stabbiliment,<ref>{{ċita ktieb| kuljom = Schulze-Marmeling | isem = Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa = Ġermaniż | editur = Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 439–449 |}} ISBN = 3-89533-426-X</ref> li huwa rifless minn ħafna membri tal-bord li huma jmexxu n-negozju u inkluż l-ewwel president ministru tal-Bavarja, [[Edmund Stoiber]]. Minkejja r-rivalità, ripetutament Bayern ġew appoġġjati minn Munich 1860 fi żminijiet ta' finanzjarji diżordinati. Mill-1920, [[1. FC Nuremberg]] saru r-rivali prinċipali u tradizzjonali ta' Bayern ġewwa Bavarja.<ref>{{ċita web|titlu=Bavarian derby's long and turbulent history|url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2011/28979.php|editur=FC Bayern Munich|aċċessdata=7 ta' April 2011|lingwa=Ingliż}}</ref> [[Philipp Lahm]] qal li meta jilagħab kontra Nuremberg ikun "dejjem speċjali" u f'"atmosfera sħuna". Iż-żewġ klabbs lagħbu fl-istess kampjonat fin-nofs tal-1920ijied, iżda fl-1920ijiet u t-1930ijiet, Nuremberg kien ferm aktar suċċessivi, li rebħu ħames [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|kampjonati]] fl-1920ijiet, li għamlu lil klabb Ġermaniż ċampjins tar-rekords. Bayern ħadu f'idejhom it-titolu aktar minn 60 sena wara, meta huma rebħu l-għaxar kampjonat tagħhom fl-[[Fußball-Bundesliga 1986–87|1987]], b'hekk qabżu n-numru ta' kampjonati mirbuħa minn Nuremberg.<ref>{{ċita ktieb ||kuljom = Schulze-Marmeling|isem = Dietrich|titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters|lingwa = Ġermaniż|editur = Die Werkstatt|sena = 2003|paġni = 55–57, 64, 256–257}} ISBN 3-89533-426-X</ref> Il-dwel bejn Bayern u Nuremberg huwa spiss imsejjaħ bħala d-[[Derbys tal-futbol Bavarjani#Id-Derby ta' Bavarja|Derby ta' Bavarja]] . ''Bayern'' ukoll igawdu minn rivalità b'saħħitha ma' [[1. FC Kaiserslautern]], li joriġinaw fil-partijiet minn logħba fl-1973, meta ''Bayern'' kellhom vantaġġ ta' 4–1 u spiċċaw telfa ta' 7–4,<ref>[http://www.weltfussball.de/spielbericht/bundesliga-1973-1974-1-fc-kaiserslautern-bayern-muenchen/ Bundesliga 1973/1974 » 12. Spieltag Kaiserslautern versus bayern] Weltfussball.de. Miġjub 15 ta' Mejju 2009</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151016234439/http://www.sportfive.com/index.php?id=289 The "Roten Teufel" (xjaten ħomor) – tradizzjoni u sorprendenti] sportfive.com. Miġjub 15 ta' Mejju 2009</ref> iżda wkoll miż-żewġ klabbs ikkompetu għall-unuri tal-kampjonat Ġermaniż fi żminijiet differenti fil-Bundesliga, kif ukoll il-belt ta' [[Kaiserslautern]] li kienet parti mill-Bavarja sat-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija. Mill-1970, ir-rivali ewlenin ta' Bayern kienu l-klabbs li jippakkjaw il-ġlieda b'saħħitha kontra dominanza nazzjonali tagħhom. Fis-1970ijiet dawn kienu [[Borussia Mönchengladbach]], fit-1980ijiet il-kategorija ġiet estiża li inkludiet lil [[Hamburger SV]]. Fid-1990ijiet [[Borussia Dortmund]], [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]], u [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]<ref>{{ċita web | titlu = Emotion, drama and glory | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | sena = 2008 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/history/00373.php|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web | titlu = Kahn: We'll be back with a vengeance | editur = Sit Uffiċjali ta' FC Bayern Munich | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | data = 6 ta' Mejju 2002 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2002/i02466.php|lingwa=Ingliż}}</ref> ħarġu bħala l-aktar avversarji ħerqana. Riċentement [[Borussia Dortmund]], [[FC Schalke 04|Schalke]],<ref>{{ċita web | titlu = Bayern fired up for Schalke showdown | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | data = 30 ta' Marzu 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/11368.php|lingwa=Ingliż}}</ref> u [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] huma l-isfidanti ewlenin tal-Bundesliga. Fost ir-rivali ewlenin Ewropej ta' Bayern huma [[Real Madrid CF|Real Madrid]],<ref>{{ċita web | titlu = Bayern seek maximum return in Hamburg | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | date = 1 ta' Settembru 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/13184.php|lingwa=Ingliż}}</ref> [[AC Milan]],<ref>{{ċita web | titlu = Bayern paired with old foes Milan | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2008 | data = 9 ta' Marzu 2007 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2007/11115.php|lingwa=Ingliż}}</ref> u [[Manchester United FC|Manchester United]] minħabba ħafna rebħiet, dros u telf klassiċi. Real Madrid kontra Bayern hija l-logħba li storikament kienet tintlagħab ħafna drabi fiċ-Champions League b'14-il logħba u t-Tazza Ewropea b'19-il logħba. L-akbar telfa ta' Real f'darhom kienet fiċ-Champions League meta Bayern skorjaw 4 gowls (2–4) ġewwa Bernabéu fid-29 ta' Frar 2000.<ref>{{ċita web | titlu = Acht Fakten zum Halbfinal-Rückspiel Real – Bayern | editur = sportal.de | data = 25 ta' April 2012 | aċċessdata = 26 ta' April 2012 | url = http://www.sportal.de/sportal/generated/article/fussball/2012/04/25/22383100000.html | lingwa = Ġermaniż | data-aċċess = 2013-03-14 | arkivju-url = https://web.archive.org/web/20120428030856/http://www.sportal.de/sportal/generated/article/fussball/2012/04/25/22383100000.html | arkivju-data = 2012-04-28 | url-status = dead }}</ref> Minħabba li Bayern kienu tradizzjonalment diffiċli biex jiġu melgħuba għal Madrid, il-partitarju ta' Madrid sikwit jirreferu għal Bayern bħala 'Bestia negra' li tfisser ''The Black Beast''. Minkejja n-numru ta' dwelijiet, Bayern u Real qatt ma kienu ltaqgħu fil-finali taċ-Champions League jew tat-Tazza Ewropea. L-aħħar darba li ż-żewġ timijiet ltaqgħu kienu fir-rebħa ta' 2–1 għal Real Madrid fis-semi finali taċ-Champions League 2011–12 (3–3 bl-aggregat) li sfurzaw għall-ħin żejjed u penaltis. Bayern Munich rebħu 3–1 bil-penaltis billi laħqu l-ewwel finali taċ-Champions League f'darhom. == Unuri == {{main|Lista ta' rekords u statistiki ta' FC Bayern Munich}} Bayern huwa storikament l-aktar tim ta' suċċess fil-futbol Ġermaniż, kif huma rebħu l-aktar [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|kampjonat]] u t-[[Tazza Ġermaniża|tazzi]]. Huma wkoll l-aktar tim Ġermaniż ta' suċċess f'kompetizzjonijiet internazzjonali, li rebħu 6 tazzi Ewropej.<ref>{{ċita web | titlu = Klubstatistik | editur = FC Bayern Munich Official Website | aċċessdata =11 ta' Awwissu 2008 | data = Ġunju 2008 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/statistics/index.php|lingwa=Ingliż}}</ref> Bayern huwa wieħed minn biss tliet klabbs li [[rekords tal-kompetizzjoni tal-klabb (UEFA)#Lista ta' timijiet li rebħu tliet kompetizzjonijiet tal-klabb ewlenin Ewropej|rebħu tliet kompetizzjonijiet Ewropej ewlenin]] u wkoll l-aħħar klabb li rebeħ it-[[UEFA Champions League|Tazza taċ-Ċampjins]] tlett darbiet infila. === Domestiċi === * '''[[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|Ċampjins Ġermaniżi]]''' ** '''Rebbieħa (22) (rekord):''' 1931–32, 1968–69, 1971–72, 1972–73, 1973–74, 1979–80, 1980–81, 1984–85, 1985–86, 1986–87, 1988–89, 1989–90, 1993–94, 1996–97, 1998–99, 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2007–08, 2009–10, 2012–13 * '''[[Tazza Ġermaniża|DFB-Pokal]]''' ** '''Rebbieħa (15) (rekord):''' 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013 * '''[[DFB-Ligapokal]]''' ** '''Rebbieħa (6) (rekord):''' 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007 * '''[[Supercup Ġermaniża|DFL-Supercup]]''' ** '''Rebbieħa (5) (rekord):''' 1982, 1987, 1990, 2010, 2012 === Ewropej === [[Stampa:Bayern hattrick champions league trophies.jpg|thumb|right|250px|It-tliet trofej konsekuttivi taċ-Champions League mirbuħa minn Bayern Munich. (1974–76)]] * '''[[UEFA Champions League|UEFA Champions League / Tazza taċ-Ċampjins]]''' ** '''Rebbieħa (4):''' [[Tazza taċ-Ċampjins 1973–74|1974]], [[Tazza taċ-Ċampjins 1974–75|1975]], [[Tazza taċ-Ċampjins 1975–76|1976]], [[UEFA Champions League 2000–01|2001]], [[UEFA Champions League 2012–13|2013]] * '''[[Tazza tat-Tazez Ewropej]]''' ** '''Rebbieħa (1):''' [[Tazza tat-Tazez Ewropej 1966–67|1967]] * '''[[UEFA Europa League|UEFA Europa League / UEFA Cup]]''' ** '''Rebbieħa (1):''' [[UEFA Cup 1995–96|1996]] === Dinjija === * '''[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]]''' ** '''Rebbieħa (2):''' 1976, 2001 == Plejers == === Skwadra === <small>''Mill-31 ta' Awwissu 2015''</small><ref>{{ċita web | titlu = FC Bayern München – First Team | aċċessdata =16 ta' Lulju| sena = 2013| editur = fcbayern.de | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/teams/profis/index.php|lingwa=Ingliż}}</ref> {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=1 |naz=GER|isem=[[Manuel Neuer]]|poż=G|oħrajn=[[Kaptan (futbol)|viċi-kaptan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=5 |naz=MAR|isem=[[Medhi Benatia]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=6 |naz=ESP|isem=[[Thiago Alcântara|Thiago]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=7 |naz=FRA|isem=[[Franck Ribéry]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=8 |naz=ESP|isem=[[Javi Martínez]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=9 |naz=POL|isem=[[Robert Lewandowski]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=10|naz=NED|isem=[[Arjen Robben]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=11|naz=BRA|isem=[[Douglas Costa]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=13|naz=BRA|isem=[[Rafinha (futboler twieled fl-1985)|Rafinha]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=14|naz=ESP|isem=[[Xabi Alonso]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=15|naz=GER|isem=[[Jan Kirchhoff]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=16|naz=GER|isem=[[Gianluca Gaudino]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=17|naz=GER|isem=[[Jérôme Boateng]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=18|naz=ESP|isem=[[Juan Bernat]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=19|naz=GER|isem=[[Mario Götze]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=20|naz=GER|isem=[[Sebastian Rode]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/nofs}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=21|naz=GER|isem=[[Philipp Lahm]]|poż=D|oħrajn=[[Kaptan (futbol)|kaptan]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=22|naz=GER|isem=[[Tom Starke]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=23|naz=CHI|isem=[[Arturo Vidal]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=24|naz=GER|isem=[[Sinan Kurt]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=25|naz=GER|isem=[[Thomas Müller]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=26|naz=GER|isem=[[Sven Ulreich]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=27|naz=AUT|isem=[[David Alaba]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=28|naz=GER|isem=[[Holger Badstuber]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=29|naz=FRA|isem=[[Kingsley Coman]]|poż=A|oħrajn=taħt self minn [[Juventus FC|Juventus]]}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=32|naz=GER|isem=[[Joshua Kimmich]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=33|naz=AUT|isem=[[Ivan Lučić (futboler)|Ivan Lučić]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=36|naz=GER|isem=Patrick Weihrauch|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=37|naz=USA|isem=[[Julian Green]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=39|naz=GER|isem=[[Phillipp Steinhart]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=40|naz=GER|isem=Fabian Benko|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} === Plejers barra f'self === === Skwadra riżerva === ''Ara [[FC Bayern Munich II|Bayern Munich II]]'' == Plejers notevoli tal-passat == {{main|Lista ta' plejers ta' Bayern Munich}} {| table class="infobox" width="180px" |- |<div style="position: relative;"> [[Stampa:Soccer.Field Transparant.png|175px]] {{Image label|x=0.23|y=0.05|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Sepp Maier|Maier]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Klaus Augenthaler|Augenthaler]]</span>}} {{Image label|x=0.07|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Georg Schwarzenbeck|Schwarzenbeck]]</span>}} {{Image label|x=0.30|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Franz Beckenbauer|Beckenbauer]]</span>}} {{Image label|x=0.35|y=0.22|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Paul Breitner|Breitner]]</span>}} {{Image label|x=0.10|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Mehmet Scholl|Scholl]]</span>}} {{Image label|x=0.20|y=0.35|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Stefan Effenberg|Effenberg]]</span>}} {{Image label|x=0.32|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Lothar Matthäus|Matthäus]]</span>}} {{Image label|x=0.06|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Karl-Heinz Rummenigge|Rummenigge]]</span>}} {{Image label|x=0.38|y=0.50|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Giovane Elber|Elber]]</span>}} {{Image label|x=0.23|y=0.55|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Gerd Müller|Müller (Gerd)]]</span>}} </div> |- |<small>L-iskwadra magħżula minn aktar 79,901 partitarji, fl-2005. Il-kowċ magħżul kien [[Ottmar Hitzfeld]].<ref>{{ċita web | titlu = Fans name greatest Reds of all time | aċċessdata =24 ta' Novembru 2007 | data = 1 ta' Ġunju 2005 | editur = The official FC Bayern Munich Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2005/04283.php|lingwa=Ingliż}}</ref></small> |} Fil-logħba tat-tislima tiegħu, [[Oliver Kahn]] ġie ddikjarat [[Kaptan (futbol)|kaptan]] onorarju ta' Bayern Munich.<ref>{{ċita web | titlu = Kahn wird Ehrenspielführer des FCB | aċċessdata =2 ta' Settembru 2008 | data = 15 ta' Awwissu 2008 | editur= The official FC Bayern Munich Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/de/aktuell/news/2008/16656.php?fcb | lingwa= Ġermaniż}}</ref> Il-plejers t'hawn taħt huma parti mill-'''Hall of Fame ta' FC Bayern Munich'''.<ref>{{ċita web | titlu = Hall of Fame | aċċessdata =15 ta' Awwissu 2012 | sena = 2012 | editur= The official FC Bayern Munich Website | url = http://www.fcbayern.telekom.de/de/verein/ev/hall_of_fame/index.php | lingwa= Ġermaniż}}</ref> '''1930s''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Conrad Heidkamp]] ([[Difensur|D]]) '''1970s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Difensur|D]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Gerd Müller]] ([[Attakkant|A]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Uli Hoeneß]] ([[Attakkant|A]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Paul Breitner]] ([[Midfilder|M]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Sepp Maier]] ([[Gowler|G]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Hans-Georg Schwarzenbeck]] ([[Difensur|D]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Franz Roth]] ([[Midfilder|M]]) '''1980s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Attakkant|A]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Difensur|D]]) '''1990s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Lothar Matthäus]] ([[Difensur|D]]/[[Midfilder|M]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Stefan Effenberg]] ([[Midfilder|M]]) '''2000s:''' * {{flagicon|Ġermanja}} [[Oliver Kahn]] ([[Gowler|G]]) * {{flagicon|Ġermanja}} [[Mehmet Scholl]] ([[Midfilder|M]]) * {{flagicon|Franza}} [[Bixente Lizarazu]] ([[Difensur|D]]) * {{flagicon|Brażil}} [[Giovane Elber]] ([[Attakkant|A]]) === Kaptani === [[Mark van Bommel]], kien kaptan mill-bidu tal-istaġun 2008, iżda telaq ma [[AC Milan|Milan]] f'Jannar 2011 u [[Philipp Lahm]] ingħata l-irwol. [[Bastian Schweinsteiger]], li qabel kien it-tieni viċi-kaptan, issa huwa l-viċi-kaptan. {| class="wikitable" |- !Snin !Kaptan |- |align=center|1965–70 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Werner Olk]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1970–77 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Franz Beckenbauer]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1977–79 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Sepp Maier]] ([[Gowler|G]]) |- |align=center|1979 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Gerd Müller]] ([[Attakkant|A]]) |- |align=center|1979–80 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Georg Schwarzenbeck]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1980–83 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Paul Breitner]] ([[Midfilder|M]]) |- |align=center|1983–84 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] ([[Attakkant|A]]) |- |align=center|1984–91 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Klaus Augenthaler]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1991–94 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Raimond Aumann]] ([[Gowler|G]]) |- |align=center|1994–96 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Lothar Matthäus]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1997–99 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Thomas Helmer]] ([[Difensur|D]]) |- |align=center|1999–02 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Stefan Effenberg]] ([[Midfilder|M]]) |- |align=center|2002–08 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Oliver Kahn]] ([[Gowler|G]]) |- |align=center|2008–11 |{{flagicon|Pajjiżi l-Baxxi}} [[Mark van Bommel]] ([[Midfilder|M]]) |- |align=center|2011– |{{flagicon|Ġermanja}} [[Philipp Lahm]] ([[Difensur|D]]) |} == Kowċis == ''Ara wkoll: [[:Kategorija:Kowċis ta' FC Bayern Munich|Kowċis ta' FC Bayern Munich]] u [[Lista ta' rekords u statistiki ta' FC Bayern Munichs#Kowċis]]'' [[Stampa:Guardiola 2010.jpg|thumb|200px|right|Il-kowċ attwali ta' Bayern [[Pep Guardiola]]]] === Staff kurrenti === Mis-26 ta' Ġunju 2013 <ref>{{ċita web | titlu = FC Bayern München – Profis | aċċessdata =26 ta' Ġunju 2010 | sena = 2013 | editur= fcbayern.de | url = http://www.fcbayern.telekom.de/de/mannschaften/profis/index.php?fcb_sid=85e7f06580ac618b994dde51589fb9fb | lingwa= Ġermaniż}}</ref><ref>{{ċita web | titlu = Neues Quintett: Das ist Guardiolas Trainerstab | aċċessdata =26 ta' Ġunju 2013 | url = http://www.fcbayern.telekom.de/de/aktuell/news/2013/43223.php?fcb_sid=85e7f06580ac618b994dde51589fb9fb| lingwa= Ġermaniż}}</ref> {| class="wikitable" |- |{{flagicon|ESP}} [[Pep Guardiola]] |Kowċ prinċipali |- |{{flagicon|ESP}} [[Manuel Estiarte|Manel Estiarte]] |Personal assistent |- |{{flagicon|GER}} [[Hermann Gerland]] |Kowċ assistent |- |{{flagicon|ESP}} Domènec Torrent |Kowċ assistent |- |{{flagicon|CRO}} [[Toni Tapalović]] |Kowċ tal-gowlers |- |{{flagicon|ESP}} Lorenzo Buenaventura |Kowċ tas-saħħa |- |{{flagicon|GER}} Andreas Kornmayer |Kowċ tas-saħħa |- |{{flagicon|GER}} Thomas Wilhelmi |Kowċ tas-saħħa |- |{{flagicon|GER}} [[Matthias Sammer]] |Direttur sportiv |- |{{flagicon|ESP}} Carles Planchart |Analista tal-logħba |- |{{flagicon|GER}} Lars Kornetka |Analista tal-vidjo |- |{{flagicon|GER}} Michael Niemeyer |Analista tal-vidjo |- |{{flagicon|GER}} [[Hans-Wilhelm Müller-Wohlfahrt]] |Kap mediku |- |{{flagicon|GER}} Lutz Hänsel |Tabib tal-klabb |- |{{flagicon|GER}} Peter Ueblacker |Tabib tal-klabb |- |{{flagicon|GER}} Roland Schmidt |Kardjoloġista |- |{{flagicon|GER}} Fredi Binder |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|ITA}} Gianni Bianchi |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|GER}} Gerry Hoffmann |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|GER}} Stephan Weickert |Fiżjoterapista |- |{{flagicon|GER}} Helmut Erhard |Fiżjoterapista |} === Kowċis mill-1963 === Bayern kellhom 17-il kowċ mill-promozzjoni tagħhom għall-Bundesliga fl-1965. [[Udo Lattek]], [[Giovanni Trapattoni]], u [[Ottmar Hitzfeld]] servew żewġ termini bħala kowċ prinċipali. [[Franz Beckenbauer]] serva terminu wieħed bħala kowċ prinċipali u wieħed bħala proviżorju.<ref>{{ċita ktieb| kuljom = Schulze-Marmeling | isem = Dietrich | titlu = Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters | lingwa = Ġermaniż | editur= Die Werkstatt | sena = 2003 | paġni = 595 |}} ISBN = 3-89533-426-X</ref> Lattek kien l-aktar kowċ suċċessiv tal-klabb, li rebaħ sitt titli tal-Bundesliga, żewġ Tazzi Ġermaniżi u t-Tazza taċ-Ċampjins; segwit mill-qrib minn Ottmar Hitzfeld, li rebaħ ħames titli tal-Bundesliga, żewġ Tazzi Ġermaniżi u Champions League. L-inqas kowċ suċċessiv tal-klabb kien [[Søren Lerby]], li rebaħ inqas minn terz ta' logħbiet tiegħu fil-kariga u kważi presjeduta lil-klabb għar-relegazzjoni fl-istaġun 1991-92. Il-kowċ preżenti huwa [[Jupp Heynckes]], li qiegħed fit-3 kariga tiegħu wara li kien bħala kowċ prinċipali bejn is-snin 1987-1991 u bħala kowċ proviżorju fl-2009. Il-kuntratt tiegħu jiskadi fl-2013,<ref>{{ċita web | url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14943512,00.html | titlu = Bayern Appoint Jupp Heynckes as new coach | aċċessdata =25 ta' Marzu 2011 | editur= Deutsche Welle|lingwa= Ingliż}}</ref> iżda Heynckes ripetutament iddikjara li jiddependi fuq il-motivazzjoni tiegħu li huwa jrid jestendi l-kuntratt minkejja l-età tiegħu.<ref>{{ċita web | titlu = Bayern-Trainer Heynckes: Nach 2013 "mal schauen" | editur = Financial Times Deutschland | data = 5 ta' Settembru 2011 | aċċessdata =26 ta' Settembru 2011 | url = http://www.ftd.de/sport/fussball/1bundesliga/news/:bayern-trainer-heynckes-nach-2013-mal-schauen/60100191.html | lingwa= Ġermaniż}}</ref> Minkejja li l-klabb ħabbar il wasla ta' [[Josep Guardiola]], il-kowċ preċedenti ta' Barcelona ser imexxi lil-klabb minn Lulju 2013. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !# !style="width:13em" |Kowċ !style="width:5em" |minn !style="width:5em" |sa !ġranet !colspan ="2"|Titoli Maġġuri |- ||1 |align=left|{{flagicon|Jugożlavja}} {{sort|Cajkovski, Zlatko|[[Zlatko Čajkovski]]}} ||01/07/63||30/06/68 || 1096 ||3 |align=left|<small>żewġ Tazzi Nazzjonali, European Cup Winners' Cup</small> |- ||2 |align=left|{{flagicon|Jugożlavja}} {{sort|Zebec, Branco|[[Branko Zebec]]}} ||01/07/68||13/03/70 || 621 ||2 |align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali</small> |- ||3 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Lattek, Udo|[[Udo Lattek]]}} ||14/03/70||02/01/75 || 1756 ||5 |align=left|<small>tlett Kampjonati, Tazzi Nazzjonali, Tazza taċ-Ċampjins</small> |- ||4 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Cramer, Dettmar|[[Dettmar Cramer]]}} ||16/01/75||01/12/77 || 1051 ||3 |align=left|<small>żewġ Tazzi Ewropej, Tazza Interkontinentali</small> |- ||5 |align=left|{{flagicon|Ungerija}} {{sort|Lorant, Gyual|[[Gyula Lorant]]}} ||02/12/77||28/02/79 || 454 ||0|| |- ||6 |align=left|{{flagicon|Ungerija}} {{sort|Csernai, Pal|[[Pal Csernai]]}} ||01/03/79||16/05/83 || 1538 ||3 |align=left|<small>żewġ Kampjonati, Tazzi Nazzjonali</small> |- ||7 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Saftig, Rainer|[[Reinhard Saftig]]}}^* ||17/05/83||30/06/83 || 45 ||0|| |- ||8 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Lattek, Udo|[[Udo Lattek]]}} ||01/07/83||30/06/87 || 1461 ||5 |align=left|<small>tlett Kampjonati, żewġ Tazzi Nazzjonali</small> |- ||9 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Henyckes, Jupp|[[Jupp Heynckes]]}} ||01/07/87||08/10/91 || 1561 ||4 |align=left|<small>żewġ Kampjonati, żewġ SuperCups</small> |- ||10 |align=left|{{flagicon|Danimarka}} {{sort|Lerby, Soeren|[[Søren Lerby]]}} ||09/10/91||11/03/92 || 155 ||0|| |- ||11 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Ribbeck, Erich|[[Erich Ribbeck]]}} ||12/03/92||27/12/93 || 656 ||0|| |- ||12 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Beckenbauer, Franz|[[Franz Beckenbauer]]}} ||07/01/94||30/06/94 || 175 ||1 |align=left|<small>Kampjonat wieħed</small> |- ||13 |align=left|{{flagicon|Italja}} {{sort|Trapattoni, Giovanni|[[Giovanni Trapattoni]]}} ||01/07/94||30/06/95 || 365 ||0|| |- ||14 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Rehhagel, Otto|[[Otto Rehhagel]]}} ||01/07/95||27/04/96 || 302 ||0|| |- ||15 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Beckenbauer, Franz|[[Franz Beckenbauer]]}}^* ||29/04/96||30/06/96 || 63 ||1 |align=left|<small>UEFA Cup waħda</small> |- |16 |align=left|{{flagicon|Italja}} {{sort|Trapattoni, Giovanni|[[Giovanni Trapattoni]]}} ||01/07/96||30/06/98 || 730 ||3 |align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali, Tazza tal-kampjonat</small> |- |17 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Hitzfeld, Ottmar|[[Ottmar Hitzfeld]]}} ||01/07/98||30/06/04 || 2192 ||11 |align=left|<small>erba' Kampjonati, żewġ Tazzi Nazzjonali, tlett Tazzi tal-kampjonat, Champions League, Tazza Interkontinentali</small> |- |18 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Magath, Felix|[[Felix Magath]]}} ||01/07/04||31/01/07 || 945 ||5 |align=left|<small>żewġ Kampjonati, żewġ Tazzi Nazzjonali, Tazza tal-kampjonat</small> |- |19 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Hitzfeld, Ottmar|[[Ottmar Hitzfeld]]}} ||01/02/07||30/06/08 || 516 ||3 |align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali, Tazza tal-kampjonat</small> |- |20 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Klinsmann, Jürgen|[[Jürgen Klinsmann]]}} ||01/07/08||27/04/09 || 302 |style="width:3em"|0|| |- |21 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Heynckes, Jupp|[[Jupp Heynckes]]}}^* ||27/04/09||31/05/09 || 35 |style="width:3em"|0|| |- |22 |align=left|{{flagicon|NED}} {{sort|Gaal, Louis van|[[Louis van Gaal]]}} ||01/07/09||10/04/11|| 648 |style="width:3em"|3||align=left|<small>Kampjonat wieħed, Tazzi Nazzjonali, SuperCup</small> |- |23 |align=left|{{flagicon|NED}} {{sort|Jonker, Andries|[[Andries Jonker]]}}^* ||10/04/11||26/06/11|| 61 |style="width:3em"|0||align=left| |- |24 |align=left|{{flagicon|Ġermanja}} {{sort|Heynckes, Jupp|[[Jupp Heynckes]]}} ||01/07/11||30/06/13||622 |style="width:3em"|1||align=left|<small>SuperCup </small> |- |25 |align=left|{{flagicon|Spanja}} {{sort|Guardiola, Pep|[[Pep Guardiola]]}}<ref>{{ċita web | url = http://www.fcbayern.telekom.de/en/news/news/2013/39382.php?fcb_sid=089e5ebfe68a76f9a8526969f55d2ffa | titlu = Guardiola to take Bayern helm in July 2013 | editur = FC Bayern Munich | data = 16 ta' Jannar 2013 | aċċessdata = 22 ta' Jannar 2013|lingwa= Ingliż}}</ref> ||27/07/13|| || — |style="width:3em"|0||align=left| |} ^* Serva bħala kowċ proviżorju. == Bord kurrenti == [[Stampa:UliH.jpg|thumb|200px|right|Il-President attwali [[Uli Hoeneß]]]] {| class="wikitable" |- ! Colspan="3"| Bord Superviżorju |- ! Membri !! Noti |- | [[Uli Hoeneß]] || Ċermen tal-bord ta' Bayern Munich [[Aktiengesellschaft|AG]]<br />u President ta' Bayern Munich [[Assoċjazzjoni Volontarja|e.V.]] |- | [[Herbert Hainer]] || Viċi-Ċermen tal-bord u Ċermen tal-[[Adidas]] |- | [[Rupert Stadler]] || Viċi-Ċermen tal-bord u Ċermen tal-[[Audi]] |- | [[Helmut Markwort]] || Pubblikatur tal-Magażin FOCUS |- | Dieter Rampl || Ċermen konsultattiv tal-bord tal-Grupp UniCredit |- | [[Karl Hopfner]] || Viċi-president superjur ta' Bayern Munich e.V. |- | Dr. [[Edmund Stoiber]] || Eks [[Lista ta' Ministri-President tal-Bavarja|Ministru-President]] tal-[[Bavarja]] |- | Timotheus Höttges || Ċermen tat-Telekom AG |- | Prof. Dr. [[Martin Winterkorn]] || Ċermen tal-[[Volkswagen]] |- ! Colspan="3"| Bord eżekuttiv |- ! Membri !! Rwol |- | [[Karl-Heinz Rummenigge]] || Ċermen |- | Jan-Christian Dreesen || Ċermen deputat |- | [[Matthias Sammer]] || Direttur Sportivi u Membru tal-bord eżekuttiv |- | Andreas Jung || Membru deputat tal-bord eżekuttiv |} == Ara wkoll == * [[Klabbs ċampjins tad-dinja (futbol)]] == Referenzi == {{Reflist|colwidth=30em}} == Ħoloq esterni == {{commons|FC Bayern München}} {{Wikinews|Bayern Munich}} * [http://www.fcbayern.t-home.de/en/ Sit Uffiċjali bl-Ingliż] (Ġappuniż, Ġermaniż, Spanjol, Ċiniż, Russu, u Għarbi huma wkoll verżjonijiet disponibbli) * [http://scoreshelf.com/qmjb/en/Bayern_Munich/German_Bundesliga Rekord annwali fil-Bundesliga] {{Bundesliga}} {{G14}} {{DEFAULTSORT:Bayern Munich}} [[Kategorija:FC Bayern Munich| ]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Ġermaniżi|Bayern Munich]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1900|FC Bayern Munich]] <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> {{coord|48|6|6.64|N|11|34|22.00|E|region:DE_type:landmark|display=title}} </span> 4duw2gi1k1gfdm5fdp86bt3yigpt39z 2 25623 329924 329896 2026-05-12T15:59:53Z Trigcly 17859 aġġornament 329924 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1985)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 300apj9z9h4ev8pw4qj3kg9fnhfycgp 0 34231 329925 328586 2026-05-12T18:18:45Z BabbaQ 4943 329925 wikitext text/x-wiki Il-'''Festival tal-Eurovision tal-2026''' kien is-70!edizzjoni ta' dan il-[[Festival tal-Eurovision|konkors]] u sar fil-belt ta' [[Vjenna]], l-[[Awstrija]].<ref name="Eurovision.tv-2025">{{cite web |titlu=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |pubblikatur = Eurovision.tv}}</ref> ==Referenzi== {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Category:Eurovision Song Contest 2026}} * [http://www.eurovision.tv/ Sit uffiċjali] {{Awtorità}} {{Snin tal-Eurovision}} [[Kategorija:Edizzjonijiet tal-Festival tal-Eurovision|2026]] [[en:Eurovision Song Contest 2026]] fgp6gueld02xmipvnpde8gmbghtx9ef 4 34234 329933 329840 2026-05-13T09:16:08Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329933 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]], [[Lag ta' Kezenoyam]], [[Bugeddum Armen]], [[Naftalan]], [[Frosta tal-Għid]], [[Lokša]], [[Zivana]] |xejn |175 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] izr0t91bygbmvydxw9vkcskc58ocgr9 0 34415 329915 329908 2026-05-12T12:13:35Z Trigcly 17859 329915 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carl Linnaeus''' (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala '''Carl von Linné''', kien bijologu u [[tabib]] [[Żvezja|Żvediż]] li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-[[Lingwa Latina|Latin]]; bil-Latin ismu huwa '''Carolus Linnæus''' u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala '''Carolus a Linné'''. Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] għolja tiegħu fl-Università ta' [[Uppsala]] u beda jagħti lekċers dwar il-[[botanika]] hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' tiegħu fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-[[mediċina]] u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-[[Pjanta|pjanti]] u l-[[Annimal|annimali]]. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien [[Mewt|mewtu]] fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-[[Ewropa]]. Linnaeus issejjaħ bħala l-''Princeps botanicorum'' (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-[[ekoloġija]] moderna. Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni '''L.''' tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' [[speċi]]. Fiż-[[żooloġija]], ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni '''Linnaeus'''; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet '''L.''', '''Linnæus''' u '''Linné'''. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "'''Linn'''". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-iseċi [[Bniedem|umana]], ''[[Homo sapiens]].'' == Ħajja bikrija == === Tfulija === Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' [[Nicolaus (Nils) Linnaeus]] (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' [[Christina Brodersonia]]. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant [[Luteraniżmu|Luteran]] u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti. Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, ''lind'' bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud ''æ''. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud ''æ'', kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus. === Edukazzjoni bikrija === Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-[[reliġjon]] u l-[[ġeografija]] ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad [[għalliem]] għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom". Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil [[Johan Rothman]], tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-''Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm'' ta' [[Arvidh Månsson]], il-''Flora Åboensis'' ta' Tillandz, is-''Serta Florea Suecana'' ta' Palmberg, il-''Chloros Gothica'' ta' Bromelii u l-''Hortus Upsaliensis'' ta' Rudbeckii". Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-[[Ebrajk]], it-[[teoloġija]] u l-[[matematika]], kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta. == Studji universitarji == === Lund === Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont [[Sébastien Vaillant]]. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala ''Carolus Linnæus'', il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin. Il-Professur [[Kilian Stobæus]], xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu. === Uppsala === F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-[[anatomija]] ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, [[Olof Celsius]], li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja. Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, ''Praeludia Sponsaliorum Plantarum'', dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'<nowiki/>''Genera Plantarum'' u f'''Critica Botanica''. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, ''Adonis Uplandicus''. L-eks assistent ta' Rudbeck, [[Nils Rosén]], reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-[[mara]] ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-[[Milied]], Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università. == Spedizzjoni lejn il-Lapland == Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu [[Sami]] nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu. Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-[[żiemel]], u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' ''Campanula serpyllifolia'', li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-''Linnaea borealis'', il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland. Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, [[Għasfur|għasafar]] u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'[[bijodiversità]] limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu ''Flora Lapponica''. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali. Fil-''Flora Lapponica'' l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel ''Flora'' protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien [[Augustin Pyramus de Candolle]] li attribwixxa lil Linnaeus bil-''Flora Lapponica'' bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-''Flora''. L-istoriku botaniku [[E. L. Greene]] ddeskriva l-''Flora Lapponica'' bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus. Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha". Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni [[Norveġja|Norveġiżi]] f'[[Røros]]. == Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738) == === Dottorat === Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand [[Claes Sohlberg]], iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'[[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]], fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri. F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali. Fi triqithom waqfu f'[[Amburgu]], fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-[[Serp|sriep]]. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu. Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu ''Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa'', fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-[[malarja]] tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus ''Anopheles''), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa ''Artemisia annua'' kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu. Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' [[Peter Artedi]], ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' [[Amsterdam]], u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-[[ħut]]. === Pubblikazzjoni tas-''Systema Naturae'' === Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien [[Johan Frederik Gronovius]], u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib [[Skozja|Skoċċiż]] [[Isaac Lawson]], il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-''Systema Naturae'' (1735). Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. [[Herman Boerhaave]] pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]], iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku [[Johannes Burman]]. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-[[teżawru]] ''Thesaurus Zeylanicus''. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: ''Fundamenta Botanica'' u ''Bibliotheca Botanica''. === George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius === F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' [[George Clifford III]], direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari ''Storja Naturali tal-[[Ġamajka]]'' ta' [[Sir Hans Sloane]], jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-[[kuratur]] tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb ''Hortus Cliffortianus'', u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa. F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-[[Renju Unit|Ingilterra]], għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar [[Londra]] biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, [[Philip Miller]]. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-''Systema Naturae''. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-''[[Dizzjunarju]] tal-[[Ġardinar|Ġardinara]]'' ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-''Dizzjunarju tal-Ġardinara'' tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus. Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' [[Oxford]] biex iżur il-botaniku [[Johann Jacob Dillenius]]. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-''Critica Botanica'' tiegħu lilu, peress li "''opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit''". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' siġra tropikali ''Dillenia'' biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-''Genera Plantarum'', fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-''Corollarium Generum Plantarum'', b'60 ġeneru addizzjonali. Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-''Hortus Cliffortianus'', katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem ''Nepenthes'', li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti [[Karnivoru|karnivori]]). Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-[[mard]] u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'[[Pariġi]] għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal [[Antoine de Jussieu]]. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja. == Lura l-Iżvezja == Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' [[Sara Elisabeth Moræa]]. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi [[Stokkolma]] biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti [[Carl Gustav Tessin]], li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel ''Praeses'' tal-akkademja bix-xorti. Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia. F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala. === Öland u Gotland === Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn [[Visby]] f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-''Öländska och Gothländska Resa'', miktub bl-Iżvediż. Bħall-''Flora Lapponica'', kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-[[kultura]] f'Öland u f'Gotland. Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: ''Flora Suecica'' u ''Fauna Suecica''. ''Flora Suecica'' kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li ''Fauna Suecica'' kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745. === Västergötland === Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien [[Erik Gustaf Lidbeck]], student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb ''Wästgöta-Resa'', li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel. Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' ''archiater'' jew tabib ewlieni mir-re Żvediż [[Adolf Frederick]] — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'[[Berlin]]. === Scania === Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu [[Olof Söderberg]]. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-i''Skånska Resa'' ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania". === Rettur tal-Università ta' Uppsala === Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala. === ''Philosophia Botanica'' === Linnaeus ippubblika l-''Philosophia Botanica'' fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku. === ''Nutrix Noverca'' === Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' [[Frederick Lindberg]], tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-''prases'' irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet [[Traduzzjoni|tradotta]] bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala ''La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire''. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu ''[[Mammiferu|Mammalia]]'' għall-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] tal-organiżmi. === ''Species Plantarum'' === Linnaeus ippubblika l-i''Species Plantarum'', ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni. === Nobbiltà === Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni [[mużew]] fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu. Mir-rilaxx inizjali tas-''Systema Naturae'' fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-i''Species Plantarum''. Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniża]] "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku ''Linnaea borealis'' f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-[[aħmar]], bl-[[iswed]] u bl-[[aħdar]] għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata ''in ovo''". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-[[Enejide|Enejde]]: "''Famam extendere factis''", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu. Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, [[Katerina II tar-Russja]] bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' [[Giovanni Antonio Scopoli]], "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'[[Idrija]], id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-[[Slovenja]]). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, ''Scopolia'', is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu. == Snin finali == Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura. L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol. F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-[[Katidral]] ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar. Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. [[Joseph Banks]], botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet [[ħajja]] iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra. Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu. == Appostli == Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku [[William T. Stearn]] jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda. === Spedizzjonijiet bikrin === [[Christopher Tärnström]], l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-[[Ċina]]. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling. Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-[[Finlandja]] salpa lejn [[L-Amerika ta' Fuq|l-Amerka ta' Fuq]] bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, [[Belt ta' New York|New York]], New Jersey u l-[[Kanada]]. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-i''Species Plantarum'' kien ġabhom lura miegħu Kalm. === Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun === [[Daniel Solander]] kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' [[James Cook]] fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-[[Oċeanja]] abbord l-''Endeavour'' fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; [[Anders Sparrman]] ivvjaġġa miegħu abbord ir-''Resolution'' fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u [[L-Amerika t'Isfel|l-Amerka t'Isfel]]. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-[[Afrika t'Isfel]]. X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien [[Carl Peter Thunberg]], li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-[[Ġappun]]. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn [[Nagasaki]], għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-[[Traduzzjoni|tradutturi]] biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus. == Pubblikazzjonijiet ewlenin == === ''Systema Naturae'' === The first edition of ''Systema Naturae'' was printed in the Netherlands in 1735. It was a twelve-page work. By the time it reached its 10th edition in 1758, it classified 4,400 species of animals and 7,700 species of plants. People from all over the world sent their specimens to Linnaeus to be included. By the time he started work on the 12th edition, Linnaeus needed a new invention—the index card—to track classifications. After the decline in Linnaeus's health in the early 1770s, publication of editions of ''Systema Naturae'' went in two different directions. Another Swedish scientist, Johan Andreas Murray, issued the ''Regnum Vegetabile'' section separately in 1774 as the ''Systema Vegetabilium'', rather confusingly labelled the 13th edition. Meanwhile, a 13th edition of the entire ''Systema'' appeared in parts between 1788 and 1793 under the editorship of Johann Friedrich Gmelin. It was through the ''Systema Vegetabilium'' that Linnaeus's work became widely known in England, following its translation from the Latin by the Lichfield Botanical Society as ''A System of Vegetables'' (1783–1785). === ''Species Plantarum'' === ''Species Plantarum'' (or, more fully, ''Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas'') was first published in 1753, as a two-volume work. Its prime importance is perhaps that it is the primary starting point of plant nomenclature as it exists today. ==== ''Genera Plantarum'' ==== ''Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium'' was first published in 1737, delineating plant genera. Around 10 editions were published, not all of them by Linnaeus himself; the most important is the 1754 fifth edition. In it Linnaeus divided the plant Kingdom into 24 classes. One, Cryptogamia, included all the plants with concealed reproductive parts (algae, fungi, mosses and liverworts and ferns). ==== ''Philosophia Botanica'' ==== ''Philosophia Botanica'' (1751) was a summary of Linnaeus's thinking on plant classification and nomenclature, and an elaboration of the work he had previously published in ''Fundamenta Botanica'' (1736) and ''Critica Botanica'' (1737). Other publications forming part of his plan to reform the foundations of botany include his ''Classes Plantarum'' and ''Bibliotheca Botanica'': all were printed in Holland (as were ''Genera Plantarum'' (1737) and ''Systema Naturae'' (1735)), the ''Philosophia'' being simultaneously released in Stockholm. == Kollezzjonijiet == At the end of his lifetime the Linnean collection in Uppsala was considered one of the finest collections of natural history objects in Sweden. Next to his own collection, he had also built up a museum for the university of Uppsala, which was supplied by material donated by Carl Gyllenborg (in 1744–1745), crown-prince Adolf Fredrik (in 1745), Erik Petreus (in 1746), Claes Grill (in 1746), Magnus Lagerström (in 1748 and 1750) and Jonas Alströmer (in 1749). The relation between the museum and the private collection was not formalised and the steady flow of material from Linnean pupils was incorporated into the private collection rather than to the museum. Linnaeus felt his work was reflecting the harmony of nature, and he said in 1754 "the earth is then nothing else but a museum of the all-wise creator's masterpieces, divided into three chambers". He felt that he had turned his own estate into a microcosm of that 'world museum'. In 1784 the young medical student James Edward Smith purchased the entire specimen collection, library, manuscripts, and correspondence of Carl Linnaeus from his widow and daughter and transferred the collections to London. Not all material in Linné's private collection was transported to England. Thirty-three fish specimens preserved in alcohol were not sent and were later lost. In London Smith tended to neglect the zoological parts of the collection; he added some specimens and also gave some specimens away. Over the following centuries the Linnean collection in London suffered enormously at the hands of scientists who studied the collection, and in the process disturbed the original arrangement and labels, added specimens that did not belong to the original series and withdrew precious original type material. Much material that Linné studied belonged to the collection of Queen Lovisa Ulrika (1720–1782); the Linnean publications call this "Museum Ludovicae Ulricae" or "M. L. U."). The collection was donated by her grandson King Gustav IV Adolf (1778–1837) to the museum in Uppsala in 1804. Her husband King Adolf Fredrik's (1710–1771) collection is known in the Linnean sources as "Museum Adolphi Friderici" or "Mus. Ad. Fr.". The wet parts (the alcohol collection) were later donated to the Royal Swedish Academy of Sciences, and are housed in the Swedish Museum of Natural History at Stockholm. The dry material was transferred to Uppsala. == Sistema tat-tassonomija == === Sistema ta' Linnaeus === The establishment of universally accepted conventions for the naming of organisms was Linnaeus's main contribution to taxonomy—his work marks the starting point of consistent use of binomial nomenclature. Another major contribution of his was the popularisation of using the Mars and Venus symbols (♂ and ♀) to denote sex within species. These became the standard gender symbols. During the 18th century expansion of natural history knowledge, Linnaeus also developed what became known as the ''Linnaean taxonomy''; the system of scientific classification now widely used in the biological sciences. A previous zoologist Rumphius (1627–1702) had more or less approximated the Linnaean system and his material contributed to the later development of the binomial scientific classification by Linnaeus. The Linnaean system classified nature within a nested hierarchy, starting with three kingdoms. Kingdoms were divided into classes and they, in turn, into orders, and thence into genera (''singular:'' genus), which were divided into species (''singular:'' species). Below the rank of species he sometimes recognised taxa of a lower (unnamed) rank; these have since acquired standardised names such as ''variety'' in botany and ''subspecies'' in zoology. Modern taxonomy includes a rank of family between order and genus and a rank of phylum between kingdom and class that were not present in Linnaeus's original system. Linnaeus's groupings were based upon shared physical characteristics, and not based upon differences. Of his higher groupings, only those for animals are still in use, and the groupings themselves have been significantly changed since their conception, as have the principles behind them. Nevertheless, Linnaeus is credited with establishing the idea of a hierarchical structure of classification which is based upon observable characteristics and intended to reflect natural relationships. === Tassonomija umana === Linnaeus's system of taxonomy was the first to include humans (''Homo'') taxonomically grouped with apes (''Simia''), under the header of ''Anthropomorpha''. German biologist Ernst Haeckel speaking in 1907 called this the "most important sign of Linnaeus's genius". Linnaeus classified humans among the primates, beginning with the first edition of ''Systema Naturae''. During his time at Hartekamp, he had the opportunity to examine several monkeys and noted similarities between them and man. He pointed out that they basically had the same anatomy; except for speech, he found no other differences. Thus he placed man and monkeys under the same category, ''Anthropomorpha'', meaning "manlike". This classification received criticism from other biologists such as Johan Gottschalk Wallerius, Jacob Theodor Klein and Johann Georg Gmelin on the ground that it is illogical to describe man as human-like. In a letter to Gmelin from 1747, Linnaeus replied:<blockquote>It does not please [you] that I've placed Man among the Anthropomorpha, perhaps because of the term 'with human form', but man learns to know himself. Let's not quibble over words. It will be the same to me whatever name we apply. But I seek from you and from the whole world a generic difference between man and simian that [follows] from the principles of Natural History. I absolutely know of none. If only someone might tell me a single one! If I would have called man a simian or vice versa, I would have brought together all the theologians against me. Perhaps I ought to have by virtue of the law of the discipline.</blockquote>The theological concerns were twofold: first, putting man at the same level as monkeys or apes would lower the spiritually higher position that man was assumed to have in the great chain of being, and second, because the Bible says man was created in the image of God (theomorphism), if monkeys/apes and humans were not distinctly and separately designed, that would mean monkeys and apes were created in the image of God as well. This was something many could not accept. After such criticism, Linnaeus felt he needed to explain himself more clearly. The 10th edition of ''Systema Naturae'' introduced new terms, including ''Mammalia'' and ''Primates'', the latter replacing ''Anthropomorpha'' and giving humans the full binomial ''Homo sapiens''. The new classification received less criticism, but many natural historians still believed he had demoted humans from their former place of ruling over nature. Linnaeus believed that man biologically belonged to the animal kingdom and had to be included in it. In his book ''Dieta Naturalis'', he said, "One should not vent one's wrath on animals. Theology decrees that man has a soul and that the animals are mere 'automata mechanica', but I believe they would be better advised that animals have a soul and that the difference is of nobility." Linnaeus added a second species to the genus ''Homo'' in ''Systema Naturae'' based on a figure and description by Jacobus Bontius from a 1658 publication: ''Homo troglodytes'' ("caveman") and published a third in 1771: ''Homo lar''. Swedish historian Gunnar Broberg states that the new human species Linnaeus described were actually simians or native people clad in skins to frighten colonial settlers, whose appearance had been exaggerated in accounts to Linnaeus. For ''Homo troglodytes'' Linnaeus asked the Swedish East India Company to search for one, but they did not find any signs of its existence. ''Homo lar'' has since been reclassified as ''Hylobates lar'', the lar gibbon. In the first edition of ''Systema Naturae'', Linnaeus subdivided the human species into four varieties: "Europæus albesc[ens]" (whitish European), "Americanus rubesc[ens]" (reddish American), "Asiaticus fuscus" (tawny Asian) and "Africanus nigr[iculus]" (blackish African). In the tenth edition of Systema Naturae he further detailed phenotypical characteristics for each variety, based on the concept of the four temperaments from classical antiquity, and changed the description of Asians' skin tone to "luridus" (yellow). While Linnaeus believed that these varieties resulted from environmental differences between the four known continents, the Linnean Society acknowledges that his categorization's focus on skin color and later inclusion of cultural and behavioral traits cemented colonial stereotypes and provided the foundations for scientific racism. Additionally, Linnaeus created a wastebasket taxon "monstrosus" for "wild and monstrous humans, unknown groups, and more or less abnormal people". Linnaeus treated himself as the type specimen (holotype) of ''H. sapiens.'' In 1959, W. T. Stearn designated Linnaeus as the lectotype of ''H. sapiens,'' following the International Code of Zoological Nomenclature, since the sole specimen that he is known to have examined was himself. == Influwenzi u twemmin ekonomiku == Linnaeus's applied science was inspired not only by the instrumental utilitarianism general to the early Enlightenment, but also by his adherence to the older economic doctrine of Cameralism. Additionally, Linnaeus was a state interventionist. He supported tariffs, levies, export bounties, quotas, embargoes, navigation acts, subsidised investment capital, ceilings on wages, cash grants, state-licensed producer monopolies, and cartels. == Kommemorazzjoni == Anniversaries of Linnaeus's birth, especially in centennial years, have been marked by major celebrations. Linnaeus has appeared on numerous Swedish postage stamps and banknotes. There are numerous statues of Linnaeus in countries around the world. The Linnean Society of London has awarded the Linnean Medal for excellence in botany or zoology since 1888. Following approval by the Riksdag of Sweden, Växjö University and Kalmar College merged on 1 January 2010 to become Linnaeus University. Among the things named after Linnaeus is the twinflower genus ''Linnaea'', ''Linnaeosicyos'' (a monotypic genus in the family Cucurbitaceae). == Kummentarju == Philosopher Jean-Jacques Rousseau once wrote of Linnaeus, "I know no greater man on Earth." Johann Wolfgang von Goethe wrote: "With the exception of William Shakespeare and Baruch Spinoza, I know no one among the no longer living who has influenced me more strongly." Swedish author August Strindberg wrote: "Linnaeus was in reality a poet who happened to become a naturalist." In his autobiography, published by his student Adam Afzelius in 1823, Linnaeus described himself as unargumentative, sensitive, quick, and uninterested in his personal appearance. In the 21st century, Linnæus's taxonomy of human "races" has been criticized. Some claim that Linnæus was one of the forebears of the modern pseudoscientific notion of scientific racism, while others hold the view that while his classification was stereotyped, it did not imply that certain human "races" were superior to others. == Abbrevjazzjoni standard tal-awtur == The standard author abbreviation '''L.''' is used to indicate this person as the author when citing a botanical name. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}} [[Kategorija:Bijologi]] [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1707]] [[Kategorija:Mietu fl-1778]] swrdjx1sr0mj1q05v6t3r02a8il7oxs 329916 329915 2026-05-12T12:32:05Z Trigcly 17859 /* Systema Naturae */ 329916 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carl Linnaeus''' (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala '''Carl von Linné''', kien bijologu u [[tabib]] [[Żvezja|Żvediż]] li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-[[Lingwa Latina|Latin]]; bil-Latin ismu huwa '''Carolus Linnæus''' u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala '''Carolus a Linné'''. Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] għolja tiegħu fl-Università ta' [[Uppsala]] u beda jagħti lekċers dwar il-[[botanika]] hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' tiegħu fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-[[mediċina]] u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-[[Pjanta|pjanti]] u l-[[Annimal|annimali]]. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien [[Mewt|mewtu]] fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-[[Ewropa]]. Linnaeus issejjaħ bħala l-''Princeps botanicorum'' (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-[[ekoloġija]] moderna. Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni '''L.''' tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' [[speċi]]. Fiż-[[żooloġija]], ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni '''Linnaeus'''; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet '''L.''', '''Linnæus''' u '''Linné'''. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "'''Linn'''". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-iseċi [[Bniedem|umana]], ''[[Homo sapiens]].'' == Ħajja bikrija == === Tfulija === Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' [[Nicolaus (Nils) Linnaeus]] (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' [[Christina Brodersonia]]. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant [[Luteraniżmu|Luteran]] u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti. Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, ''lind'' bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud ''æ''. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud ''æ'', kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus. === Edukazzjoni bikrija === Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-[[reliġjon]] u l-[[ġeografija]] ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad [[għalliem]] għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom". Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil [[Johan Rothman]], tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-''Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm'' ta' [[Arvidh Månsson]], il-''Flora Åboensis'' ta' Tillandz, is-''Serta Florea Suecana'' ta' Palmberg, il-''Chloros Gothica'' ta' Bromelii u l-''Hortus Upsaliensis'' ta' Rudbeckii". Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-[[Ebrajk]], it-[[teoloġija]] u l-[[matematika]], kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta. == Studji universitarji == === Lund === Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont [[Sébastien Vaillant]]. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala ''Carolus Linnæus'', il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin. Il-Professur [[Kilian Stobæus]], xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu. === Uppsala === F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-[[anatomija]] ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, [[Olof Celsius]], li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja. Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, ''Praeludia Sponsaliorum Plantarum'', dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'<nowiki/>''Genera Plantarum'' u f'''Critica Botanica''. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, ''Adonis Uplandicus''. L-eks assistent ta' Rudbeck, [[Nils Rosén]], reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-[[mara]] ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-[[Milied]], Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università. == Spedizzjoni lejn il-Lapland == Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu [[Sami]] nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu. Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-[[żiemel]], u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' ''Campanula serpyllifolia'', li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-''Linnaea borealis'', il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland. Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, [[Għasfur|għasafar]] u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'[[bijodiversità]] limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu ''Flora Lapponica''. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali. Fil-''Flora Lapponica'' l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel ''Flora'' protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien [[Augustin Pyramus de Candolle]] li attribwixxa lil Linnaeus bil-''Flora Lapponica'' bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-''Flora''. L-istoriku botaniku [[E. L. Greene]] ddeskriva l-''Flora Lapponica'' bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus. Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha". Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni [[Norveġja|Norveġiżi]] f'[[Røros]]. == Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738) == === Dottorat === Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand [[Claes Sohlberg]], iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'[[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]], fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri. F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali. Fi triqithom waqfu f'[[Amburgu]], fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-[[Serp|sriep]]. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu. Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu ''Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa'', fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-[[malarja]] tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus ''Anopheles''), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa ''Artemisia annua'' kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu. Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' [[Peter Artedi]], ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' [[Amsterdam]], u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-[[ħut]]. === Pubblikazzjoni tas-''Systema Naturae'' === Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien [[Johan Frederik Gronovius]], u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib [[Skozja|Skoċċiż]] [[Isaac Lawson]], il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-''Systema Naturae'' (1735). Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. [[Herman Boerhaave]] pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]], iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku [[Johannes Burman]]. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-[[teżawru]] ''Thesaurus Zeylanicus''. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: ''Fundamenta Botanica'' u ''Bibliotheca Botanica''. === George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius === F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' [[George Clifford III]], direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari ''Storja Naturali tal-[[Ġamajka]]'' ta' [[Sir Hans Sloane]], jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-[[kuratur]] tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb ''Hortus Cliffortianus'', u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa. F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-[[Renju Unit|Ingilterra]], għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar [[Londra]] biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, [[Philip Miller]]. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-''Systema Naturae''. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-''[[Dizzjunarju]] tal-[[Ġardinar|Ġardinara]]'' ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-''Dizzjunarju tal-Ġardinara'' tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus. Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' [[Oxford]] biex iżur il-botaniku [[Johann Jacob Dillenius]]. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-''Critica Botanica'' tiegħu lilu, peress li "''opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit''". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' siġra tropikali ''Dillenia'' biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-''Genera Plantarum'', fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-''Corollarium Generum Plantarum'', b'60 ġeneru addizzjonali. Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-''Hortus Cliffortianus'', katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem ''Nepenthes'', li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti [[Karnivoru|karnivori]]). Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-[[mard]] u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'[[Pariġi]] għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal [[Antoine de Jussieu]]. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja. == Lura l-Iżvezja == Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' [[Sara Elisabeth Moræa]]. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi [[Stokkolma]] biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti [[Carl Gustav Tessin]], li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel ''Praeses'' tal-akkademja bix-xorti. Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia. F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala. === Öland u Gotland === Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn [[Visby]] f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-''Öländska och Gothländska Resa'', miktub bl-Iżvediż. Bħall-''Flora Lapponica'', kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-[[kultura]] f'Öland u f'Gotland. Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: ''Flora Suecica'' u ''Fauna Suecica''. ''Flora Suecica'' kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li ''Fauna Suecica'' kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745. === Västergötland === Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien [[Erik Gustaf Lidbeck]], student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb ''Wästgöta-Resa'', li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel. Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' ''archiater'' jew tabib ewlieni mir-re Żvediż [[Adolf Frederick]] — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'[[Berlin]]. === Scania === Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu [[Olof Söderberg]]. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-i''Skånska Resa'' ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania". === Rettur tal-Università ta' Uppsala === Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala. === ''Philosophia Botanica'' === Linnaeus ippubblika l-''Philosophia Botanica'' fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku. === ''Nutrix Noverca'' === Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' [[Frederick Lindberg]], tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-''prases'' irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet [[Traduzzjoni|tradotta]] bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala ''La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire''. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu ''[[Mammiferu|Mammalia]]'' għall-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] tal-organiżmi. === ''Species Plantarum'' === Linnaeus ippubblika l-i''Species Plantarum'', ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni. === Nobbiltà === Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni [[mużew]] fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu. Mir-rilaxx inizjali tas-''Systema Naturae'' fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-i''Species Plantarum''. Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniża]] "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku ''Linnaea borealis'' f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-[[aħmar]], bl-[[iswed]] u bl-[[aħdar]] għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata ''in ovo''". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-[[Enejide|Enejde]]: "''Famam extendere factis''", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu. Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, [[Katerina II tar-Russja]] bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' [[Giovanni Antonio Scopoli]], "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'[[Idrija]], id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-[[Slovenja]]). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, ''Scopolia'', is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu. == Snin finali == Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura. L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol. F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-[[Katidral]] ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar. Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. [[Joseph Banks]], botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet [[ħajja]] iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra. Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu. == Appostli == Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku [[William T. Stearn]] jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda. === Spedizzjonijiet bikrin === [[Christopher Tärnström]], l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-[[Ċina]]. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling. Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-[[Finlandja]] salpa lejn [[L-Amerika ta' Fuq|l-Amerka ta' Fuq]] bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, [[Belt ta' New York|New York]], New Jersey u l-[[Kanada]]. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-i''Species Plantarum'' kien ġabhom lura miegħu Kalm. === Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun === [[Daniel Solander]] kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' [[James Cook]] fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-[[Oċeanja]] abbord l-''Endeavour'' fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; [[Anders Sparrman]] ivvjaġġa miegħu abbord ir-''Resolution'' fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u [[L-Amerika t'Isfel|l-Amerka t'Isfel]]. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-[[Afrika t'Isfel]]. X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien [[Carl Peter Thunberg]], li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-[[Ġappun]]. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn [[Nagasaki]], għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-[[Traduzzjoni|tradutturi]] biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus. == Pubblikazzjonijiet ewlenin == === ''Systema Naturae'' === L-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' ġiet stampata fin-Netherlands fl-1735. Kienet opra ta' 12-il paġna. Sal-10 edizzjoni tagħha fl-1758, ikklassifikat 4,400 speċi ta' annimali u 7,700 speċi ta' pjanti. In-nies minn madwar id-dinja kollha bagħtu l-eżemplari tagħhom lil Linnaeus biex jiġu inklużi. Sakemm beda x-xogħol fuq it-12-il edizzjoni, Linnaeus kellu bżonn invenzjoni ġdida — il-karta tal-indiċi — biex jintraċċa l-klassifikazzjonijiet. Wara li saħħet Linnaeus marret lura fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 18, il-pubblikazzjoni tal-edizzjonijiet tas-''Systema Naturae'' marret f'żewġ direzzjonijiet differenti. Xjenzat Żvediż ieħor, [[Johan Andreas Murray]], ħareġ it-taqsima tar-''Regnum Vegetabile'' separatament fl-1774 bħala s-''Systema Vegetabilium'', li ġiet imniżżla bħala t-13-il edizzjoni. Sadanittant, it-13-il edizzjoni tas-''Systema'' kollha tfaċċat f'partijiet bejn l-1788 u l-1793 taħt ix-xogħol editorjali ta' [[Johann Friedrich Gmelin]]. Kien permezz tas-''Systema Vegetabilium'' li x-xogħol ta' Linnaeus sar magħruf b'mod mifrux fl-Ingilterra, wara li ġiet tradotta mil-Latin mis-Soċjetà Botanika ta' Lichfield bħala ''Sistema ta' Ħxejjex'' (1783–1785). === ''Species Plantarum'' === ''L-iSpecies Plantarum'' (jew b'mod integrali l-i''Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas'') ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1753, bħala xogħol b'żewġ volumi. L-importanza ewlenija tagħha hija x'aktarx li hija l-punt ta' tluq primarju tan-nomenklatura tal-pjanti kif teżisti llum il-ġurnata. ==== ''Genera Plantarum'' ==== Il-''Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium'' ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1737, u elenkat il-ġeneri tal-pjanti. Ġew ippubblikati madwar 10 edizzjonijiet, iżda mhux kollha minn Linnaeus innifsu; l-iżjed edizzjoni importanti kienet il-ħames edizzjoni tal-1754. Fiha Linnaeus qasam ir-Renju tal-pjanti f'24 klassi. Il-''Cryptogamia'' kienet tinkludi l-pjanti kollha b'organi riproduttivi moħbijin (l-algi, il-fungi, il-muski, l-epatika u l-felċi). ==== ''Philosophia Botanica'' ==== Il-''Philosophia Botanica'' (1751) kienet sommarju tal-ħsieb ta' Linnaeus dwar il-klassifikazzjoni u n-nomenklatura tal-pjanti, u elaborazzjoni tax-xogħol li kien ippubblika qabel fil-''Fundamenta Botanica'' (1736) u fil-''Critica Botanica'' (1737). Pubblikazzjonijiet oħra li jiffurmaw parti mill-pjan tiegħu li jirriforma l-pedamenti tal-botanika jinkludu l-''Classes Plantarum'' u l-''Bibliotheca Botanica'': dawn kollha ġew stampati fl-Olanda (l-istess bħall-''Genera Plantarum'' (1737) u s-''Systema Naturae'' (1735)); il-''Philosophia'' ġiet rilaxxata simultanjament fi Stokkolma. == Kollezzjonijiet == At the end of his lifetime the Linnean collection in Uppsala was considered one of the finest collections of natural history objects in Sweden. Next to his own collection, he had also built up a museum for the university of Uppsala, which was supplied by material donated by Carl Gyllenborg (in 1744–1745), crown-prince Adolf Fredrik (in 1745), Erik Petreus (in 1746), Claes Grill (in 1746), Magnus Lagerström (in 1748 and 1750) and Jonas Alströmer (in 1749). The relation between the museum and the private collection was not formalised and the steady flow of material from Linnean pupils was incorporated into the private collection rather than to the museum. Linnaeus felt his work was reflecting the harmony of nature, and he said in 1754 "the earth is then nothing else but a museum of the all-wise creator's masterpieces, divided into three chambers". He felt that he had turned his own estate into a microcosm of that 'world museum'. In 1784 the young medical student James Edward Smith purchased the entire specimen collection, library, manuscripts, and correspondence of Carl Linnaeus from his widow and daughter and transferred the collections to London. Not all material in Linné's private collection was transported to England. Thirty-three fish specimens preserved in alcohol were not sent and were later lost. In London Smith tended to neglect the zoological parts of the collection; he added some specimens and also gave some specimens away. Over the following centuries the Linnean collection in London suffered enormously at the hands of scientists who studied the collection, and in the process disturbed the original arrangement and labels, added specimens that did not belong to the original series and withdrew precious original type material. Much material that Linné studied belonged to the collection of Queen Lovisa Ulrika (1720–1782); the Linnean publications call this "Museum Ludovicae Ulricae" or "M. L. U."). The collection was donated by her grandson King Gustav IV Adolf (1778–1837) to the museum in Uppsala in 1804. Her husband King Adolf Fredrik's (1710–1771) collection is known in the Linnean sources as "Museum Adolphi Friderici" or "Mus. Ad. Fr.". The wet parts (the alcohol collection) were later donated to the Royal Swedish Academy of Sciences, and are housed in the Swedish Museum of Natural History at Stockholm. The dry material was transferred to Uppsala. == Sistema tat-tassonomija == === Sistema ta' Linnaeus === The establishment of universally accepted conventions for the naming of organisms was Linnaeus's main contribution to taxonomy—his work marks the starting point of consistent use of binomial nomenclature. Another major contribution of his was the popularisation of using the Mars and Venus symbols (♂ and ♀) to denote sex within species. These became the standard gender symbols. During the 18th century expansion of natural history knowledge, Linnaeus also developed what became known as the ''Linnaean taxonomy''; the system of scientific classification now widely used in the biological sciences. A previous zoologist Rumphius (1627–1702) had more or less approximated the Linnaean system and his material contributed to the later development of the binomial scientific classification by Linnaeus. The Linnaean system classified nature within a nested hierarchy, starting with three kingdoms. Kingdoms were divided into classes and they, in turn, into orders, and thence into genera (''singular:'' genus), which were divided into species (''singular:'' species). Below the rank of species he sometimes recognised taxa of a lower (unnamed) rank; these have since acquired standardised names such as ''variety'' in botany and ''subspecies'' in zoology. Modern taxonomy includes a rank of family between order and genus and a rank of phylum between kingdom and class that were not present in Linnaeus's original system. Linnaeus's groupings were based upon shared physical characteristics, and not based upon differences. Of his higher groupings, only those for animals are still in use, and the groupings themselves have been significantly changed since their conception, as have the principles behind them. Nevertheless, Linnaeus is credited with establishing the idea of a hierarchical structure of classification which is based upon observable characteristics and intended to reflect natural relationships. === Tassonomija umana === Linnaeus's system of taxonomy was the first to include humans (''Homo'') taxonomically grouped with apes (''Simia''), under the header of ''Anthropomorpha''. German biologist Ernst Haeckel speaking in 1907 called this the "most important sign of Linnaeus's genius". Linnaeus classified humans among the primates, beginning with the first edition of ''Systema Naturae''. During his time at Hartekamp, he had the opportunity to examine several monkeys and noted similarities between them and man. He pointed out that they basically had the same anatomy; except for speech, he found no other differences. Thus he placed man and monkeys under the same category, ''Anthropomorpha'', meaning "manlike". This classification received criticism from other biologists such as Johan Gottschalk Wallerius, Jacob Theodor Klein and Johann Georg Gmelin on the ground that it is illogical to describe man as human-like. In a letter to Gmelin from 1747, Linnaeus replied:<blockquote>It does not please [you] that I've placed Man among the Anthropomorpha, perhaps because of the term 'with human form', but man learns to know himself. Let's not quibble over words. It will be the same to me whatever name we apply. But I seek from you and from the whole world a generic difference between man and simian that [follows] from the principles of Natural History. I absolutely know of none. If only someone might tell me a single one! If I would have called man a simian or vice versa, I would have brought together all the theologians against me. Perhaps I ought to have by virtue of the law of the discipline.</blockquote>The theological concerns were twofold: first, putting man at the same level as monkeys or apes would lower the spiritually higher position that man was assumed to have in the great chain of being, and second, because the Bible says man was created in the image of God (theomorphism), if monkeys/apes and humans were not distinctly and separately designed, that would mean monkeys and apes were created in the image of God as well. This was something many could not accept. After such criticism, Linnaeus felt he needed to explain himself more clearly. The 10th edition of ''Systema Naturae'' introduced new terms, including ''Mammalia'' and ''Primates'', the latter replacing ''Anthropomorpha'' and giving humans the full binomial ''Homo sapiens''. The new classification received less criticism, but many natural historians still believed he had demoted humans from their former place of ruling over nature. Linnaeus believed that man biologically belonged to the animal kingdom and had to be included in it. In his book ''Dieta Naturalis'', he said, "One should not vent one's wrath on animals. Theology decrees that man has a soul and that the animals are mere 'automata mechanica', but I believe they would be better advised that animals have a soul and that the difference is of nobility." Linnaeus added a second species to the genus ''Homo'' in ''Systema Naturae'' based on a figure and description by Jacobus Bontius from a 1658 publication: ''Homo troglodytes'' ("caveman") and published a third in 1771: ''Homo lar''. Swedish historian Gunnar Broberg states that the new human species Linnaeus described were actually simians or native people clad in skins to frighten colonial settlers, whose appearance had been exaggerated in accounts to Linnaeus. For ''Homo troglodytes'' Linnaeus asked the Swedish East India Company to search for one, but they did not find any signs of its existence. ''Homo lar'' has since been reclassified as ''Hylobates lar'', the lar gibbon. In the first edition of ''Systema Naturae'', Linnaeus subdivided the human species into four varieties: "Europæus albesc[ens]" (whitish European), "Americanus rubesc[ens]" (reddish American), "Asiaticus fuscus" (tawny Asian) and "Africanus nigr[iculus]" (blackish African). In the tenth edition of Systema Naturae he further detailed phenotypical characteristics for each variety, based on the concept of the four temperaments from classical antiquity, and changed the description of Asians' skin tone to "luridus" (yellow). While Linnaeus believed that these varieties resulted from environmental differences between the four known continents, the Linnean Society acknowledges that his categorization's focus on skin color and later inclusion of cultural and behavioral traits cemented colonial stereotypes and provided the foundations for scientific racism. Additionally, Linnaeus created a wastebasket taxon "monstrosus" for "wild and monstrous humans, unknown groups, and more or less abnormal people". Linnaeus treated himself as the type specimen (holotype) of ''H. sapiens.'' In 1959, W. T. Stearn designated Linnaeus as the lectotype of ''H. sapiens,'' following the International Code of Zoological Nomenclature, since the sole specimen that he is known to have examined was himself. == Influwenzi u twemmin ekonomiku == Linnaeus's applied science was inspired not only by the instrumental utilitarianism general to the early Enlightenment, but also by his adherence to the older economic doctrine of Cameralism. Additionally, Linnaeus was a state interventionist. He supported tariffs, levies, export bounties, quotas, embargoes, navigation acts, subsidised investment capital, ceilings on wages, cash grants, state-licensed producer monopolies, and cartels. == Kommemorazzjoni == Anniversaries of Linnaeus's birth, especially in centennial years, have been marked by major celebrations. Linnaeus has appeared on numerous Swedish postage stamps and banknotes. There are numerous statues of Linnaeus in countries around the world. The Linnean Society of London has awarded the Linnean Medal for excellence in botany or zoology since 1888. Following approval by the Riksdag of Sweden, Växjö University and Kalmar College merged on 1 January 2010 to become Linnaeus University. Among the things named after Linnaeus is the twinflower genus ''Linnaea'', ''Linnaeosicyos'' (a monotypic genus in the family Cucurbitaceae). == Kummentarju == Philosopher Jean-Jacques Rousseau once wrote of Linnaeus, "I know no greater man on Earth." Johann Wolfgang von Goethe wrote: "With the exception of William Shakespeare and Baruch Spinoza, I know no one among the no longer living who has influenced me more strongly." Swedish author August Strindberg wrote: "Linnaeus was in reality a poet who happened to become a naturalist." In his autobiography, published by his student Adam Afzelius in 1823, Linnaeus described himself as unargumentative, sensitive, quick, and uninterested in his personal appearance. In the 21st century, Linnæus's taxonomy of human "races" has been criticized. Some claim that Linnæus was one of the forebears of the modern pseudoscientific notion of scientific racism, while others hold the view that while his classification was stereotyped, it did not imply that certain human "races" were superior to others. == Abbrevjazzjoni standard tal-awtur == The standard author abbreviation '''L.''' is used to indicate this person as the author when citing a botanical name. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}} [[Kategorija:Bijologi]] [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1707]] [[Kategorija:Mietu fl-1778]] 2pvetlu6wswqyg2b8ibkipo2tacb1b8 329917 329916 2026-05-12T12:47:04Z Trigcly 17859 /* Kollezzjonijiet */ 329917 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carl Linnaeus''' (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala '''Carl von Linné''', kien bijologu u [[tabib]] [[Żvezja|Żvediż]] li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-[[Lingwa Latina|Latin]]; bil-Latin ismu huwa '''Carolus Linnæus''' u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala '''Carolus a Linné'''. Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] għolja tiegħu fl-Università ta' [[Uppsala]] u beda jagħti lekċers dwar il-[[botanika]] hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' tiegħu fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-[[mediċina]] u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-[[Pjanta|pjanti]] u l-[[Annimal|annimali]]. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien [[Mewt|mewtu]] fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-[[Ewropa]]. Linnaeus issejjaħ bħala l-''Princeps botanicorum'' (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-[[ekoloġija]] moderna. Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni '''L.''' tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' [[speċi]]. Fiż-[[żooloġija]], ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni '''Linnaeus'''; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet '''L.''', '''Linnæus''' u '''Linné'''. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "'''Linn'''". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-iseċi [[Bniedem|umana]], ''[[Homo sapiens]].'' == Ħajja bikrija == === Tfulija === Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' [[Nicolaus (Nils) Linnaeus]] (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' [[Christina Brodersonia]]. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant [[Luteraniżmu|Luteran]] u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti. Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, ''lind'' bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud ''æ''. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud ''æ'', kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus. === Edukazzjoni bikrija === Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-[[reliġjon]] u l-[[ġeografija]] ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad [[għalliem]] għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom". Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil [[Johan Rothman]], tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-''Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm'' ta' [[Arvidh Månsson]], il-''Flora Åboensis'' ta' Tillandz, is-''Serta Florea Suecana'' ta' Palmberg, il-''Chloros Gothica'' ta' Bromelii u l-''Hortus Upsaliensis'' ta' Rudbeckii". Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-[[Ebrajk]], it-[[teoloġija]] u l-[[matematika]], kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta. == Studji universitarji == === Lund === Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont [[Sébastien Vaillant]]. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala ''Carolus Linnæus'', il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin. Il-Professur [[Kilian Stobæus]], xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu. === Uppsala === F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-[[anatomija]] ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, [[Olof Celsius]], li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja. Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, ''Praeludia Sponsaliorum Plantarum'', dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'<nowiki/>''Genera Plantarum'' u f'''Critica Botanica''. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, ''Adonis Uplandicus''. L-eks assistent ta' Rudbeck, [[Nils Rosén]], reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-[[mara]] ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-[[Milied]], Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università. == Spedizzjoni lejn il-Lapland == Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu [[Sami]] nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu. Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-[[żiemel]], u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' ''Campanula serpyllifolia'', li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-''Linnaea borealis'', il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland. Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, [[Għasfur|għasafar]] u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'[[bijodiversità]] limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu ''Flora Lapponica''. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali. Fil-''Flora Lapponica'' l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel ''Flora'' protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien [[Augustin Pyramus de Candolle]] li attribwixxa lil Linnaeus bil-''Flora Lapponica'' bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-''Flora''. L-istoriku botaniku [[E. L. Greene]] ddeskriva l-''Flora Lapponica'' bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus. Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha". Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni [[Norveġja|Norveġiżi]] f'[[Røros]]. == Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738) == === Dottorat === Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand [[Claes Sohlberg]], iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'[[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]], fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri. F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali. Fi triqithom waqfu f'[[Amburgu]], fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-[[Serp|sriep]]. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu. Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu ''Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa'', fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-[[malarja]] tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus ''Anopheles''), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa ''Artemisia annua'' kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu. Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' [[Peter Artedi]], ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' [[Amsterdam]], u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-[[ħut]]. === Pubblikazzjoni tas-''Systema Naturae'' === Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien [[Johan Frederik Gronovius]], u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib [[Skozja|Skoċċiż]] [[Isaac Lawson]], il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-''Systema Naturae'' (1735). Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. [[Herman Boerhaave]] pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]], iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku [[Johannes Burman]]. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-[[teżawru]] ''Thesaurus Zeylanicus''. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: ''Fundamenta Botanica'' u ''Bibliotheca Botanica''. === George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius === F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' [[George Clifford III]], direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari ''Storja Naturali tal-[[Ġamajka]]'' ta' [[Sir Hans Sloane]], jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-[[kuratur]] tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb ''Hortus Cliffortianus'', u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa. F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-[[Renju Unit|Ingilterra]], għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar [[Londra]] biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, [[Philip Miller]]. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-''Systema Naturae''. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-''[[Dizzjunarju]] tal-[[Ġardinar|Ġardinara]]'' ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-''Dizzjunarju tal-Ġardinara'' tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus. Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' [[Oxford]] biex iżur il-botaniku [[Johann Jacob Dillenius]]. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-''Critica Botanica'' tiegħu lilu, peress li "''opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit''". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' siġra tropikali ''Dillenia'' biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-''Genera Plantarum'', fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-''Corollarium Generum Plantarum'', b'60 ġeneru addizzjonali. Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-''Hortus Cliffortianus'', katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem ''Nepenthes'', li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti [[Karnivoru|karnivori]]). Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-[[mard]] u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'[[Pariġi]] għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal [[Antoine de Jussieu]]. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja. == Lura l-Iżvezja == Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' [[Sara Elisabeth Moræa]]. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi [[Stokkolma]] biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti [[Carl Gustav Tessin]], li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel ''Praeses'' tal-akkademja bix-xorti. Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia. F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala. === Öland u Gotland === Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn [[Visby]] f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-''Öländska och Gothländska Resa'', miktub bl-Iżvediż. Bħall-''Flora Lapponica'', kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-[[kultura]] f'Öland u f'Gotland. Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: ''Flora Suecica'' u ''Fauna Suecica''. ''Flora Suecica'' kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li ''Fauna Suecica'' kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745. === Västergötland === Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien [[Erik Gustaf Lidbeck]], student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb ''Wästgöta-Resa'', li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel. Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' ''archiater'' jew tabib ewlieni mir-re Żvediż [[Adolf Frederick]] — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'[[Berlin]]. === Scania === Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu [[Olof Söderberg]]. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-i''Skånska Resa'' ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania". === Rettur tal-Università ta' Uppsala === Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala. === ''Philosophia Botanica'' === Linnaeus ippubblika l-''Philosophia Botanica'' fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku. === ''Nutrix Noverca'' === Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' [[Frederick Lindberg]], tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-''prases'' irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet [[Traduzzjoni|tradotta]] bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala ''La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire''. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu ''[[Mammiferu|Mammalia]]'' għall-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] tal-organiżmi. === ''Species Plantarum'' === Linnaeus ippubblika l-i''Species Plantarum'', ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni. === Nobbiltà === Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni [[mużew]] fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu. Mir-rilaxx inizjali tas-''Systema Naturae'' fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-i''Species Plantarum''. Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniża]] "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku ''Linnaea borealis'' f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-[[aħmar]], bl-[[iswed]] u bl-[[aħdar]] għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata ''in ovo''". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-[[Enejide|Enejde]]: "''Famam extendere factis''", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu. Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, [[Katerina II tar-Russja]] bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' [[Giovanni Antonio Scopoli]], "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'[[Idrija]], id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-[[Slovenja]]). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, ''Scopolia'', is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu. == Snin finali == Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura. L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol. F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-[[Katidral]] ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar. Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. [[Joseph Banks]], botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet [[ħajja]] iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra. Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu. == Appostli == Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku [[William T. Stearn]] jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda. === Spedizzjonijiet bikrin === [[Christopher Tärnström]], l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-[[Ċina]]. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling. Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-[[Finlandja]] salpa lejn [[L-Amerika ta' Fuq|l-Amerka ta' Fuq]] bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, [[Belt ta' New York|New York]], New Jersey u l-[[Kanada]]. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-i''Species Plantarum'' kien ġabhom lura miegħu Kalm. === Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun === [[Daniel Solander]] kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' [[James Cook]] fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-[[Oċeanja]] abbord l-''Endeavour'' fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; [[Anders Sparrman]] ivvjaġġa miegħu abbord ir-''Resolution'' fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u [[L-Amerika t'Isfel|l-Amerka t'Isfel]]. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-[[Afrika t'Isfel]]. X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien [[Carl Peter Thunberg]], li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-[[Ġappun]]. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn [[Nagasaki]], għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-[[Traduzzjoni|tradutturi]] biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus. == Pubblikazzjonijiet ewlenin == === ''Systema Naturae'' === L-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' ġiet stampata fin-Netherlands fl-1735. Kienet opra ta' 12-il paġna. Sal-10 edizzjoni tagħha fl-1758, ikklassifikat 4,400 speċi ta' annimali u 7,700 speċi ta' pjanti. In-nies minn madwar id-dinja kollha bagħtu l-eżemplari tagħhom lil Linnaeus biex jiġu inklużi. Sakemm beda x-xogħol fuq it-12-il edizzjoni, Linnaeus kellu bżonn invenzjoni ġdida — il-karta tal-indiċi — biex jintraċċa l-klassifikazzjonijiet. Wara li saħħet Linnaeus marret lura fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 18, il-pubblikazzjoni tal-edizzjonijiet tas-''Systema Naturae'' marret f'żewġ direzzjonijiet differenti. Xjenzat Żvediż ieħor, [[Johan Andreas Murray]], ħareġ it-taqsima tar-''Regnum Vegetabile'' separatament fl-1774 bħala s-''Systema Vegetabilium'', li ġiet imniżżla bħala t-13-il edizzjoni. Sadanittant, it-13-il edizzjoni tas-''Systema'' kollha tfaċċat f'partijiet bejn l-1788 u l-1793 taħt ix-xogħol editorjali ta' [[Johann Friedrich Gmelin]]. Kien permezz tas-''Systema Vegetabilium'' li x-xogħol ta' Linnaeus sar magħruf b'mod mifrux fl-Ingilterra, wara li ġiet tradotta mil-Latin mis-Soċjetà Botanika ta' Lichfield bħala ''Sistema ta' Ħxejjex'' (1783–1785). === ''Species Plantarum'' === ''L-iSpecies Plantarum'' (jew b'mod integrali l-i''Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas'') ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1753, bħala xogħol b'żewġ volumi. L-importanza ewlenija tagħha hija x'aktarx li hija l-punt ta' tluq primarju tan-nomenklatura tal-pjanti kif teżisti llum il-ġurnata. ==== ''Genera Plantarum'' ==== Il-''Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium'' ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1737, u elenkat il-ġeneri tal-pjanti. Ġew ippubblikati madwar 10 edizzjonijiet, iżda mhux kollha minn Linnaeus innifsu; l-iżjed edizzjoni importanti kienet il-ħames edizzjoni tal-1754. Fiha Linnaeus qasam ir-Renju tal-pjanti f'24 klassi. Il-''Cryptogamia'' kienet tinkludi l-pjanti kollha b'organi riproduttivi moħbijin (l-algi, il-fungi, il-muski, l-epatika u l-felċi). ==== ''Philosophia Botanica'' ==== Il-''Philosophia Botanica'' (1751) kienet sommarju tal-ħsieb ta' Linnaeus dwar il-klassifikazzjoni u n-nomenklatura tal-pjanti, u elaborazzjoni tax-xogħol li kien ippubblika qabel fil-''Fundamenta Botanica'' (1736) u fil-''Critica Botanica'' (1737). Pubblikazzjonijiet oħra li jiffurmaw parti mill-pjan tiegħu li jirriforma l-pedamenti tal-botanika jinkludu l-''Classes Plantarum'' u l-''Bibliotheca Botanica'': dawn kollha ġew stampati fl-Olanda (l-istess bħall-''Genera Plantarum'' (1737) u s-''Systema Naturae'' (1735)); il-''Philosophia'' ġiet rilaxxata simultanjament fi Stokkolma. == Kollezzjonijiet == Fl-aħħar ta' ħajtu, il-kollezzjoni ta' Linneaus f'Uppsala kienet meqjusa bħala waħda mill-ifjen kollezzjonijiet ta' oġġetti tal-istorja naturali fl-Iżvezja. Qrib il-kollezzjoni tiegħu stess, huwa kien bena mużew għall-Università ta' Uppsala, li kien fornut b'materjal mogħti b'donazzjoni mingħand Carl Gyllenborg (fl-1744–1745), il-Prinċep Eredi Adolf Fredrik (fl-1745), Erik Petreus (fl-1746), Claes Grill (fl-1746), Magnus Lagerström (fl-1748 u fl-1750) u Jonas Alströmer (fl-1749). Ir-relazzjoni bejn il-mużew u l-kollezzjoni privata ma ġietx formalizzata u l-fluss kostanti ta' materjal mingħand l-istudenti ta' Linneaus ġie inkorporat fil-kollezzjoni privata minflok fil-mużew. Linnaeus kien tal-fehma li x-xogħol tiegħu kien li jirrifletti l-armonija tan-natura, u fl-1754 huwa qal li "d-Dinja mhi xejn għajr mużew tal-kapolavuri kollha tal-ħallieq għaref, maqsum fi tliet kompartimenti". Huwa kien tal-fehma li kien bidel il-proprjetà tiegħu f'mikrokożmu ta' dak il-"mużew dinji". Fl-1784 l-istudent żagħżugħ tal-mediċina James Edward Smith xtara l-kollezzjoni tal-eżemplari kollha, il-librerija, il-manuskritti u l-korrispondenza ta' Carl Linnaeus mingħand l-armla ta' Linnaeus u bintu u ttrasferixxa l-kollezzjonijiet lejn Londra. Mhux il-materjal kollu fil-kollezzjoni privata ta' Linné ġie ttrasportat lejn l-Ingilterra. 33 eżemplar ta' ħut ippreservati fl-alkoħol ma ntbagħtux u iktar 'il quddiem intilfu. F'Londra Smith donnu ttraskura l-partijiet żooloġiċi tal-kollezzjoni; huwa żied xi eżemplari u ta xi eżemplari wkoll. Matul is-sekli ta' wara, il-kollezzjoni ta' Linnaeus f'Londra batiet ferm f'idejn ix-xjenzati li studjaw il-kollezzjoni, u fil-proċess fixklu l-arranġament u t-tikketti oriġinali, żiedu xi eżemplari li ma kinux preżenti fis-serje oriġinali u rtiraw materjal prezzjuż oriġinali. Ħafna mill-materjal studjat minn Linné kien jagħmel parti mill-kollezzjoni tar-Reġina Lovisa Ulrika (1720–1782); il-pubblikazzjonijiet ta' Linneaus lil dan il-materjal isejħulu l-"Mużew ta' ''Ludovicae Ulricae''" jew "M. L. U."). Il-kollezzjoni ngħatat b'donazzjoni min-neputi tagħha r-Re Gustav IV Adolf (1778–1837) lill-mużew f'Uppsala fl-1804. Il-kollezzjoni tar-raġel tagħha r-Re Adolf Fredrik (1710–1771) hija magħrufa fis-sorsi ta' Linnaeus bħala l-"Mużew ta' ''Adolphi Friderici''" jew "Mus. Ad. Fr.". Il-partijiet mhux nexfin (il-kollezzjoni fl-alkoħol) iktar 'il quddiem ingħataw b'donazzjoni lill-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenzi, u huma ospitati fil-Mużew Żvediż tal-Istorja Naturali fi Stokkolma. Il-materjal niexef ġie ttrasferit lejn Uppsala. == Sistema tat-tassonomija == === Sistema ta' Linnaeus === The establishment of universally accepted conventions for the naming of organisms was Linnaeus's main contribution to taxonomy—his work marks the starting point of consistent use of binomial nomenclature. Another major contribution of his was the popularisation of using the Mars and Venus symbols (♂ and ♀) to denote sex within species. These became the standard gender symbols. During the 18th century expansion of natural history knowledge, Linnaeus also developed what became known as the ''Linnaean taxonomy''; the system of scientific classification now widely used in the biological sciences. A previous zoologist Rumphius (1627–1702) had more or less approximated the Linnaean system and his material contributed to the later development of the binomial scientific classification by Linnaeus. The Linnaean system classified nature within a nested hierarchy, starting with three kingdoms. Kingdoms were divided into classes and they, in turn, into orders, and thence into genera (''singular:'' genus), which were divided into species (''singular:'' species). Below the rank of species he sometimes recognised taxa of a lower (unnamed) rank; these have since acquired standardised names such as ''variety'' in botany and ''subspecies'' in zoology. Modern taxonomy includes a rank of family between order and genus and a rank of phylum between kingdom and class that were not present in Linnaeus's original system. Linnaeus's groupings were based upon shared physical characteristics, and not based upon differences. Of his higher groupings, only those for animals are still in use, and the groupings themselves have been significantly changed since their conception, as have the principles behind them. Nevertheless, Linnaeus is credited with establishing the idea of a hierarchical structure of classification which is based upon observable characteristics and intended to reflect natural relationships. === Tassonomija umana === Linnaeus's system of taxonomy was the first to include humans (''Homo'') taxonomically grouped with apes (''Simia''), under the header of ''Anthropomorpha''. German biologist Ernst Haeckel speaking in 1907 called this the "most important sign of Linnaeus's genius". Linnaeus classified humans among the primates, beginning with the first edition of ''Systema Naturae''. During his time at Hartekamp, he had the opportunity to examine several monkeys and noted similarities between them and man. He pointed out that they basically had the same anatomy; except for speech, he found no other differences. Thus he placed man and monkeys under the same category, ''Anthropomorpha'', meaning "manlike". This classification received criticism from other biologists such as Johan Gottschalk Wallerius, Jacob Theodor Klein and Johann Georg Gmelin on the ground that it is illogical to describe man as human-like. In a letter to Gmelin from 1747, Linnaeus replied:<blockquote>It does not please [you] that I've placed Man among the Anthropomorpha, perhaps because of the term 'with human form', but man learns to know himself. Let's not quibble over words. It will be the same to me whatever name we apply. But I seek from you and from the whole world a generic difference between man and simian that [follows] from the principles of Natural History. I absolutely know of none. If only someone might tell me a single one! If I would have called man a simian or vice versa, I would have brought together all the theologians against me. Perhaps I ought to have by virtue of the law of the discipline.</blockquote>The theological concerns were twofold: first, putting man at the same level as monkeys or apes would lower the spiritually higher position that man was assumed to have in the great chain of being, and second, because the Bible says man was created in the image of God (theomorphism), if monkeys/apes and humans were not distinctly and separately designed, that would mean monkeys and apes were created in the image of God as well. This was something many could not accept. After such criticism, Linnaeus felt he needed to explain himself more clearly. The 10th edition of ''Systema Naturae'' introduced new terms, including ''Mammalia'' and ''Primates'', the latter replacing ''Anthropomorpha'' and giving humans the full binomial ''Homo sapiens''. The new classification received less criticism, but many natural historians still believed he had demoted humans from their former place of ruling over nature. Linnaeus believed that man biologically belonged to the animal kingdom and had to be included in it. In his book ''Dieta Naturalis'', he said, "One should not vent one's wrath on animals. Theology decrees that man has a soul and that the animals are mere 'automata mechanica', but I believe they would be better advised that animals have a soul and that the difference is of nobility." Linnaeus added a second species to the genus ''Homo'' in ''Systema Naturae'' based on a figure and description by Jacobus Bontius from a 1658 publication: ''Homo troglodytes'' ("caveman") and published a third in 1771: ''Homo lar''. Swedish historian Gunnar Broberg states that the new human species Linnaeus described were actually simians or native people clad in skins to frighten colonial settlers, whose appearance had been exaggerated in accounts to Linnaeus. For ''Homo troglodytes'' Linnaeus asked the Swedish East India Company to search for one, but they did not find any signs of its existence. ''Homo lar'' has since been reclassified as ''Hylobates lar'', the lar gibbon. In the first edition of ''Systema Naturae'', Linnaeus subdivided the human species into four varieties: "Europæus albesc[ens]" (whitish European), "Americanus rubesc[ens]" (reddish American), "Asiaticus fuscus" (tawny Asian) and "Africanus nigr[iculus]" (blackish African). In the tenth edition of Systema Naturae he further detailed phenotypical characteristics for each variety, based on the concept of the four temperaments from classical antiquity, and changed the description of Asians' skin tone to "luridus" (yellow). While Linnaeus believed that these varieties resulted from environmental differences between the four known continents, the Linnean Society acknowledges that his categorization's focus on skin color and later inclusion of cultural and behavioral traits cemented colonial stereotypes and provided the foundations for scientific racism. Additionally, Linnaeus created a wastebasket taxon "monstrosus" for "wild and monstrous humans, unknown groups, and more or less abnormal people". Linnaeus treated himself as the type specimen (holotype) of ''H. sapiens.'' In 1959, W. T. Stearn designated Linnaeus as the lectotype of ''H. sapiens,'' following the International Code of Zoological Nomenclature, since the sole specimen that he is known to have examined was himself. == Influwenzi u twemmin ekonomiku == Linnaeus's applied science was inspired not only by the instrumental utilitarianism general to the early Enlightenment, but also by his adherence to the older economic doctrine of Cameralism. Additionally, Linnaeus was a state interventionist. He supported tariffs, levies, export bounties, quotas, embargoes, navigation acts, subsidised investment capital, ceilings on wages, cash grants, state-licensed producer monopolies, and cartels. == Kommemorazzjoni == Anniversaries of Linnaeus's birth, especially in centennial years, have been marked by major celebrations. Linnaeus has appeared on numerous Swedish postage stamps and banknotes. There are numerous statues of Linnaeus in countries around the world. The Linnean Society of London has awarded the Linnean Medal for excellence in botany or zoology since 1888. Following approval by the Riksdag of Sweden, Växjö University and Kalmar College merged on 1 January 2010 to become Linnaeus University. Among the things named after Linnaeus is the twinflower genus ''Linnaea'', ''Linnaeosicyos'' (a monotypic genus in the family Cucurbitaceae). == Kummentarju == Philosopher Jean-Jacques Rousseau once wrote of Linnaeus, "I know no greater man on Earth." Johann Wolfgang von Goethe wrote: "With the exception of William Shakespeare and Baruch Spinoza, I know no one among the no longer living who has influenced me more strongly." Swedish author August Strindberg wrote: "Linnaeus was in reality a poet who happened to become a naturalist." In his autobiography, published by his student Adam Afzelius in 1823, Linnaeus described himself as unargumentative, sensitive, quick, and uninterested in his personal appearance. In the 21st century, Linnæus's taxonomy of human "races" has been criticized. Some claim that Linnæus was one of the forebears of the modern pseudoscientific notion of scientific racism, while others hold the view that while his classification was stereotyped, it did not imply that certain human "races" were superior to others. == Abbrevjazzjoni standard tal-awtur == The standard author abbreviation '''L.''' is used to indicate this person as the author when citing a botanical name. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}} [[Kategorija:Bijologi]] [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1707]] [[Kategorija:Mietu fl-1778]] n5491ew24voy8qrc1myroavupwk6q04 329918 329917 2026-05-12T13:47:49Z Trigcly 17859 /* Sistema ta' Linnaeus */ 329918 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carl Linnaeus''' (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala '''Carl von Linné''', kien bijologu u [[tabib]] [[Żvezja|Żvediż]] li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-[[Lingwa Latina|Latin]]; bil-Latin ismu huwa '''Carolus Linnæus''' u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala '''Carolus a Linné'''. Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] għolja tiegħu fl-Università ta' [[Uppsala]] u beda jagħti lekċers dwar il-[[botanika]] hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' tiegħu fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-[[mediċina]] u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-[[Pjanta|pjanti]] u l-[[Annimal|annimali]]. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien [[Mewt|mewtu]] fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-[[Ewropa]]. Linnaeus issejjaħ bħala l-''Princeps botanicorum'' (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-[[ekoloġija]] moderna. Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni '''L.''' tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' [[speċi]]. Fiż-[[żooloġija]], ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni '''Linnaeus'''; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet '''L.''', '''Linnæus''' u '''Linné'''. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "'''Linn'''". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-iseċi [[Bniedem|umana]], ''[[Homo sapiens]].'' == Ħajja bikrija == === Tfulija === Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' [[Nicolaus (Nils) Linnaeus]] (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' [[Christina Brodersonia]]. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant [[Luteraniżmu|Luteran]] u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti. Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, ''lind'' bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud ''æ''. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud ''æ'', kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus. === Edukazzjoni bikrija === Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-[[reliġjon]] u l-[[ġeografija]] ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad [[għalliem]] għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom". Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil [[Johan Rothman]], tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-''Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm'' ta' [[Arvidh Månsson]], il-''Flora Åboensis'' ta' Tillandz, is-''Serta Florea Suecana'' ta' Palmberg, il-''Chloros Gothica'' ta' Bromelii u l-''Hortus Upsaliensis'' ta' Rudbeckii". Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-[[Ebrajk]], it-[[teoloġija]] u l-[[matematika]], kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta. == Studji universitarji == === Lund === Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont [[Sébastien Vaillant]]. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala ''Carolus Linnæus'', il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin. Il-Professur [[Kilian Stobæus]], xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu. === Uppsala === F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-[[anatomija]] ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, [[Olof Celsius]], li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja. Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, ''Praeludia Sponsaliorum Plantarum'', dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'<nowiki/>''Genera Plantarum'' u f'''Critica Botanica''. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, ''Adonis Uplandicus''. L-eks assistent ta' Rudbeck, [[Nils Rosén]], reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-[[mara]] ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-[[Milied]], Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università. == Spedizzjoni lejn il-Lapland == Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu [[Sami]] nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu. Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-[[żiemel]], u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' ''Campanula serpyllifolia'', li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-''Linnaea borealis'', il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland. Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, [[Għasfur|għasafar]] u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'[[bijodiversità]] limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu ''Flora Lapponica''. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali. Fil-''Flora Lapponica'' l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel ''Flora'' protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien [[Augustin Pyramus de Candolle]] li attribwixxa lil Linnaeus bil-''Flora Lapponica'' bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-''Flora''. L-istoriku botaniku [[E. L. Greene]] ddeskriva l-''Flora Lapponica'' bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus. Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha". Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni [[Norveġja|Norveġiżi]] f'[[Røros]]. == Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738) == === Dottorat === Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand [[Claes Sohlberg]], iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'[[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]], fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri. F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali. Fi triqithom waqfu f'[[Amburgu]], fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-[[Serp|sriep]]. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu. Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu ''Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa'', fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-[[malarja]] tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus ''Anopheles''), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa ''Artemisia annua'' kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu. Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' [[Peter Artedi]], ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' [[Amsterdam]], u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-[[ħut]]. === Pubblikazzjoni tas-''Systema Naturae'' === Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien [[Johan Frederik Gronovius]], u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib [[Skozja|Skoċċiż]] [[Isaac Lawson]], il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-''Systema Naturae'' (1735). Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. [[Herman Boerhaave]] pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]], iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku [[Johannes Burman]]. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-[[teżawru]] ''Thesaurus Zeylanicus''. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: ''Fundamenta Botanica'' u ''Bibliotheca Botanica''. === George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius === F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' [[George Clifford III]], direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari ''Storja Naturali tal-[[Ġamajka]]'' ta' [[Sir Hans Sloane]], jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-[[kuratur]] tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb ''Hortus Cliffortianus'', u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa. F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-[[Renju Unit|Ingilterra]], għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar [[Londra]] biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, [[Philip Miller]]. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-''Systema Naturae''. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-''[[Dizzjunarju]] tal-[[Ġardinar|Ġardinara]]'' ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-''Dizzjunarju tal-Ġardinara'' tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus. Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' [[Oxford]] biex iżur il-botaniku [[Johann Jacob Dillenius]]. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-''Critica Botanica'' tiegħu lilu, peress li "''opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit''". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' siġra tropikali ''Dillenia'' biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-''Genera Plantarum'', fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-''Corollarium Generum Plantarum'', b'60 ġeneru addizzjonali. Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-''Hortus Cliffortianus'', katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem ''Nepenthes'', li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti [[Karnivoru|karnivori]]). Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-[[mard]] u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'[[Pariġi]] għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal [[Antoine de Jussieu]]. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja. == Lura l-Iżvezja == Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' [[Sara Elisabeth Moræa]]. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi [[Stokkolma]] biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti [[Carl Gustav Tessin]], li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel ''Praeses'' tal-akkademja bix-xorti. Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia. F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala. === Öland u Gotland === Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn [[Visby]] f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-''Öländska och Gothländska Resa'', miktub bl-Iżvediż. Bħall-''Flora Lapponica'', kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-[[kultura]] f'Öland u f'Gotland. Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: ''Flora Suecica'' u ''Fauna Suecica''. ''Flora Suecica'' kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li ''Fauna Suecica'' kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745. === Västergötland === Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien [[Erik Gustaf Lidbeck]], student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb ''Wästgöta-Resa'', li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel. Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' ''archiater'' jew tabib ewlieni mir-re Żvediż [[Adolf Frederick]] — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'[[Berlin]]. === Scania === Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu [[Olof Söderberg]]. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-i''Skånska Resa'' ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania". === Rettur tal-Università ta' Uppsala === Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala. === ''Philosophia Botanica'' === Linnaeus ippubblika l-''Philosophia Botanica'' fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku. === ''Nutrix Noverca'' === Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' [[Frederick Lindberg]], tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-''prases'' irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet [[Traduzzjoni|tradotta]] bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala ''La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire''. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu ''[[Mammiferu|Mammalia]]'' għall-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] tal-organiżmi. === ''Species Plantarum'' === Linnaeus ippubblika l-i''Species Plantarum'', ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni. === Nobbiltà === Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni [[mużew]] fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu. Mir-rilaxx inizjali tas-''Systema Naturae'' fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-i''Species Plantarum''. Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniża]] "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku ''Linnaea borealis'' f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-[[aħmar]], bl-[[iswed]] u bl-[[aħdar]] għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata ''in ovo''". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-[[Enejide|Enejde]]: "''Famam extendere factis''", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu. Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, [[Katerina II tar-Russja]] bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' [[Giovanni Antonio Scopoli]], "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'[[Idrija]], id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-[[Slovenja]]). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, ''Scopolia'', is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu. == Snin finali == Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura. L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol. F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-[[Katidral]] ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar. Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. [[Joseph Banks]], botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet [[ħajja]] iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra. Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu. == Appostli == Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku [[William T. Stearn]] jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda. === Spedizzjonijiet bikrin === [[Christopher Tärnström]], l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-[[Ċina]]. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling. Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-[[Finlandja]] salpa lejn [[L-Amerika ta' Fuq|l-Amerka ta' Fuq]] bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, [[Belt ta' New York|New York]], New Jersey u l-[[Kanada]]. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-i''Species Plantarum'' kien ġabhom lura miegħu Kalm. === Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun === [[Daniel Solander]] kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' [[James Cook]] fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-[[Oċeanja]] abbord l-''Endeavour'' fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; [[Anders Sparrman]] ivvjaġġa miegħu abbord ir-''Resolution'' fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u [[L-Amerika t'Isfel|l-Amerka t'Isfel]]. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-[[Afrika t'Isfel]]. X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien [[Carl Peter Thunberg]], li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-[[Ġappun]]. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn [[Nagasaki]], għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-[[Traduzzjoni|tradutturi]] biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus. == Pubblikazzjonijiet ewlenin == === ''Systema Naturae'' === L-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' ġiet stampata fin-Netherlands fl-1735. Kienet opra ta' 12-il paġna. Sal-10 edizzjoni tagħha fl-1758, ikklassifikat 4,400 speċi ta' annimali u 7,700 speċi ta' pjanti. In-nies minn madwar id-dinja kollha bagħtu l-eżemplari tagħhom lil Linnaeus biex jiġu inklużi. Sakemm beda x-xogħol fuq it-12-il edizzjoni, Linnaeus kellu bżonn invenzjoni ġdida — il-karta tal-indiċi — biex jintraċċa l-klassifikazzjonijiet. Wara li saħħet Linnaeus marret lura fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 18, il-pubblikazzjoni tal-edizzjonijiet tas-''Systema Naturae'' marret f'żewġ direzzjonijiet differenti. Xjenzat Żvediż ieħor, [[Johan Andreas Murray]], ħareġ it-taqsima tar-''Regnum Vegetabile'' separatament fl-1774 bħala s-''Systema Vegetabilium'', li ġiet imniżżla bħala t-13-il edizzjoni. Sadanittant, it-13-il edizzjoni tas-''Systema'' kollha tfaċċat f'partijiet bejn l-1788 u l-1793 taħt ix-xogħol editorjali ta' [[Johann Friedrich Gmelin]]. Kien permezz tas-''Systema Vegetabilium'' li x-xogħol ta' Linnaeus sar magħruf b'mod mifrux fl-Ingilterra, wara li ġiet tradotta mil-Latin mis-Soċjetà Botanika ta' Lichfield bħala ''Sistema ta' Ħxejjex'' (1783–1785). === ''Species Plantarum'' === ''L-iSpecies Plantarum'' (jew b'mod integrali l-i''Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas'') ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1753, bħala xogħol b'żewġ volumi. L-importanza ewlenija tagħha hija x'aktarx li hija l-punt ta' tluq primarju tan-nomenklatura tal-pjanti kif teżisti llum il-ġurnata. ==== ''Genera Plantarum'' ==== Il-''Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium'' ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1737, u elenkat il-ġeneri tal-pjanti. Ġew ippubblikati madwar 10 edizzjonijiet, iżda mhux kollha minn Linnaeus innifsu; l-iżjed edizzjoni importanti kienet il-ħames edizzjoni tal-1754. Fiha Linnaeus qasam ir-Renju tal-pjanti f'24 klassi. Il-''Cryptogamia'' kienet tinkludi l-pjanti kollha b'organi riproduttivi moħbijin (l-algi, il-fungi, il-muski, l-epatika u l-felċi). ==== ''Philosophia Botanica'' ==== Il-''Philosophia Botanica'' (1751) kienet sommarju tal-ħsieb ta' Linnaeus dwar il-klassifikazzjoni u n-nomenklatura tal-pjanti, u elaborazzjoni tax-xogħol li kien ippubblika qabel fil-''Fundamenta Botanica'' (1736) u fil-''Critica Botanica'' (1737). Pubblikazzjonijiet oħra li jiffurmaw parti mill-pjan tiegħu li jirriforma l-pedamenti tal-botanika jinkludu l-''Classes Plantarum'' u l-''Bibliotheca Botanica'': dawn kollha ġew stampati fl-Olanda (l-istess bħall-''Genera Plantarum'' (1737) u s-''Systema Naturae'' (1735)); il-''Philosophia'' ġiet rilaxxata simultanjament fi Stokkolma. == Kollezzjonijiet == Fl-aħħar ta' ħajtu, il-kollezzjoni ta' Linneaus f'Uppsala kienet meqjusa bħala waħda mill-ifjen kollezzjonijiet ta' oġġetti tal-istorja naturali fl-Iżvezja. Qrib il-kollezzjoni tiegħu stess, huwa kien bena mużew għall-Università ta' Uppsala, li kien fornut b'materjal mogħti b'donazzjoni mingħand Carl Gyllenborg (fl-1744–1745), il-Prinċep Eredi Adolf Fredrik (fl-1745), Erik Petreus (fl-1746), Claes Grill (fl-1746), Magnus Lagerström (fl-1748 u fl-1750) u Jonas Alströmer (fl-1749). Ir-relazzjoni bejn il-mużew u l-kollezzjoni privata ma ġietx formalizzata u l-fluss kostanti ta' materjal mingħand l-istudenti ta' Linneaus ġie inkorporat fil-kollezzjoni privata minflok fil-mużew. Linnaeus kien tal-fehma li x-xogħol tiegħu kien li jirrifletti l-armonija tan-natura, u fl-1754 huwa qal li "d-Dinja mhi xejn għajr mużew tal-kapolavuri kollha tal-ħallieq għaref, maqsum fi tliet kompartimenti". Huwa kien tal-fehma li kien bidel il-proprjetà tiegħu f'mikrokożmu ta' dak il-"mużew dinji". Fl-1784 l-istudent żagħżugħ tal-mediċina James Edward Smith xtara l-kollezzjoni tal-eżemplari kollha, il-librerija, il-manuskritti u l-korrispondenza ta' Carl Linnaeus mingħand l-armla ta' Linnaeus u bintu u ttrasferixxa l-kollezzjonijiet lejn Londra. Mhux il-materjal kollu fil-kollezzjoni privata ta' Linné ġie ttrasportat lejn l-Ingilterra. 33 eżemplar ta' ħut ippreservati fl-alkoħol ma ntbagħtux u iktar 'il quddiem intilfu. F'Londra Smith donnu ttraskura l-partijiet żooloġiċi tal-kollezzjoni; huwa żied xi eżemplari u ta xi eżemplari wkoll. Matul is-sekli ta' wara, il-kollezzjoni ta' Linnaeus f'Londra batiet ferm f'idejn ix-xjenzati li studjaw il-kollezzjoni, u fil-proċess fixklu l-arranġament u t-tikketti oriġinali, żiedu xi eżemplari li ma kinux preżenti fis-serje oriġinali u rtiraw materjal prezzjuż oriġinali. Ħafna mill-materjal studjat minn Linné kien jagħmel parti mill-kollezzjoni tar-Reġina Lovisa Ulrika (1720–1782); il-pubblikazzjonijiet ta' Linneaus lil dan il-materjal isejħulu l-"Mużew ta' ''Ludovicae Ulricae''" jew "M. L. U."). Il-kollezzjoni ngħatat b'donazzjoni min-neputi tagħha r-Re Gustav IV Adolf (1778–1837) lill-mużew f'Uppsala fl-1804. Il-kollezzjoni tar-raġel tagħha r-Re Adolf Fredrik (1710–1771) hija magħrufa fis-sorsi ta' Linnaeus bħala l-"Mużew ta' ''Adolphi Friderici''" jew "Mus. Ad. Fr.". Il-partijiet mhux nexfin (il-kollezzjoni fl-alkoħol) iktar 'il quddiem ingħataw b'donazzjoni lill-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenzi, u huma ospitati fil-Mużew Żvediż tal-Istorja Naturali fi Stokkolma. Il-materjal niexef ġie ttrasferit lejn Uppsala. == Sistema tat-tassonomija == === Sistema ta' Linnaeus === L-istabbiliment ta' konvenzjonijiet aċċettati b'mod universali għat-tismija tal-organiżmi kien il-kontribut prinċipali ta' Linnaeus fit-tassonomija — ix-xogħol tiegħu jimmarka l-punt tat-tluq tal-użu konsistenti tan-nomenklatura binomjali. Kontribut siewi ieħor tiegħu kien il-popolarizzazzjoni tal-użu tas-simbolu ta' Marte u ta' Venere (♂ u ♀) b'referenza għas-sess tal-ispeċijiet. Dawn saru s-simboli standard tal-ġeneri. Matul l-espansjoni tas-seklu 18 tal-għarfien tal-istorja naturali, Linnaeus żviluppa wkoll dik li saret magħrufa bħala t-''tassonomija ta''' ''Linnaeus''; is-sistema tal-klassifikazzjoni xjentifika li tintuża attwalment fix-xjenzi bijoloġiċi. Żoologu preċedenti, Rumphius (1627–1702), kien qorob pjuttost għas-sistema ta' Linnaeus u l-materjal tiegħu kkontribwixxa għall-iżvilupp ulterjuri tal-klassifikazzjoni xjentifika binomjali ta' Linnaeus. Is-sistema ta' Linnaeus ikklassifikat in-natura fi ħdan ġerarkija mbejta, l-ewwel nett bi tliet renji. Ir-renji huma maqsuma f'klassijiet, imbagħad f'ordnijiet, imbagħad f'ġeneri (''singular:'' ġeneru), li mbagħad huma maqsuma fi speċijiet (''singular:'' speċi). Taħt il-livell ta' speċijiet, xi kultant huwa rrikonoxxa taksa ta' livell inferjuri (bla isem); minn dak iż-żmien 'l hawn dawn ingħataw ismijiet standardizzati bħal ''varjetà'' fil-botanika u ''sottospeċi'' fiż-żooloġija. It-tassonomija moderna tinkludi livell ta' familja bejn l-ordni u l-ġeneru, u livell ta' ''[[phylum]]'' bejn ir-renju u l-klassi li ma kinux preżenti fis-sistema oriġinali ta' Linnaeus. Ir-raggruppamenti ta' Linnaeus kienu bbażati fuq il-karatteristiċi fiżiċi kondiviżi u mhux fuq id-differenzi. Mir-raggruppamenti l-għoljin tiegħu, dawk tal-annimali biss għadhom jintużaw, u r-raggruppamenti stess inbidlu b'mod sinifikanti mill-oriġini tagħhom, l-istess bħall-prinċipji warajhom. Minkejja dan, Linnaeus huwa akkreditat li stabbilixxa l-idea ta' struttura ġerarkika ta' klassifikazzjoni bbażata fuq karatteristiċi osservabbli u maħsuba biex tirrifletti r-relazzjonijiet naturali. === Tassonomija umana === Is-sitema tat-tassonomija ta' Linnaeus kienet l-ewwel waħda li kienet tinkludi lill-bnedmin (''Homo''), raggruppati tassonomikament max-xadini primati (''Simia''), taħt l-intestatura ''Anthropomorpha''. Il-bijologu [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Ernst Haeckel]] f'diskors tiegħu fl-1907 lil dan sostna li kien "l-iżjed sinjal importanti tal-ġenju ta' Linnaeus". Linnaeus ikklassifika l-bnedmin fost il-primati, l-ewwel nett mill-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae''. Matul ħajtu f'Hartekamp, huwa kellu l-opportunità li jeżamina diversi xadini u nnota xebħ bejnhom u l-bnedmin. Huwa indika li bażikament kellhom l-istess anatomija; għajr il-[[Lingwa|lingwaġġ]], huwa ma sab l-ebda differenza oħra. B'hekk huwa qiegħed lill-bnedmin u lix-xadini taħt l-istess kategorija, ''Anthropomorpha'', li tfisser "qishom bnedmin". Din il-klassifikazzjoni ntlaqgħet bi kritika minn bijologi oħra bħal [[Johan Gottschalk Wallerius]], [[Jacob Theodor Klein]] u Johann Georg Gmelin fuq il-bażi li ma kienx loġiku li l-bnedmin jiġu deskritti bħala qishom bnedmin. F'ittra lil Gmelin tal-1747, Linnaeus wieġeb:<blockquote>Ma ħadtx pjaċir [inti] li poġġejt il-Bnedmin fost l-''Anthropomorpha'', x'aktarx minħabba t-terminu "b'forma ta' bnedmin", iżda l-bniedem jitgħallem biex isir jaf lilu nnifsu. Ejja ma noqogħdux infettqu fuq il-[[Kelma|kliem]]. Kwalunkwe isem nagħżlu li napplikaw, il-ħsieb jibqa' l-istess. Iżda mingħandek u mid-dinja kollha nixtieq differenza ġenerika bejn il-bnedmin u bejn ix-xadini primati skont il-prinċipji tal-Istorja Naturali. Jien ma naf bI-ebda waħda. Mank xi ħadd jaf jgħidli mqar waħda! Li kieku sejjaħt lill-bnedmin xadini primati jew viċi versa, kien ikolli t-teologi kollha magħqudin kontrija. Forsi kelli nagħmel hekk skont il-liġi tad-dixxiplina.</blockquote>It-tħassib teoloġiku kien doppju: l-ewwel nett, it-tqegħid tal-bnedmin fuq l-istess livell tax-xadini primati kien ibaxxi l-pożizzjoni spiritwalment ogħla li suppost kellhom il-bnedmin fost il-ħlejqiet; u t-tieni, peress li l-[[Bibbja]] tgħid li l-bniedem inħoloq bħala x-xbieha ta' [[Alla l-Missier|Alla]] (teomorfiżmu), jekk ix-xadini/il-primati ma ġewx iddisinjati b'mod distint u separat, dak ikun ifisser li x-xadini u l-primati nħolqu bħala x-xbieha ta' Alla wkoll. Bosta dan ma setgħux jaċċettawh. Wara tant kritika, Linnaeus ħass li kellu jispjega lilu nnifsu b'mod iktar ċar. L-għaxar edizzjoni tas-''Systema Naturae'' introduċiet termini ġodda, inkluż ''Mammalia'' u ''Primates'', din tal-aħħar minflok l-''Anthropomorpha'', u l-bnedmin ingħataw l-isem binomjali sħiħ ''Homo sapiens''. Il-klassifikazzjoni l-ġdida ngħatat inqas kritika, iżda bosta storiċi naturali xorta kienu jemmnu li kien deklassifika lill-bnedmin mill-pożizzjoni superjuri li kellhom fin-natura. Linnaeus kien jemmen li l-bnedmin bijoloġikament kienu jagħmlu parti mir-renju tal-annimali u kellhom ikunu inklużi fih. Fil-ktieb tiegħu ''Dieta Naturalis'', huwa qal, "Wieħed ma għandux jiżvoga r-rabja tiegħu fuq l-annimali. Skont it-teoloġija l-bnedmin għandhom ruħ u l-annimali huma sempliċi ''automata mechanica'', iżda jien nemmen li misshom ikunu infurmati aħjar li l-annimali għandhom ruħ u li l-unika differenza hija n-nobbiltà". Linnaeus żied it-tieni speċi fil-ġeneru ''Homo'' fis-''Systema Naturae'' abbażi ta' illustrazzjoni u deskrizzjoni ta' [[Jacobus Bontius]] minn pubblikazzjoni tal-1658: ''Homo troglodytes'' ("raġel tal-għerien") u ppubblika t-tielet speċi fl-1771: ''Homo lar''. L-istoriku Żvediż [[Gunnar Broberg]] jistqarr li l-ispeċi l-ġdida fost il-bnedmin li ddeskriva fil-fatt kienu primati jew nies nattivi mgeżwrin fil-ġlud biex ibeżżgħu l-insedjaturi kolonjali, u li d-dehra tagħhom kienet ġiet esaġerata fir-rakkonti lil Linnaeus. Għall-''Homo troglodytes'' Linnaeus staqsa lill-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja biex tfittex wieħed, iżda ma nstabux sinjali tal-eżistenza tiegħu. Minn dak iż-żmien 'l hawn l-''Homo lar'' ġie kklassifikat mill-ġdid bħala ''Hylobates lar'', il-gibbon ta' lar. Fl-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'', Linnaeus għamel suddiviżjoni tal-ispeċi umana f'erba' varjetajiet: "''Europæus albesc[ens'']" (Ewropej bajdanin), "''Americanus rubesc[ens]''" (Amerikani ħamranin), "''Asiaticus fuscus''" (Asjatiċi safranin) u "''Africanus nigr[iculus]''" (Afrikani suwed). Fl-għaxar edizzjoni tas-''Systema Naturae'' huwa spjega iktar fid-dettall il-karatteristiċi fenotipiċi għal kull varjetà, abbażi tal-kunċett tal-erba' temperamenti mill-antikità klassika, u biddel id-deskrizzjoni tat-tonalità tal-ġilda tal-Asjatiċi għal "''luridus''" (sofor). Filwaqt li Linnaeus kien jemmen li dawn il-varjetajiet irriżultaw minn differenzi ambjentali bejn l-erba' kontinenti magħrufa, is-Soċjetà ta' Linnaeus tirrikonoxxi li l-enfasi tal-kategorizzazzjoni tiegħu fuq il-lewn tal-ġilda u l-inklużjoni iktar 'il quddiem tat-tratti kulturali u komportamentali nibtu sterjotipi kolonjali u pprovdew il-pedamenti għar-razziżmu xjentifiku. Barra minn hekk, Linnaeus ħoloq takson skartat ta' "''monstrosus''" għall-"bnedmin selvaġġi u monstrużi, gruppi mhux magħrufa, u persuni pjuttost abnormali". Linnaeus ittratta lilu nnifsu bħala l-eżemplar tipiku (olotip) tal-''H. sapiens.'' Fl-1959, [[W. T. Stearn]] iddeżinja lil Linnaeus bħala l-lektotip tal-''H. sapiens,'' skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura Żooloġika, peress li l-uniku eżemplar li huwa magħruf li eżamina kien hu nnifsu. == Influwenzi u twemmin ekonomiku == Linnaeus's applied science was inspired not only by the instrumental utilitarianism general to the early Enlightenment, but also by his adherence to the older economic doctrine of Cameralism. Additionally, Linnaeus was a state interventionist. He supported tariffs, levies, export bounties, quotas, embargoes, navigation acts, subsidised investment capital, ceilings on wages, cash grants, state-licensed producer monopolies, and cartels. == Kommemorazzjoni == Anniversaries of Linnaeus's birth, especially in centennial years, have been marked by major celebrations. Linnaeus has appeared on numerous Swedish postage stamps and banknotes. There are numerous statues of Linnaeus in countries around the world. The Linnean Society of London has awarded the Linnean Medal for excellence in botany or zoology since 1888. Following approval by the Riksdag of Sweden, Växjö University and Kalmar College merged on 1 January 2010 to become Linnaeus University. Among the things named after Linnaeus is the twinflower genus ''Linnaea'', ''Linnaeosicyos'' (a monotypic genus in the family Cucurbitaceae). == Kummentarju == Philosopher Jean-Jacques Rousseau once wrote of Linnaeus, "I know no greater man on Earth." Johann Wolfgang von Goethe wrote: "With the exception of William Shakespeare and Baruch Spinoza, I know no one among the no longer living who has influenced me more strongly." Swedish author August Strindberg wrote: "Linnaeus was in reality a poet who happened to become a naturalist." In his autobiography, published by his student Adam Afzelius in 1823, Linnaeus described himself as unargumentative, sensitive, quick, and uninterested in his personal appearance. In the 21st century, Linnæus's taxonomy of human "races" has been criticized. Some claim that Linnæus was one of the forebears of the modern pseudoscientific notion of scientific racism, while others hold the view that while his classification was stereotyped, it did not imply that certain human "races" were superior to others. == Abbrevjazzjoni standard tal-awtur == The standard author abbreviation '''L.''' is used to indicate this person as the author when citing a botanical name. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}} [[Kategorija:Bijologi]] [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1707]] [[Kategorija:Mietu fl-1778]] jo6m6no8rmmd55pnug9ry1wbtsrdvv3 329919 329918 2026-05-12T14:05:44Z Trigcly 17859 /* Influwenzi u twemmin ekonomiku */ 329919 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carl Linnaeus''' (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala '''Carl von Linné''', kien bijologu u [[tabib]] [[Żvezja|Żvediż]] li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-[[Lingwa Latina|Latin]]; bil-Latin ismu huwa '''Carolus Linnæus''' u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala '''Carolus a Linné'''. Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] għolja tiegħu fl-Università ta' [[Uppsala]] u beda jagħti lekċers dwar il-[[botanika]] hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' tiegħu fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-[[mediċina]] u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-[[Pjanta|pjanti]] u l-[[Annimal|annimali]]. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien [[Mewt|mewtu]] fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-[[Ewropa]]. Linnaeus issejjaħ bħala l-''Princeps botanicorum'' (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-[[ekoloġija]] moderna. Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni '''L.''' tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' [[speċi]]. Fiż-[[żooloġija]], ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni '''Linnaeus'''; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet '''L.''', '''Linnæus''' u '''Linné'''. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "'''Linn'''". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-iseċi [[Bniedem|umana]], ''[[Homo sapiens]].'' == Ħajja bikrija == === Tfulija === Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' [[Nicolaus (Nils) Linnaeus]] (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' [[Christina Brodersonia]]. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant [[Luteraniżmu|Luteran]] u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti. Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, ''lind'' bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud ''æ''. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud ''æ'', kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus. === Edukazzjoni bikrija === Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-[[reliġjon]] u l-[[ġeografija]] ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad [[għalliem]] għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom". Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil [[Johan Rothman]], tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-''Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm'' ta' [[Arvidh Månsson]], il-''Flora Åboensis'' ta' Tillandz, is-''Serta Florea Suecana'' ta' Palmberg, il-''Chloros Gothica'' ta' Bromelii u l-''Hortus Upsaliensis'' ta' Rudbeckii". Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-[[Ebrajk]], it-[[teoloġija]] u l-[[matematika]], kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta. == Studji universitarji == === Lund === Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont [[Sébastien Vaillant]]. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala ''Carolus Linnæus'', il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin. Il-Professur [[Kilian Stobæus]], xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu. === Uppsala === F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-[[anatomija]] ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, [[Olof Celsius]], li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja. Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, ''Praeludia Sponsaliorum Plantarum'', dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'<nowiki/>''Genera Plantarum'' u f'''Critica Botanica''. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, ''Adonis Uplandicus''. L-eks assistent ta' Rudbeck, [[Nils Rosén]], reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-[[mara]] ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-[[Milied]], Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università. == Spedizzjoni lejn il-Lapland == Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu [[Sami]] nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu. Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-[[żiemel]], u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' ''Campanula serpyllifolia'', li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-''Linnaea borealis'', il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland. Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, [[Għasfur|għasafar]] u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'[[bijodiversità]] limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu ''Flora Lapponica''. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali. Fil-''Flora Lapponica'' l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel ''Flora'' protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien [[Augustin Pyramus de Candolle]] li attribwixxa lil Linnaeus bil-''Flora Lapponica'' bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-''Flora''. L-istoriku botaniku [[E. L. Greene]] ddeskriva l-''Flora Lapponica'' bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus. Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha". Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni [[Norveġja|Norveġiżi]] f'[[Røros]]. == Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738) == === Dottorat === Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand [[Claes Sohlberg]], iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'[[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]], fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri. F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali. Fi triqithom waqfu f'[[Amburgu]], fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-[[Serp|sriep]]. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu. Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu ''Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa'', fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-[[malarja]] tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus ''Anopheles''), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa ''Artemisia annua'' kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu. Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' [[Peter Artedi]], ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' [[Amsterdam]], u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-[[ħut]]. === Pubblikazzjoni tas-''Systema Naturae'' === Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien [[Johan Frederik Gronovius]], u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib [[Skozja|Skoċċiż]] [[Isaac Lawson]], il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-''Systema Naturae'' (1735). Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. [[Herman Boerhaave]] pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]], iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku [[Johannes Burman]]. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-[[teżawru]] ''Thesaurus Zeylanicus''. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: ''Fundamenta Botanica'' u ''Bibliotheca Botanica''. === George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius === F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' [[George Clifford III]], direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari ''Storja Naturali tal-[[Ġamajka]]'' ta' [[Sir Hans Sloane]], jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-[[kuratur]] tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb ''Hortus Cliffortianus'', u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa. F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-[[Renju Unit|Ingilterra]], għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar [[Londra]] biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, [[Philip Miller]]. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-''Systema Naturae''. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-''[[Dizzjunarju]] tal-[[Ġardinar|Ġardinara]]'' ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-''Dizzjunarju tal-Ġardinara'' tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus. Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' [[Oxford]] biex iżur il-botaniku [[Johann Jacob Dillenius]]. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-''Critica Botanica'' tiegħu lilu, peress li "''opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit''". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' siġra tropikali ''Dillenia'' biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-''Genera Plantarum'', fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-''Corollarium Generum Plantarum'', b'60 ġeneru addizzjonali. Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-''Hortus Cliffortianus'', katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem ''Nepenthes'', li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti [[Karnivoru|karnivori]]). Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-[[mard]] u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'[[Pariġi]] għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal [[Antoine de Jussieu]]. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja. == Lura l-Iżvezja == Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' [[Sara Elisabeth Moræa]]. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi [[Stokkolma]] biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti [[Carl Gustav Tessin]], li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel ''Praeses'' tal-akkademja bix-xorti. Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia. F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala. === Öland u Gotland === Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn [[Visby]] f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-''Öländska och Gothländska Resa'', miktub bl-Iżvediż. Bħall-''Flora Lapponica'', kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-[[kultura]] f'Öland u f'Gotland. Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: ''Flora Suecica'' u ''Fauna Suecica''. ''Flora Suecica'' kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li ''Fauna Suecica'' kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745. === Västergötland === Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien [[Erik Gustaf Lidbeck]], student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb ''Wästgöta-Resa'', li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel. Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' ''archiater'' jew tabib ewlieni mir-re Żvediż [[Adolf Frederick]] — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'[[Berlin]]. === Scania === Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu [[Olof Söderberg]]. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-i''Skånska Resa'' ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania". === Rettur tal-Università ta' Uppsala === Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala. === ''Philosophia Botanica'' === Linnaeus ippubblika l-''Philosophia Botanica'' fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku. === ''Nutrix Noverca'' === Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' [[Frederick Lindberg]], tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-''prases'' irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet [[Traduzzjoni|tradotta]] bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala ''La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire''. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu ''[[Mammiferu|Mammalia]]'' għall-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] tal-organiżmi. === ''Species Plantarum'' === Linnaeus ippubblika l-i''Species Plantarum'', ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni. === Nobbiltà === Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni [[mużew]] fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu. Mir-rilaxx inizjali tas-''Systema Naturae'' fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-i''Species Plantarum''. Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniża]] "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku ''Linnaea borealis'' f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-[[aħmar]], bl-[[iswed]] u bl-[[aħdar]] għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata ''in ovo''". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-[[Enejide|Enejde]]: "''Famam extendere factis''", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu. Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, [[Katerina II tar-Russja]] bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' [[Giovanni Antonio Scopoli]], "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'[[Idrija]], id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-[[Slovenja]]). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, ''Scopolia'', is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu. == Snin finali == Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura. L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol. F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-[[Katidral]] ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar. Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. [[Joseph Banks]], botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet [[ħajja]] iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra. Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu. == Appostli == Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku [[William T. Stearn]] jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda. === Spedizzjonijiet bikrin === [[Christopher Tärnström]], l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-[[Ċina]]. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling. Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-[[Finlandja]] salpa lejn [[L-Amerika ta' Fuq|l-Amerka ta' Fuq]] bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, [[Belt ta' New York|New York]], New Jersey u l-[[Kanada]]. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-i''Species Plantarum'' kien ġabhom lura miegħu Kalm. === Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun === [[Daniel Solander]] kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' [[James Cook]] fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-[[Oċeanja]] abbord l-''Endeavour'' fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; [[Anders Sparrman]] ivvjaġġa miegħu abbord ir-''Resolution'' fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u [[L-Amerika t'Isfel|l-Amerka t'Isfel]]. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-[[Afrika t'Isfel]]. X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien [[Carl Peter Thunberg]], li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-[[Ġappun]]. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn [[Nagasaki]], għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-[[Traduzzjoni|tradutturi]] biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus. == Pubblikazzjonijiet ewlenin == === ''Systema Naturae'' === L-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' ġiet stampata fin-Netherlands fl-1735. Kienet opra ta' 12-il paġna. Sal-10 edizzjoni tagħha fl-1758, ikklassifikat 4,400 speċi ta' annimali u 7,700 speċi ta' pjanti. In-nies minn madwar id-dinja kollha bagħtu l-eżemplari tagħhom lil Linnaeus biex jiġu inklużi. Sakemm beda x-xogħol fuq it-12-il edizzjoni, Linnaeus kellu bżonn invenzjoni ġdida — il-karta tal-indiċi — biex jintraċċa l-klassifikazzjonijiet. Wara li saħħet Linnaeus marret lura fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 18, il-pubblikazzjoni tal-edizzjonijiet tas-''Systema Naturae'' marret f'żewġ direzzjonijiet differenti. Xjenzat Żvediż ieħor, [[Johan Andreas Murray]], ħareġ it-taqsima tar-''Regnum Vegetabile'' separatament fl-1774 bħala s-''Systema Vegetabilium'', li ġiet imniżżla bħala t-13-il edizzjoni. Sadanittant, it-13-il edizzjoni tas-''Systema'' kollha tfaċċat f'partijiet bejn l-1788 u l-1793 taħt ix-xogħol editorjali ta' [[Johann Friedrich Gmelin]]. Kien permezz tas-''Systema Vegetabilium'' li x-xogħol ta' Linnaeus sar magħruf b'mod mifrux fl-Ingilterra, wara li ġiet tradotta mil-Latin mis-Soċjetà Botanika ta' Lichfield bħala ''Sistema ta' Ħxejjex'' (1783–1785). === ''Species Plantarum'' === ''L-iSpecies Plantarum'' (jew b'mod integrali l-i''Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas'') ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1753, bħala xogħol b'żewġ volumi. L-importanza ewlenija tagħha hija x'aktarx li hija l-punt ta' tluq primarju tan-nomenklatura tal-pjanti kif teżisti llum il-ġurnata. ==== ''Genera Plantarum'' ==== Il-''Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium'' ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1737, u elenkat il-ġeneri tal-pjanti. Ġew ippubblikati madwar 10 edizzjonijiet, iżda mhux kollha minn Linnaeus innifsu; l-iżjed edizzjoni importanti kienet il-ħames edizzjoni tal-1754. Fiha Linnaeus qasam ir-Renju tal-pjanti f'24 klassi. Il-''Cryptogamia'' kienet tinkludi l-pjanti kollha b'organi riproduttivi moħbijin (l-algi, il-fungi, il-muski, l-epatika u l-felċi). ==== ''Philosophia Botanica'' ==== Il-''Philosophia Botanica'' (1751) kienet sommarju tal-ħsieb ta' Linnaeus dwar il-klassifikazzjoni u n-nomenklatura tal-pjanti, u elaborazzjoni tax-xogħol li kien ippubblika qabel fil-''Fundamenta Botanica'' (1736) u fil-''Critica Botanica'' (1737). Pubblikazzjonijiet oħra li jiffurmaw parti mill-pjan tiegħu li jirriforma l-pedamenti tal-botanika jinkludu l-''Classes Plantarum'' u l-''Bibliotheca Botanica'': dawn kollha ġew stampati fl-Olanda (l-istess bħall-''Genera Plantarum'' (1737) u s-''Systema Naturae'' (1735)); il-''Philosophia'' ġiet rilaxxata simultanjament fi Stokkolma. == Kollezzjonijiet == Fl-aħħar ta' ħajtu, il-kollezzjoni ta' Linneaus f'Uppsala kienet meqjusa bħala waħda mill-ifjen kollezzjonijiet ta' oġġetti tal-istorja naturali fl-Iżvezja. Qrib il-kollezzjoni tiegħu stess, huwa kien bena mużew għall-Università ta' Uppsala, li kien fornut b'materjal mogħti b'donazzjoni mingħand Carl Gyllenborg (fl-1744–1745), il-Prinċep Eredi Adolf Fredrik (fl-1745), Erik Petreus (fl-1746), Claes Grill (fl-1746), Magnus Lagerström (fl-1748 u fl-1750) u Jonas Alströmer (fl-1749). Ir-relazzjoni bejn il-mużew u l-kollezzjoni privata ma ġietx formalizzata u l-fluss kostanti ta' materjal mingħand l-istudenti ta' Linneaus ġie inkorporat fil-kollezzjoni privata minflok fil-mużew. Linnaeus kien tal-fehma li x-xogħol tiegħu kien li jirrifletti l-armonija tan-natura, u fl-1754 huwa qal li "d-Dinja mhi xejn għajr mużew tal-kapolavuri kollha tal-ħallieq għaref, maqsum fi tliet kompartimenti". Huwa kien tal-fehma li kien bidel il-proprjetà tiegħu f'mikrokożmu ta' dak il-"mużew dinji". Fl-1784 l-istudent żagħżugħ tal-mediċina James Edward Smith xtara l-kollezzjoni tal-eżemplari kollha, il-librerija, il-manuskritti u l-korrispondenza ta' Carl Linnaeus mingħand l-armla ta' Linnaeus u bintu u ttrasferixxa l-kollezzjonijiet lejn Londra. Mhux il-materjal kollu fil-kollezzjoni privata ta' Linné ġie ttrasportat lejn l-Ingilterra. 33 eżemplar ta' ħut ippreservati fl-alkoħol ma ntbagħtux u iktar 'il quddiem intilfu. F'Londra Smith donnu ttraskura l-partijiet żooloġiċi tal-kollezzjoni; huwa żied xi eżemplari u ta xi eżemplari wkoll. Matul is-sekli ta' wara, il-kollezzjoni ta' Linnaeus f'Londra batiet ferm f'idejn ix-xjenzati li studjaw il-kollezzjoni, u fil-proċess fixklu l-arranġament u t-tikketti oriġinali, żiedu xi eżemplari li ma kinux preżenti fis-serje oriġinali u rtiraw materjal prezzjuż oriġinali. Ħafna mill-materjal studjat minn Linné kien jagħmel parti mill-kollezzjoni tar-Reġina Lovisa Ulrika (1720–1782); il-pubblikazzjonijiet ta' Linneaus lil dan il-materjal isejħulu l-"Mużew ta' ''Ludovicae Ulricae''" jew "M. L. U."). Il-kollezzjoni ngħatat b'donazzjoni min-neputi tagħha r-Re Gustav IV Adolf (1778–1837) lill-mużew f'Uppsala fl-1804. Il-kollezzjoni tar-raġel tagħha r-Re Adolf Fredrik (1710–1771) hija magħrufa fis-sorsi ta' Linnaeus bħala l-"Mużew ta' ''Adolphi Friderici''" jew "Mus. Ad. Fr.". Il-partijiet mhux nexfin (il-kollezzjoni fl-alkoħol) iktar 'il quddiem ingħataw b'donazzjoni lill-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenzi, u huma ospitati fil-Mużew Żvediż tal-Istorja Naturali fi Stokkolma. Il-materjal niexef ġie ttrasferit lejn Uppsala. == Sistema tat-tassonomija == === Sistema ta' Linnaeus === L-istabbiliment ta' konvenzjonijiet aċċettati b'mod universali għat-tismija tal-organiżmi kien il-kontribut prinċipali ta' Linnaeus fit-tassonomija — ix-xogħol tiegħu jimmarka l-punt tat-tluq tal-użu konsistenti tan-nomenklatura binomjali. Kontribut siewi ieħor tiegħu kien il-popolarizzazzjoni tal-użu tas-simbolu ta' Marte u ta' Venere (♂ u ♀) b'referenza għas-sess tal-ispeċijiet. Dawn saru s-simboli standard tal-ġeneri. Matul l-espansjoni tas-seklu 18 tal-għarfien tal-istorja naturali, Linnaeus żviluppa wkoll dik li saret magħrufa bħala t-''tassonomija ta''' ''Linnaeus''; is-sistema tal-klassifikazzjoni xjentifika li tintuża attwalment fix-xjenzi bijoloġiċi. Żoologu preċedenti, Rumphius (1627–1702), kien qorob pjuttost għas-sistema ta' Linnaeus u l-materjal tiegħu kkontribwixxa għall-iżvilupp ulterjuri tal-klassifikazzjoni xjentifika binomjali ta' Linnaeus. Is-sistema ta' Linnaeus ikklassifikat in-natura fi ħdan ġerarkija mbejta, l-ewwel nett bi tliet renji. Ir-renji huma maqsuma f'klassijiet, imbagħad f'ordnijiet, imbagħad f'ġeneri (''singular:'' ġeneru), li mbagħad huma maqsuma fi speċijiet (''singular:'' speċi). Taħt il-livell ta' speċijiet, xi kultant huwa rrikonoxxa taksa ta' livell inferjuri (bla isem); minn dak iż-żmien 'l hawn dawn ingħataw ismijiet standardizzati bħal ''varjetà'' fil-botanika u ''sottospeċi'' fiż-żooloġija. It-tassonomija moderna tinkludi livell ta' familja bejn l-ordni u l-ġeneru, u livell ta' ''[[phylum]]'' bejn ir-renju u l-klassi li ma kinux preżenti fis-sistema oriġinali ta' Linnaeus. Ir-raggruppamenti ta' Linnaeus kienu bbażati fuq il-karatteristiċi fiżiċi kondiviżi u mhux fuq id-differenzi. Mir-raggruppamenti l-għoljin tiegħu, dawk tal-annimali biss għadhom jintużaw, u r-raggruppamenti stess inbidlu b'mod sinifikanti mill-oriġini tagħhom, l-istess bħall-prinċipji warajhom. Minkejja dan, Linnaeus huwa akkreditat li stabbilixxa l-idea ta' struttura ġerarkika ta' klassifikazzjoni bbażata fuq karatteristiċi osservabbli u maħsuba biex tirrifletti r-relazzjonijiet naturali. === Tassonomija umana === Is-sitema tat-tassonomija ta' Linnaeus kienet l-ewwel waħda li kienet tinkludi lill-bnedmin (''Homo''), raggruppati tassonomikament max-xadini primati (''Simia''), taħt l-intestatura ''Anthropomorpha''. Il-bijologu [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Ernst Haeckel]] f'diskors tiegħu fl-1907 lil dan sostna li kien "l-iżjed sinjal importanti tal-ġenju ta' Linnaeus". Linnaeus ikklassifika l-bnedmin fost il-primati, l-ewwel nett mill-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae''. Matul ħajtu f'Hartekamp, huwa kellu l-opportunità li jeżamina diversi xadini u nnota xebħ bejnhom u l-bnedmin. Huwa indika li bażikament kellhom l-istess anatomija; għajr il-[[Lingwa|lingwaġġ]], huwa ma sab l-ebda differenza oħra. B'hekk huwa qiegħed lill-bnedmin u lix-xadini taħt l-istess kategorija, ''Anthropomorpha'', li tfisser "qishom bnedmin". Din il-klassifikazzjoni ntlaqgħet bi kritika minn bijologi oħra bħal [[Johan Gottschalk Wallerius]], [[Jacob Theodor Klein]] u Johann Georg Gmelin fuq il-bażi li ma kienx loġiku li l-bnedmin jiġu deskritti bħala qishom bnedmin. F'ittra lil Gmelin tal-1747, Linnaeus wieġeb:<blockquote>Ma ħadtx pjaċir [inti] li poġġejt il-Bnedmin fost l-''Anthropomorpha'', x'aktarx minħabba t-terminu "b'forma ta' bnedmin", iżda l-bniedem jitgħallem biex isir jaf lilu nnifsu. Ejja ma noqogħdux infettqu fuq il-[[Kelma|kliem]]. Kwalunkwe isem nagħżlu li napplikaw, il-ħsieb jibqa' l-istess. Iżda mingħandek u mid-dinja kollha nixtieq differenza ġenerika bejn il-bnedmin u bejn ix-xadini primati skont il-prinċipji tal-Istorja Naturali. Jien ma naf bI-ebda waħda. Mank xi ħadd jaf jgħidli mqar waħda! Li kieku sejjaħt lill-bnedmin xadini primati jew viċi versa, kien ikolli t-teologi kollha magħqudin kontrija. Forsi kelli nagħmel hekk skont il-liġi tad-dixxiplina.</blockquote>It-tħassib teoloġiku kien doppju: l-ewwel nett, it-tqegħid tal-bnedmin fuq l-istess livell tax-xadini primati kien ibaxxi l-pożizzjoni spiritwalment ogħla li suppost kellhom il-bnedmin fost il-ħlejqiet; u t-tieni, peress li l-[[Bibbja]] tgħid li l-bniedem inħoloq bħala x-xbieha ta' [[Alla l-Missier|Alla]] (teomorfiżmu), jekk ix-xadini/il-primati ma ġewx iddisinjati b'mod distint u separat, dak ikun ifisser li x-xadini u l-primati nħolqu bħala x-xbieha ta' Alla wkoll. Bosta dan ma setgħux jaċċettawh. Wara tant kritika, Linnaeus ħass li kellu jispjega lilu nnifsu b'mod iktar ċar. L-għaxar edizzjoni tas-''Systema Naturae'' introduċiet termini ġodda, inkluż ''Mammalia'' u ''Primates'', din tal-aħħar minflok l-''Anthropomorpha'', u l-bnedmin ingħataw l-isem binomjali sħiħ ''Homo sapiens''. Il-klassifikazzjoni l-ġdida ngħatat inqas kritika, iżda bosta storiċi naturali xorta kienu jemmnu li kien deklassifika lill-bnedmin mill-pożizzjoni superjuri li kellhom fin-natura. Linnaeus kien jemmen li l-bnedmin bijoloġikament kienu jagħmlu parti mir-renju tal-annimali u kellhom ikunu inklużi fih. Fil-ktieb tiegħu ''Dieta Naturalis'', huwa qal, "Wieħed ma għandux jiżvoga r-rabja tiegħu fuq l-annimali. Skont it-teoloġija l-bnedmin għandhom ruħ u l-annimali huma sempliċi ''automata mechanica'', iżda jien nemmen li misshom ikunu infurmati aħjar li l-annimali għandhom ruħ u li l-unika differenza hija n-nobbiltà". Linnaeus żied it-tieni speċi fil-ġeneru ''Homo'' fis-''Systema Naturae'' abbażi ta' illustrazzjoni u deskrizzjoni ta' [[Jacobus Bontius]] minn pubblikazzjoni tal-1658: ''Homo troglodytes'' ("raġel tal-għerien") u ppubblika t-tielet speċi fl-1771: ''Homo lar''. L-istoriku Żvediż [[Gunnar Broberg]] jistqarr li l-ispeċi l-ġdida fost il-bnedmin li ddeskriva fil-fatt kienu primati jew nies nattivi mgeżwrin fil-ġlud biex ibeżżgħu l-insedjaturi kolonjali, u li d-dehra tagħhom kienet ġiet esaġerata fir-rakkonti lil Linnaeus. Għall-''Homo troglodytes'' Linnaeus staqsa lill-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja biex tfittex wieħed, iżda ma nstabux sinjali tal-eżistenza tiegħu. Minn dak iż-żmien 'l hawn l-''Homo lar'' ġie kklassifikat mill-ġdid bħala ''Hylobates lar'', il-gibbon ta' lar. Fl-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'', Linnaeus għamel suddiviżjoni tal-ispeċi umana f'erba' varjetajiet: "''Europæus albesc[ens'']" (Ewropej bajdanin), "''Americanus rubesc[ens]''" (Amerikani ħamranin), "''Asiaticus fuscus''" (Asjatiċi safranin) u "''Africanus nigr[iculus]''" (Afrikani suwed). Fl-għaxar edizzjoni tas-''Systema Naturae'' huwa spjega iktar fid-dettall il-karatteristiċi fenotipiċi għal kull varjetà, abbażi tal-kunċett tal-erba' temperamenti mill-antikità klassika, u biddel id-deskrizzjoni tat-tonalità tal-ġilda tal-Asjatiċi għal "''luridus''" (sofor). Filwaqt li Linnaeus kien jemmen li dawn il-varjetajiet irriżultaw minn differenzi ambjentali bejn l-erba' kontinenti magħrufa, is-Soċjetà ta' Linnaeus tirrikonoxxi li l-enfasi tal-kategorizzazzjoni tiegħu fuq il-lewn tal-ġilda u l-inklużjoni iktar 'il quddiem tat-tratti kulturali u komportamentali nibtu sterjotipi kolonjali u pprovdew il-pedamenti għar-razziżmu xjentifiku. Barra minn hekk, Linnaeus ħoloq takson skartat ta' "''monstrosus''" għall-"bnedmin selvaġġi u monstrużi, gruppi mhux magħrufa, u persuni pjuttost abnormali". Linnaeus ittratta lilu nnifsu bħala l-eżemplar tipiku (olotip) tal-''H. sapiens.'' Fl-1959, [[W. T. Stearn]] iddeżinja lil Linnaeus bħala l-lektotip tal-''H. sapiens,'' skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura Żooloġika, peress li l-uniku eżemplar li huwa magħruf li eżamina kien hu nnifsu. == Influwenzi u twemmin ekonomiku == Ix-xjenza applika ta' Linnaeus kienet ispirata mhux biss mill-utilitarjaniżmu strumentali ġenerali tal-Illuminiżmu bikri, iżda anke mill-aderenza tiegħu għad-dixxiplina ekonomika iktar antika tal-Kameraliżmu. Barra minn hekk, Linnaeus kien intervenzjonist statali. Huwa kien jappoġġa t-tariffi, l-imposti, il-miżati fuq l-esportazzjoni, il-kwoti, l-embargoes, l-atti dwar in-navigazzjoni, il-kapital ta' investiment sussidjat, il-limiti massimu fuq il-pagi, l-għotjiet finanzjarji fi flus kontanti, il-monopolji tal-produtturi liċenzjati mill-istat u l-kartelli. == Kommemorazzjoni == L-anniversarji tat-twelid ta' Linnaeus, speċjalment taċ-ċentenarji, ġew iċċelebrati bil-kbir. Linnaeus tfaċċa fuq bosta [[Bolla postali|bolol postali]] u karti tal-flus tal-Iżvezja. Hemm bosta [[Statwa|statwi]] ta' Linnaeus madwar id-dinja. Is-Soċjetà ta' Linneaus ta' Londra tat il-Medalja ta' Linnaeus għall-eċċellenza fil-botanika jew fiż-żooloġija mill-1888. Wara l-approvazzjoni mir-Riksdag tal-Iżvezja, l-Università ta' Växjö u l-Kulleġġ ta' Kalmar ġew fużi fl-1 ta' Jannar 2010 u saru l-Università ta' Linnaeus. Fost l-affarijiet mogħtija kunjom Linnaeus hemm il-ġeneru tal-fjura ''Linnaea'', ''Linnaeosicyos'' (ġeneru monotipiku fil-familja tal-''Cucurbitaceae''). == Kummentarju == Il-filosfu [[Jean-Jacques Rousseau]] darba kiteb dwar Linnaeus, "Ma nafx b'ebda raġel ikbar fid-Dinja". [[Johann Wolfgang von Goethe]] kiteb: "Bl-eċċezzjoni ta' [[William Shakespeare]] u [[Baruch Spinoza]], ma nafx b'ħadd fost dawk li ma għadhomx ħajjin li influwenzani b'mod iktar qawwi". L-awtur Żvediż [[August Strindberg]] kiteb: "Linnaeus fil-verità kien [[poeta]] li inzerta li sar naturalista". Fl-awtobijografija tiegħu, ippubblikata mill-istudent tiegħu [[Adam Afzelius]] fl-1823, Linnaeus iddeskriva lilu nnifsu bħala xi ħadd li ma jargumentax, sensittiv, veloċi u mhux interessat fid-dehra personali tiegħu. Fis-seklu 21, it-tassonomija ta' Linnæus tar-"razez" umani ġiet ikkritikata. Uħud isostnu li Linnæus kien wieħed mill-pijunieri tan-nozzjon psewdoxjentifika moderna tar-razziżmu xjentifiku, filwaqt li oħrajn isostnu li filwaqt li l-klassifikazzjoni tiegħu kienet ibbażata fuq l-isterjotipi, ma kinitx timplika li ċerti "razez" umani kienu superjuri. == Abbrevjazzjoni standard tal-awtur == L-abbrevjazzjoni standard tal-awtur '''L.''' tintuża biex tindika lil din il-persuna bħala l-awtur meta jiġi kkwotat isem botaniku. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}} [[Kategorija:Bijologi]] [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1707]] [[Kategorija:Mietu fl-1778]] hk9kwd68eyf17tvmteaazei965cxqgj 329920 329919 2026-05-12T14:12:27Z Trigcly 17859 329920 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carl Linnaeus''' (twieled fit-23 ta' Mejju 1707 – miet fl-10 ta' Jannar 1778), magħruf ukoll wara li ngħata n-nobbiltà fl-1761 bħala '''Carl von Linné''', kien bijologu u [[tabib]] [[Żvezja|Żvediż]] li fformalizza n-nomenklatura binomjali, is-sistema moderna tat-tismija tal-organiżmi. Huwa magħruf bħala l-"missier tat-tassonomija moderna". Bosta mill-kitbiet tiegħu kienu bil-[[Lingwa Latina|Latin]]; bil-Latin ismu huwa '''Carolus Linnæus''' u, wara li sar nobbli fl-1761, sar magħruf bħala '''Carolus a Linné'''. Linnaeus kien iben membru tal-kleru u twieled f'Råshult, fil-kampanja ta' Småland, fin-Nofsinhar tal-Iżvezja. Huwa kiseb il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] għolja tiegħu fl-Università ta' [[Uppsala]] u beda jagħti lekċers dwar il-[[botanika]] hemmhekk fl-1730. Huwa għex barra mill-pajjiż bejn l-1735 u l-1738, fejn studja u ppubblika wkoll l-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' tiegħu fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]]. Imbagħad reġa' lura l-Iżvezja fejn sar professur tal-[[mediċina]] u tal-botanika f'Uppsala. Fis-snin 40 tas-seklu 18, huwa ntbagħat għal diversi vjaġġi fl-Iżvezja biex isib u jikklassifika l-[[Pjanta|pjanti]] u l-[[Annimal|annimali]]. Fis-snin 50 u 60 tas-seklu 18, huwa kompla jikkollezzjona u jikklassifikaw l-annimali, il-pjanti u l-minerali, filwaqt li ppubblika diversi volumi. Sa żmien [[Mewt|mewtu]] fl-1778, huwa kien wieħed mill-iżjed xjenzati rinomati fl-[[Ewropa]]. Linnaeus issejjaħ bħala l-''Princeps botanicorum'' (Prinċep tal-Botanisti) u "l-Plinju tat-Tramuntana". Huwa jitqies ukoll bħala wieħed mill-fundaturi tal-[[ekoloġija]] moderna. Fil-botanika, l-abbrevjazzjoni '''L.''' tintuża biex tindika lil Linnaeus bħala l-awtorità għal isem ta' [[speċi]]. Fiż-[[żooloġija]], ġeneralment tintuża l-abbrevjazzjoni '''Linnaeus'''; jintużaw ukoll l-abbrevjazzjonijiet '''L.''', '''Linnæus''' u '''Linné'''. Fil-pubblikazzjonijiet iktar antiki tinstab l-abbrevjazzjoni "'''Linn'''". Linnaeus huwa ddeżinjat bħala l-eżemplar tipiku għall-ispeċi [[Bniedem|umana]], ''[[Homo sapiens]].''<ref>Calisher, C.H. (2007). "Taxonomy: what's in a name? Doesn't a rose by any other name smell as sweet?". ''Croatian Medical Journal''. '''48''' (2): 268–270. PMC 2080517. <nowiki>PMID 17436393</nowiki>.</ref> == Ħajja bikrija == === Tfulija === Linnaeus twieled fil-villaġġ ta' Råshult fi Småland, l-Iżvezja, fit-23 ta' Mejju 1707. Huwa kien l-ewwel wild ta' [[Nicolaus (Nils) Linnaeus]] (imwieled bħala Nils Ingemarsson) u ta' [[Christina Brodersonia]]. Missieru għallmu l-Latin meta kien għadu tifel żgħir. Missieru kien wieħed min-nisel twil ta' raħħala u ta' patrijiet, u kien botaniku dilettant, ċelebrant [[Luteraniżmu|Luteran]] u membru tal-kleru tal-villaġġ żgħir ta' Stenbrohult fi Småland. Ommu kienet bint ir-rettur ta' Stenbrohult, Samuel Brodersonius. Sena wara t-twelid ta' Linnaeus, miet nannuh Samuel Brodersonius, u missieru sar ir-rettur ta' Stenbrohult. Il-familja marret tgħix fir-rettorat minflok fid-dar tal-kurja. Diġà fis-snin bikrin tiegħu, Linnaeus milli jidher kellu għal qalbu l-pjanti, b'mod partikolari l-fjuri. Kull meta kien jirrabja, kien jingħata fjura, u b'hekk kien jikkalma minnufih. Missieru qatta' ħafna ħin fil-ġnien tiegħu u sikwit kien juri l-fjuri lil ibnu Linnaeus u jgħidlu x'jisimhom. F'qasir żmien Linnaeus ingħata r-roqgħa art tiegħu fejn seta' jkabbar il-pjanti. Missier Linnaeus kien l-ewwel wieħed min-nisel tiegħu li adotta kunjom permanenti. Qablu, missirijietu użaw is-sistema tat-tismija patronika tal-pajjiżi Skandinavi; missieru żamm il-kunjom Ingemarsson wara missieru Ingemar Bengtsson. Meta Nils inkiteb fl-Università ta' Lund, heuwa kellu juża kunjom. Huwa adotta l-isem Latin Linnæus għal siġra ġganteska tax-xkomp, ''lind'' bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], li kienet kibret fil-proprjetà tal-familja. Dan l-isem ġie spellut bid-dittong magħqud ''æ''. Meta Carl twieled, huwa ngħata l-isem ta' Carl Linnæus, bil-kunjom tal-missier. L-iben spella kunjomu wkoll bid-dittong magħqud ''æ'', kemm fid-dokumenti miktubin bl-idejn kif ukoll fil-pubblikazzjonijiet tiegħu. L-isem patronimiku ta' Carl kieku kien ikun Nilsson, bħal ta' Carl Nilsson Linnæus. === Edukazzjoni bikrija === Missier Linnaeus beda jgħallmu l-Latin bażiku, ir-[[reliġjon]] u l-[[ġeografija]] ta' età bikrija ħafna. Meta Linnaeus kellu 7 snin, Nils iddeċieda li jqabbad [[għalliem]] għalih. Il-ġenituri għażlu lil Johan Telander, iben raħħal lokali. Linnaeus ma kienx għal qalbu miegħu, u fl-awtobijografija tiegħu kiteb li Telander "kien ferm aħjar biex jitfi t-talenti tat-tfal milli biex jiżviluppahom". Sentejn wara li beda jgħallmu Telander, Linnaeus intbagħat fl-Iskola Grammatikali Inferjuri f'Växjö fl-1717. Linnaeus qajla studja, u spiss kien imur fil-kampanja biex ifittex il-pjanti. Darba fost l-oħrajn, missieru mar iżuru, u wara li sema' valutazzjonijiet kritiċi mingħand l-għalliema tiegħu, iddeċieda li jdaħħlu bħala apprendist ma' taż-żraben onest lokali. Is-surmast tiegħu, Daniel Lannerus, innota l-interess li kellu Linnaeus fil-botanika, u introduċieh lil [[Johan Rothman]], tabib statali ta' Småland u għalliem fil-Katedralskolan f'Växjö. Rothman wessa' l-interess ta' Linnaeus fil-botanika u għenu jiżviluppa interess fil-mediċina. Sal-età ta' 17-il sena, Linnaeus kien sar midħla sew tal-letteratura botanika eżistenti. Huwa jirrimarka fil-ġurnal tiegħu li kien "jaqra lejl u nhar, u kien jaf sew il-kontenut tal-''Ktieb tal-Ħxejjex Aromatiċi ta' Rydaholm'' ta' [[Arvidh Månsson]], il-''Flora Åboensis'' ta' Tillandz, is-''Serta Florea Suecana'' ta' Palmberg, il-''Chloros Gothica'' ta' Bromelii u l-''Hortus Upsaliensis'' ta' Rudbeckii". Linnaeus beda jattendi l-Katedralskola ta' Växjö fl-1724, fejn studja l-iktar il-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-[[Ebrajk]], it-[[teoloġija]] u l-[[matematika]], kurrikulu maħsub għas-subien li kienu jitħejjew biex isiru patrijiet. Fl-aħħar sena tal-liċeo (gymnasium), missier Linnaeus żar l-iskola biex jistaqsi lill-professuri kif kienu sejrin l-istudji ta' ibnu; ħaġa tal-iskantament għal missieru, il-biċċa l-kbira qalu li ibnu qatt ma kien se jsir studjuż. Rothman kellu fehma oħra, u ssuġġerixxa li Linnaeus seta' jkollu futur fil-mediċina. It-tabib offra li jilqa' lil Linnaeus biex jgħix mal-familja tiegħu f'Växjö sabiex ikun jista' jgħallmu l-fiżjoloġija u l-botanika, u Nils aċċetta din l-offerta. == Studji universitarji == === Lund === Rothman wera lil Linnaeus li l-botanika kienet suġġett serju. Huwa għallmu jikklassifika l-pjanti skont is-sistema ta' Tournefort. Linnaeus ġie mgħallem ukoll dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti, skont [[Sébastien Vaillant]]. Fl-1727, Linnaeus, ta' 21 sena, inkiteb fl-Università ta' Lund fi Scania (Skåne). Huwa ġie rreġistrat bħala ''Carolus Linnæus'', il-forma Latina tal-isem sħiħ tiegħu, li huwa uża wkoll iktar 'il quddiem għall-pubblikazzjonijiet tiegħu bil-Latin. Il-Professur [[Kilian Stobæus]], xjenzat naturali, tabib u storiku, offra t-tagħlim u l-akkomodazzjoni lil Linnaeus, kif ukoll l-użu tal-librerija tiegħu, li kienet tinkludi bosta kotba dwar il-botanika. Huwa ppermetta wkoll id-dħul bla ħlas għal-lekċers tiegħu. Fil-ħin liberu tiegħu, Linnaeus esplora l-flora ta' Skåne, flimkien ma' studenti oħra li kellhom l-istess interessi tiegħu. === Uppsala === F'Awwissu 1728, Linnaeus iddeċieda li jattendi l-Università ta' Uppsala fuq il-parir ta' Rothman, li kien jemmen li kienet l-aħjar għażla jekk Linnaeus ried jistudja kemm il-mediċina kif ukoll il-botanika. Rothman ibbaża din ir-rakkomandazzjoni fuq iż-żewġ professuri li kienu jgħallmu fil-fakultà tal-mediċina f'Uppsala: Olof Rudbeck iż-Żgħir u Lars Roberg. Għalkemm Rudbeck u Roberg bla dubju kienu professuri tajbin, sa dak iż-żmien kienu ferm iktar anzjani u ma tantx kellhom interess fit-tagħlim. Rudbeck ma baqax jagħti lekċers pubbliċi, u bdew jagħtuhom minfloku oħrajn. Il-lekċers tal-botanika, taż-żooloġija, tal-farmakoloġija u tal-[[anatomija]] ma kinux mill-aqwa. F'Uppsala, Linnaeus iltaqa' ma' benefattur ġdid, [[Olof Celsius]], li kien professur tat-teoloġija u botaniku dilettant. Huwa laqa' lil Linnaeus f'daru u ħallih juża l-librerija tiegħu, li kienet waħda mill-iżjed libreriji botaniċi rikki fl-Iżvezja. Fl-1729, Linnaeus kiteb teżi, ''Praeludia Sponsaliorum Plantarum'', dwar ir-riproduzzjoni sesswali tal-pjanti. Din ġibdet l-attenzjoni ta' Rudbeck; f'Mejju 1730, huwa għażel lil Linnaeus biex jagħti lekċers fl-università minkejja li kien għadu student tat-tieni sena. Il-lekċers tiegħu kienu popolari, u Linnaeus spiss indirizza udjenza ta' 300 ruħ. F'Ġunju, Linnaeus ma baqax jgħix fid-dar ta' Celsius u minflok mar jgħix fid-dar ta' Rudbeck biex isir l-għalliem tal-iżgħar tlett itfal fost l-24 ulied tiegħu. Il-ħbiberija tiegħu ma' Celsius ma ntilfitx u huma baqgħu jagħmlu l-ispedizzjonijiet botaniċi flimkien. Matul dik ix-xitwa, Linnaeus beda jiddubita s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Tournefort u ddeċieda li joħloq is-sistema tiegħu stess. Il-pjan tiegħu kien li jaqsam il-pjanti skont l-għadd ta' stamen jew stami u pistilli. Huwa beda jikteb diversi kotba, li iktar 'il quddiem irriżultaw pereżempju f'<nowiki/>''Genera Plantarum'' u f'''Critica Botanica''. Huwa pproduċa wkoll ktieb dwar il-pjanti mkabbra fil-Ġnien Botaniku ta' Uppsala, ''Adonis Uplandicus''. L-eks assistent ta' Rudbeck, [[Nils Rosén]], reġa' lura l-università f'Marzu 1731 b'lawrja fil-mediċina. Rosén beda jagħti lekċers dwar l-anatomija u pprova jieħu post il-lekċers dwar il-botanika ta' Linnaeus, iżda Rudbeck ma ħallihx. Sa Diċembru, Rosén għallem lil Linnaeus b'mod privat dwar il-mediċina. F'Diċembru, Linnaeus kellu xi jgħid mal-[[mara]] ta' Rudbeck u kellu jitlaq mid-dar tal-mentor tiegħu; ir-relazzjoni tiegħu ma' Rudbeck però ma marritx għall-agħar. Dak il-[[Milied]], Linnaeus reġa' lura d-dar f'Stenbrohult biex iżur lill-ġenituri tiegħu għall-ewwel darba wara xi 3 snin. Ommu ma qablitx miegħu li ma sarx patri, iżda kienet kuntenta meta saret taf li kien qed jgħallem fl-università. == Spedizzjoni lejn il-Lapland == Matul żjara mal-ġenituri tiegħu, Linnaeus qalilhom dwar il-pjan tiegħu li jivvjaġġa lejn il-Lapland; Rudbeck kien għamel vjaġġ simili fl-1695, iżda r-riżultati dettaljati tal-esplorazzjoni tiegħu ntilfu minħabba nar 7 sena wara. It-tama ta' Linnaeus kienet li jsib pjanti u annimali ġodda, u possibbilment minerali siewja. Huwa kien kurjuż ukoll dwar id-drawwiet tal-poplu [[Sami]] nattiv, nomadi li jirgħu r-renni u jimirħu fit-tundri vasti tal-Iskandinavja. F'April 1732, Linnaeus ingħata għotja finanzjarja mis-Soċjetà Rjali tax-Xjenzi f'Uppsala għall-vjaġġ tiegħu. Linnaeus beda l-ispedizzjoni tiegħu minn Uppsala fit-12 ta' Mejju 1732, eżatt qabel ma għalaq 25 sena. Huwa vvjaġġa bil-mixi u biż-[[żiemel]], u miegħu ġab il-ġurnal tiegħu, manuskritti botaniċi u ornitoloġiċi u folji tal-karta għall-ippressar tal-pjanti. Qrib Gävle huwa sab kwantitajiet kbar ta' ''Campanula serpyllifolia'', li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-''Linnaea borealis'', il-fjura li mbagħad saret il-favorita tiegħu. Xi kultant fi triqtu huwa kien jinżel minn fuq iż-żiemel biex jeżamina xi fjuri jew xi blata u kien interessat b'mod partikolari fil-muski u fil-likeni, u dawn tal-aħħar kienu parti prinċipali tad-dieta tar-renni, annimal komuni u importanti ekonomikament fil-Lapland. Linnaeus ivvjaġġa madwar il-kosta tal-Golf ta' Bothnia, u għamel inkursjonijiet kbar 'il ġewwa minn Umeå, Luleå u Tornio. Huwa rritorna mill-ispedizzjoni tiegħu ta' 6 xhur u ta' iktar minn 2,000 kilometru (1,200 mil) f'Ottubru, wara li ġabar u osserva bosta pjanti, [[Għasfur|għasafar]] u blat. Għalkemm il-Lapland kien reġjun b'[[bijodiversità]] limitata, Linnaeus iddeskriva madwar 100 pjanta li qabel ma kinux identifikati. Dan sar il-bażi għall-ktieb tiegħu ''Flora Lapponica''. Madankollu, wara l-ispedizzjoni lejn il-Lapland, Linnaeus uża l-ismijiet bil-Latin biex jiddeskrivi l-organiżmi minħabba li kien għadu ma żviluppax is-sistema binomjali. Fil-''Flora Lapponica'' l-ideat ta' Linnaeus dwar in-nomenklatura u l-klassifikazzjoni ntużaw għall-ewwel darba b'mod prattiku, u b'hekk din kienet l-ewwel ''Flora'' protomoderna. Ir-rendikont kopra 534 speċi, uża s-sistema tal-klassifikazzjoni ta' Linnaeus u inkluda għall-ispeċijiet deskritti, id-distribuzzjoni ġeografika u n-noti tassonomiċi. Kien [[Augustin Pyramus de Candolle]] li attribwixxa lil Linnaeus bil-''Flora Lapponica'' bħala l-ewwel eżempju fil-ġeneru botaniku tal-kitba dwar il-''Flora''. L-istoriku botaniku [[E. L. Greene]] ddeskriva l-''Flora Lapponica'' bħala "l-iżjed klassiku u pjaċevoli" tax-xogħlijiet ta' Linnaeus. Matul din l-ispedizzjoni, Linnaeus kellu ħjiel ta' ispirazzjoni rigward il-klassifikazzjoni tal-mammiferi. Malli osserva l-għadma t'isfel tax-xedaq ta' żiemel f'ġenb it-triq li kien qed jivvjaġġa fiha, Linnaeus irrimarka: "Li kieku biss kont naf kemm kellu snien u ta' liema tip kull annimal, kemm bżieżel u fejn kienu jinsabu, kieku forsi kont inkun kapaċi nasal għal sistema perfettament naturali għall-arranġament tal-kwadrupedi kollha". Fl-1734, Linnaeus mexxa grupp żgħir ta' studenti lejn Dalarna. Iffinanzjata mill-Gvernatur ta' Dalarna, l-ispedizzjoni kellha tikkataloga r-riżorsi naturali magħrufa u tiskopri oħrajn ġodda, iżda anke tiġbor għarfien dwar l-attivitajiet tal-estrazzjoni [[Norveġja|Norveġiżi]] f'[[Røros]]. == Snin fir-Repubblika Olandiża (1735–1738) == === Dottorat === Ir-relazzjonijiet tiegħu ma' Nils Rosén marru għall-agħar, u Linnaeus aċċetta stedina mingħand [[Claes Sohlberg]], iben spettur tal-estrazzjoni, biex iqatta' l-btajjel tal-Milied f'[[Minjiera tar-Ram ta' Falun|Falun]], fejn Linnaeus ingħata l-permess iżur il-minjieri. F'April 1735, skont is-suġġeriment ta' missier Sohlberg, Linnaeus u Sohlberg marru lejn ir-Repubblika Olandiża, fejn Linnaeus kien beħsiebu jistudha l-mediċina fl-Università ta' Harderwijk filwaqt li jgħallem lil Sohlberg għal salarju annwali. Dak iż-żmien, kien komuni li l-Iżvediżi jagħmlu dottorati fin-Netherlands, li kien post ta' studju rinomat għall-istudju tal-istorja naturali. Fi triqithom waqfu f'[[Amburgu]], fejn iltaqgħu mas-sindku, li kien kburi li jurihom suppost għaġeb tan-natura li kellu fil-pussess tiegħu: il-fdalijiet ibbalzmati ta' idra b'sebat irjus. Linnaeus malajr skopra li l-eżemplar kien falz, magħqud flimkien mill-ixdqa u mill-għadam tas-saqajn tal-ballottri u mill-ġlud tas-[[Serp|sriep]]. Il-provenenza tal-idra ssuġġeriet lil Linnaeus li kienet ġiet prodotta mill-patrijiet biex jirrappreżentaw il-Bestja tar-Rivelazzjoni. Anke bis-sogru li s-sindku jinkorla miegħu, Linnaeus għamel l-osservazzjonijiet tiegħu pubbliċi, u kisser il-ħolm tas-sindku li jbigħ l-idra għal somma enormi. Linnaeus u Sohlberg imbagħad kellhom jaħarbu minn Amburgu. Linnaeus beda jaħdem fuq id-dottorat tiegħu malli wasal f'Harderwijk, università magħrufa għall-għoti tal-lawrji f'saħansitra ġimgħa kollox. Huwa ressaq teżi, li kien kiteb fl-Iżvezja, bit-titlu ''Dissertatio medica inauguralis in qua exhibetur hypothesis nova de febrium intermittentium causa'', fejn stabbilixxa l-ipoteżi tiegħu li l-[[malarja]] tfaċċat biss f'żoni b'ħamrija rikka bit-tafal. Għalkemm ma rnexxilux jidentifika s-sors reali tat-trażmissjoni tal-mard (jiġifieri n-nemus ''Anopheles''), huwa rnexxielu jipprevedi li s-susa ''Artemisia annua'' kienet se ssir sors tal-mediċini kontra l-malarja. Fi żmien ġimagħtejn huwa temm l-eżamijiet orali u prattiċi tiegħu u ngħata d-dottorat tiegħu. Dak is-sajf Linnaeus reġa' ngħaqad ma' [[Peter Artedi]], ħabib tiegħu minn Uppsala li kellu patt miegħu li jekk wieħed minnhom imut qabel, l-ieħor kien ilesti x-xogħol tad-deċedut. Għaxar ġimgħat wara, Artedi għereq fil-kanali ta' [[Amsterdam]], u ħalla warajh manuskritt mhux komplut dwar il-klassifikazzjoni tal-[[ħut]]. === Pubblikazzjoni tas-''Systema Naturae'' === Wieħed mill-ewwel xjenzati li ltaqa' miegħu Linnaeus fin-Netherlands kien [[Johan Frederik Gronovius]], u wrieh wieħed mid-diversi manuskritti li kien ġab miegħu mill-Iżvezja. Il-manuskritt kien jiddeskrivi sistema ġdida għall-klassifikazzjoni tal-pjanti. Meta rah Gronovius baqa' impressjonat ferm u offra li jħallas għall-istampar tiegħu. Permezz ta' kontribuzzjoni monetarja addizzjonali mingħand it-tabib [[Skozja|Skoċċiż]] [[Isaac Lawson]], il-manuskritt ġie ppubblikat bħala s-''Systema Naturae'' (1735). Linnaeus sar magħruf bħala wieħed mill-iżjed tobba u botaniċi rrispettati fin-Netherlands. [[Herman Boerhaave]] pprova jikkonvinċi lil Linnaeus jagħmel karriera hemmhekk. Boerhaave offrielu jagħmel vjaġġ lejn l-[[Afrika t'Isfel]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]], iżda Linnaeus ma aċċettax, għax sostna li ma kienx jissapporti s-sħana. Minflok, Boerhaave kkonvinċa lil Linnaeus li għandu jżur lill-botaniku [[Johannes Burman]]. Wara ż-żjara tiegħu, Burman, li baqa' impressjonat bl-għarfien tal-mistieden tiegħu, iddeċieda li Linnaeus għandu jibqa' miegħu matul ix-xitwa. Matul is-soġġorn tiegħu, Linnaeus għen lil Burman bit-[[teżawru]] ''Thesaurus Zeylanicus''. Burman għen ukoll lil Linnaeus bil-kotba li kien qed jaħdem fuqhom: ''Fundamenta Botanica'' u ''Bibliotheca Botanica''. === George Clifford, Philip Miller u Johann Jacob Dillenius === F'Awwissu 1735, matul is-soġġorn ta' Linnaeus ma' Burman, huwa ltaqa' ma' [[George Clifford III]], direttur tal-Kumpanija Olandiża tal-Lvant tal-Indja u s-sid ta' ġnien botaniku rikk fil-proprjetà ta' Hartekamp f'Heemstede. Clifford baqa' impressjonat ferm bil-kapaċità ta' Linnaeus fil-klassifikazzjoni tal-pjanti, u stiednu jsir it-tabib u s-sovraintendent tal-ġnien tiegħu. Linnaeus kien diġà qabel biex jibqa' ma' Burman tul ix-xitwa, u b'hekk ma setax jaċċetta minnufih. Madankollu, Clifford offra li jikkumpensa lil Burman billi joffrilu kopja tal-ktieb rari ''Storja Naturali tal-[[Ġamajka]]'' ta' [[Sir Hans Sloane]], jekk iħalli lil Linnaeus joqgħod għandu, u Burman aċċetta. Fl-24 ta' Settembru 1735, Linnaeus mar f'Hartekamp biex isir it-tabib personali ta' Clifford u l-[[kuratur]] tal-erbarju ta' Clifford. Huwa tħallas 1,000 fjorin fis-sena, bl-ikel u bl-akkomodazzjoni mħallsa. Għalkemm il-ftehim kien biss għal xitwa waħda ta' dik is-sena, Linnaeus prattikament baqa' hemmhekk sal-1738. Hemmhekk huwa kiteb il-ktieb ''Hortus Cliffortianus'', u fid-daħla tiegħu ddeskriva l-esperjenza tiegħu bħala "l-isbaħ żmien ta' ħajtu". Parti minn Hartekamp ġiet iddikjarata bħala ġnien pubbliku f'April 1956 mill-awtorità lokali ta' Heemstede, u ngħatat l-isem ta' "Linnaeushof". Eventwalment skontu dan sar l-ikbar post miftuħ għal-logħob fl-Ewropa. F'Lulju 1736, Linnaeus ivvjaġġa lejn l-[[Renju Unit|Ingilterra]], għas-spejjeż ta' Clifford. Huwa mar [[Londra]] biex iżur lil Sir Hans Sloane, kollezzjonist tal-istorja naturali, u biex jara l-armadju tal-affarijiet kurjużi tiegħu, kif ukoll biex iżur il-Ġnien Fiżiku ta' Chelsea u lil min kien jieħu ħsiebu, [[Philip Miller]]. Huwa għallem lil Miller dwar is-sistema l-ġdida tiegħu tas-suddiviżjoni tal-pjanti, kif deskritt fis-''Systema Naturae''. Għall-ewwel, Miller ma kienx ħerqan li juża n-nomenklatura binomjali l-ġdida, u minflok ipprefera l-klassifikazzjonijiet ta' Joseph Pitton de Tournefort u ta' John Ray. Minkejja dan, Linnaeus faħħar id-''[[Dizzjunarju]] tal-[[Ġardinar|Ġardinara]]'' ta' Miller. Miller kien konservattiv u fid-dizzjunarju tiegħu żamm xi termini binomjali ta' qabel Linnaeus li Linnaeus kien skarta iżda li kienu nżammu mill-botaniċi moderni. Huwa qaleb għalkollox għas-sistema ta' Linnaeus fl-edizzjoni tad-''Dizzjunarju tal-Ġardinara'' tal-1768. Miller fl-aħħar mill-aħħar baqa' impressjonat, u minn dak iż-żmien 'il quddiem beda jirranġa l-ġnien skont is-sistema ta' Linnaeus. Linnaeus ivvjaġġa wkoll lejn l-Università ta' [[Oxford]] biex iżur il-botaniku [[Johann Jacob Dillenius]]. Ma rnexxielux jikkonvinċi lil Dillenius jaċċetta s-sistema l-ġdida tal-klassifikazzjoni tiegħu pubblikament, għalkemm it-tnejn li huma baqgħu f'korrispondenza ma' xulxin għal bosta snin wara. Linnaeus iddedika l-''Critica Botanica'' tiegħu lilu, peress li "''opus botanicum quo absolutius mundus non-vidit''". Iktar 'il quddiem Linnaeus semma [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' siġra tropikali ''Dillenia'' biex jagħtih ġieħ. Huwa mbagħad reġa' lura Hartekamp, u miegħu ġab bosta eżemplari ta' pjanti rari. Is-sena ta' wara, l-1737, huwa ppubblika l-''Genera Plantarum'', fejn iddeskriva 935 ġeneru ta' pjanti, u ftit wara ssupplimentah bil-''Corollarium Generum Plantarum'', b'60 ġeneru addizzjonali. Ix-xogħol tiegħu f'Hartekamp wassal għal ktieb ieħor, il-''Hortus Cliffortianus'', katalogu tal-eżemplari botaniċi fl-erbarju u fil-ġnien botaniku ta' Hartekamp. Huwa kitbu f'9 xhur (tlesta f'Lulju 1737), iżda ma ppubblikahx qabel l-1738. Fih l-ewwel użu tal-isem ''Nepenthes'', li Linnaeus uża biex jiddeskrivi ġeneru ta' buqari (pjanti [[Karnivoru|karnivori]]). Linnaeus baqa' ma' Clifford f'Hartekamp sat-18 ta' Ottubru 1737 (stil ġdid), meta mbagħad telaq biex imur lura l-Iżvezja. Il-[[mard]] u l-ġentilezza tal-ħbieb Olandiżi tiegħu obbligawh joqgħod għal iktar xhur fl-Olanda. F'Mejju 1738, huwa telaq lejn l-Iżvezja. Fi triqtu lejn id-dar, huwa ssoġġorna f'[[Pariġi]] għal xi xahar, u żar il-botaniċi bħal [[Antoine de Jussieu]]. Wara r-ritorn tiegħu, Linnaeus qatt ma reġa' telaq mill-Iżvezja. == Lura l-Iżvezja == Meta Linnaeus reġa' lura l-Iżvezja fit-28 ta' Ġunju 1738, huwa mar lejn Falun, fejn tgħarras ma' [[Sara Elisabeth Moræa]]. 3 xhur wara, huwa mar jgħix fi [[Stokkolma]] biex jaħdem bħala tabib, u b'hekk seta' jsostni familja. Għal darb'oħra, Linnaeus sab patrun; huwa sar midħla tal-Konti [[Carl Gustav Tessin]], li għenu jikseb xogħol bħala tabib fl-Ammiralat. F'dak iż-żmien li qatta' fi Stokkolma, Linnaeus għen biex tiġi stabbilita l-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza; huwa sar l-ewwel ''Praeses'' tal-akkademja bix-xorti. Minħabba li l-finanzi tiegħu tjiebu u issa kienu biżżejjed biex isostnu familja, huwa ngħata l-permess li jiżżewweġ lill-għarusa tiegħu, Sara Elisabeth Moræa. Iż-żwieġ tagħhom kien fis-26 ta' Ġunju 1739. 17-il xahar wara, Sara welldet lill-ewwel iben tagħhom, Carl. Sentejn wara, twieldet binthom, Elisabeth Christina, u s-sena ta' wara twieldet Sara Magdalena, li mietet 15-il jum wara. Sara u Linnaeus iktar 'il quddiem kellhom erbat it-tfal oħra: Lovisa, Sara Christina, Johannes u Sophia. F'Mejju 1741, Linnaeus inħatar Professur tal-Mediċina fl-Università ta' Uppsala, l-ewwel bir-responsabbiltà għall-affarijiet relatati mal-mediċina. F'qasir żmien, huwa biddel postu mal-professur l-ieħor tal-mediċina, Nils Rosén, u b'hekk sar responsabbli għall-Ġnien Botaniku (li għamel rikostruzzjoni u espansjoni rigorużi tiegħu), għall-botanika u għall-istorja naturali. F'Ottubru ta' dik l-istess sena, martu u ibnu ta' 9 xhur segwewh biex jgħixu f'Uppsala. === Öland u Gotland === Għaxarti ijiem wara li nħatar bħala professur, huwa wettaq spedizzjoni lejn il-provinċji gżejjer ta' Öland u Gotland flimkien ma' sitt studenti mill-università biex ifittxu pjanti utli fil-mediċina. Huma baqgħu f'Öland sal-21 ta' Ġunju, imbagħad baħħru lejn [[Visby]] f'Gotland. Linnaeus u l-istudenti baqgħu f'Gotland għal kważi xahar, u mbagħad reġgħu lura Uppsala. Matul din l-ispedizzjoni, huma sabu 100 pjanta li qatt ma kienu ġew irreġistrati qabel. L-osservazzjonijiet mill-ispedizzjoni iktar 'il quddiem ġew ippubblikati fl-''Öländska och Gothländska Resa'', miktub bl-Iżvediż. Bħall-''Flora Lapponica'', kien fih osservazzjonijiet żooloġiċi u botaniċi, kif ukoll osservazzjonijiet dwar il-[[kultura]] f'Öland u f'Gotland. Matul is-sajf tal-1745, Linnaeus ippubblika żewġ kotba oħra: ''Flora Suecica'' u ''Fauna Suecica''. ''Flora Suecica'' kien ktieb botaniku rigoruż, filwaqt li ''Fauna Suecica'' kien ktieb żooloġiku. Anders Celsius kien ħoloq l-iskala tat-temperatura f'ismu fl-1742. L-iskala ta' Celsius oriġinarjament kienet invertita meta mqabbla mal-mod kif tintuża llum il-ġurnata, bit-tgħollija tal-ilma b'0 °C u l-iffriżar b'100 °C. Linnaeus biddel ta' taħt fuq l-iskala għall-użu attwali tagħha fl-1745. === Västergötland === Fis-sajf tal-1746, Linnaeus reġa' ġie kkummissjonat mill-gvern biex iwettaq spedizzjoni, din id-darba lejn il-provinċja Żvediża ta' Västergötland. Huwa telaq minn Uppsala fit-12 ta' Ġunju u rritorna fil-11 ta' Awwissu. Matul l-ispedizzjoni l-assistent primarju tiegħu kien [[Erik Gustaf Lidbeck]], student li kien akkumpanjah fil-vjaġġ preċedenti tiegħu. Linnaeus iddeskriva s-sejbiet tiegħu mill-ispedizzjoni fil-ktieb ''Wästgöta-Resa'', li ġie ppubblikat is-sena ta' wara. Wara li reġa' lura mill-vjaġġ, il-gvern iddeċieda li Linnaeus kellu jwettaq spedizzjoni oħra lejn l-iżjed provinċja fin-Nofsinhar tal-pajjiż, Scania. Dan il-vjaġġ ġie pospost, peress li Linnaeus kellu wisq xogħol x'jagħmel. Fl-1747, Linnaeus ingħata t-titlu ta' ''archiater'' jew tabib ewlieni mir-re Żvediż [[Adolf Frederick]] — turija ta' rispett kbir. Fl-istess sena huwa ġie elett bħala membru tal-Akkademja tax-Xjenzi f'[[Berlin]]. === Scania === Fir-rebbiegħa tal-1749, Linnaeus seta' jagħmel il-vjaġġ lejn Scania (Skåne), ikkummissjonat mill-ġdid mill-gvern. Huwa ġab miegħu lill-istudent tiegħu [[Olof Söderberg]]. Fi triqtu lejn Scania, huwa għamel l-aħħar żjara tiegħu lill-aħwa tiegħu f'Stenbrohult minn mindu miet missieru s-sena ta' qabel. L-ispedizzjoni kienet simili għall-vjaġġi preċedenti f'diversi aspetti, iżda din id-darba huwa ġie ordnat isib ukoll l-aqwa post għat-tkabbir tal-ġewż u tas-sorbu Żvediż; dawn is-siġar intużaw mill-armata għall-produzzjoni tas-snieter. Matul l-ispedizzjoni, Linnaeus u l-istudent tiegħu żaru l-ispa minerali ta' Ramlösa, fejn Linnaeus irrimarka dwar il-kwalità tal-ilma ferruġinuż. Il-vjaġġ kien suċċess, u l-osservazzjonijiet ta' Linnaeus ġew ippubblikati s-sena ta' wara fl-i''Skånska Resa'' ("Vjaġġ lejn Scania"). Il-ktieb fih 561 paġna u huwa djarju b'deskrizzjonijiet dettaljati ta' kulma skopra fi Scania. Huwa jfaħħar lin-nies ta' Scania għall-ospitalità tagħhom, li "fl-ebda art, għalkemm kull fejn mort laqgħuni tajjeb, ma tista' titqabbel ma' Scania". === Rettur tal-Università ta' Uppsala === Fl-1750, Linnaeus sar rettur tal-Università ta' Uppsala, u beda perjodu fejn ix-xjenzi naturali kienu stmati ferm. X'aktarx li l-iżjed kontribut importanti li għamel f'dan iż-żmien f'Uppsala kien it-tagħlim; ħafna mill-istudenti tiegħu vvjaġġaw lejn diversi postijiet fid-dinja biex jiġbru kampjuni botaniċi. Linnaeus sejjaħ l-aqwa fost dawn l-istudenti bħala l-"appostli" tiegħu. Il-lekċers tiegħu normalment kienu popolari ħafna u sikwit kienu jsiru fil-Ġnien Botaniku. Huwa pprova jgħallem lill-istudenti tiegħu biex jaħsbu għalihom infushom u ma jafdaw lil ħadd, lanqas lilu. Iktar popolari mil-lekċers tiegħu kienu l-eskursjonijiet botaniċi li kien jagħmel kull nhar ta' Sibt matul is-sajf, fejn Linnaeus u l-istudenti tiegħu esploraw l-flora u l-fawna madwar Uppsala. === ''Philosophia Botanica'' === Linnaeus ippubblika l-''Philosophia Botanica'' fl-1751. Il-ktieb kien fih stħarriġ komplut tas-sistema tat-tassonomija li kien qed juża fix-xogħlijiet bikrin tiegħu. Kien fih ukoll informazzjoni dwar kif għandu jinżamm ġurnal tal-ivvjaġġar u kif għandu jinżamm ġnien botaniku. === ''Nutrix Noverca'' === Fi żmien Linnaeus kien normali għan-nisa tal-klassi superjuri li jkollhom nisa oħra li jreddgħu minflokhom u jieħdu ħsieb lit-trabi tagħhom. Linnaeus issieħeb f'kampanja biex din il-prattika tintemm fl-Iżvezja u biex jippromwovi t-treddigħ mill-ommijiet. Fl-1752 Linnaeus ippubblika teżi flimkien ma' [[Frederick Lindberg]], tabib student, abbażi tal-esperjenzi tagħhom. Skont it-tradizzjoni ta' dak iż-żmien, din it-teżi essenzjalment kienet idea tal-''prases'' irriċerkata mill-istudent. It-teżi ta' Linnaeus ġiet [[Traduzzjoni|tradotta]] bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] minn J. E. Gilibert fl-1770 bħala ''La Nourrice marâtre, ou Dissertation sur les suites funestes du nourrisage mercénaire''. Linnaeus issuġġerixxa li t-tfal jaf jassorbu l-personalità tal-persuna li kienet qed tredda' minflok l-omm mill-ħalib tagħha. Huwa ammira l-prattiki tal-indukrar tat-tfal tan-nies tal-Lapland u indika kemm kienu f'saħħithom it-trabi tagħhom meta mqabbla ma' dawk tal-Ewropej b'persuna li jreddgħu u jieħdu ħsieb it-trabi minflok l-ommijiet. Huwa qabbel l-imġiba tal-annimali selvaġġi u indika kif l-ebda wieħed minnhom ma kien iċaħħad lil wild ġdid mill-ħalib tat-treddigħ tagħhom. Huwa maħsub li dan l-attiviżmu tiegħu kellu rwol importanti fl-għażla tat-terminu ''[[Mammiferu|Mammalia]]'' għall-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] tal-organiżmi. === ''Species Plantarum'' === Linnaeus ippubblika l-i''Species Plantarum'', ix-xogħol li issa huwa aċċettat internazzjonalment bħala l-punt ta' tluq tan-nomenklatura botanika moderna, fl-1753. L-ewwel volum inħareġ fl-24 ta' Mejju, it-tieni volum inħareġ fis-16 ta' Awwissu tal-istess sena. Il-ktieb kien fih 1,200 paġna u ġie ppubblikat f'żewġ volumi; fih ġew deskritti iktar minn 7,300 speċi. Fl-istess sena r-re għamlu kavallier tal-Ordni tal-Istilla Polari, l-ewwel ċittadin fl-Iżvezja li sar kavallier ta' din l-ordni. Wara dan, Linnaeus qajla kien jidher mhux liebes l-arma tal-ordni. === Nobbiltà === Linnaeus kien tal-fehma li Uppsala kienet storbjuża wisq u mhux post mill-aqwa għas-saħħa, għalhekk xtara żewġ irziezet fl-1758: Hammarby u Sävja. Is-sena ta' wara, huwa xtara razzett ieħor fil-qrib, Edeby. Huwa qatta' s-sjuf mal-familja tiegħu f'Hammarby; inizjalment kellha biss dar żgħira waħda ta' sular, iżda fl-1762 żdiedet binja prinċipali ġdida u akbar. F'Hammarby, Linnaeus għamel ġnien fejn seta' jkabbar il-pjanti li ma setgħux jitkabbru fil-Ġnien Botaniku f'Uppsala. Huwa beda jibni [[mużew]] fuq għolja wara Hammarby fl-1766, fejn ittrasferixxa l-librerija u l-kollezzjoni ta' pjanti tiegħu. Nar li kien qered kważi terz ta' Uppsala u li kien hedded ir-residenza tiegħu hemmhekk wassal għat-trasferiment tiegħu. Mir-rilaxx inizjali tas-''Systema Naturae'' fl-1735, il-ktieb ġie aġġornat u stampat mill-ġdid diversi drabi; l-għaxar edizzjoni ġiet rilaxxata fl-1758. Din l-edizzjoni stabbiliet lilha nnifisha bħala l-punt ta' tluq għan-nomenklatura żooloġika, l-ekwivalenti tal-i''Species Plantarum''. Ir-re Żvediż Adolf Frederick ta n-nobbiltà lil Linnaeus fl-1757, iżda sar tassew nobbli fl-1761. B'hekk Linnaeus ħa l-isem ta' Carl von Linné (Latinizzat bħala Carolus a Linné); "Linné" hija l-verżjoni mqassra u Galliċizzata ta' "Linnæus", u l-partiċella [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniża]] "von" tindika n-nobbiltà. L-arma tal-familja nobbli fiha l-fjura favorita ta' Linnaeus; din ingħatat l-isem xjentifiku ''Linnaea borealis'' f'ġieħu minn Gronovius. L-arma hija maqsuma fi tliet partijiet: bl-[[aħmar]], bl-[[iswed]] u bl-[[aħdar]] għat-tliet renji tan-natura (l-annimali, il-minerali u l-ħxejjex) fil-klassifikazzjoni ta' Linnaeus; fin-nofs fiha bajda "li tirrappreżenta n-natura, li hija kontinwata u pperpetwata ''in ovo''". Fin-naħa t'isfel hemm frażi bil-Latin, mislufa mill-[[Enejide|Enejde]]: "''Famam extendere factis''", jiġifieri "nestendu l-fama tagħna b'għemilna". Linnaeus niżżel dan il-motto personali fil-kotba li ngħatawlu minn ħbiebu. Wara li sar nobbli, Linnaeus baqa' jgħallem u jikteb. B'kollox, huwa ppresjeda f'186 ċerimonja tad-dottorati, b'bosta mit-teżijiet miktuba minnu nnifsu. Ir-reputazzjoni tiegħu kienet infirxet mad-dinja kollha, u kellu korrispondenzi ma' bosta nies differenti. Pereżempju, [[Katerina II tar-Russja]] bagħtitlu żrieragħ minn pajjiżha. Huwa kellu korrispondenzi wkoll ma' [[Giovanni Antonio Scopoli]], "il-Linnaeus tal-Imperu Awstrijakk", li kien tabib u botaniku f'[[Idrija]], id-Dukat ta' Carniola (illum il-ġurnata s-[[Slovenja]]). Scopoli ikkomunika dwar ir-riċerka, is-sejbiet u d-deskrizzjonijiet kollha tiegħu (pereżempju dwar il-proteu (salamandra) u l-ġurdien tal-imramma, żewġ annimali żgħar li Linnaeus ma kienx jaf bihom qabel). Linnaeus irrispetta ferm lil Scopoli u wera interess kbir fix-xogħol tiegħu. Huwa semma ġeneru solanaċew, ''Scopolia'', is-sors tal-iskopolamin, għalih, iżda minħabba d-distanza kbira bejniethom, qatt ma ltaqgħu. == Snin finali == Linnaeus ma baqax jokkupa l-kariga tiegħu fl-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenza wara l-1763, iżda xorta waħda kompla jaħdem hemmhekk għal iktar minn 10 snin wara. Fl-1769 huwa ġie elett fis-Soċjetà Filosofika Amerikana għax-xogħol tiegħu. Ma baqax jokkupa l-kariga ta' rettur fl-Università ta' Uppsala minn Diċembru 1772, l-iktar minħabba li s-saħħa tiegħu marret lura. L-aħħar snin ta' Linnaeus kienu mħabbtin mill-mard. Huwa kellu l-marda msejħa d-deni ta' Uppsala fl-1764, iżda baqa' ħaj bis-saħħa tal-indukrar ta' Rosén. Fl-1773 beda jbati mix-xatka, u s-sena ta' wara kellu puplesija li pparalizzatu parzjalment. Huwa kellu t-tieni puplesija fl-1776, u tilef l-użu tan-naħa tal-lemin ta' ġismu u parti mill-memorja tiegħu; għalkemm xorta seta' jammira l-kitbiet tiegħu stess, ma baqax jagħraf lilu nnifsu bħala l-awtur ta' dak ix-xogħol. F'Diċembru 1777 kellu puplesija oħra li tefgħetu lura sew, u eventwalment wasslet għal mewtu fl-10 ta' Jannar 1778 f'Hammarby. Minkejja x-xewqa tiegħu li jindifen f'Hammarby, huwa ndifen fil-[[Katidral]] ta' Uppsala fit-22 ta' Jannar. Il-librerija u l-kollezzjonijiet tiegħu tħallew lill-armla tiegħu Sara u lil uliedhom. [[Joseph Banks]], botaniku eminenti, xtaq jixtri l-kollezzjoni, iżda ibnu Carl irrifjuta l-offerta u minflok ċaqlaq il-kollezzjoni lejn Uppsala. Fl-1783 Carl miet u Sara wirtet il-kollezzjoni, peress li baqgħet [[ħajja]] iktar mir-raġel tagħha u minn binha. Hija ppruvat tbigħ il-kollezzjoni lil Banks, iżda ma kienx interessat iktar; minflok xi ħadd li kien jafu qabel li jixtri l-kollezzjoni. Dan kien student tal-mediċina ta' 24 sena, James Edward Smith, li xtara l-kollezzjoni kollha: 14,000 pjanta, 3,198 insett, 1,564 qoxra tal-baħar, madwar 3,000 ittra u 1,600 ktieb. 5 snin wara Smith stabbilixxa s-Soċjetà ta' Linnaeus ta' Londra. Il-kunjom von Linné ntemm b'ibnu Carl, li qatt ma żżewweġ. Ibnu l-ieħor, Johannes, kien miet ta' 3 snin. B'kollox hemm iktar minn 200 dixxendent ta' Linnaeus miż-żewġt ibniet tiegħu. == Appostli == Meta Linnaeus kien Professur u Rettur tal-Università ta' Uppsala, huwa għallem lil bosta studenti devoti; 17 minnhom sejħilhom "appostli". Dawn kien fost l-iżjed studenti promettenti u kommessi, u kollha kemm huma għamlu spedizzjonijiet botaniċi f'diversi postijiet fid-dinja, spiss bl-għajnuna tiegħu. L-ammont ta' din l-għajnuna kienet tvarja; xi kultant huwa uża l-influwenza tiegħu bħala Rettur biex jagħti borża ta' studju lill-appostli tiegħu jew post bħala membru ta' spedizzjoni. Lill-biċċa l-kbira tal-appostli tahom struzzjonijiet rigward x'għandhom ifittxu waqt il-vjaġġi tagħhom. Barra mill-pajjiż, l-appostli ġabru u organizzaw pjanti, annimali u minerali ġodda skont is-sistema ta' Linnaeus. Il-biċċa l-kbira minnhom taw ukoll parti mill-kollezzjoni tagħhom lil Linnaeus meta temmew il-vjaġġi tagħhom. Bis-saħħa ta' dawn l-istudenti, is-sistema tassonomika ta' Linnaeus infirxet mad-dinja kollha mingħajr qatt ma kellu għalfejn jivvjaġġa 'l barra mill-Iżvezja wara li rritorna mill-Olanda. Il-botaniku Brittaniku [[William T. Stearn]] jinnota li mingħajr is-sistema l-ġdida ta' Linnaeus, l-appostli ma kinux jiġbru u jorganizzaw daqstant eżemplari ġodda. === Spedizzjonijiet bikrin === [[Christopher Tärnström]], l-ewwel appostlu u pastor ta' 43 sena flimkien ma' martu u uliedu, għamel vjaġġ fl-1746. Huwa tela' abbord bastiment tal-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja li baħħar lejn iċ-[[Ċina]]. Tärnström qatt ma wasal fid-destinazzjoni tiegħu, u miet b'deni tropikali fil-Gżira ta' Côn Sơn fl-istess sena. L-armla ta' Tärnström tat il-ħtija lil Linnaeus li uliedha spiċċaw mingħajr missier, u b'hekk Linnaeus beda jippreferi jibgħat studenti iżgħar u mhux miżżewwġin wara dak li ġralu Tärnström. Sitt appostli oħra iktar 'il quddiem mietu matul l-ispedizzjonijiet tagħhom, fosthom Pehr Forsskål u Pehr Löfling. Sentejn wara l-ispedizzjoni ta' Tärnström, Pehr Kalm imwieled fil-[[Finlandja]] salpa lejn [[L-Amerika ta' Fuq|l-Amerka ta' Fuq]] bħala t-tieni appostlu. Hemmhekk huwa qatta' sentejn u nofs jistudja l-flora u l-fawna ta' Pennsylvania, [[Belt ta' New York|New York]], New Jersey u l-[[Kanada]]. Linnaeus kien tassew kuntent meta Kalm reġa' lura, u ġab miegħu bosta fjuri u żrieragħ ippressati. Mill-inqas 90 mis-700 speċi tal-Amerka ta' Fuq deskritti fl-i''Species Plantarum'' kien ġabhom lura miegħu Kalm. === Spedizzjonijiet ta' Cook u tal-Ġappun === [[Daniel Solander]] kien qed jgħix fid-dar ta' Linnaeus meta kien student f'Uppsala. Linnaeus kien iħobbu ħafna, u lil Solander wiegħdu li jżewwġu ma' bintu l-kbira. Skont ir-rakkomondazzjoni ta' Linnaeus, Solander ivvjaġġa lejn l-Ingilterra fl-1760, fejn iltaqa' mal-botaniku Ingliż Joseph Banks. Flimkien ma' Banks, Solander ingħaqad ma' [[James Cook]] fl-ispedizzjoni tiegħu lejn l-[[Oċeanja]] abbord l-''Endeavour'' fl-1768–1771. Solander ma kienx l-uniku appostlu li vvjaġġa ma' James Cook; [[Anders Sparrman]] ivvjaġġa miegħu abbord ir-''Resolution'' fl-1772–1775 u salpa, fost postijiet oħra, lejn l-Oċeanja u [[L-Amerika t'Isfel|l-Amerka t'Isfel]]. Sparrman għamel bosta spedizzjonijiet oħra, waħda minnhom lejn l-[[Afrika t'Isfel]]. X'aktarx li l-iżjed appostlu famuż u ta' suċċess kien [[Carl Peter Thunberg]], li wettaq spedizzjoni ta' 9 snin li bdiet fl-1770. Huwa qagħad fl-Afrika t'Isfel għal 3 snin, u mbagħad ivvjaġġa lejn il-[[Ġappun]]. Il-barranin kollha ma tħallewx jidħlu l-Ġappun u kienu ristretti għall-gżira ċkejkna ta' Dejima 'l barra minn [[Nagasaki]], għaldaqstant kienet biċċa xogħol iebsa għal Thunberg li jistudja l-flora. Madankollu, huwa rnexxielu jipperswadi lil uħud mit-[[Traduzzjoni|tradutturi]] biex iġibulu pjanti differenti, u huwa sab ukoll pjanti fil-ġonna ta' Dejima. Huwa reġa' lura l-Iżvezja fl-1779, sena wara l-mewt ta' Linnaeus. == Pubblikazzjonijiet ewlenin == === ''Systema Naturae'' === L-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'' ġiet stampata fin-Netherlands fl-1735. Kienet opra ta' 12-il paġna. Sal-10 edizzjoni tagħha fl-1758, ikklassifikat 4,400 speċi ta' annimali u 7,700 speċi ta' pjanti. In-nies minn madwar id-dinja kollha bagħtu l-eżemplari tagħhom lil Linnaeus biex jiġu inklużi. Sakemm beda x-xogħol fuq it-12-il edizzjoni, Linnaeus kellu bżonn invenzjoni ġdida — il-karta tal-indiċi — biex jintraċċa l-klassifikazzjonijiet. Wara li saħħet Linnaeus marret lura fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 18, il-pubblikazzjoni tal-edizzjonijiet tas-''Systema Naturae'' marret f'żewġ direzzjonijiet differenti. Xjenzat Żvediż ieħor, [[Johan Andreas Murray]], ħareġ it-taqsima tar-''Regnum Vegetabile'' separatament fl-1774 bħala s-''Systema Vegetabilium'', li ġiet imniżżla bħala t-13-il edizzjoni. Sadanittant, it-13-il edizzjoni tas-''Systema'' kollha tfaċċat f'partijiet bejn l-1788 u l-1793 taħt ix-xogħol editorjali ta' [[Johann Friedrich Gmelin]]. Kien permezz tas-''Systema Vegetabilium'' li x-xogħol ta' Linnaeus sar magħruf b'mod mifrux fl-Ingilterra, wara li ġiet tradotta mil-Latin mis-Soċjetà Botanika ta' Lichfield bħala ''Sistema ta' Ħxejjex'' (1783–1785). === ''Species Plantarum'' === ''L-iSpecies Plantarum'' (jew b'mod integrali l-i''Species Plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas'') ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1753, bħala xogħol b'żewġ volumi. L-importanza ewlenija tagħha hija x'aktarx li hija l-punt ta' tluq primarju tan-nomenklatura tal-pjanti kif teżisti llum il-ġurnata. ==== ''Genera Plantarum'' ==== Il-''Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium'' ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1737, u elenkat il-ġeneri tal-pjanti. Ġew ippubblikati madwar 10 edizzjonijiet, iżda mhux kollha minn Linnaeus innifsu; l-iżjed edizzjoni importanti kienet il-ħames edizzjoni tal-1754. Fiha Linnaeus qasam ir-Renju tal-pjanti f'24 klassi. Il-''Cryptogamia'' kienet tinkludi l-pjanti kollha b'organi riproduttivi moħbijin (l-algi, il-fungi, il-muski, l-epatika u l-felċi). ==== ''Philosophia Botanica'' ==== Il-''Philosophia Botanica'' (1751) kienet sommarju tal-ħsieb ta' Linnaeus dwar il-klassifikazzjoni u n-nomenklatura tal-pjanti, u elaborazzjoni tax-xogħol li kien ippubblika qabel fil-''Fundamenta Botanica'' (1736) u fil-''Critica Botanica'' (1737). Pubblikazzjonijiet oħra li jiffurmaw parti mill-pjan tiegħu li jirriforma l-pedamenti tal-botanika jinkludu l-''Classes Plantarum'' u l-''Bibliotheca Botanica'': dawn kollha ġew stampati fl-Olanda (l-istess bħall-''Genera Plantarum'' (1737) u s-''Systema Naturae'' (1735)); il-''Philosophia'' ġiet rilaxxata simultanjament fi Stokkolma. == Kollezzjonijiet == Fl-aħħar ta' ħajtu, il-kollezzjoni ta' Linneaus f'Uppsala kienet meqjusa bħala waħda mill-ifjen kollezzjonijiet ta' oġġetti tal-istorja naturali fl-Iżvezja. Qrib il-kollezzjoni tiegħu stess, huwa kien bena mużew għall-Università ta' Uppsala, li kien fornut b'materjal mogħti b'donazzjoni mingħand Carl Gyllenborg (fl-1744–1745), il-Prinċep Eredi Adolf Fredrik (fl-1745), Erik Petreus (fl-1746), Claes Grill (fl-1746), Magnus Lagerström (fl-1748 u fl-1750) u Jonas Alströmer (fl-1749). Ir-relazzjoni bejn il-mużew u l-kollezzjoni privata ma ġietx formalizzata u l-fluss kostanti ta' materjal mingħand l-istudenti ta' Linneaus ġie inkorporat fil-kollezzjoni privata minflok fil-mużew. Linnaeus kien tal-fehma li x-xogħol tiegħu kien li jirrifletti l-armonija tan-natura, u fl-1754 huwa qal li "d-Dinja mhi xejn għajr mużew tal-kapolavuri kollha tal-ħallieq għaref, maqsum fi tliet kompartimenti". Huwa kien tal-fehma li kien bidel il-proprjetà tiegħu f'mikrokożmu ta' dak il-"mużew dinji". Fl-1784 l-istudent żagħżugħ tal-mediċina James Edward Smith xtara l-kollezzjoni tal-eżemplari kollha, il-librerija, il-manuskritti u l-korrispondenza ta' Carl Linnaeus mingħand l-armla ta' Linnaeus u bintu u ttrasferixxa l-kollezzjonijiet lejn Londra. Mhux il-materjal kollu fil-kollezzjoni privata ta' Linné ġie ttrasportat lejn l-Ingilterra. 33 eżemplar ta' ħut ippreservati fl-alkoħol ma ntbagħtux u iktar 'il quddiem intilfu. F'Londra Smith donnu ttraskura l-partijiet żooloġiċi tal-kollezzjoni; huwa żied xi eżemplari u ta xi eżemplari wkoll. Matul is-sekli ta' wara, il-kollezzjoni ta' Linnaeus f'Londra batiet ferm f'idejn ix-xjenzati li studjaw il-kollezzjoni, u fil-proċess fixklu l-arranġament u t-tikketti oriġinali, żiedu xi eżemplari li ma kinux preżenti fis-serje oriġinali u rtiraw materjal prezzjuż oriġinali. Ħafna mill-materjal studjat minn Linné kien jagħmel parti mill-kollezzjoni tar-Reġina Lovisa Ulrika (1720–1782); il-pubblikazzjonijiet ta' Linneaus lil dan il-materjal isejħulu l-"Mużew ta' ''Ludovicae Ulricae''" jew "M. L. U."). Il-kollezzjoni ngħatat b'donazzjoni min-neputi tagħha r-Re Gustav IV Adolf (1778–1837) lill-mużew f'Uppsala fl-1804. Il-kollezzjoni tar-raġel tagħha r-Re Adolf Fredrik (1710–1771) hija magħrufa fis-sorsi ta' Linnaeus bħala l-"Mużew ta' ''Adolphi Friderici''" jew "Mus. Ad. Fr.". Il-partijiet mhux nexfin (il-kollezzjoni fl-alkoħol) iktar 'il quddiem ingħataw b'donazzjoni lill-Akkademja Żvediża Rjali tax-Xjenzi, u huma ospitati fil-Mużew Żvediż tal-Istorja Naturali fi Stokkolma. Il-materjal niexef ġie ttrasferit lejn Uppsala. == Sistema tat-tassonomija == === Sistema ta' Linnaeus === L-istabbiliment ta' konvenzjonijiet aċċettati b'mod universali għat-tismija tal-organiżmi kien il-kontribut prinċipali ta' Linnaeus fit-tassonomija — ix-xogħol tiegħu jimmarka l-punt tat-tluq tal-użu konsistenti tan-nomenklatura binomjali. Kontribut siewi ieħor tiegħu kien il-popolarizzazzjoni tal-użu tas-simbolu ta' Marte u ta' Venere (♂ u ♀) b'referenza għas-sess tal-ispeċijiet. Dawn saru s-simboli standard tal-ġeneri. Matul l-espansjoni tas-seklu 18 tal-għarfien tal-istorja naturali, Linnaeus żviluppa wkoll dik li saret magħrufa bħala t-''tassonomija ta''' ''Linnaeus''; is-sistema tal-klassifikazzjoni xjentifika li tintuża attwalment fix-xjenzi bijoloġiċi. Żoologu preċedenti, Rumphius (1627–1702), kien qorob pjuttost għas-sistema ta' Linnaeus u l-materjal tiegħu kkontribwixxa għall-iżvilupp ulterjuri tal-klassifikazzjoni xjentifika binomjali ta' Linnaeus. Is-sistema ta' Linnaeus ikklassifikat in-natura fi ħdan ġerarkija mbejta, l-ewwel nett bi tliet renji. Ir-renji huma maqsuma f'klassijiet, imbagħad f'ordnijiet, imbagħad f'ġeneri (''singular:'' ġeneru), li mbagħad huma maqsuma fi speċijiet (''singular:'' speċi). Taħt il-livell ta' speċijiet, xi kultant huwa rrikonoxxa taksa ta' livell inferjuri (bla isem); minn dak iż-żmien 'l hawn dawn ingħataw ismijiet standardizzati bħal ''varjetà'' fil-botanika u ''sottospeċi'' fiż-żooloġija. It-tassonomija moderna tinkludi livell ta' familja bejn l-ordni u l-ġeneru, u livell ta' ''[[phylum]]'' bejn ir-renju u l-klassi li ma kinux preżenti fis-sistema oriġinali ta' Linnaeus. Ir-raggruppamenti ta' Linnaeus kienu bbażati fuq il-karatteristiċi fiżiċi kondiviżi u mhux fuq id-differenzi. Mir-raggruppamenti l-għoljin tiegħu, dawk tal-annimali biss għadhom jintużaw, u r-raggruppamenti stess inbidlu b'mod sinifikanti mill-oriġini tagħhom, l-istess bħall-prinċipji warajhom. Minkejja dan, Linnaeus huwa akkreditat li stabbilixxa l-idea ta' struttura ġerarkika ta' klassifikazzjoni bbażata fuq karatteristiċi osservabbli u maħsuba biex tirrifletti r-relazzjonijiet naturali. === Tassonomija umana === Is-sitema tat-tassonomija ta' Linnaeus kienet l-ewwel waħda li kienet tinkludi lill-bnedmin (''Homo''), raggruppati tassonomikament max-xadini primati (''Simia''), taħt l-intestatura ''Anthropomorpha''. Il-bijologu [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Ernst Haeckel]] f'diskors tiegħu fl-1907 lil dan sostna li kien "l-iżjed sinjal importanti tal-ġenju ta' Linnaeus". Linnaeus ikklassifika l-bnedmin fost il-primati, l-ewwel nett mill-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae''. Matul ħajtu f'Hartekamp, huwa kellu l-opportunità li jeżamina diversi xadini u nnota xebħ bejnhom u l-bnedmin. Huwa indika li bażikament kellhom l-istess anatomija; għajr il-[[Lingwa|lingwaġġ]], huwa ma sab l-ebda differenza oħra. B'hekk huwa qiegħed lill-bnedmin u lix-xadini taħt l-istess kategorija, ''Anthropomorpha'', li tfisser "qishom bnedmin". Din il-klassifikazzjoni ntlaqgħet bi kritika minn bijologi oħra bħal [[Johan Gottschalk Wallerius]], [[Jacob Theodor Klein]] u Johann Georg Gmelin fuq il-bażi li ma kienx loġiku li l-bnedmin jiġu deskritti bħala qishom bnedmin. F'ittra lil Gmelin tal-1747, Linnaeus wieġeb:<blockquote>Ma ħadtx pjaċir [inti] li poġġejt il-Bnedmin fost l-''Anthropomorpha'', x'aktarx minħabba t-terminu "b'forma ta' bnedmin", iżda l-bniedem jitgħallem biex isir jaf lilu nnifsu. Ejja ma noqogħdux infettqu fuq il-[[Kelma|kliem]]. Kwalunkwe isem nagħżlu li napplikaw, il-ħsieb jibqa' l-istess. Iżda mingħandek u mid-dinja kollha nixtieq differenza ġenerika bejn il-bnedmin u bejn ix-xadini primati skont il-prinċipji tal-Istorja Naturali. Jien ma naf bI-ebda waħda. Mank xi ħadd jaf jgħidli mqar waħda! Li kieku sejjaħt lill-bnedmin xadini primati jew viċi versa, kien ikolli t-teologi kollha magħqudin kontrija. Forsi kelli nagħmel hekk skont il-liġi tad-dixxiplina.</blockquote>It-tħassib teoloġiku kien doppju: l-ewwel nett, it-tqegħid tal-bnedmin fuq l-istess livell tax-xadini primati kien ibaxxi l-pożizzjoni spiritwalment ogħla li suppost kellhom il-bnedmin fost il-ħlejqiet; u t-tieni, peress li l-[[Bibbja]] tgħid li l-bniedem inħoloq bħala x-xbieha ta' [[Alla l-Missier|Alla]] (teomorfiżmu), jekk ix-xadini/il-primati ma ġewx iddisinjati b'mod distint u separat, dak ikun ifisser li x-xadini u l-primati nħolqu bħala x-xbieha ta' Alla wkoll. Bosta dan ma setgħux jaċċettawh. Wara tant kritika, Linnaeus ħass li kellu jispjega lilu nnifsu b'mod iktar ċar. L-għaxar edizzjoni tas-''Systema Naturae'' introduċiet termini ġodda, inkluż ''Mammalia'' u ''Primates'', din tal-aħħar minflok l-''Anthropomorpha'', u l-bnedmin ingħataw l-isem binomjali sħiħ ''Homo sapiens''. Il-klassifikazzjoni l-ġdida ngħatat inqas kritika, iżda bosta storiċi naturali xorta kienu jemmnu li kien deklassifika lill-bnedmin mill-pożizzjoni superjuri li kellhom fin-natura. Linnaeus kien jemmen li l-bnedmin bijoloġikament kienu jagħmlu parti mir-renju tal-annimali u kellhom ikunu inklużi fih. Fil-ktieb tiegħu ''Dieta Naturalis'', huwa qal, "Wieħed ma għandux jiżvoga r-rabja tiegħu fuq l-annimali. Skont it-teoloġija l-bnedmin għandhom ruħ u l-annimali huma sempliċi ''automata mechanica'', iżda jien nemmen li misshom ikunu infurmati aħjar li l-annimali għandhom ruħ u li l-unika differenza hija n-nobbiltà". Linnaeus żied it-tieni speċi fil-ġeneru ''Homo'' fis-''Systema Naturae'' abbażi ta' illustrazzjoni u deskrizzjoni ta' [[Jacobus Bontius]] minn pubblikazzjoni tal-1658: ''Homo troglodytes'' ("raġel tal-għerien") u ppubblika t-tielet speċi fl-1771: ''Homo lar''. L-istoriku Żvediż [[Gunnar Broberg]] jistqarr li l-ispeċi l-ġdida fost il-bnedmin li ddeskriva fil-fatt kienu primati jew nies nattivi mgeżwrin fil-ġlud biex ibeżżgħu l-insedjaturi kolonjali, u li d-dehra tagħhom kienet ġiet esaġerata fir-rakkonti lil Linnaeus. Għall-''Homo troglodytes'' Linnaeus staqsa lill-Kumpanija Żvediża tal-Lvant tal-Indja biex tfittex wieħed, iżda ma nstabux sinjali tal-eżistenza tiegħu. Minn dak iż-żmien 'l hawn l-''Homo lar'' ġie kklassifikat mill-ġdid bħala ''Hylobates lar'', il-gibbon ta' lar. Fl-ewwel edizzjoni tas-''Systema Naturae'', Linnaeus għamel suddiviżjoni tal-ispeċi umana f'erba' varjetajiet: "''Europæus albesc[ens'']" (Ewropej bajdanin), "''Americanus rubesc[ens]''" (Amerikani ħamranin), "''Asiaticus fuscus''" (Asjatiċi safranin) u "''Africanus nigr[iculus]''" (Afrikani suwed). Fl-għaxar edizzjoni tas-''Systema Naturae'' huwa spjega iktar fid-dettall il-karatteristiċi fenotipiċi għal kull varjetà, abbażi tal-kunċett tal-erba' temperamenti mill-antikità klassika, u biddel id-deskrizzjoni tat-tonalità tal-ġilda tal-Asjatiċi għal "''luridus''" (sofor). Filwaqt li Linnaeus kien jemmen li dawn il-varjetajiet irriżultaw minn differenzi ambjentali bejn l-erba' kontinenti magħrufa, is-Soċjetà ta' Linnaeus tirrikonoxxi li l-enfasi tal-kategorizzazzjoni tiegħu fuq il-lewn tal-ġilda u l-inklużjoni iktar 'il quddiem tat-tratti kulturali u komportamentali nibtu sterjotipi kolonjali u pprovdew il-pedamenti għar-razziżmu xjentifiku. Barra minn hekk, Linnaeus ħoloq takson skartat ta' "''monstrosus''" għall-"bnedmin selvaġġi u monstrużi, gruppi mhux magħrufa, u persuni pjuttost abnormali". Linnaeus ittratta lilu nnifsu bħala l-eżemplar tipiku (olotip) tal-''H. sapiens.'' Fl-1959, [[W. T. Stearn]] iddeżinja lil Linnaeus bħala l-lektotip tal-''H. sapiens,'' skont il-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura Żooloġika, peress li l-uniku eżemplar li huwa magħruf li eżamina kien hu nnifsu. == Influwenzi u twemmin ekonomiku == Ix-xjenza applika ta' Linnaeus kienet ispirata mhux biss mill-utilitarjaniżmu strumentali ġenerali tal-Illuminiżmu bikri, iżda anke mill-aderenza tiegħu għad-dixxiplina ekonomika iktar antika tal-Kameraliżmu. Barra minn hekk, Linnaeus kien intervenzjonist statali. Huwa kien jappoġġa t-tariffi, l-imposti, il-miżati fuq l-esportazzjoni, il-kwoti, l-embargoes, l-atti dwar in-navigazzjoni, il-kapital ta' investiment sussidjat, il-limiti massimu fuq il-pagi, l-għotjiet finanzjarji fi flus kontanti, il-monopolji tal-produtturi liċenzjati mill-istat u l-kartelli. == Kommemorazzjoni == L-anniversarji tat-twelid ta' Linnaeus, speċjalment taċ-ċentenarji, ġew iċċelebrati bil-kbir. Linnaeus tfaċċa fuq bosta [[Bolla postali|bolol postali]] u karti tal-flus tal-Iżvezja. Hemm bosta [[Statwa|statwi]] ta' Linnaeus madwar id-dinja. Is-Soċjetà ta' Linneaus ta' Londra tat il-Medalja ta' Linnaeus għall-eċċellenza fil-botanika jew fiż-żooloġija mill-1888. Wara l-approvazzjoni mir-Riksdag tal-Iżvezja, l-Università ta' Växjö u l-Kulleġġ ta' Kalmar ġew fużi fl-1 ta' Jannar 2010 u saru l-Università ta' Linnaeus. Fost l-affarijiet mogħtija kunjom Linnaeus hemm il-ġeneru tal-fjura ''Linnaea'', ''Linnaeosicyos'' (ġeneru monotipiku fil-familja tal-''Cucurbitaceae''). == Kummentarju == Il-filosfu [[Jean-Jacques Rousseau]] darba kiteb dwar Linnaeus, "Ma nafx b'ebda raġel ikbar fid-Dinja". [[Johann Wolfgang von Goethe]] kiteb: "Bl-eċċezzjoni ta' [[William Shakespeare]] u [[Baruch Spinoza]], ma nafx b'ħadd fost dawk li ma għadhomx ħajjin li influwenzani b'mod iktar qawwi". L-awtur Żvediż [[August Strindberg]] kiteb: "Linnaeus fil-verità kien [[poeta]] li inzerta li sar naturalista". Fl-awtobijografija tiegħu, ippubblikata mill-istudent tiegħu [[Adam Afzelius]] fl-1823, Linnaeus iddeskriva lilu nnifsu bħala xi ħadd li ma jargumentax, sensittiv, veloċi u mhux interessat fid-dehra personali tiegħu. Fis-seklu 21, it-tassonomija ta' Linnæus tar-"razez" umani ġiet ikkritikata. Uħud isostnu li Linnæus kien wieħed mill-pijunieri tan-nozzjon psewdoxjentifika moderna tar-razziżmu xjentifiku, filwaqt li oħrajn isostnu li filwaqt li l-klassifikazzjoni tiegħu kienet ibbażata fuq l-isterjotipi, ma kinitx timplika li ċerti "razez" umani kienu superjuri. == Abbrevjazzjoni standard tal-awtur == L-abbrevjazzjoni standard tal-awtur '''L.''' tintuża biex tindika lil din il-persuna bħala l-awtur meta jiġi kkwotat isem botaniku. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Linnaeus, Carl}} [[Kategorija:Bijologi]] [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1707]] [[Kategorija:Mietu fl-1778]] b6j1fz8bhd3heen6rnjxhug99dw4y1a 0 34417 329923 2026-05-12T15:58:26Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 329923 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == The production of zivania starts with the pressing of mature healthy grapes to produce must. The density of the grape must is then checked with a Baumé hydrometer to ensure it has a density value of less than 13° Baumé. This is necessary for the must to achieve complete and proper fermentation. The grape must, together with pomace, are then placed in large containers and let to ferment. Traditionally, the must-pomace mixture was placed in large clay containers (pithos, Greek: πιθάρι). As soon as the fermentation process has completed (i.e. the fermented must is checked and confirmed to have a value of less or equal to 0° Baumé), the fermented must-pomace mixture is transferred to the main container of the still (kazani, Greek: καζάνι) for the distillation. The traditional zivania still is called ''lampikos'' (Greek: λαμπίκος, Greek pronunciation: [lamˈbikos]; see also alembic) in the Greek dialect of Cyprus. In some villages of Cyprus, a single lampikos was usually shared by all villagers. The traditional zivania stills are similar to those used for tsikoudia in Crete. Once the main container of the still is hermetically shut, fire is set under it. The fire is monitored and maintained in order to produce constant heat. The first zivania that comes from the still has the highest alcohol content, while the last taken out of the apparatus has a low alcohol content and it is called ''porakos'' (Greek: πόρακος). The first zivania is typically discarded as it is not good for drinking because it contains harmful chemicals or is used for massaging sore body parts. Depending on the pre-distillation mixture, different qualities of zivania are produced: * Zivania produced using only wine for the distillation * Zivania produced using wine and pomace for the distillation * Zivania produced using pomace, water and weak zivania == Ħżin u trasport == Zivania is usually stored in clean wooden or galvanised metal containers that can be sealed in order to contain evaporation. It can be transferred to glass bottles for short storage or consumption. == Konsum u użu ieħor == Cypriots consume zivania throughout the year. During the summer, zivania is served ice cold. Zivania is not usually consumed alone and it is typically served with dried nuts, loukoumi, shoushouko or small appetizers like Cypriot loukaniko, lountza and tsamarella. Before the introduction of beer and other alcoholic drinks in Cyprus, the main alcoholic drinks Cypriots consumed were wine and zivania. In some villages of Cyprus, cinnamon is added to zivania giving it a distinct red colour, aroma and flavour. When zivania is left to age, it gains stronger flavour and aroma. Aged zivania is highly valued and is kept for consumption during special occasions or as a welcoming treat for visitors. Zivania, in addition to its use as an alcoholic beverage, it is also used to treat wounds, for massaging sore body parts, as a remedy for colds and toothaches, and as a warming-up drink during the cold months of winter, especially in the villages of the Troodos Mountains. == Awtentiċità == To establish the authenticity of zivania, chemical studies were contacted to investigate which of the metals analyzed constitute diagnostic parameters that establish authenticity. The results of the studies establish that zivania is related to the unique geological and climatic conditions existing on the island of Cyprus. == Gallerija == == Referenzi == gjvfudhdov7julqugi02x54dzf3n2gi 329928 329923 2026-05-13T09:01:10Z Trigcly 17859 /* Produzzjoni */ 329928 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru. == Gallerija == == Referenzi == j6ihy0k9k0tp001iogza0a4gn0f01lo 329929 329928 2026-05-13T09:12:03Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 329929 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru. == Gallerija == <gallery> Image:Cypriot_Zivania_Bottles.jpg|Fliexken taż-zivania. Image:Zivania.jpg|Flixkun zivania. Image:Zivania.png|Tazza zivania. Image:Xynisteri 1.jpg|L-għeneb Xynisteri li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Mavro.jpg|L-għeneb Mavro li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Kazani_amira2.jpg|L-apparat tad-distillazzjoni (kazani) fil-villaġġ ta' Amiras, Kreta. </gallery> == Referenzi == cph0f430cor70d1ddzzjrjs9djqdyd9 329930 329929 2026-05-13T09:12:21Z Trigcly 17859 /* Gallerija */ 329930 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru. == Gallerija == <gallery> Image:Cypriot_Zivania_Bottles.jpg|Fliexken taż-zivania. Image:Zivania.jpg|Flixkun zivania. Image:Zivania.png|Tazza zivania. Image:Mavro.jpg|L-għeneb Mavro li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Kazani_amira2.jpg|L-apparat tad-distillazzjoni (kazani) fil-villaġġ ta' Amiras, Kreta. </gallery> == Referenzi == i3tf08mt8jg07ljebceago2g4xec3tm 329931 329930 2026-05-13T09:13:34Z Trigcly 17859 żieda referenzi 329931 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru.<ref>Petrakis, Panos; Touris, Ioannis; Liouni, Maria; Zervou, Maria; Kyrikou, Ioanna; Kokkinofta, Rebecca; Theocharis, Charis R.; Mavromoustakos, Thomas M. (2005). "Authenticity of the Traditional Cypriot Spirit "Zivania" on the Basis of¹H NMR Spectroscopy Diagnostic Parameters and Statistical Analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''53''' (13): 5293–5303. doi:10.1021/jf0495800.</ref><ref>Kokkinofta, R.; Petrakis, P. V.; Mavromoustakos, T.; Theocharis, C. R. (2003). "Authenticity of the traditional cypriot spirit "zivania" on the basis of metal content using a combination of coupled plasma spectroscopy and statistical analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''51''' (21): 6233–6239. doi:10.1021/jf034476o. <nowiki>PMID 14518949</nowiki>.</ref> == Gallerija == <gallery> Image:Cypriot_Zivania_Bottles.jpg|Fliexken taż-zivania. Image:Zivania.jpg|Flixkun zivania. Image:Zivania.png|Tazza zivania. Image:Mavro.jpg|L-għeneb Mavro li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Kazani_amira2.jpg|L-apparat tad-distillazzjoni (kazani) fil-villaġġ ta' Amiras, Kreta. </gallery> == Referenzi == 0gzbbc2ndvkfbjqtl3yl7zewy7ag95f 1 34418 329932 2026-05-13T09:15:27Z Trigcly 17859 mudellCEE 329932 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Ċipru}} rams8x5uip9w3jztyjgrk6vifum3iip