Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 25623 330518 330508 2026-06-13T08:44:22Z Trigcly 17859 aġġornament 330518 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2010)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 6yr516arwfa81c5n6yprzigpphgx6te 0 29953 330510 330443 2026-06-13T03:15:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330510 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Quito''' (pronunzja bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: [ˈkito]; bil-Quechua: ''Kitu''), formalment '''San Francisco de Quito''', hija l-[[belt kapitali]] tal-[[Ekwador]], b'popolazzjoni stmata li tlaħħaq it-2.8 miljun ruħ fiż-żona urbana tagħha. Hija wkoll il-belt kapitali tal-provinċja ta' Pichincha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.igepn.edu.ec/guagua-pichincha|titlu=GUAGUA PICHINCHA - Instituto Geofísico - EPN|sit=www.igepn.edu.ec|lingwa=es-es|data-aċċess=2023-04-06}}</ref> Quito tinsab f'wied max-xaqlibiet tal-Lvant ta' Pichincha, stratovulkan attiv fil-katina muntanjuża tal-[[Andes]], f'elevazzjoni ta' 2,850 metru (9,350 pied); b'hekk hija t-tieni l-ogħla belt kapitali fid-[[Id-Dinja|dinja]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.tame.com.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=134&Itemid=18&lang=en|titlu=Tame EP - Airline of Ecuador|sit=www.tame.com.ec|data-aċċess=2023-04-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230204160924/https://www.tame.com.ec/index.php?option=com_content&view=article&id=134&Itemid=18&lang=en|arkivju-data=2023-02-04|url-status=dead}}</ref> Quito hija ċ-ċentru [[Politika|politiku]] u [[Kultura|kulturali]] tal-Ekwador peress li l-istituzzjonijiet governattivi, amministrattivi u kulturali ewlenin jinsabu kollha fi ħdan il-belt. Il-maġġoranza tal-kumpaniji transnazzjonali bi preżenza fl-Ekwador għandhom is-sede tagħhom fil-belt. Hija wkoll wieħed miż-żewġ ċentri industrijali ewlenin tal-pajjiż — il-belt portwali ta' [[Guayaquil]] hija t-tieni ċentru. Id-data tal-ewwel insedjament mhix magħrufa, iżda l-evidenza [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] tissuġġerixxi li ġiet insedjata għall-ewwel darba minn popolazzjonijiet sedentarji bejn l-4400 u l-1600 [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>{{Ċita web|url=https://redhistoria.com/encuentran-indicios-de-los-primeros-habitantes-de-quito-ecuador/|titlu=Encuentran indicios de los primeros habitantes de Quito, Ecuador|kunjom=Redacción|data=2019-11-16|lingwa=es|data-aċċess=2023-04-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230406143824/https://redhistoria.com/encuentran-indicios-de-los-primeros-habitantes-de-quito-ecuador/|arkivju-data=2023-04-06|url-status=dead}}</ref> Fl-aħħar tas-seklu 15, l-Imperatur tal-[[Imperu Inka|Inka]] Huayna Capac rebaħ kontra l-abitanti oriġinali tar-reġjun, il-poplu Quitu, inkorpora lil Quito fl-Imperu Inka, u ddeżinjaha bħala l-belt kapitali tar-reġjun tat-Tramuntana tal-Imperu Inka. Il-konkwista Spanjola tal-belt fl-1534 hija l-iktar data kkwotata spiss bħala d-data tal-istabbiliment uffiċjali tal-belt, u b'hekk Quito hija l-eqdem belt kapitali fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]]. Iċ-ċentru storiku ta' Quito huwa fost l-ikbar u l-iktar ippreservati tajjeb fl-Amerki. Fl-1978, Quito u [[Krakovja]] kienu l-ewwel [[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/2/|titlu=City of Quito|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-06}}</ref> Quito hija l-iktar belt kapitali qrib l-[[ekwatur]], u l-limiti tat-Tramuntana tal-belt iwasslu sa madwar kilometru (0.62 mili) fin-Nofsinhar tal-linja tal-ekwatur. Fl-2008 il-belt ġiet iddeżinjata bħala l-kwartieri ġenerali tal-Unjoni tan-Nazzjonijiet tal-Amerka t'Isfel.<ref>{{Ċita web|url=https://css.ethz.ch/en/services.html|titlu=Resources|sit=css.ethz.ch|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-06}}</ref> == Storja == === Perjodu Pre-Kolumbjan === L-eqdem traċċi ta' preżenza umana f'Quito ġew skavati mill-arkeologu Amerikan [[Robert E. Bell]] fl-1960, fix-xaqlibiet tal-vulkan Ilaló, li jinsab bejn il-widien tal-Lvant ta' Los Chillos u ta' Tumbaco. Poplu ta' ġemmiegħa u kaċċaturi ħallew warajhom għodod tal-ossidjana, li jmorru lura għat-8,000 Q.K. Dan is-sit arkeoloġiku, imsejjaħ ''EI Inga,'' ġie rreferut lil Robert Bell minn [[Allen Graffham]]. Meta kien impjegat bħala ġeologu fl-Ekwador, Graffham kompla jrawwem l-interess dilettantesk tiegħu fl-arkeoloġija. Huwa ġabar l-artefatti tal-wiċċ fis-sit fl-1956.<ref>{{Ċita web|url=https://samnoblemuseum.ou.edu/publications/robert-e-bell-archaeological-investigation-at-the-site-of-ei-inga-ecuador/|titlu=Robert E. Bell Archaeological Investigation at the Site of EI Inga, Ecuador|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> L-iskoperta ta' ponot qishom ta' vleġeġ, b'mod partikolari eżemplari mnaqqxa, qanqlulu l-interess, u hu wettaq diversi żjarat fis-sit biex jiġbor il-materjali tal-wiċċ. L-interess preċedenti ta' Graffham fil-fdalijiet Paleo-[[Indja|Indjani]], u l-esperjenza tiegħu fil-materjali umani bikrin f'Kansas u f'Nebraska fil-Pjanuri Ċentrali tal-Istati Uniti, wassluh biex jemmen li s-sit kien skoperta importanti. It-tieni fdalijiet importanti ta' insedjament uman instabu fil-viċinat attwali ta' Cotocollao (1500 Q.K.), fil-Majjistral ta' Quito. Il-villaġġ [[Preistorja|preistoriku]] kien ikopri erja ta' iktar minn 26 ettaru li kienet tiġi irrigata minn bosta qaliet. Qrib id-djar rettangolari tal-qedem, instabu fdalijiet funebri b'offerti tal-fuħħar u tal-ġebel. Il-poplu Cotocollao kien iwettaq l-estrazzjoni u l-esportazzjoni tal-ossidjana lejn ir-reġjun kostali.<ref>{{Ċita web|url=https://eclass.uoa.gr/main/login_form.php?next=%2Fmodules%2Fdocument%2F|titlu=eClass ΕΚΠΑ {{!}} Σύνδεση χρήστη|sit=eclass.uoa.gr|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> Il-patrijiet u l-istoriċi kolonjali bikrin kitbu dwar il-poplu Quitu u r-Renju ta' Quito. Fir-rakkonti tagħhom qalu li poplu ieħor, magħruf bħala l-poplu Cara jew Schyris, ġie mill-kosta u ħa l-kontroll tar-reġjun sat-890 [[WK|W.K]]. Dan il-poplu rrenja l-hekk imsejjaħ renju tal-Cara-Quitu sa meta l-Inka ħadu t-territorju f'idejhom fis-seklu 15. Id-dixxendenti tal-Quitu baqgħu jgħixu fil-belt saħansitra wara l-konkwista Spanjola. Iżda sas-seklu 20, xi storiċi prominenti li bdew studji iktar akkademiċi, iddubitaw ir-rakkonti dwar ir-renju tal-Cara-Quitu. Ma tantx kienet instabet wisq evidenza arkeoloġika ta' xi monumenti jew artefatti ta' dak ir-renju. Għaldaqstant bdew jaħsbu li kien rakkont pre-Ispaniku leġġendarju tal-artijiet għoljin. Fil-bidu tas-seklu 21, instabu sejbiet spettakolari ġodda ta' oqbra fondi 20 metru fil-kwartier ta' La Florida f'Quito. Dawn imorru lura għat-800 W.K. u jipprovdu evidenza tal-kwalità kbira tal-artiġjanat fost il-poplu Quitu, kif ukoll tan-natura elaborata u kumplessa tar-riti funebri tiegħu. Fl-2010 il-Mużew tas-Sit Arkeoloġiku ta' La Florida fetaħ sabiex jippreserva l-artefatti mill-oqbra u jispjega din il-kultura kumplessa.<ref>{{Ċita web|url=https://theculturetrip.com/south-america/ecuador/articles/an-insiders-guide-to-the-ancient-quitu-of-ecuador/|titlu=An Insider’s Guide to the Ancient Quitu of Ecuador|kunjom=Drake|isem=Angela|data=2017-08-30|sit=Culture Trip|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> === Perjodu kolonjali === [[File:Virgen_Guápulo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Virgen_Gu%C3%A1pulo.jpg|xellug|daqsminuri|[[Pittura]] ta' nofs is-seklu 18 li turi veduta tal-belt mill-bogħod.]] Ir-reżistenza tal-Inka indiġeni għall-kolonizzazzjoni Spanjola baqgħet għaddejja fl-1534. Il-konkwistatur [[Diego de Almagro]] stabbilixxa l-belt ta' Santiago de Quito (illum il-ġurnata f'Colta, qrib Riobamba) fil-15 ta' Awwissu 1534, li mbagħad saret San Francisco de Quito fit-28 Awwissu 1534. Iktar 'il quddiem il-belt ġiet stabbilita mill-ġdid fil-pożizzjoni attwali tagħha fis-6 ta' Diċembru 1534 minn 204 insedjaturi mmexxija minn [[Sebastián de Benalcázar]], li ħataf il-mexxej [[Rumiñahui]], u effettivament temm kull reżistenza organizzata. Rumiñahui ġie ġustizzjat fl-10 ta' Jannar 1535. Fit-28 ta' Marzu 1541, Quito ġiet iddikjarata bħala belt, u fit-23 ta' Frar 1556 ingħatat it-titlu ta' ''Muy Noble y Muy Leal Ciudad de San Francisco de Quito'' ("il-Belt Nobbli u Leali Ħafna ta' San Francisco de Quito"), li kienu l-punt tat-tluq tal-fażi suċċessiva tal-iżvilupp urban. Fl-1563 Quito saret is-sede ta' distrett amministrattiv jew ''Real Audiencia'' ta' Spanja. Ġiet ikklassifikata bħala parti mill-Viċirenju tal-Perù sal-1717, u mbagħad id-distrett sar parti mill-Viċirenju l-ġdid ta' Nueva Granada. Taħt iż-żewġ Viċirenji, id-distrett ġie amministrat minn Quito. L-Ispanjoli stabbilew il-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu]] Ruman f'Quito. L-ewwel knisja (''El Belén'') inbniet qabel l-istabbiliment uffiċjali tal-belt. F'Jannar 1535 inbena l-Kunvent ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]], l-ewwel minn madwar 20 kunvent u knisja li nbnew matul il-perjodu kolonjali. L-Ispanjoli kkonvertew il-popolazzjoni indiġena għall-[[Kristjaneżmu]] u użawhom għax-xogħol tal-kostruzzjoni. [[File:Plano_de_la_Ciudad_de_Quito_hacia_1805._Atribuído_a_Juan_Pío_Montúfar..JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plano_de_la_Ciudad_de_Quito_hacia_1805._Atribu%C3%ADdo_a_Juan_P%C3%ADo_Mont%C3%BAfar..JPG|daqsminuri|Mappa tal-belt ta' Quito tal-1805 magħmula minn Juan Pío Montúfar, it-Tieni Markiż ta' Selva Alegre u l-President tal-Junta Soberana de Quito tal-1809.]] Fl-1743, wara kważi 210 snin ta' kolonizzazzjoni Spanjola, Quito kienet belt ta' madwar 10,000 abitant. Quito għal perjodu qasir ipproklamat l-indipendenza ''de facto'' tagħha minn Spanja bejn l-1765 u l-1766 matul ir-Rewwixta ta' Quito. Fl-10 ta' Awwissu 1809, reġa' nbeda moviment f'Quito biex tintrebaħ l-indipendenza minn Spanja. Dakinhar ġie żvelat pjan ta' gvern, li ħatar lil [[Juan Pío Montúfar]] bħala President u lil figuri prominenti oħra favur l-indipendenza f'karigi oħra tal-gvern. Dan il-moviment inizjali ġarrab telfa fit-2 ta' Awwissu 1810, meta t-truppi kolonjali waslu minn [[Lima]], il-Perù, u qatlu lill-mexxejja tar-rewwixta u lil madwar 200 insedjaturi oħra. Sensiela ta' kunflitti laħqu l-qofol tagħhom fl-24 ta' Mejju 1822, meta [[Antonio José de Sucre]], taħt il-kmand ta' [[Simón Bolívar]], mexxa t-truppi fil-Battalja ta' Pichincha, fuq ix-xaqlibiet tal-vulkan. Ir-rebħa tagħhom stabbiliet l-indipendenza ta' Quito u tal-inħawi tal-madwar. === Ekwador Repubblikan === [[File:Francisco_Javier_Cortés_(atribuido)_-_Entrada_en_la_ciudad_de_Quito_de_las_tropas_espanolas_remitidas_por_el_Virrey_del_Perú_en_1809_-_Museo_de_América_2010-04-01_(cropped)1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Francisco_Javier_Cort%C3%A9s_(atribuido)_-_Entrada_en_la_ciudad_de_Quito_de_las_tropas_espanolas_remitidas_por_el_Virrey_del_Per%C3%BA_en_1809_-_Museo_de_Am%C3%A9rica_2010-04-01_(cropped)1.jpg|daqsminuri|320x320px|''Id-daħla tat-truppi Spanjoli fil-belt ta' Quito mibgħuta mill-Viċirè tal-[[Perù]] fl-1809'', pittura tal-1809 ta' Francisco Javier Cortés. Museo de América ([[Madrid]]).<ref>Bruquetas, Rocío; Medina, Dolores (2015). "Vista de la entrada en la ciudad de Quito de las tropas españolas en 1809. Conservación y restauración". ''Anales del Museo de América'' (bl-Ispanjol) (23): 129–142. ISSN 1133-8741.</ref>]] Fl-1833, membri tas-Soċjetà tal-Abitanti Ħielsa ta' Quito nqatlu mill-gvern wara li kkonfoffaw kontrih. Fis-6 ta' Marzu 1845 bdiet ir-Rivoluzzjoni ta' Marzu. Fl-1875, il-President tal-pajjiż [[Gabriel García Moreno]] nqatel f'Quito. Sentejn wara, fl-1877, l-Arċisqof [[José Ignacio Checa y Barba]] nqatel bil-velenu waqt li kien qed jiċċelebra quddiesa f'Quito. Fl-1882 reġa' kien hemm irvellijiet kontra r-reġim tad-dittatur [[Ignacio de Veintimilla]]. Madankollu, dawn ma temmewx il-vjolenza li tfaċċat mal-pajjiż kollu. Fid-9 ta' Lulju 1883, il-kmandant liberali [[Eloy Alfaro]] pparteċipa fil-Battalja ta' Guayaquil, u wara iktar kunflitti sar il-President tal-Ekwador fl-4 ta' Settembru 1895. Wara li temm it-tieni mandat tiegħu fl-1911, huwa mar jgħix fl-[[Ewropa]]. Huwa reġa' lura l-Ekwador fl-1912 u pprova jerġa' jikseb il-poter iżda ma rnexxilux; ġie arrestat fit-28 ta' Jannar 1912 u ntefa' l-ħabs, u mbagħad ħebbew għalih f'attakk fil-ħabs. Ġismu ġie mkaxkar mit-toroq ta' Quito sa park tal-belt, fejn ingħata n-nar. Fl-1932 faqqgħet il-Gwerra tal-Erbat Ijiem. Din kienet gwerra ċivili li faqqgħet wara l-elezzjoni ta' [[Neptalí Bonifaz]] u wara li ħareġ li kellu passaport Peruvjan. Fit-12 ta' Frar 1949 xandira realistika tar-rumanz ta' [[H. G. Wells]], ''Il-Gwerra tad-Dinjiet'', wasslet għal paniku sħiħ fil-belt u għall-imwiet ta' iktar minn għoxrin ruħ li mietu fin-nirien li tqabbdu fil-belt.<ref>Brown, Robert J. (2004). ''Manipulating the Ether''. McFarland. pp. 251–252. ISBN <bdi>0-7864-2066-9</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://thisiscriminal.com/episode-200-we-interrupt-this-program-11-4-2022/|titlu=Episode 200: We Interrupt This Program (11.4.2022)|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> === Seklu 21 === [[File:Quito_-_Rafael_Salas_(siglo_XIX).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quito_-_Rafael_Salas_(siglo_XIX).jpg|daqsminuri|Pittura ta' nofs is-seklu 19 ta' Quito ta' Rafael Salas.]] Fl-2011 il-popolazzjoni tal-belt laħqet iż-2,239,191 ruħ. Mill-2002 sar tiġdid taċ-ċentru storiku tal-belt. L-ajruport antik, li nbena wara l-mili ta' laguna bir-radam, ingħalaq għat-traffiku tal-ajru fid-19 ta' Frar 2013. Iż-żona ġiet żviluppata mill-ġdid bħala l-''"Parque Bicentenario"'' (Park Biċentenarju). L-Ajruport Internazzjonali l-ġdid ta' Mariscal Sucre, li jinsab tliet kwarti miċ-ċentru ta' Quito, infetaħ għat-traffiku tal-ajru fl-20 ta' Frar 2013. Matul l-2003 u l-2004 inbnew il-linji tal-Metrobus (Ecovia), li jaqsmu minn naħa għall-oħra tal-belt mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. Ħafna toroq prinċipali u sekondarji ġew estiża u mkabbra, inbnew passaġġi differenti, u t-toroq ġew strutturati mill-ġdid [[Ġeometrija|ġeometrikament]] sabiex jittejjeb il-fluss tat-traffiku u bdiet tinbena sistema ta' subway. == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Storiku ta' Quito ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1978.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Nies notevoli == * [[Jorge Carrera Andrade]] (twieled fl-1902, f'Quito – miet fl-1978, f'Quito), [[poeta]]; * [[Jorge Icaza]] (twieled fl-1906, f'Quito – miet fl-1978, f'Quito), rumanzier; * [[Sebastián Cordero]] (twieled fl-1972, f'Quito); reġista; * [[Oswaldo Guayasamín]] (twieled fl-1919, f'Quito – miet fl-1999, f'[[Baltimore]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]), pittur; * [[Christian Benitez]] (twieled fl-1 ta' Mejju 1986, f'Quito – miet fid-29 ta' Lulju 2013, f'[[Doha]], il-[[Qatar]]); plejer tal-[[futbol]] professjonali; * [[Santa Mariana de Jesús de Paredes]] (twieldet fl-1618, f'Quito – mietet fl-1645, f'Quito), qaddisa [[Knisja Kattolika|Kattolika]]; * [[Eugenio Espejo]] (twieled fil-21 ta' Frar 1747 – miet f'Diċembru 1795), xjenzat; * [[Byron Sigcho-Lopez]] (twieled fis-7 ta' Lulju 1983), [[politiku]] u attivist tal-komunità ta' [[Chicago]]; * [[Teodelinda Terán Hicks]] (1889-1959); vjolinċellista; * [[Manuela Saenz]] (twieldet fis-27 ta' Diċembru 1797, f'Quito, mietet fit-23 ta' Novembru 1856, f'Paita, il-[[Perù]]), rivoluzzjonarja; * [[Juan Manuel Correa]] (twieled fid-9 ta' Awwissu 1999, f'Quito), sewwieq tal-Formula 2; * [[Juana Miranda]] (1842–1914), qabla u professur. == Ġemellaġġ == Quito hija ġemellata ma': * [[Bogotá]], il-[[Kolombja]];<ref>{{Ċita web|url=https://www.eltelegrafo.com.ec/noticias/informacion-general/1/cabildos-de-quito-y-bogota-aumentan-la-cooperacion|titlu=Cabildos de Quito y Bogotá aumentan la cooperación|kunjom=Telégrafo|isem=El|data=2012-02-15|sit=El Telégrafo|lingwa=es-es|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> * [[Cádiz]], [[Spanja]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.quitoinforma.gob.ec/2018/11/08/quito-y-cadiz-firman-convenio-de-hermanamiento/|titlu=Quito y Cádiz firman Hermanamiento y estrechan lazos de cooperación|lingwa=es|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231103172132/https://www.quitoinforma.gob.ec/2018/11/08/quito-y-cadiz-firman-convenio-de-hermanamiento/|arkivju-data=2023-11-03|url-status=dead}}</ref> * [[Doha]], il-[[Qatar]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.quitoinforma.gob.ec/2018/10/03/municipios-de-quito-y-doha-firman-acuerdo-de-hermanamiento/|titlu=Quito y Doha firman acuerdo de hermanamiento|lingwa=es|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211217140752/http://www.quitoinforma.gob.ec/2018/10/03/municipios-de-quito-y-doha-firman-acuerdo-de-hermanamiento/|arkivju-data=2021-12-17|url-status=dead}}</ref> * [[Guangzhou]], iċ-[[Ċina]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.eguangzhou.gov.cn/2018-06/05/c_253291.htm|titlu=Sister Cities|sit=www.eguangzhou.gov.cn|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201115142206/http://www.eguangzhou.gov.cn/2018-06/05/c_253291.htm|arkivju-data=2020-11-15|url-status=dead}}</ref> * [[Guarulhos]], il-[[Brażil]];<ref>{{Ċita web|url=https://www.guarulhos.sp.gov.br/cooperacao-internacional|titlu=Cooperação Internacional|sit=Prefeitura de Guarulhos|lingwa=pt-br|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230407065652/https://www.guarulhos.sp.gov.br/cooperacao-internacional|arkivju-data=2023-04-07|url-status=dead}}</ref> * [[Krakovja]], il-[[Polonja]];<ref>{{Ċita web|url=https://www.bip.krakow.pl/?sub_dok_id=887|titlu=Współpraca międzynardodowa z miastami zagranicznymi- Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa - BIP MK|sit=www.bip.krakow.pl|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> * [[Lima]], il-[[Perù]];<ref>{{Ċita web|url=https://proyectoallas.net/members/lima/|titlu=Municipalidad Metropolitana de Lima|data=2014-01-02|lingwa=es-MX|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230405150525/https://proyectoallas.net/members/lima/|arkivju-data=2023-04-05|url-status=dead}}</ref> * [[Louisville]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]];<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldkentucky.org/about-sister-cities|titlu=Sister Cities of Louisville|sit=World Affairs Council|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230407065650/https://www.worldkentucky.org/about-sister-cities|arkivju-data=2023-04-07|url-status=dead}}</ref> * [[Madrid]], Spanja;<ref>{{Ċita web|url=https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|titlu=Acción Internacional y Ciudadanía Global - Agreements with cities - Ayuntamiento de Madrid|sit=www.madrid.es|lingwa=es|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200610162129/https://www.madrid.es/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=76957c275129a310VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=ce069e242ab26010VgnVCM100000dc0ca8c0RCRD&vgnextfmt=default&idCapitulo=7182437|arkivju-data=2020-06-10|url-status=dead}}</ref> * [[Managua]], in-[[Nikaragwa]];<ref>{{Ċita web|url=http://www.bolsadenoticias.com.ni/2013/Julio/31/ecuador.html|titlu=:::Bolsa de Noticias::: ***Managua, Nicaragua***|sit=www.bolsadenoticias.com.ni|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230407065650/http://www.bolsadenoticias.com.ni/2013/Julio/31/ecuador.html|arkivju-data=2023-04-07|url-status=dead}}</ref> * [[Medellín]], il-Kolombja;<ref>{{Ċita web|url=https://acimedellin.org/medellin-is-puerto-morelos-first-twinn-city/?lang=en|titlu=Medellín is Puerto Morelos’ first twin city|data=2019-08-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230407071153/https://acimedellin.org/medellin-is-puerto-morelos-first-twinn-city/?lang=en|arkivju-data=2023-04-07|url-status=dead}}</ref> * Il-[[Belt tal-Messiku]], il-[[Messiku]];<ref>{{Ċita web|url=https://portales.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/index.php/entidades/76-distrito-federal|titlu=CIUDAD DE MÉXICO|sit=portales.sre.gob.mx|data-aċċess=2023-04-07}}</ref> * [[La Paz]], il-[[Bolivja]]; * [[Taipei]], it-[[Tajwan]]. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Amerika]] [[Kategorija:Ekwador]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Ekwador]] gf2zkv2vvs7jlffqn72aov80x0erveq 0 30851 330511 330106 2026-06-13T03:43:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330511 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''San Francisco''' hija belt fl-Istati Uniti u waħda mill-kontej tal- Istat ta' California. Hija tinsab fuq il-ponta tat-tramuntana tal-Peniżola ta' San Francisco, bejn l-[[Oċean Paċifiku]] fil-punent u l-Bajja ta' San Francisco fil-lvant. Ismu huwa komunement imqassar għal SF u l-belt hija mlaqqma “The City by the Bay" ("Il-belt fuq il-bajja") <ref>Surnom donné dans le monde anglophone en allusion à la [[région de la baie de San Francisco]], mais elle est simplement surnommée « ''The City'' » (« La ville ») par les habitants de « La baie » (« ''Bay area'' »).</ref> . Imwaqqfa fl-1776 mill-Ispanjoli fi ħdan il-Viċireyalty ta' Spanja l-Ġdida, il-belt hija msemmija f'ġieħ [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk ta' Assisi]] (bl-Ispanjol " San Francisco de Asís "). Kien parti mit-territorju Messikan sal-1848 u l-qbid tiegħu mill-Amerikani u telaq matul il- għaġla tad-deheb u t-tkomplija tagħha, it -tisbiħ ta 'San Francisco minn miljunarji minn Nevada . Imbagħad sar il-post fejn twieled il-jeans bit-twaqqif ta ' Levi Strauss & Co. Is-snin ħamsin raw it-twelid tal- Ġenerazzjoni Beat u l-belt kienet l-epiċentru tal- moviment hippie fis-sittinijiet. Mit-tieni parti tas {{s-|XX}}, l-industrija tat-teknoloġija għolja qed tikber fiż- żona tal-bajja . Illum San Francisco hija l-aktar belt b'popolazzjoni [[Densità tal-popolazzjoni|densa]] fl-Istati Uniti wara [[Belt ta' New York|New York]] . Il- muniċipalità - kontea <ref name=":1">San Francisco a le statut de consolidated city–county.</ref> ta 'San Francisco għandha {{unité|884363|habitants}} fil-limiti amministrattivi tagħha <ref name=":1" /> u {{unité|4749008|habitants}} fiż-żona metropolitana tagħha (2020), it-tnax fil-pajjiż <ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html|titlu=2020 Population and Housing State Data|sit=Census.gov|data-aċċess=13-04-2023}}.</ref> . Iż- Żona tal-Bajja ta 'San Francisco, li tinkludi wkoll il-belt ewlenija ta' San Jose u Silicon Valley kollha, hija dar għal {{unité|9.7|millions}} ruħ fl-2020. Dan ir-reġjun huwa ċ -ċentru ewlieni ta' teknoloġija avvanzata fid-dinja, fejn hemm numru sinifikanti ta' kumpaniji tat-teknoloġija avvanzata magħrufa mad-dinja kollha bħal Cisco, Apple, [[Hewlett-Packard]], Google, OpenAI, Intel u [[Facebook]] <ref>{{Ċita web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/2255.html|titlu=Fortune 500 2011|data=9 mai 2014|sit=[[cable News Network|cnn.com]]|lingwa=en|data-aċċess=2023-10-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180626191727/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/2255.html|arkivju-data=2018-06-26|url-status=dead}}</ref> . Fil-qasam akkademiku, jospita l-universitajiet prestiġjużi ta' Stanford u Berkeley . San Francisco huwa wkoll il-kwartieri ġenerali tal- [[Fondazzjoni Wikimedia]], li minnha huwa parti l-Proġett [[Wikipedija|tal-Wikipedija]], u l- Arkivju tal-Internet . Fit-tramuntana jinsabu l- Wied ta’ Napa u l-Wied ta’ Sonoma, magħrufa għall-vitikultura tagħhom. San Francisco hija waħda mill-ibliet progressivi fil-qasam tal [[Ekoloġija|-ekoloġija]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.francetvinfo.fr/etats-unis-san-francisco-une-ville-multi-ecologique_663109.html|titlu=Etats-Unis : San Francisco, une ville multi-écologique|data=4 août 2014|sit=[[france Info|francetvinfo.fr]]}}.</ref> {{,}} <ref name="vie-en-vert">[https://www.courrierinternational.com/article/2010/12/15/la-californie-voit-l-avenir-en-vert La Californie voit l’avenir en vert] - Traduction de l'article l'El País par Rafael Méndez publié le 15 décembre 2010.</ref> u l-iżvilupp sostenibbli <ref>{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2014/05/28/comment-san-francisco-s-approche-du-zero-dechet_4421676_3244.html|titlu=Comment San Francisco s'approche du « zéro déchet »|awtur=Alexandre Pouchard|data=28 mai 2014|sit=[[Le Monde]]}}.</ref> {{,}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.zdnet.fr/actualites/san-francisco-engage-ses-administres-vers-le-100-energie-renouvelable-39782788.htm|titlu=San Francisco engage ses administrés vers le 100 % énergie renouvelable|sit=zdnet.fr}}.</ref> {{,}} . It-tielet destinazzjoni turistika favorita tal-Franċiżi fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] <ref>{{Ċita web|url=https://myfrenchcity.com/edition-nationale/actualite-usa/societe-usa/tourisme-aux-usa-les-10-destinations-phares-des-francais-663/|titlu=Tourisme aux USA : les 10 destinations phares des Français|data=26 mars 2015|sit=myfrenchcity.com|data-aċċess=13 août 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230806150108/https://myfrenchcity.com/edition-nationale/actualite-usa/societe-usa/tourisme-aux-usa-les-10-destinations-phares-des-francais-663/|arkivju-data=2023-08-06|url-status=dead}}.</ref>, il-belt hija famuża għall- Golden Gate Bridge, il -gżira u l-ħabs preċedenti ta 'Alcatraz, Fisherman's Wharf, it- Transamerica Pyramid, il- Coit Tower, id-djar Victorian tagħha, tiegħu " {{langue|en|texte=cable cars}} » u l-għoljiet numerużi tagħha mqassma minn toroq inklinati. Mekka tal -kontrokultura, belt ta 'tolleranza u emanċipazzjoni tal-minoranzi, San Francisco hija magħrufa wkoll għaċ -Ċinatown tagħha, il-viċinat omosesswali tagħha, bħal The Castro . Jirrappreżenta ċentru kulturali u ekonomiku ewlieni fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] u jospita diversi avvenimenti globali kull sena <ref>Dont le Stern Grove Festival, le Bay to Breakers ou encore le Web 2.0 Summit.</ref>, iżda wkoll jivvibra bir-ritmu tal-festi ospitati mill-komunitajiet lokali differenti.<ref>, comme le Cinco de Mayo, le Cherry Blossom Festival, la Gay Pride ou le Nouvel an chinois.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] gve1p41ybj4rukxdomb3zthdjd022jb 0 33030 330509 317139 2026-06-13T00:54:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330509 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kukës''' hi t-għaxar l-akbar belt tad-[[Albania]]. Il-belt għandha popolazzjoni ta’ 36 125 persuna (sal-2023). == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20241108075408/https://kukesi.gov.al/ www.kukesi.gov.al] {{commons|Kukës}} [[Kategorija:Bliet fl-Albanija]] klbhja8nvvokmkpry5jwsjaj2ecng4l 0 34479 330512 330507 2026-06-13T05:38:42Z Trigcly 17859 /* Karriera */ 330512 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Luca Salvo Parmitano''' (twieled fis-27 ta' Settembru 1976) huwa astronawta [[Italja|Taljan]] fil-Korp Ewropew tal-Astronawti għall-[[Aġenzija Spazjali Ewropea]] (ESA, European Space Agency). Huwa ntgħażel bħala astronawt tal-ESA f'Mejju 2009. Parmitano huwa wkoll kurunell u bdot tal-ittestjar tat-titjiriet għall-Forza tal-Ajru Taljana. Huwa kien l-ewwel kmandant Taljan (u t-tielet [[Ewropa|Ewropew]]) tal-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]] (ISS, International Space Station) matul l-Ispedizzjoni Nru 61. F'Ġunju 2026, huwa ġie mħabbar bħala l-bdot ta' [[Artemis III]] bħala parti mill-programm Artemis tan-[[NASA]]. == Sfond == Parmitano jqis lil [[Catania]] bħal raħal twelidu. Huwa divorzjat u għandu żewġ ulied bniet. Huwa bugħaddas attiv u jieħu pjaċir jipprattika l-isnowboarding, l-iskydiving, it-taħriġ bil-piżijiet u l-għawm. Interessi oħra li għandu jinkludu l-qari kif ukoll is-smigħ u d-daqq tal-[[mużika]]. == [[Edukazzjoni]] == Parmitano ggradwa mil-Liċeo [[Xjenza|Xjentifiku]] Statali "[[Galileo Galilei]]" f'Catania, l-Italja, fl-1995. Parmitano qatta' sena (1993) bħala student fi skambju fil-Mission Viejo High School f'Mission Viejo, California fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] permezz tal-Programmi Interkulturali tal-AFS. Fl-1999, huwa lesta l-lawrja tal-Masters fix-xjenzi [[Politika|politiċi]] fl-Università Federico II ta' [[Napli]], l-Italja, b'teżi dwar id-[[Dritt Internazzjonali|dritt internazzjonali]]. Fis-sena 2000, huwa ggradwa mill-kors akkademiku ta' Sparviero IV, tal-Akkademja Ajrunawtika f'[[Pozzuoli]], l-Italja. Parmitano temm it-taħriġ bażiku mal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti fil-Programm tat-Taħriġ Konġunt Ewro-[[NATO]] tal-Bdoti tal-Ġettijiet fil-Bażi tal-Forza tal-Ajru ta' Sheppard f'Texas fl-Istati Uniti fl-2001. Huwa lesta l-kors tal-JCO/CAS mal-Forzi tal-Ajru tal-Istati Uniti fl-Ewropa (USAFE) f'Sembach, il-[[Ġermanja]], fl-2002. Fl-2003, huwa kkwalifika bħala Uffiċjal tal-Gwerra Elettronika fit-Taqsima tal-Appoġġ Tekniku Operattiv tal-Gwerra Elettronika (ReSTOGE) f'Pratica di Mare, l-Italja. Huwa lesta l-Programm tat-Tmexxija Tattika (TLP, Tactical Leadership Programme) f'Florennes, il-[[Belġju]], fl-2005. F'Lulju 2009, Parmitano kiseb lawrja tal-Masters fl-inġinerija tal-ittestjar tat-titjiriet sperimentali fl-Institut Supérieur de l'Aéronautique et de l'Espace (ISAE), f'[[Toulouse]], [[Franza]], bħala parti mit-taħriġ tal-bdoti tal-ittestjar f'EPNER, l-iskola Franċiża tal-bdoti tal-ittestjar f'Istres. == Unuri speċjali == Fl-2007 Parmitano ngħata l-Medalja tal-Fidda għall-Merti Ajrunawtiċi mill-President tar-Repubblika Taljana wara li rnexxielu jniżżel b'mod sikur l-AMX tiegħu f'emerġenza minħabba qatta' [[Għasfur|għasafar]] qrib il-magni tal-inġenji tal-ajru. L-[[asterojde]] 37627 Lucaparmitano ngħatat ismu u kunjomu magħqudin flimkien. == Karriera == Parmitano huwa Kurunell tal-Forzi tal-Ajru tal-Italja u astronawta tal-Aġenzija Spazjali Ewropea. Huwa wettaq iktar minn 2,000 siegħa ta' titjir, huwa kkwalifikat biex itajjar iktar minn 20 tip ta' inġenju tal-ajru militari (kemm bi ġwienaħ fissi kif ukoll rotatorji) u tajjar iktar minn 40 tip ta' inġenju tal-ajru. Wara li lesta t-taħriġ tal-bdoti u kiseb l-ewwel lawrja fl-2001, Parmitano tajjar l-inġenju tal-ajru AMX fit-13-il Skwadra, it-32 Sezzjoni f'Amendola, l-Italja, mill-2001 sal-2007. Matul dak iż-żmien, huwa kiseb il-kwalifiki kollha fuq dak l-inġenju tal-ajru, inkluż il-kwalifiki Combat Ready, Four Ship Leader, u Mission Commander/Package Leader. Fi ħdan it-13-il Skwadra, huwa kien Kap tat-Taqsima tat-Taħriġ u Kmandant tas-76 Skwadra tat-Titjir. Huwa kien ukoll Uffiċjal tal-Gwerra Elettronika tat-32 Sezzjoni. Fl-2007, huwa ntgħażel mill-Forza tal-Ajru tal-Italja biex isir bdot tal-ittestjar tat-titjir u kkwalifika bħala Bdot tat-Titjir Sperimentali f'EPNER, l-iskola tal-bdoti tal-ittestjar tat-titjir f'Istres. == Fl-ESA == F'Mejju 2009, Parmitano ntgħażel bħala astronawta tal-ESA bħala parti mill-klassi tal-2009. Fl-2014, huwa sar astronawta tal-għerien tat-taħriġ tal-ESA msejjaħ CAVES flimkien ma' [[Scott Tingle]], [[Alexander Mirsurkin]], [[Sergey Kud-Sverchkov]] u [[Matthias Maurer]]. F'Lulju 2015, Parmitano sar akkwanawta meta okkupa l-kariga ta' kmandant tal-ekwipaġġ ta' NEEMO 20. Fl-2016, Parmitano ħa sehem fl-ewwel missjoni tal-ESA PANGAEA, flimkien ma' Matthias Maurer u Pedro Duque. F'Mejju 2017, Parmitano ħa sehem fl-ewwel spedizzjoni ta' ''CAVES eXpedition One'', imwettqa fl-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] estremi ta' xi għerien sħan fi [[Sqallija]]. Fil-bidu tal-2026, diversi ftehimiet ġew iffirmati bejn l-Aġenzija Spazjali Taljana (ASI) u l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Ajrunawtika u tal-Ispazju (NASA) biex potenzjalment ikun hemm żewġ astronawti Taljani li jmorru fuq il-[[Qamar]]. Meta wieħed iqis l-iskeda tal-astronawti Taljani attivi u futuri, Parmitano huwa wieħed mill-iżjed kandidati li x'aktarx ikun l-ewwel Taljan li jinżel fuq il-Qamar. L-astronawti l-oħra huma [[Samantha Cristoforetti]], [[Walter Villadei]], [[Andrea Patassa]] u [[Anthea Comellini]]. === Spedizzjoni Nru 36/37 === Fi Frar 2011, huwa ġie assenjat bħala inġinier tat-titjir fl-Ispedizzjoni Nru 36/37 (missjoni twila fl-Istazzjon Spazjali Internazzjonali), illanċjata abbord is-Soyuz TMA-09M fit-28 ta' Mejju 2013 u waslet fl-ISS fid-29 ta' Mejju. Il-missjoni tiegħu msejħa ''Volare'', jiġifieri "ittir" bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], tfakkar il-kanzunetta famuża tal-[[kantant]] Taljan [[Domenico Modugno]]. F'Mejju 2013 Parmitano ssieħeb mal-mentee tiegħu ta' 15-il sena [[Abigail Harrison]] biex isservi bħala l-uffiċjal ta' komunikazzjoni tad-Dinja matul il-missjoni tiegħu tal-Ispedizzjonijiet Nri 36 u 37. Harrison ikkondividiet l-esperjenza ta' Parmitano tal-għajxien fl-ispazju fuq l-Istazzjon Spazjali Internazzjonali mal-komunità online tagħha fuq il-midja soċjali u l-[[blogg]] tagħha, fejn hija magħrufa bħala "Astronaut Abby". Fid-9 ta' Lulju 2013, huwa sar l-ewwel Taljan li ħa sehem f'"mixja" spazjali meta hu u [[Chris Cassidy]] mexxew EVA 'l barra mill-ISS biex jinstallaw kejbils tal-elettriku, jieħdu kampjuni materjali għar-riċerka (MISSE-8) u jwettqu għadd ta' kompiti ta' manutenzjoni. Matul EVA, Parmitano rikeb ukoll Sistema tal-Għoti ta' Servizz Mobbli tal-ISS għall-installazzjoni ta' għadd ta' vireg tar-radjaturi li qabel kienu ttajru mill-missjoni Space X CRS-2. L-EVA kienet parti mit-tħejjijiet għall-modulu Russu ġdid b'diversi skopijiet biex jiġi sostitwit il-kompartiment tat-trakkar tal-Pirs sa tmiem l-2013. Fl-2013, BermanBraun tal-AOL elenka l-istessu spazjali tiegħu meħud waqt il-"mixja" spazjali tiegħu bħala wieħed mill-aqwa 50 ritratt spazjali tas-sena. [[/wiki/File:ISS-36_EVA-3_Chris_Cassidy_and_Luca_Parmitano_Part_2.webm|daqsminuri|Video of latter part of 16 July 2013 EVA]] It-tieni EVA tiegħu fis-16 ta' Lulju 2013 intemmet wara siegħa u 32 minuta biss, meta l-elmu tal-ilbies tal-Unità tal-Mobbiltà Ekstraveikolari tiegħu beda jimtela bl-ilma. L-ilma fl-elmu tiegħu ħoloq periklu ta' għarqa u b'hekk ir-ritorn fl-istazzjon spazjali kien iktar diffiċli, peress li l-inżul ix-[[xemx]] orbitali kien għadu kemm seħħ eżatt qabel beda r-ritorn. L-inġiniera sabu li l-kontaminazzjoni kienet tappnet wieħed mill-filtri tal-ilbies spazjali, u b'hekk ikkawżat li jinġema' l-ilma mis-sistema tat-tkessiħ tal-ilbies tiegħu. Fil-15 ta' Jannar 2016, l-astronawta [[Timothy Kopra]] esperjenza tnixxija tal-ilma fl-ilbies spazjali tiegħu. Parmitano reġa' lura fid-Dinja fil-11 ta' Novembru 2013 abbord is-Soyuz TMA-09M. === Spedizzjoni Nru 60/61 === F'Mejju 2018, l-ESA ħabbret li Parmitano kien se jirritorna lejn l-istazzjon spazjali abbord il-missjoni Soyuz MS-13 biex iservi bħala inġinier tat-titjir fl-Ispedizzjoni Nru 60 u bħala kmandant tal-Ispedizzjoni Nru 61. Parmitano wettaq l-illanċjar fl-20 ta' Lulju 2019 u wasal fl-Istazzjon Spazjali Internazzjonali fl-istess jum. Huwa sar l-ewwel DJ fl-ispazju fit-13 ta' Awwissu 2019, meta daqq mużika elettronika mill-ISS għal udjenza ta' festival mużikali f'[[Ibiza]], [[Spanja]]. Fil-15 ta' Novembru huwa ħareġ mill-ISS għall-ewwel darba mill-"mixja" spazjali żvinturata tiegħu fl-2013, f'waħda mill-inqas erba' "mixjiet" spazjali biex isewwi l-Ispettrometru Manjetika Alfa (AMS). Parmitano wettaq il-mixjiet spazjali biex isewwi l-AMS flimkien mal-astronawta tan-NASA [[Andrew Morgan]]. It-tnejn kienu assistiti mill-astronawti tan-NASA [[Christina Koch]] u [[Jessica Meir]] li ħaddem id-driegħ robotiku Canadarm2 minn ġol-Istazzjon Spazjali Internazzjonali. Il-mixjiet spazjali ġew deskritti bħala "fost l-iżjed ibsin mit-tiswijiet tal-Hubble". Kienet l-ewwel darba li l-astronawti qatgħu u kkollegaw mill-ġdid il-linji tat-tkessiħ fl-orbita. It-tiswija tal-AMS tlestiet wara erba' mixjiet spazjali. Fl-aħħar mixja spazjali Parmitano sab tnixxija minn waħda mil-linji tat-tkessiħ tal-AMS. It-tnixxija ġiet imsewwija matul il-mixja spazjali. L-Ispedizzjoni Nru 61 intemmet bl-inżul tas-Soyuz MS-13 fis-6 ta' Frar 2020. Abbord kien hemm Parmitano, [[Aleksandr Skvortsov]] u Christina Koch. === Artemis III === Fid-9 ta' Ġunju 2026, in-NASA ħabbret li Parmitano se jkun il-bdot tal-missjoni ta' Artemis III f'orbita baxxa tad-dinja, flimkien mal-astronawti tan-NASA [[Randy Bresnik]], [[Frank Rubio]] u [[Andre Douglas]]. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Parmitano, Luca}} [[Kategorija:Astronawti]] [[Kategorija:Inġiniera Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1976]] 4u7g48l61b4xd945qq644rm4bi2yiv1 330513 330512 2026-06-13T05:48:17Z Trigcly 17859 żieda referenzi 330513 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Luca Salvo Parmitano''' (twieled fis-27 ta' Settembru 1976) huwa astronawta [[Italja|Taljan]] fil-Korp Ewropew tal-Astronawti għall-[[Aġenzija Spazjali Ewropea]] (ESA, European Space Agency). Huwa ntgħażel bħala astronawta tal-ESA f'Mejju 2009. Parmitano huwa wkoll kurunell u bdot tal-ittestjar tat-titjiriet għall-Forza tal-Ajru Taljana.<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Astronauts/Luca_Parmitano|titlu=Luca Parmitano|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Huwa kien l-ewwel kmandant Taljan (u t-tielet [[Ewropa|Ewropew]]) tal-[[Stazzjon Spazjali Internazzjonali|Istazzjon Spazjali Internazzjonali]] (ISS, International Space Station) matul l-Ispedizzjoni Nru 61. F'Ġunju 2026, huwa ġie mħabbar bħala l-bdot ta' [[Artemis III]] bħala parti mill-programm Artemis tan-[[NASA]].<ref>{{Ċita aħbar|data=2018-05-31|titlu=L'astronauta Luca Parmitano sarà comandante della Iss - Scienza & Tecnica|url=https://www.ansa.it/canale_scienza_tecnica/notizie/spazio_astronomia/2018/05/31/lastronauta-luca-parmitano-sara-comandante-della-stazione-spaziale_8b90860b-7a1b-4724-aca5-5026dfca75f8.html|lingwa=it|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> == Sfond == Parmitano jqis lil [[Catania]] bħal raħal twelidu. Huwa divorzjat u għandu żewġ ulied bniet. Huwa bugħaddas attiv u jieħu pjaċir jipprattika l-isnowboarding, l-iskydiving, it-taħriġ bil-piżijiet u l-għawm. Interessi oħra li għandu jinkludu l-qari kif ukoll is-smigħ u d-daqq tal-[[mużika]]. == [[Edukazzjoni]] == Parmitano ggradwa mil-Liċeo [[Xjenza|Xjentifiku]] Statali "[[Galileo Galilei]]" f'Catania, l-Italja, fl-1995. Parmitano qatta' sena (1993) bħala student fi skambju fil-Mission Viejo High School f'Mission Viejo, California fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] permezz tal-Programmi Interkulturali tal-AFS. Fl-1999, huwa lesta l-lawrja tal-Masters fix-xjenzi [[Politika|politiċi]] fl-Università Federico II ta' [[Napli]], l-Italja, b'teżi dwar id-[[Dritt Internazzjonali|dritt internazzjonali]]. Fis-sena 2000, huwa ggradwa mill-kors akkademiku ta' Sparviero IV, tal-Akkademja Ajrunawtika f'[[Pozzuoli]], l-Italja. Parmitano temm it-taħriġ bażiku mal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti fil-Programm tat-Taħriġ Konġunt Ewro-[[NATO]] tal-Bdoti tal-Ġettijiet fil-Bażi tal-Forza tal-Ajru ta' Sheppard f'Texas fl-Istati Uniti fl-2001. Huwa lesta l-kors tal-JCO/CAS mal-Forzi tal-Ajru tal-Istati Uniti fl-Ewropa (USAFE) f'Sembach, il-[[Ġermanja]], fl-2002. Fl-2003, huwa kkwalifika bħala Uffiċjal tal-Gwerra Elettronika fit-Taqsima tal-Appoġġ Tekniku Operattiv tal-Gwerra Elettronika (ReSTOGE) f'Pratica di Mare, l-Italja. Huwa lesta l-Programm tat-Tmexxija Tattika (TLP, Tactical Leadership Programme) f'Florennes, il-[[Belġju]], fl-2005. F'Lulju 2009, Parmitano kiseb lawrja tal-Masters fl-inġinerija tal-ittestjar tat-titjiriet sperimentali fl-Institut Supérieur de l'Aéronautique et de l'Espace (ISAE), f'[[Toulouse]], [[Franza]], bħala parti mit-taħriġ tal-bdoti tal-ittestjar f'EPNER, l-iskola Franċiża tal-bdoti tal-ittestjar f'Istres. == Unuri speċjali == Fl-2007 Parmitano ngħata l-Medalja tal-Fidda għall-Merti Ajrunawtiċi mill-President tar-Repubblika Taljana wara li rnexxielu jniżżel b'mod sikur l-AMX tiegħu f'emerġenza minħabba qatta' [[Għasfur|għasafar]] qrib il-magni tal-inġenji tal-ajru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gazzettaufficiale.it/atto/vediMenuHTML;jsessionid=0y7u6Ue5rl11+Upqn-LeBQ__.ntc-as2-guri2a?atto.dataPubblicazioneGazzetta=2007-03-21&atto.codiceRedazionale=07A02316&tipoSerie=serie_generale&tipoVigenza=originario|titlu=*** ATTO COMPLETO ***|sit=www.gazzettaufficiale.it|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> L-[[asterojde]] 37627 Lucaparmitano ngħatat ismu u kunjomu magħqudin flimkien. == Karriera == Parmitano huwa Kurunell tal-Forzi tal-Ajru tal-Italja u astronawta tal-Aġenzija Spazjali Ewropea. Huwa wettaq iktar minn 2,000 siegħa ta' titjir, huwa kkwalifikat biex itajjar iktar minn 20 tip ta' inġenju tal-ajru militari (kemm bi ġwienaħ fissi kif ukoll rotatorji) u tajjar iktar minn 40 tip ta' inġenju tal-ajru. Wara li lesta t-taħriġ tal-bdoti u kiseb l-ewwel lawrja fl-2001, Parmitano tajjar l-inġenju tal-ajru AMX fit-13-il Skwadra, it-32 Sezzjoni f'Amendola, l-Italja, mill-2001 sal-2007. Matul dak iż-żmien, huwa kiseb il-kwalifiki kollha fuq dak l-inġenju tal-ajru, inkluż il-kwalifiki Combat Ready, Four Ship Leader, u Mission Commander/Package Leader. Fi ħdan it-13-il Skwadra, huwa kien Kap tat-Taqsima tat-Taħriġ u Kmandant tas-76 Skwadra tat-Titjir. Huwa kien ukoll Uffiċjal tal-Gwerra Elettronika tat-32 Sezzjoni. Fl-2007, huwa ntgħażel mill-Forza tal-Ajru tal-Italja biex isir bdot tal-ittestjar tat-titjir u kkwalifika bħala Bdot tat-Titjir Sperimentali f'EPNER, l-iskola tal-bdoti tal-ittestjar tat-titjir f'Istres. == Fl-ESA == F'Mejju 2009, Parmitano ntgħażel bħala astronawta tal-ESA bħala parti mill-klassi tal-2009. Fl-2014, huwa sar astronawta tal-għerien tat-taħriġ tal-ESA msejjaħ CAVES<ref>Sauro, Francesco; De Waele, Jo; Payler, Samuel J.; Vattano, Marco; Sauro, Francesco Maria; Turchi, Leonardo; Bessone, Loredana (2021-07-01). "Speleology as an analogue to space exploration: The ESA CAVES training programme". ''Acta Astronautica''. '''184''': 150–166. Bibcode:2021AcAau.184..150S. doi:10.1016/j.actaastro.2021.04.003. hdl:11585/819077. ISSN 0094-5765. S2CID 234819922.</ref> flimkien ma' [[Scott Tingle]], [[Alexander Mirsurkin]], [[Sergey Kud-Sverchkov]] u [[Matthias Maurer]].<ref>{{Ċita aħbar|titlu=ESA's five 'cavenauts' set to explore the caves of Sardinia, Italy|url=https://phys.org/news/2014-09-esa-cavenauts-explore-caves-sardinia.html|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> F'Lulju 2015, Parmitano sar akkwanawta meta okkupa l-kariga ta' kmandant tal-ekwipaġġ ta' NEEMO 20. Fl-2016, Parmitano ħa sehem fl-ewwel missjoni tal-ESA PANGAEA, flimkien ma' Matthias Maurer u Pedro Duque. F'Mejju 2017, Parmitano ħa sehem fl-ewwel spedizzjoni ta' ''CAVES eXpedition One'', imwettqa fl-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjenti]] estremi ta' xi għerien sħan fi [[Sqallija]].<ref>{{Ċita web|url=https://blogs.esa.int/caves/2017/06/22/caves-x1-a-blog-in-three-parts/|titlu=CAVES eXpedition One: a blog in three parts – Caves & pangaea blog|sit=blogs.esa.int|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Fil-bidu tal-2026, diversi ftehimiet ġew iffirmati bejn l-Aġenzija Spazjali Taljana (ASI) u l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Ajrunawtika u tal-Ispazju (NASA) biex potenzjalment ikun hemm żewġ astronawti Taljani li jmorru fuq il-[[Qamar]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.ansa.it/canale_scienza/notizie/spazio_astronomia/2026/04/22/asi-saranno-due-gli-astronauti-italiani-sulla-luna-_b0adbb5f-2e41-45d3-af8f-77aaab661031.html|titlu=Asi, 'saranno due gli astronauti italiani sulla Luna' - Spazio e Astronomia - Ansa.it|kunjom=ANSA|isem=Agenzia|data=2026-04-22|sit=Agenzia ANSA|lingwa=it|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Meta wieħed iqis l-iskeda tal-astronawti Taljani attivi u futuri, Parmitano huwa wieħed mill-iżjed kandidati li x'aktarx ikun l-ewwel Taljan li jinżel fuq il-Qamar. L-astronawti l-oħra huma [[Samantha Cristoforetti]], [[Walter Villadei]], [[Andrea Patassa]] u [[Anthea Comellini]]. === Spedizzjoni Nru 36/37 === Fi Frar 2011, huwa ġie assenjat bħala inġinier tat-titjir fl-Ispedizzjoni Nru 36/37 (missjoni twila fl-Istazzjon Spazjali Internazzjonali), illanċjata abbord is-Soyuz TMA-09M fit-28 ta' Mejju 2013 u waslet fl-ISS fid-29 ta' Mejju. Il-missjoni tiegħu msejħa ''Volare'', jiġifieri "ittir" bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], tfakkar il-kanzunetta famuża tal-[[kantant]] Taljan [[Domenico Modugno]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2012/09/Soyuz_TMA-09M_Volare_mission_patch_2013?idf=SEMN1Y7YJ6H&type=I|titlu=Soyuz TMA-09M, Volare mission patch, 2013|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> F'Mejju 2013 Parmitano ssieħeb mal-mentee tiegħu ta' 15-il sena [[Abigail Harrison]] biex isservi bħala l-uffiċjal ta' komunikazzjoni tad-Dinja matul il-missjoni tiegħu tal-Ispedizzjonijiet Nri 36 u 37. Harrison ikkondividiet l-esperjenza ta' Parmitano tal-għajxien fl-ispazju fuq l-Istazzjon Spazjali Internazzjonali mal-komunità online tagħha fuq il-midja soċjali u l-[[blogg]] tagħha, fejn hija magħrufa bħala "Astronaut Abby".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=MORGAN MERCER, Star Tribune|data=2013-05-20|titlu='Astronaut Abby' is crowdfunding her way to outer space|url=https://www.startribune.com/astronaut-abby-is-crowdfunding-her-way-to-outer-space/208184441|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Fid-9 ta' Lulju 2013, huwa sar l-ewwel Taljan li ħa sehem f'"mixja" spazjali meta hu u [[Chris Cassidy]] mexxew EVA 'l barra mill-ISS biex jinstallaw kejbils tal-elettriku, jieħdu kampjuni materjali għar-riċerka (MISSE-8) u jwettqu għadd ta' kompiti ta' manutenzjoni. Matul EVA, Parmitano rikeb ukoll Sistema tal-Għoti ta' Servizz Mobbli tal-ISS għall-installazzjoni ta' għadd ta' vireg tar-radjaturi li qabel kienu ttajru mill-missjoni Space X CRS-2. L-EVA kienet parti mit-tħejjijiet għall-modulu Russu ġdid b'diversi skopijiet biex jiġi sostitwit il-kompartiment tat-trakkar tal-Pirs sa tmiem l-2013.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2013/07/eva-22-cassidy-parmitano-iss-spacewalk-eva-22/|titlu=EVA-22: Cassidy and Parmitano complete ISS spacewalk|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2013-07-09|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Fl-2013, BermanBraun tal-AOL elenka l-istessu spazjali tiegħu meħud waqt il-"mixja" spazjali tiegħu bħala wieħed mill-aqwa 50 ritratt spazjali tas-sena.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Astronaut Luca Parmitano Selfie|url=http://weather.aol.com/2013/12/20/the-50-best-space-photos-of-2013/1|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> It-tieni EVA tiegħu fis-16 ta' Lulju 2013 intemmet wara siegħa u 32 minuta biss, meta l-elmu tal-ilbies tal-Unità tal-Mobbiltà Ekstraveikolari tiegħu beda jimtela bl-ilma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.spaceflightnow.com/station/exp36/16eva/index2.html|titlu=Spaceflight Now {{!}} Breaking News {{!}} Spacewalk aborted by spacesuit water leak|sit=www.spaceflightnow.com|data-aċċess=2026-06-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2013/07/astronaut-duo-us-spacewalk-outside-iss/|titlu=EVA-23 terminated due to Parmitano EMU issue|kunjom=Bergin|isem=Chris|data=2013-07-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> L-ilma fl-elmu tiegħu ħoloq periklu ta' għarqa u b'hekk ir-ritorn fl-istazzjon spazjali kien iktar diffiċli, peress li l-inżul ix-[[xemx]] orbitali kien għadu kemm seħħ eżatt qabel beda r-ritorn.<ref>{{Ċita web|url=https://blogs.esa.int/luca-parmitano/2013/08/20/eva-23-exploring-the-frontier/|titlu=EVA 23: exploring the frontier – Luca Parmitano|sit=blogs.esa.int|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> L-inġiniera sabu li l-kontaminazzjoni kienet tappnet wieħed mill-filtri tal-ilbies spazjali, u b'hekk ikkawżat li jinġema' l-ilma mis-sistema tat-tkessiħ tal-ilbies tiegħu. Fil-15 ta' Jannar 2016, l-astronawta [[Timothy Kopra]] esperjenza tnixxija tal-ilma fl-ilbies spazjali tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Chang|isem=Kenneth|data=2013-12-20|titlu=NASA Solves Helmet Leak With Makeshift Snorkels|url=https://www.nytimes.com/2013/12/21/science/space/makeshift-snorkels-are-low-tech-solution-to-space-helmet-leak.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Parmitano reġa' lura fid-Dinja fil-11 ta' Novembru 2013 abbord is-Soyuz TMA-09M.<ref>{{Ċita web|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2016/01/15/spacewalk-aborted-after-water-leaks-into-astronauts-helmet/78852104/|titlu=Spacewalk aborted after water leaks into astronaut’s helmet|kunjom=Stanglin|isem=Doug|sit=USA TODAY|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> === Spedizzjoni Nru 60/61 === F'Mejju 2018, l-ESA ħabbret li Parmitano kien se jirritorna lejn l-istazzjon spazjali abbord il-missjoni Soyuz MS-13 biex iservi bħala inġinier tat-titjir fl-Ispedizzjoni Nru 60 u bħala kmandant tal-Ispedizzjoni Nru 61.<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Astronauts/ESA_astronaut_Luca_Parmitano_to_be_Space_Station_commander_on_his_next_flight|titlu=ESA astronaut Luca Parmitano to be Space Station commander on his next flight|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Parmitano wettaq l-illanċjar fl-20 ta' Lulju 2019 u wasal fl-Istazzjon Spazjali Internazzjonali fl-istess jum.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2019/07/soyuz-fg-penultimate-flight-three-iss/|titlu=Soyuz-FG on penultimate flight delivers three new crewmembers for ISS|kunjom=Gebhardt|isem=Chris|data=2019-07-20|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Huwa sar l-ewwel DJ fl-ispazju fit-13 ta' Awwissu 2019, meta daqq mużika elettronika mill-ISS għal udjenza ta' festival mużikali f'[[Ibiza]], [[Spanja]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.space.com/first-dj-in-space-astronaut-luca-parmitano.html|titlu=First DJ in Space! Italian Astronaut Spins 'Out of This World' Set in Orbit|kunjom=published|isem=Chelsea Gohd|data=2019-09-10|sit=Space|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Fil-15 ta' Novembru huwa ħareġ mill-ISS għall-ewwel darba mill-"mixja" spazjali żvinturata tiegħu fl-2013, f'waħda mill-inqas erba' "mixjiet" spazjali biex isewwi l-Ispettrometru Manjetika Alfa (AMS).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2020/01/nasa-esa-challenging-ams-repair-spacewalks/|titlu=NASA/ESA complete challenging Alpha Magnetic Spectrometer repair|kunjom=Gebhardt|isem=Chris|data=2020-01-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Parmitano wettaq il-mixjiet spazjali biex isewwi l-AMS flimkien mal-astronawta tan-NASA [[Andrew Morgan]]. It-tnejn kienu assistiti mill-astronawti tan-NASA [[Christina Koch]] u [[Jessica Meir]] li ħaddem id-driegħ robotiku Canadarm2 minn ġol-Istazzjon Spazjali Internazzjonali. Il-mixjiet spazjali ġew deskritti bħala "fost l-iżjed ibsin mit-tiswijiet tal-Hubble". Kienet l-ewwel darba li l-astronawti qatgħu u kkollegaw mill-ġdid il-linji tat-tkessiħ fl-orbita.<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Luca_to_lead_most_challenging_spacewalks_since_Hubble_repairs|titlu=Luca to lead most challenging spacewalks since Hubble repairs|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> It-tiswija tal-AMS tlestiet wara erba' mixjiet spazjali. Fl-aħħar mixja spazjali Parmitano sab tnixxija minn waħda mil-linji tat-tkessiħ tal-AMS. It-tnixxija ġiet imsewwija matul il-mixja spazjali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.euronews.com/2020/01/25/we-did-it-nasa-astronauts-complete-spacewalk-to-fix-cosmic-ray-detector|titlu=NASA astronauts complete space-walk to fix cosmic ray detector|kunjom=Crowcroft|isem=Orlando|sit=euronews.com|data-aċċess=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nasa.gov/blogs/spacestation/2020/01/25/astronauts-wrap-up-spacewalk-repair-job-on-cosmic-ray-detector/|titlu=Astronauts Wrap Up Spacewalk Repair Job on Cosmic Ray Detector - NASA|data=2020-01-25|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> L-Ispedizzjoni Nru 61 intemmet bl-inżul tas-Soyuz MS-13 fis-6 ta' Frar 2020. Abbord kien hemm Parmitano, [[Aleksandr Skvortsov]] u Christina Koch. === Artemis III === Fid-9 ta' Ġunju 2026, in-NASA ħabbret li Parmitano se jkun il-bdot tal-missjoni ta' Artemis III f'orbita baxxa tad-dinja, flimkien mal-astronawti tan-NASA [[Randy Bresnik]], [[Frank Rubio]] u [[Andre Douglas]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-marches-toward-artemis-iii-mission-in-2027-names-crew-members/|titlu=NASA Marches Toward Artemis III Mission in 2027, Names Crew Members - NASA|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Parmitano, Luca}} [[Kategorija:Astronawti]] [[Kategorija:Inġiniera Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1976]] g2oi4i9w792s22lhhzafodljydrsjzo 0 34480 330514 2026-06-13T08:39:03Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox, kwotazzjonijiet u ħoloq 330514 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Léon Werth''' (pronunzja bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [leɔ̃ vɛʁt]; twieled fis-17 ta' Frar 1878 f'Remiremont, Vosges – miet fit-13 ta' Diċembru 1955 f'[[Pariġi]])<ref>Heuré, Gilles (2006). ''L'Insoumis''. Paris: Éditions Viviane Hamy.</ref> kien [[kittieb]] u kritiku tal-[[arti]] [[Franza|Franċiż]], ħabib ta' [[Octave Mirbeau]] u ħabib tal-qalb ta' [[Antoine de Saint-Exupéry]]. Léon Werth kiteb b'mod kritiku u bi preċiżjoni kbira dwar is-soċjetà Franċiża matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], il-kolonizzazzjoni u dwar il-kollaborazzjoni Franċiża matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. == Ħajja bikrija == Werth twieled fl-1878 f'Remiremont, Vosges, f'familja [[Lhud|Lhudija]] assimilata. Missieru, Stefan, kien bejjiegħ tad-drapp u ommu, Jovana, kienet oħt il-filosfu [[Frédéric Rauh]]. Huwa kien student brillanti, rebbieħ tal-Premju Grandjuż fil-''Concours général'' ta' Franza u student letterarju u tal-umanitajiet fil-Liċeo ta' Enriku IV. Madankollu, huwa abbanduna l-istudji tiegħu biex isir artikolist f'diversi rivisti. Huwa qatta' [[ħajja]] mhux konvenzjonali, u ddedika ħajtu għall-kitba u għall-kritika tal-arti. == Karriera == Werth kien protégé u ħabib ta' Octave Mirbeau, l-awtur ta' ''Id-Djarju ta' Seftura'', u lesta r-rumanz finali ta' Mirabeau, ''Dingo'', għalih meta saħħtu marret għall-agħar. Huwa mmanifesta l-ħsieb tiegħu kontra l-kleru bħala anarkiku ta' kontra l-borgeżija b'moħħ indipendenti. L-ewwel rumanz sinifikanti tiegħu, ''La Maison blanche,'' bid-daħla ta' Mirabeau, kien finalist tal-Premju Goncourt fl-1913. Malli faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, Werth, li kellu 34 sena, li kien ġa temm il-lieva attiva u s-servizz ta' riżerva, ġie mmobilizzat fl-armata territorjali u ġie assenjat fuq in-naħat ta' wara. Minkejja li oppona l-gwerra, huwa kien volontarju biex jiġġieled fil-gwerra l-ewwel bħala tiratur imbagħad bħala operatur tar-radju, u qatta' ż-żmien f'wieħed mill-agħar setturi tal-gwerra qabel ma ġie invalidat minħabba infezzjoni fil-[[Pulmun|pulmuni]] wara 15-il xahar ta' servizz. Ftit wara, huwa lesta ''Clavel, soldat,'' opra pessimistika u tassew kontra l-gwerra li ħolqot skandlu meta nħarġet fl-1919, iżda li iktar 'il quddiem ġiet ikkwotata fost l-iżjed rendikonti fidili tal-gwerra fit-trunċieri fl-istħarriġ monumentali tal-1929 ta' [[Jean Norton Cru]] tal-letteratura Franċiża tal-Ewwel Gwerra Dinjija.<ref>Cru, Jean Norton, ''War Books,'' trans. by Stanley J. Pincetl, Jr., San Diego State University Press, 1988, p. 163.</ref> Werth kien kittieb mhux klassifikabbli bi proża tniggeż, u kiteb dwar il-perjodu bejn il-gwerer dinjin kif ukoll kontra l-kolonjaliżmu (''Cochinchine'', 1928). Huwa kiteb ukoll kontra l-perjodu kolonjali tal-Imperu Franċiż, u kontra l-[[Ġużeppi Stalin|Istaliniżmu]] li maqdar bħala qerq tax-Xellug. Huwa kkritika wkoll it-tisħiħ tal-moviment [[Nażiżmu|Nażista]]. Fl-1931 meta ltaqa' ma' Antoine de Saint-Exupéry, dan kien il-bidu ta' ħbiberija mill-qrib ħafna. L-opra ta' ''Le Petit Prince'' (''Iċ-Ċkejken Prinċep/Il-Prinċep iż-Żgħir'') ġiet iddedikata lil Werth. Wara l-Waqgħa ta' Franza, matul l-okkupazzjoni tagħha, il-familja Werth baqgħet tgħix fi Franza minkejja l-offerti miċ-Ċentru [[Stati Uniti|Amerikan]] ta' Sokkors f'[[Marsilja]] biex jgħinhom jemigraw. F'Lulju 1941 Werth kien meħtieġ jirreġistra bħala Lhudi, l-ivvjaġġar tiegħu ġie ristrett u l-pubblikazzjoni tax-xogħlijiet tiegħu ġiet ipprojbita. Martu, Suzanne, kienet attiva fir-Reżistenza, u qasmet il-linja tad-demarkazzjoni b'mod klandestin iktar minn 12-il darba u stabbiliet l-appartament ta' Pariġi tagħhom bħala post għall-kenn għan-nisa Lhud maħrubin, għall-bdoti [[Renju Unit|Brittaniċi]] u [[Kanada|Kanadiżi]] li twaqqgħulhom l-ajruplani tagħhom, u għal-laqgħa sigrieti tar-reżistenza u għall-ħżin ta' dokumenti tal-identità foloz u ta' trażmettituri tar-radju illegali. Binhom, Claude, kompla l-istudji tiegħu l-ewwel fil-muntanji Jura u mbagħad f'Pariġi, u iktar 'il quddiem sar [[tabib]]. Werth għex fil-faqar fir-reġjun tal-muntanji Jura, waħdu, fis-sirda u spiss bil-ġuħ. ''Depożizzjoni'', id-djarju tiegħu, ġie ppubblikat fl-1946, b'kundanna iebsa kontra Franza ta' Vichy. Huwa kien favur [[Charles de Gaulle]] taħt l-okkupazzjoni Nażista u wara l-gwerra kkontribwixxa fir-rivista intellettwali ''Liberté de l'Esprit'' immexxija minn [[Claude Mauriac]]. Werth ikkontribwixxa b'mod regolari fir-rivisti, b'mod partikolari f'''Marianne''. == Antoine de Saint-Exupéry == Saint-Exupéry iltaqa' ma' Werth fl-1931. Werth malajr sar ħabib tal-qalb ta' Saint-Exupéry apparti l-grupp ta' sħabu tat-titjir tal-Aeropostale. Werth ma tantx kellu affarijiet komuni ma' Saint-Exupéry; huwa kien anarkiku, u missieru kien Lhudi u Bolxevista Xellugi. Peress li kellu 22 sena iktar minn Saint-Exupéry, bi stil ta' kitba surrealistika u l-awtur ta' 12-il volum u bosta artikli fir-rivisti, huwa kien pjuttost l-oppost ta' Saint-Exupéry. Iżda dan tal-aħħar kien jammira l-kitba ta' Werth għax "qatt ma kienet qarrieqa", u kiteb li l-essenza ta' Werth kienet "it-tfittxija tiegħu għall-verità, l-osservazzjoni tiegħu u l-użu sempliċi tal-proża tiegħu". ''Ittra lil Ostaġġ'' ta' Saint-Exupéry tinkludi ċelebrazzjoni tal-[[Ġurnalist|ġurnaliżmu]] ta' Werth, u fin-nota tagħha dwar it-test, [[Françoise Gerbod]], professur emeritu tal-letteratur Franċiża fl-Università ta' Pariġi, tfaħħar lil Werth bħala l-gwida letterarja ta' Saint-Exupéry. Saint-Exupéry iddedikalu żewġ kotba (''Ittra lil Ostaġġ'' u ''Iċ-Ċkejken Prinċep''), u rrefera għal Werth fi tliet opri oħra tiegħu. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, hu u jikteb ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', Saint-Exupéry għex fl-appartament tiegħu fiċ-ċentru tal-[[Belt ta' New York]], jaħseb dwar Franza, art twelidu, u l-ħbieb tiegħu. Léon Werth qatta' l-gwerra f'Saint-Amour, il-villaġġ tiegħu fil-muntanji Jura, reġjun muntanjuż qrib l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn "kien waħdu, fis-sirda u bil-ġuħ", u ma tantx kellu kliem sbieħ għar-refuġjati Franċiżi. Saint-Exupéry irritorna fil-kunflitt billi ngħaqad mal-Forza tal-Ajru Ħielsa Franċiża fil-bidu tal-1943, u rraġuna, "Ma niflaħx inkun 'il bogħod minn dawk li qed ibatu l-ġuħ... Qed nitlaq sabiex inbati u b'hekk ningħaqad ma' dawk li huma għal qalbi". Fi tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, li Antoine de Saint-Exupéry ma laħaqx għex fiha, Léon Werth qal: "Il-paċi, mingħajr Tonio [Saint-Exupéry], mhix paċi għalkollox". Léon Werth ma rax it-test iddedikat lilu sa 5 xhur wara l-[[mewt]] ta' sieħbu, meta l-pubblikatur Franċiż ta' Saint-Exupéry, Gallimard, bagħat edizzjoni speċjali. Werth miet f'Pariġi fit-13 ta' Diċembru 1955. Il-fdalijiet tiegħu u dawk tal-[[mara]] tiegħu, Suzanne, jinsabu fil-kolombarju fiċ-ċimiterju ta' Père Lachaise f'Pariġi. == Dedika f'''Iċ-Ċkejken Prinċep'' == Werth jissemma fil-preambolu ta' ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', fejn Saint-Exupéry jiddedikalu l-ktieb: : ''Lil Leon Werth'' : ''Nitlob lit-tfal jaħfruli li qed niddedika dan il-ktieb lil adult. Għandi skuża serja: dan l-adult huwa l-aqwa ħabib li għandi f'din id-[[Id-Dinja|dinja]]. U għandi skuża oħra: dan l-adult jista' jifhem kollox, saħansitra l-kotba għat-tfal. Għandi t-tielet skuża: huwa jgħix fi Franza fejn jinsab bil-ġuħ u fis-sirda. Għandu bżonn min iwennsu. Jekk dawn l-iskużi kollha mhumiex biżżejjed, allura rrid niddedika dan il-ktieb lit-tifel li xi darba kien dan l-adult. L-adulti kollha xi darba kienu tfal l-ewwel. (Iżda ftit minnhom jiftakruh dan). Għalhekk nikkoreġi d-dedika tiegħi:'' : ''Lil Leon Werth,'' : ''Meta kien għadu tifel żgħir''. [<nowiki/>[[traduzzjoni]] mhux uffiċjali] L-inġenju tal-ajru ta' Saint-Exupéry għeb fil-[[Mediterran]] f'Lulju 1944. Ix-xahar ta' wara, Werth sar jaf li sieħbu għeb minn xandira fuq ir-radju. Mingħajr ma kien sema' dwar ''Iċ-Ċkejken Prinċep,'' f'Novembru, Werth skopra li Saint-Exupéry kien ippubblika storja s-sena ta' qabel fl-Istati Uniti, dwaru stess, u li kienet iddedikata lil Werth. == Pubblikazzjoni ta' ''33 jours'' wara mewtu == ''33 jours'' (''33'' ''Jum'') hija l-memorja ta' Werth dwar ''l'exode'' (l-eżodu) matul il-Waqgħa ta' Franza. It-titlu tal-opra jirreferi għall-perjodu meta hu, martu u l-eks indokratriċi ta' binhom qattgħu fit-triq matul il-ħarba tagħhom minn Pariġi lejn il-villeġġjatura tagħhom f'Saint-Amour fir-reġjun tal-muntanji Jura. Ibnu Claude, li dak iż-żmien kellu 15-il sena, u sħabu ta' tamparu koprew id-distanza f'inqas minn jum billi telqu diversi sigħat qabel, u b'hekk evitaw it-toroq żejda minħabba l-għeluq mill-armata Franċiża kif deskritt f'''33 jours''; il-koppja ma kellhiex aħbar dwar binhom sa ma ngħaqdu lkoll xahar wara f'Saint-Amour. B'reqqa [[Poeżija|poetika]] u bi preċiżjoni ġurnalistika, Werth jirrakkonta l-esperjenzi tiegħu bħala wieħed minn bejn wieħed u ieħor 8 miljun persuna ċivili li ħarbu l-avvanz tal-invażjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] tal-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]], tal-[[Belġju]], tal-[[Lussemburgu]] u ta' Franza f'Mejju–Ġunju 1940, x'aktarx bl-użu ta' noti miktubin waqt l-avveniment, kif kien għamel fit-trunċieri fl-Ewwel Gwerra Dinjija (li mbagħad użahom għar-rumanzi tiegħu ''Clavel, soldat'' u ''Clavel, chez les majors''). Werth ta l-manuskritt lill-ħabib tiegħu Saint-Exupéry f'Ottubru 1940 biex joħorġu b'kuntrabbandu minn Franza, jiktiblu daħla u jippubblikah fl-Istati Uniti. Il-pubblikatur ta' New York Brentano xtara l-jeddijiet (għal pakkett militari ta' sigaretti, chewing gum, ċikkulatini u pillola tat-tisfija tal-ilma) u l-pubblikazzjoni ġiet ippjanata għall-1943, meta Saint-Exupéry irrefera għaliha bħala ''"un grand livre"'' (ktieb importanti/grandjuż) fir-rumanz tal-1942 tiegħu ''Pilote de guerre.'' Għal raġunijiet mhux ċari, dan il-ktieb qatt ma ġie ppubblikat, u l-manuskritt effettivament għeb. Meta Saint-Exupéry induna li ma kienx hemm pjanijiet għal traduzzjoni bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta' ''33 jours'', huwa rreveda b'mod estensiv id-daħla (u neħħa isem Werth biex jipproteġih) u ppubblika t-test bħala saġġ għalih waħdu. ''Ittra lil Ostaġġ'' hija meditazzjoni affettiva dwar id-dar u l-eżilju ambjentata waqt il-ħarba minn Franza, bi tranżitu minn [[Liżbona]] lejn l-Istati Uniti (huwa kien fuq l-istess bastiment ta' [[Jean Renoir]]), li permezz tagħha l-bdot seta' jkompli jiġġieled kontra l-Ġermaniżi minn barra l-pajjiż. Ma kienx qabel l-1992 li [[Viviane Hamy]] sabet u ppubblikat il-manuskritt nieqes. Fl-2002 edizzjoni għall-istudenti ġiet prodotta, u ''33 jours'' sar parti mis-sillabu fl-iskejjel sekondarji Franċiżi. Hamy qanqlet skoperta mill-ġdid ta' Werth, u ppubblikat mill-ġdid bosta mix-xogħlijiet tiegħu fis-snin 90 tas-seklu 20 u fil-bidu tas-seklu 21. ''33 jours'' finalment ġiet tradott bl-Ingliż fl-2015 bħala ''33 Days'' f'traduzzjoni ġdida ta' [[Austin Denis Johnston]]. == ''Depożizzjoni'', 1940-1944 == 3 snin wara li ''33'' ''Jum'' ġie tradott bl-Ingliż, il-pubblikatur Oxford University Press ippubblika d-djarju li Werth kien kiteb meta wasal f'Saint-Amour wara l-eżodu tiegħu fit-toroq, bis-sottotitlu "Djarju Sigriet tal-Ħajja fi Franza ta' Vichy". Dan ġie tradott u annotat minn [[David Ball]]. Li kieku ma kienx "sigriet", l-awtoritajiet kien ikollhom żewġ raġunijiet biex jiddeportaw l-awtur tiegħu lejn [[Auschwitz]]: mhux biss għaliex kien Lhudi, iżda għax kien sovversiv. ''Depożizzjoni'' huwa rakkont tal-ħajja ta' kuljum, b'osservazzjonijiet preċiżi, spiss ironiċi, fil-kampanja Franċiża matul l-okkupazzjoni, u lejn l-aħħar ir-rewwixta waqt il-liberazzjoni ta' Pariġi. Li kieku baqa' hemmhekk, seta' kien wieħed mill-50,000 Lhudi li ġew deportati mill-belt u sterminati. Waħdu f'daru, bid-drawwa li jikteb, bl-ebda xogħol ieħor, u ovvjament mingħajr il-possibbiltà ta' pubblikazzjoni matul il-gwerra, huwa għamel annotazzjonijiet fid-djarju tiegħu kważi kuljum: kiteb noti ta' x'kienu qed jgħidu n-nies, x'kien ra, u x'kien sema' fuq ir-radju u x'kien qara fl-istampa, spiss b'kummenti bħal: "Monsieur de Gaulle (kif isejjaħlu l-gazzetta) u l-Ġeneral Catroux tneħħitilhom in-nazzjonalità Franċiża tagħhom". L-istess bħal Franza. (it-12 ta' Diċembru 1940). L-avvenimenti ta' "wara l-waqgħa ta' Franza" deskritti hawn fuq iddaħħlu fid-djarju kif seħħew. Meta rreġistra lilu nnifsu bħala Lhudi, pereżempju, Werth jgħid li kanta l-[[kelma]] "Lhudi" bħallikieku kien qed ikanta l-innu nazzjonali Franċiż. Huwa juża wkoll il-ħiliet tiegħu bħala rumanzier biex jagħti deskrizzjonijiet tar-raħħala, tal-bejjiegħa tal-ħwienet u tal-ħaddiema ferrovjarji fil-villaġġ ta' Saint-Amour u fil-madwar. B'hekk il-qarrej jara u jisma' kif kienu jgħixu, bi kliemhom stess, x'kienu jaħsbu dwar Vichy — mhux wisq, għalkemm bosta kienu jafdaw lil Pétain — u kif taffettwalhom ħajjithom. Id-djarju bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa twil 750 paġna, għaldaqstant twil wisq biex jiġi assenjat fil-klassijiet, iżda l-edizzjoni bl-Ingliż hija twila inqas minn nofs. Dan huwa l-iżjed ktieb importanti tiegħu bl-Ingliż sa issa. Werth irritorna lejn Pariġi f'Jannar 1944 iżda seta' jixref 'il barra billejl biss sa qabel il-Liberazzjoni. Huwa jiddeskrivi l-attivitajiet ta' ċellola tar-Reżistenza fl-appartament tagħhom: l-avjaturi Brittaniċi kienu jinħbew hemmhekk sakemm kienu jinħarġu minn taħt mill-pajjiż. Dawk li kienu favur ir-Reżistenza u kienu maħrubin kienu jinħbew hemmhekk għal xi jiem fl-appartament u mbagħad jitilqu fuq missjoni ġdida. F'Awwissu, huwa jirrapporta l-avvanz qalil tal-armati Alleati lejn Pariġi u matul l-aħħar ġimgħa, huwa jirrapporta dwar il-ġlied fit-toroq li ra f'Pariġi matul il-liberazzjoni tal-belt. Id-djarju jintemm bil-qbid min-naħa tiegħu ta' priġunieri Ġermaniżi mgeddsin ġo tank (jitħassarhom), u l-parata trijonfali tal-Ġeneral de Gaulle tul Champs-Élysées. == Avvenimenti kommemorattivi == Diversi avvenimenti ġew organizzati fl-2005 biex jikkommemoraw il-50 anniversarju tal-mewt ta' Werth. == Kotba == * ''Puvis de Chavannes'' (Pariġi: Portraits d'hier, 1909; Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1926, collection Peintres et sculpteurs); * ''La maison blanche'' (1913; Pariġi: Crès, 1924, collection Maîtres et jeunes d'aujourd'hui); * ''Cézanne'' (Pariġi: Bernheim-Jeune, 1914); * ''Meubles Modernes'' (Esbly: Les Ateliers Modernes, 1914); * ''Clavel soldat'' (Pariġi: Albin Michel, 1917); * ''Clavel chez les majors'' (Pariġi: Albin Michel, 1919); * ''Voyages avec ma pipe: Bretagne et campagne, Paris, Banlieue, Province, Belgique et Hollande, Europe et Amérique'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1920); * ''Yvonne et Pijallet, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1920); * ''Trente tableaux de Vlaminck : [exposition] du 10 au 22 mai 1920, chez MM. Bernheim-jeune et Cie ..., 15, rue Richepance et 25, Bd de la Madeleine, Paris'' (Pariġi: Bernheim Jeune, 1920); * ''Henri Matisse'' (Pariġi: Georges Crès et Cie, 1920, Collection des Cahiers d'aujourd'hui) - ma' Élie Fuare, Jules Romains, Charles Vildrac; * ''Les amants invisibles, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1921); * ''Dix-neuf ans, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1922); * ''Le monde et la ville'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1922); * ''Un soir de cirque'' (1922); * ''Bonnard'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Les Cahiers d'aujourd'hui); * ''Quelques peintres'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Artistes d'hier et d'aujourd'hui); * ''Pijallet danse'' (Pariġi: Albin Michel, 1924); * ''Dialogue sur la danse'' (1924-1925); * ''Danse, danseurs, dancings'' (Pariġi: F. Rieder et Cie., 1925, collection Prosateurs français contemporains); * ''Cochinchine'' (Pariġi: Rieder, 1926); * ''Ghislaine, roman'', published in: ''Les oeuvres libres : recueil littéraire mensuel ne publiant que de l'inédit'', vol. 62 (Pariġi: Fayard, 1926); * ''Marthe et Le perroquet'' (Anvers: Éditions Lumière, 1926); * ''Une soirée à L'Olympia'' (Pariġi: A la Cité des livres, 1926, collection Alphabet des lettres); * ''Chana Ourloff'' (1927); * ''Claude Monet'' (Pariġi: G. Crès & Cie, 1928, Collection des Cahiers d'aujourd'hui); * ''K.X. Roussel'' (Pariġi: Éditions G. Crès & Cie., 1930, Collection Les artistes nouveaux); * ''Cour d'assises'' (Pariġi: Les Éditions Rieder, 1932, collection Prosateurs français contemporains); * ''La peinture et la mode: quarante ans après Cézanne'' (Pariġi: Grasset, 1945); * ''Déposition : journal, 1940-1944'' (Pariġi: Grasset, 1946); * ''Eloge de Pierre Bonnard'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1946); * ''Eloge de Albert Marquet'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1948); * ''La vie de Saint-Exupéry: Témoignages recueillis et rapportés par René Delange; suivi de Tel que je l'ai connu, par Léon Werth'' (Pariġi: Editions du Seuil, 1948); * ''Unser Freund Saint-Exupéry'' (Bad Salzig: Karl Rauch Verlag, 1952) - ma' René Delange; * ''33 jours [Trente-trois jours]'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1992); traduzzjoni bl-Ingliż: ''33 Days: A Memoir'', b'introduzzjoni ta' Antoine de Saint-Exupéry (Brooklyn: Melville House Publishing, 2015, tradott minn Austin Denis Johnston); * ''Caserne 1900'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1993); * ''Impressions d'audience : le procès Pétain'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1995). == Referenzi == 0bdruzuc0jg2wdgyocawmxtwfwe8871 330515 330514 2026-06-13T08:40:25Z Trigcly 17859 added [[Category:Kittieba Franċiżi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330515 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Léon Werth''' (pronunzja bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [leɔ̃ vɛʁt]; twieled fis-17 ta' Frar 1878 f'Remiremont, Vosges – miet fit-13 ta' Diċembru 1955 f'[[Pariġi]])<ref>Heuré, Gilles (2006). ''L'Insoumis''. Paris: Éditions Viviane Hamy.</ref> kien [[kittieb]] u kritiku tal-[[arti]] [[Franza|Franċiż]], ħabib ta' [[Octave Mirbeau]] u ħabib tal-qalb ta' [[Antoine de Saint-Exupéry]]. Léon Werth kiteb b'mod kritiku u bi preċiżjoni kbira dwar is-soċjetà Franċiża matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], il-kolonizzazzjoni u dwar il-kollaborazzjoni Franċiża matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. == Ħajja bikrija == Werth twieled fl-1878 f'Remiremont, Vosges, f'familja [[Lhud|Lhudija]] assimilata. Missieru, Stefan, kien bejjiegħ tad-drapp u ommu, Jovana, kienet oħt il-filosfu [[Frédéric Rauh]]. Huwa kien student brillanti, rebbieħ tal-Premju Grandjuż fil-''Concours général'' ta' Franza u student letterarju u tal-umanitajiet fil-Liċeo ta' Enriku IV. Madankollu, huwa abbanduna l-istudji tiegħu biex isir artikolist f'diversi rivisti. Huwa qatta' [[ħajja]] mhux konvenzjonali, u ddedika ħajtu għall-kitba u għall-kritika tal-arti. == Karriera == Werth kien protégé u ħabib ta' Octave Mirbeau, l-awtur ta' ''Id-Djarju ta' Seftura'', u lesta r-rumanz finali ta' Mirabeau, ''Dingo'', għalih meta saħħtu marret għall-agħar. Huwa mmanifesta l-ħsieb tiegħu kontra l-kleru bħala anarkiku ta' kontra l-borgeżija b'moħħ indipendenti. L-ewwel rumanz sinifikanti tiegħu, ''La Maison blanche,'' bid-daħla ta' Mirabeau, kien finalist tal-Premju Goncourt fl-1913. Malli faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, Werth, li kellu 34 sena, li kien ġa temm il-lieva attiva u s-servizz ta' riżerva, ġie mmobilizzat fl-armata territorjali u ġie assenjat fuq in-naħat ta' wara. Minkejja li oppona l-gwerra, huwa kien volontarju biex jiġġieled fil-gwerra l-ewwel bħala tiratur imbagħad bħala operatur tar-radju, u qatta' ż-żmien f'wieħed mill-agħar setturi tal-gwerra qabel ma ġie invalidat minħabba infezzjoni fil-[[Pulmun|pulmuni]] wara 15-il xahar ta' servizz. Ftit wara, huwa lesta ''Clavel, soldat,'' opra pessimistika u tassew kontra l-gwerra li ħolqot skandlu meta nħarġet fl-1919, iżda li iktar 'il quddiem ġiet ikkwotata fost l-iżjed rendikonti fidili tal-gwerra fit-trunċieri fl-istħarriġ monumentali tal-1929 ta' [[Jean Norton Cru]] tal-letteratura Franċiża tal-Ewwel Gwerra Dinjija.<ref>Cru, Jean Norton, ''War Books,'' trans. by Stanley J. Pincetl, Jr., San Diego State University Press, 1988, p. 163.</ref> Werth kien kittieb mhux klassifikabbli bi proża tniggeż, u kiteb dwar il-perjodu bejn il-gwerer dinjin kif ukoll kontra l-kolonjaliżmu (''Cochinchine'', 1928). Huwa kiteb ukoll kontra l-perjodu kolonjali tal-Imperu Franċiż, u kontra l-[[Ġużeppi Stalin|Istaliniżmu]] li maqdar bħala qerq tax-Xellug. Huwa kkritika wkoll it-tisħiħ tal-moviment [[Nażiżmu|Nażista]]. Fl-1931 meta ltaqa' ma' Antoine de Saint-Exupéry, dan kien il-bidu ta' ħbiberija mill-qrib ħafna. L-opra ta' ''Le Petit Prince'' (''Iċ-Ċkejken Prinċep/Il-Prinċep iż-Żgħir'') ġiet iddedikata lil Werth. Wara l-Waqgħa ta' Franza, matul l-okkupazzjoni tagħha, il-familja Werth baqgħet tgħix fi Franza minkejja l-offerti miċ-Ċentru [[Stati Uniti|Amerikan]] ta' Sokkors f'[[Marsilja]] biex jgħinhom jemigraw. F'Lulju 1941 Werth kien meħtieġ jirreġistra bħala Lhudi, l-ivvjaġġar tiegħu ġie ristrett u l-pubblikazzjoni tax-xogħlijiet tiegħu ġiet ipprojbita. Martu, Suzanne, kienet attiva fir-Reżistenza, u qasmet il-linja tad-demarkazzjoni b'mod klandestin iktar minn 12-il darba u stabbiliet l-appartament ta' Pariġi tagħhom bħala post għall-kenn għan-nisa Lhud maħrubin, għall-bdoti [[Renju Unit|Brittaniċi]] u [[Kanada|Kanadiżi]] li twaqqgħulhom l-ajruplani tagħhom, u għal-laqgħa sigrieti tar-reżistenza u għall-ħżin ta' dokumenti tal-identità foloz u ta' trażmettituri tar-radju illegali. Binhom, Claude, kompla l-istudji tiegħu l-ewwel fil-muntanji Jura u mbagħad f'Pariġi, u iktar 'il quddiem sar [[tabib]]. Werth għex fil-faqar fir-reġjun tal-muntanji Jura, waħdu, fis-sirda u spiss bil-ġuħ. ''Depożizzjoni'', id-djarju tiegħu, ġie ppubblikat fl-1946, b'kundanna iebsa kontra Franza ta' Vichy. Huwa kien favur [[Charles de Gaulle]] taħt l-okkupazzjoni Nażista u wara l-gwerra kkontribwixxa fir-rivista intellettwali ''Liberté de l'Esprit'' immexxija minn [[Claude Mauriac]]. Werth ikkontribwixxa b'mod regolari fir-rivisti, b'mod partikolari f'''Marianne''. == Antoine de Saint-Exupéry == Saint-Exupéry iltaqa' ma' Werth fl-1931. Werth malajr sar ħabib tal-qalb ta' Saint-Exupéry apparti l-grupp ta' sħabu tat-titjir tal-Aeropostale. Werth ma tantx kellu affarijiet komuni ma' Saint-Exupéry; huwa kien anarkiku, u missieru kien Lhudi u Bolxevista Xellugi. Peress li kellu 22 sena iktar minn Saint-Exupéry, bi stil ta' kitba surrealistika u l-awtur ta' 12-il volum u bosta artikli fir-rivisti, huwa kien pjuttost l-oppost ta' Saint-Exupéry. Iżda dan tal-aħħar kien jammira l-kitba ta' Werth għax "qatt ma kienet qarrieqa", u kiteb li l-essenza ta' Werth kienet "it-tfittxija tiegħu għall-verità, l-osservazzjoni tiegħu u l-użu sempliċi tal-proża tiegħu". ''Ittra lil Ostaġġ'' ta' Saint-Exupéry tinkludi ċelebrazzjoni tal-[[Ġurnalist|ġurnaliżmu]] ta' Werth, u fin-nota tagħha dwar it-test, [[Françoise Gerbod]], professur emeritu tal-letteratur Franċiża fl-Università ta' Pariġi, tfaħħar lil Werth bħala l-gwida letterarja ta' Saint-Exupéry. Saint-Exupéry iddedikalu żewġ kotba (''Ittra lil Ostaġġ'' u ''Iċ-Ċkejken Prinċep''), u rrefera għal Werth fi tliet opri oħra tiegħu. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, hu u jikteb ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', Saint-Exupéry għex fl-appartament tiegħu fiċ-ċentru tal-[[Belt ta' New York]], jaħseb dwar Franza, art twelidu, u l-ħbieb tiegħu. Léon Werth qatta' l-gwerra f'Saint-Amour, il-villaġġ tiegħu fil-muntanji Jura, reġjun muntanjuż qrib l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn "kien waħdu, fis-sirda u bil-ġuħ", u ma tantx kellu kliem sbieħ għar-refuġjati Franċiżi. Saint-Exupéry irritorna fil-kunflitt billi ngħaqad mal-Forza tal-Ajru Ħielsa Franċiża fil-bidu tal-1943, u rraġuna, "Ma niflaħx inkun 'il bogħod minn dawk li qed ibatu l-ġuħ... Qed nitlaq sabiex inbati u b'hekk ningħaqad ma' dawk li huma għal qalbi". Fi tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, li Antoine de Saint-Exupéry ma laħaqx għex fiha, Léon Werth qal: "Il-paċi, mingħajr Tonio [Saint-Exupéry], mhix paċi għalkollox". Léon Werth ma rax it-test iddedikat lilu sa 5 xhur wara l-[[mewt]] ta' sieħbu, meta l-pubblikatur Franċiż ta' Saint-Exupéry, Gallimard, bagħat edizzjoni speċjali. Werth miet f'Pariġi fit-13 ta' Diċembru 1955. Il-fdalijiet tiegħu u dawk tal-[[mara]] tiegħu, Suzanne, jinsabu fil-kolombarju fiċ-ċimiterju ta' Père Lachaise f'Pariġi. == Dedika f'''Iċ-Ċkejken Prinċep'' == Werth jissemma fil-preambolu ta' ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', fejn Saint-Exupéry jiddedikalu l-ktieb: : ''Lil Leon Werth'' : ''Nitlob lit-tfal jaħfruli li qed niddedika dan il-ktieb lil adult. Għandi skuża serja: dan l-adult huwa l-aqwa ħabib li għandi f'din id-[[Id-Dinja|dinja]]. U għandi skuża oħra: dan l-adult jista' jifhem kollox, saħansitra l-kotba għat-tfal. Għandi t-tielet skuża: huwa jgħix fi Franza fejn jinsab bil-ġuħ u fis-sirda. Għandu bżonn min iwennsu. Jekk dawn l-iskużi kollha mhumiex biżżejjed, allura rrid niddedika dan il-ktieb lit-tifel li xi darba kien dan l-adult. L-adulti kollha xi darba kienu tfal l-ewwel. (Iżda ftit minnhom jiftakruh dan). Għalhekk nikkoreġi d-dedika tiegħi:'' : ''Lil Leon Werth,'' : ''Meta kien għadu tifel żgħir''. [<nowiki/>[[traduzzjoni]] mhux uffiċjali] L-inġenju tal-ajru ta' Saint-Exupéry għeb fil-[[Mediterran]] f'Lulju 1944. Ix-xahar ta' wara, Werth sar jaf li sieħbu għeb minn xandira fuq ir-radju. Mingħajr ma kien sema' dwar ''Iċ-Ċkejken Prinċep,'' f'Novembru, Werth skopra li Saint-Exupéry kien ippubblika storja s-sena ta' qabel fl-Istati Uniti, dwaru stess, u li kienet iddedikata lil Werth. == Pubblikazzjoni ta' ''33 jours'' wara mewtu == ''33 jours'' (''33'' ''Jum'') hija l-memorja ta' Werth dwar ''l'exode'' (l-eżodu) matul il-Waqgħa ta' Franza. It-titlu tal-opra jirreferi għall-perjodu meta hu, martu u l-eks indokratriċi ta' binhom qattgħu fit-triq matul il-ħarba tagħhom minn Pariġi lejn il-villeġġjatura tagħhom f'Saint-Amour fir-reġjun tal-muntanji Jura. Ibnu Claude, li dak iż-żmien kellu 15-il sena, u sħabu ta' tamparu koprew id-distanza f'inqas minn jum billi telqu diversi sigħat qabel, u b'hekk evitaw it-toroq żejda minħabba l-għeluq mill-armata Franċiża kif deskritt f'''33 jours''; il-koppja ma kellhiex aħbar dwar binhom sa ma ngħaqdu lkoll xahar wara f'Saint-Amour. B'reqqa [[Poeżija|poetika]] u bi preċiżjoni ġurnalistika, Werth jirrakkonta l-esperjenzi tiegħu bħala wieħed minn bejn wieħed u ieħor 8 miljun persuna ċivili li ħarbu l-avvanz tal-invażjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] tal-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]], tal-[[Belġju]], tal-[[Lussemburgu]] u ta' Franza f'Mejju–Ġunju 1940, x'aktarx bl-użu ta' noti miktubin waqt l-avveniment, kif kien għamel fit-trunċieri fl-Ewwel Gwerra Dinjija (li mbagħad użahom għar-rumanzi tiegħu ''Clavel, soldat'' u ''Clavel, chez les majors''). Werth ta l-manuskritt lill-ħabib tiegħu Saint-Exupéry f'Ottubru 1940 biex joħorġu b'kuntrabbandu minn Franza, jiktiblu daħla u jippubblikah fl-Istati Uniti. Il-pubblikatur ta' New York Brentano xtara l-jeddijiet (għal pakkett militari ta' sigaretti, chewing gum, ċikkulatini u pillola tat-tisfija tal-ilma) u l-pubblikazzjoni ġiet ippjanata għall-1943, meta Saint-Exupéry irrefera għaliha bħala ''"un grand livre"'' (ktieb importanti/grandjuż) fir-rumanz tal-1942 tiegħu ''Pilote de guerre.'' Għal raġunijiet mhux ċari, dan il-ktieb qatt ma ġie ppubblikat, u l-manuskritt effettivament għeb. Meta Saint-Exupéry induna li ma kienx hemm pjanijiet għal traduzzjoni bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta' ''33 jours'', huwa rreveda b'mod estensiv id-daħla (u neħħa isem Werth biex jipproteġih) u ppubblika t-test bħala saġġ għalih waħdu. ''Ittra lil Ostaġġ'' hija meditazzjoni affettiva dwar id-dar u l-eżilju ambjentata waqt il-ħarba minn Franza, bi tranżitu minn [[Liżbona]] lejn l-Istati Uniti (huwa kien fuq l-istess bastiment ta' [[Jean Renoir]]), li permezz tagħha l-bdot seta' jkompli jiġġieled kontra l-Ġermaniżi minn barra l-pajjiż. Ma kienx qabel l-1992 li [[Viviane Hamy]] sabet u ppubblikat il-manuskritt nieqes. Fl-2002 edizzjoni għall-istudenti ġiet prodotta, u ''33 jours'' sar parti mis-sillabu fl-iskejjel sekondarji Franċiżi. Hamy qanqlet skoperta mill-ġdid ta' Werth, u ppubblikat mill-ġdid bosta mix-xogħlijiet tiegħu fis-snin 90 tas-seklu 20 u fil-bidu tas-seklu 21. ''33 jours'' finalment ġiet tradott bl-Ingliż fl-2015 bħala ''33 Days'' f'traduzzjoni ġdida ta' [[Austin Denis Johnston]]. == ''Depożizzjoni'', 1940-1944 == 3 snin wara li ''33'' ''Jum'' ġie tradott bl-Ingliż, il-pubblikatur Oxford University Press ippubblika d-djarju li Werth kien kiteb meta wasal f'Saint-Amour wara l-eżodu tiegħu fit-toroq, bis-sottotitlu "Djarju Sigriet tal-Ħajja fi Franza ta' Vichy". Dan ġie tradott u annotat minn [[David Ball]]. Li kieku ma kienx "sigriet", l-awtoritajiet kien ikollhom żewġ raġunijiet biex jiddeportaw l-awtur tiegħu lejn [[Auschwitz]]: mhux biss għaliex kien Lhudi, iżda għax kien sovversiv. ''Depożizzjoni'' huwa rakkont tal-ħajja ta' kuljum, b'osservazzjonijiet preċiżi, spiss ironiċi, fil-kampanja Franċiża matul l-okkupazzjoni, u lejn l-aħħar ir-rewwixta waqt il-liberazzjoni ta' Pariġi. Li kieku baqa' hemmhekk, seta' kien wieħed mill-50,000 Lhudi li ġew deportati mill-belt u sterminati. Waħdu f'daru, bid-drawwa li jikteb, bl-ebda xogħol ieħor, u ovvjament mingħajr il-possibbiltà ta' pubblikazzjoni matul il-gwerra, huwa għamel annotazzjonijiet fid-djarju tiegħu kważi kuljum: kiteb noti ta' x'kienu qed jgħidu n-nies, x'kien ra, u x'kien sema' fuq ir-radju u x'kien qara fl-istampa, spiss b'kummenti bħal: "Monsieur de Gaulle (kif isejjaħlu l-gazzetta) u l-Ġeneral Catroux tneħħitilhom in-nazzjonalità Franċiża tagħhom". L-istess bħal Franza. (it-12 ta' Diċembru 1940). L-avvenimenti ta' "wara l-waqgħa ta' Franza" deskritti hawn fuq iddaħħlu fid-djarju kif seħħew. Meta rreġistra lilu nnifsu bħala Lhudi, pereżempju, Werth jgħid li kanta l-[[kelma]] "Lhudi" bħallikieku kien qed ikanta l-innu nazzjonali Franċiż. Huwa juża wkoll il-ħiliet tiegħu bħala rumanzier biex jagħti deskrizzjonijiet tar-raħħala, tal-bejjiegħa tal-ħwienet u tal-ħaddiema ferrovjarji fil-villaġġ ta' Saint-Amour u fil-madwar. B'hekk il-qarrej jara u jisma' kif kienu jgħixu, bi kliemhom stess, x'kienu jaħsbu dwar Vichy — mhux wisq, għalkemm bosta kienu jafdaw lil Pétain — u kif taffettwalhom ħajjithom. Id-djarju bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa twil 750 paġna, għaldaqstant twil wisq biex jiġi assenjat fil-klassijiet, iżda l-edizzjoni bl-Ingliż hija twila inqas minn nofs. Dan huwa l-iżjed ktieb importanti tiegħu bl-Ingliż sa issa. Werth irritorna lejn Pariġi f'Jannar 1944 iżda seta' jixref 'il barra billejl biss sa qabel il-Liberazzjoni. Huwa jiddeskrivi l-attivitajiet ta' ċellola tar-Reżistenza fl-appartament tagħhom: l-avjaturi Brittaniċi kienu jinħbew hemmhekk sakemm kienu jinħarġu minn taħt mill-pajjiż. Dawk li kienu favur ir-Reżistenza u kienu maħrubin kienu jinħbew hemmhekk għal xi jiem fl-appartament u mbagħad jitilqu fuq missjoni ġdida. F'Awwissu, huwa jirrapporta l-avvanz qalil tal-armati Alleati lejn Pariġi u matul l-aħħar ġimgħa, huwa jirrapporta dwar il-ġlied fit-toroq li ra f'Pariġi matul il-liberazzjoni tal-belt. Id-djarju jintemm bil-qbid min-naħa tiegħu ta' priġunieri Ġermaniżi mgeddsin ġo tank (jitħassarhom), u l-parata trijonfali tal-Ġeneral de Gaulle tul Champs-Élysées. == Avvenimenti kommemorattivi == Diversi avvenimenti ġew organizzati fl-2005 biex jikkommemoraw il-50 anniversarju tal-mewt ta' Werth. == Kotba == * ''Puvis de Chavannes'' (Pariġi: Portraits d'hier, 1909; Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1926, collection Peintres et sculpteurs); * ''La maison blanche'' (1913; Pariġi: Crès, 1924, collection Maîtres et jeunes d'aujourd'hui); * ''Cézanne'' (Pariġi: Bernheim-Jeune, 1914); * ''Meubles Modernes'' (Esbly: Les Ateliers Modernes, 1914); * ''Clavel soldat'' (Pariġi: Albin Michel, 1917); * ''Clavel chez les majors'' (Pariġi: Albin Michel, 1919); * ''Voyages avec ma pipe: Bretagne et campagne, Paris, Banlieue, Province, Belgique et Hollande, Europe et Amérique'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1920); * ''Yvonne et Pijallet, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1920); * ''Trente tableaux de Vlaminck : [exposition] du 10 au 22 mai 1920, chez MM. Bernheim-jeune et Cie ..., 15, rue Richepance et 25, Bd de la Madeleine, Paris'' (Pariġi: Bernheim Jeune, 1920); * ''Henri Matisse'' (Pariġi: Georges Crès et Cie, 1920, Collection des Cahiers d'aujourd'hui) - ma' Élie Fuare, Jules Romains, Charles Vildrac; * ''Les amants invisibles, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1921); * ''Dix-neuf ans, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1922); * ''Le monde et la ville'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1922); * ''Un soir de cirque'' (1922); * ''Bonnard'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Les Cahiers d'aujourd'hui); * ''Quelques peintres'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Artistes d'hier et d'aujourd'hui); * ''Pijallet danse'' (Pariġi: Albin Michel, 1924); * ''Dialogue sur la danse'' (1924-1925); * ''Danse, danseurs, dancings'' (Pariġi: F. Rieder et Cie., 1925, collection Prosateurs français contemporains); * ''Cochinchine'' (Pariġi: Rieder, 1926); * ''Ghislaine, roman'', published in: ''Les oeuvres libres : recueil littéraire mensuel ne publiant que de l'inédit'', vol. 62 (Pariġi: Fayard, 1926); * ''Marthe et Le perroquet'' (Anvers: Éditions Lumière, 1926); * ''Une soirée à L'Olympia'' (Pariġi: A la Cité des livres, 1926, collection Alphabet des lettres); * ''Chana Ourloff'' (1927); * ''Claude Monet'' (Pariġi: G. Crès & Cie, 1928, Collection des Cahiers d'aujourd'hui); * ''K.X. Roussel'' (Pariġi: Éditions G. Crès & Cie., 1930, Collection Les artistes nouveaux); * ''Cour d'assises'' (Pariġi: Les Éditions Rieder, 1932, collection Prosateurs français contemporains); * ''La peinture et la mode: quarante ans après Cézanne'' (Pariġi: Grasset, 1945); * ''Déposition : journal, 1940-1944'' (Pariġi: Grasset, 1946); * ''Eloge de Pierre Bonnard'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1946); * ''Eloge de Albert Marquet'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1948); * ''La vie de Saint-Exupéry: Témoignages recueillis et rapportés par René Delange; suivi de Tel que je l'ai connu, par Léon Werth'' (Pariġi: Editions du Seuil, 1948); * ''Unser Freund Saint-Exupéry'' (Bad Salzig: Karl Rauch Verlag, 1952) - ma' René Delange; * ''33 jours [Trente-trois jours]'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1992); traduzzjoni bl-Ingliż: ''33 Days: A Memoir'', b'introduzzjoni ta' Antoine de Saint-Exupéry (Brooklyn: Melville House Publishing, 2015, tradott minn Austin Denis Johnston); * ''Caserne 1900'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1993); * ''Impressions d'audience : le procès Pétain'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1995). == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba Franċiżi]] 1rgn2nevgjqsde6eblxtco4wkv58emt 330516 330515 2026-06-13T08:40:39Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1878]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330516 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Léon Werth''' (pronunzja bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [leɔ̃ vɛʁt]; twieled fis-17 ta' Frar 1878 f'Remiremont, Vosges – miet fit-13 ta' Diċembru 1955 f'[[Pariġi]])<ref>Heuré, Gilles (2006). ''L'Insoumis''. Paris: Éditions Viviane Hamy.</ref> kien [[kittieb]] u kritiku tal-[[arti]] [[Franza|Franċiż]], ħabib ta' [[Octave Mirbeau]] u ħabib tal-qalb ta' [[Antoine de Saint-Exupéry]]. Léon Werth kiteb b'mod kritiku u bi preċiżjoni kbira dwar is-soċjetà Franċiża matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], il-kolonizzazzjoni u dwar il-kollaborazzjoni Franċiża matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. == Ħajja bikrija == Werth twieled fl-1878 f'Remiremont, Vosges, f'familja [[Lhud|Lhudija]] assimilata. Missieru, Stefan, kien bejjiegħ tad-drapp u ommu, Jovana, kienet oħt il-filosfu [[Frédéric Rauh]]. Huwa kien student brillanti, rebbieħ tal-Premju Grandjuż fil-''Concours général'' ta' Franza u student letterarju u tal-umanitajiet fil-Liċeo ta' Enriku IV. Madankollu, huwa abbanduna l-istudji tiegħu biex isir artikolist f'diversi rivisti. Huwa qatta' [[ħajja]] mhux konvenzjonali, u ddedika ħajtu għall-kitba u għall-kritika tal-arti. == Karriera == Werth kien protégé u ħabib ta' Octave Mirbeau, l-awtur ta' ''Id-Djarju ta' Seftura'', u lesta r-rumanz finali ta' Mirabeau, ''Dingo'', għalih meta saħħtu marret għall-agħar. Huwa mmanifesta l-ħsieb tiegħu kontra l-kleru bħala anarkiku ta' kontra l-borgeżija b'moħħ indipendenti. L-ewwel rumanz sinifikanti tiegħu, ''La Maison blanche,'' bid-daħla ta' Mirabeau, kien finalist tal-Premju Goncourt fl-1913. Malli faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, Werth, li kellu 34 sena, li kien ġa temm il-lieva attiva u s-servizz ta' riżerva, ġie mmobilizzat fl-armata territorjali u ġie assenjat fuq in-naħat ta' wara. Minkejja li oppona l-gwerra, huwa kien volontarju biex jiġġieled fil-gwerra l-ewwel bħala tiratur imbagħad bħala operatur tar-radju, u qatta' ż-żmien f'wieħed mill-agħar setturi tal-gwerra qabel ma ġie invalidat minħabba infezzjoni fil-[[Pulmun|pulmuni]] wara 15-il xahar ta' servizz. Ftit wara, huwa lesta ''Clavel, soldat,'' opra pessimistika u tassew kontra l-gwerra li ħolqot skandlu meta nħarġet fl-1919, iżda li iktar 'il quddiem ġiet ikkwotata fost l-iżjed rendikonti fidili tal-gwerra fit-trunċieri fl-istħarriġ monumentali tal-1929 ta' [[Jean Norton Cru]] tal-letteratura Franċiża tal-Ewwel Gwerra Dinjija.<ref>Cru, Jean Norton, ''War Books,'' trans. by Stanley J. Pincetl, Jr., San Diego State University Press, 1988, p. 163.</ref> Werth kien kittieb mhux klassifikabbli bi proża tniggeż, u kiteb dwar il-perjodu bejn il-gwerer dinjin kif ukoll kontra l-kolonjaliżmu (''Cochinchine'', 1928). Huwa kiteb ukoll kontra l-perjodu kolonjali tal-Imperu Franċiż, u kontra l-[[Ġużeppi Stalin|Istaliniżmu]] li maqdar bħala qerq tax-Xellug. Huwa kkritika wkoll it-tisħiħ tal-moviment [[Nażiżmu|Nażista]]. Fl-1931 meta ltaqa' ma' Antoine de Saint-Exupéry, dan kien il-bidu ta' ħbiberija mill-qrib ħafna. L-opra ta' ''Le Petit Prince'' (''Iċ-Ċkejken Prinċep/Il-Prinċep iż-Żgħir'') ġiet iddedikata lil Werth. Wara l-Waqgħa ta' Franza, matul l-okkupazzjoni tagħha, il-familja Werth baqgħet tgħix fi Franza minkejja l-offerti miċ-Ċentru [[Stati Uniti|Amerikan]] ta' Sokkors f'[[Marsilja]] biex jgħinhom jemigraw. F'Lulju 1941 Werth kien meħtieġ jirreġistra bħala Lhudi, l-ivvjaġġar tiegħu ġie ristrett u l-pubblikazzjoni tax-xogħlijiet tiegħu ġiet ipprojbita. Martu, Suzanne, kienet attiva fir-Reżistenza, u qasmet il-linja tad-demarkazzjoni b'mod klandestin iktar minn 12-il darba u stabbiliet l-appartament ta' Pariġi tagħhom bħala post għall-kenn għan-nisa Lhud maħrubin, għall-bdoti [[Renju Unit|Brittaniċi]] u [[Kanada|Kanadiżi]] li twaqqgħulhom l-ajruplani tagħhom, u għal-laqgħa sigrieti tar-reżistenza u għall-ħżin ta' dokumenti tal-identità foloz u ta' trażmettituri tar-radju illegali. Binhom, Claude, kompla l-istudji tiegħu l-ewwel fil-muntanji Jura u mbagħad f'Pariġi, u iktar 'il quddiem sar [[tabib]]. Werth għex fil-faqar fir-reġjun tal-muntanji Jura, waħdu, fis-sirda u spiss bil-ġuħ. ''Depożizzjoni'', id-djarju tiegħu, ġie ppubblikat fl-1946, b'kundanna iebsa kontra Franza ta' Vichy. Huwa kien favur [[Charles de Gaulle]] taħt l-okkupazzjoni Nażista u wara l-gwerra kkontribwixxa fir-rivista intellettwali ''Liberté de l'Esprit'' immexxija minn [[Claude Mauriac]]. Werth ikkontribwixxa b'mod regolari fir-rivisti, b'mod partikolari f'''Marianne''. == Antoine de Saint-Exupéry == Saint-Exupéry iltaqa' ma' Werth fl-1931. Werth malajr sar ħabib tal-qalb ta' Saint-Exupéry apparti l-grupp ta' sħabu tat-titjir tal-Aeropostale. Werth ma tantx kellu affarijiet komuni ma' Saint-Exupéry; huwa kien anarkiku, u missieru kien Lhudi u Bolxevista Xellugi. Peress li kellu 22 sena iktar minn Saint-Exupéry, bi stil ta' kitba surrealistika u l-awtur ta' 12-il volum u bosta artikli fir-rivisti, huwa kien pjuttost l-oppost ta' Saint-Exupéry. Iżda dan tal-aħħar kien jammira l-kitba ta' Werth għax "qatt ma kienet qarrieqa", u kiteb li l-essenza ta' Werth kienet "it-tfittxija tiegħu għall-verità, l-osservazzjoni tiegħu u l-użu sempliċi tal-proża tiegħu". ''Ittra lil Ostaġġ'' ta' Saint-Exupéry tinkludi ċelebrazzjoni tal-[[Ġurnalist|ġurnaliżmu]] ta' Werth, u fin-nota tagħha dwar it-test, [[Françoise Gerbod]], professur emeritu tal-letteratur Franċiża fl-Università ta' Pariġi, tfaħħar lil Werth bħala l-gwida letterarja ta' Saint-Exupéry. Saint-Exupéry iddedikalu żewġ kotba (''Ittra lil Ostaġġ'' u ''Iċ-Ċkejken Prinċep''), u rrefera għal Werth fi tliet opri oħra tiegħu. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, hu u jikteb ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', Saint-Exupéry għex fl-appartament tiegħu fiċ-ċentru tal-[[Belt ta' New York]], jaħseb dwar Franza, art twelidu, u l-ħbieb tiegħu. Léon Werth qatta' l-gwerra f'Saint-Amour, il-villaġġ tiegħu fil-muntanji Jura, reġjun muntanjuż qrib l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn "kien waħdu, fis-sirda u bil-ġuħ", u ma tantx kellu kliem sbieħ għar-refuġjati Franċiżi. Saint-Exupéry irritorna fil-kunflitt billi ngħaqad mal-Forza tal-Ajru Ħielsa Franċiża fil-bidu tal-1943, u rraġuna, "Ma niflaħx inkun 'il bogħod minn dawk li qed ibatu l-ġuħ... Qed nitlaq sabiex inbati u b'hekk ningħaqad ma' dawk li huma għal qalbi". Fi tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, li Antoine de Saint-Exupéry ma laħaqx għex fiha, Léon Werth qal: "Il-paċi, mingħajr Tonio [Saint-Exupéry], mhix paċi għalkollox". Léon Werth ma rax it-test iddedikat lilu sa 5 xhur wara l-[[mewt]] ta' sieħbu, meta l-pubblikatur Franċiż ta' Saint-Exupéry, Gallimard, bagħat edizzjoni speċjali. Werth miet f'Pariġi fit-13 ta' Diċembru 1955. Il-fdalijiet tiegħu u dawk tal-[[mara]] tiegħu, Suzanne, jinsabu fil-kolombarju fiċ-ċimiterju ta' Père Lachaise f'Pariġi. == Dedika f'''Iċ-Ċkejken Prinċep'' == Werth jissemma fil-preambolu ta' ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', fejn Saint-Exupéry jiddedikalu l-ktieb: : ''Lil Leon Werth'' : ''Nitlob lit-tfal jaħfruli li qed niddedika dan il-ktieb lil adult. Għandi skuża serja: dan l-adult huwa l-aqwa ħabib li għandi f'din id-[[Id-Dinja|dinja]]. U għandi skuża oħra: dan l-adult jista' jifhem kollox, saħansitra l-kotba għat-tfal. Għandi t-tielet skuża: huwa jgħix fi Franza fejn jinsab bil-ġuħ u fis-sirda. Għandu bżonn min iwennsu. Jekk dawn l-iskużi kollha mhumiex biżżejjed, allura rrid niddedika dan il-ktieb lit-tifel li xi darba kien dan l-adult. L-adulti kollha xi darba kienu tfal l-ewwel. (Iżda ftit minnhom jiftakruh dan). Għalhekk nikkoreġi d-dedika tiegħi:'' : ''Lil Leon Werth,'' : ''Meta kien għadu tifel żgħir''. [<nowiki/>[[traduzzjoni]] mhux uffiċjali] L-inġenju tal-ajru ta' Saint-Exupéry għeb fil-[[Mediterran]] f'Lulju 1944. Ix-xahar ta' wara, Werth sar jaf li sieħbu għeb minn xandira fuq ir-radju. Mingħajr ma kien sema' dwar ''Iċ-Ċkejken Prinċep,'' f'Novembru, Werth skopra li Saint-Exupéry kien ippubblika storja s-sena ta' qabel fl-Istati Uniti, dwaru stess, u li kienet iddedikata lil Werth. == Pubblikazzjoni ta' ''33 jours'' wara mewtu == ''33 jours'' (''33'' ''Jum'') hija l-memorja ta' Werth dwar ''l'exode'' (l-eżodu) matul il-Waqgħa ta' Franza. It-titlu tal-opra jirreferi għall-perjodu meta hu, martu u l-eks indokratriċi ta' binhom qattgħu fit-triq matul il-ħarba tagħhom minn Pariġi lejn il-villeġġjatura tagħhom f'Saint-Amour fir-reġjun tal-muntanji Jura. Ibnu Claude, li dak iż-żmien kellu 15-il sena, u sħabu ta' tamparu koprew id-distanza f'inqas minn jum billi telqu diversi sigħat qabel, u b'hekk evitaw it-toroq żejda minħabba l-għeluq mill-armata Franċiża kif deskritt f'''33 jours''; il-koppja ma kellhiex aħbar dwar binhom sa ma ngħaqdu lkoll xahar wara f'Saint-Amour. B'reqqa [[Poeżija|poetika]] u bi preċiżjoni ġurnalistika, Werth jirrakkonta l-esperjenzi tiegħu bħala wieħed minn bejn wieħed u ieħor 8 miljun persuna ċivili li ħarbu l-avvanz tal-invażjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] tal-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]], tal-[[Belġju]], tal-[[Lussemburgu]] u ta' Franza f'Mejju–Ġunju 1940, x'aktarx bl-użu ta' noti miktubin waqt l-avveniment, kif kien għamel fit-trunċieri fl-Ewwel Gwerra Dinjija (li mbagħad użahom għar-rumanzi tiegħu ''Clavel, soldat'' u ''Clavel, chez les majors''). Werth ta l-manuskritt lill-ħabib tiegħu Saint-Exupéry f'Ottubru 1940 biex joħorġu b'kuntrabbandu minn Franza, jiktiblu daħla u jippubblikah fl-Istati Uniti. Il-pubblikatur ta' New York Brentano xtara l-jeddijiet (għal pakkett militari ta' sigaretti, chewing gum, ċikkulatini u pillola tat-tisfija tal-ilma) u l-pubblikazzjoni ġiet ippjanata għall-1943, meta Saint-Exupéry irrefera għaliha bħala ''"un grand livre"'' (ktieb importanti/grandjuż) fir-rumanz tal-1942 tiegħu ''Pilote de guerre.'' Għal raġunijiet mhux ċari, dan il-ktieb qatt ma ġie ppubblikat, u l-manuskritt effettivament għeb. Meta Saint-Exupéry induna li ma kienx hemm pjanijiet għal traduzzjoni bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta' ''33 jours'', huwa rreveda b'mod estensiv id-daħla (u neħħa isem Werth biex jipproteġih) u ppubblika t-test bħala saġġ għalih waħdu. ''Ittra lil Ostaġġ'' hija meditazzjoni affettiva dwar id-dar u l-eżilju ambjentata waqt il-ħarba minn Franza, bi tranżitu minn [[Liżbona]] lejn l-Istati Uniti (huwa kien fuq l-istess bastiment ta' [[Jean Renoir]]), li permezz tagħha l-bdot seta' jkompli jiġġieled kontra l-Ġermaniżi minn barra l-pajjiż. Ma kienx qabel l-1992 li [[Viviane Hamy]] sabet u ppubblikat il-manuskritt nieqes. Fl-2002 edizzjoni għall-istudenti ġiet prodotta, u ''33 jours'' sar parti mis-sillabu fl-iskejjel sekondarji Franċiżi. Hamy qanqlet skoperta mill-ġdid ta' Werth, u ppubblikat mill-ġdid bosta mix-xogħlijiet tiegħu fis-snin 90 tas-seklu 20 u fil-bidu tas-seklu 21. ''33 jours'' finalment ġiet tradott bl-Ingliż fl-2015 bħala ''33 Days'' f'traduzzjoni ġdida ta' [[Austin Denis Johnston]]. == ''Depożizzjoni'', 1940-1944 == 3 snin wara li ''33'' ''Jum'' ġie tradott bl-Ingliż, il-pubblikatur Oxford University Press ippubblika d-djarju li Werth kien kiteb meta wasal f'Saint-Amour wara l-eżodu tiegħu fit-toroq, bis-sottotitlu "Djarju Sigriet tal-Ħajja fi Franza ta' Vichy". Dan ġie tradott u annotat minn [[David Ball]]. Li kieku ma kienx "sigriet", l-awtoritajiet kien ikollhom żewġ raġunijiet biex jiddeportaw l-awtur tiegħu lejn [[Auschwitz]]: mhux biss għaliex kien Lhudi, iżda għax kien sovversiv. ''Depożizzjoni'' huwa rakkont tal-ħajja ta' kuljum, b'osservazzjonijiet preċiżi, spiss ironiċi, fil-kampanja Franċiża matul l-okkupazzjoni, u lejn l-aħħar ir-rewwixta waqt il-liberazzjoni ta' Pariġi. Li kieku baqa' hemmhekk, seta' kien wieħed mill-50,000 Lhudi li ġew deportati mill-belt u sterminati. Waħdu f'daru, bid-drawwa li jikteb, bl-ebda xogħol ieħor, u ovvjament mingħajr il-possibbiltà ta' pubblikazzjoni matul il-gwerra, huwa għamel annotazzjonijiet fid-djarju tiegħu kważi kuljum: kiteb noti ta' x'kienu qed jgħidu n-nies, x'kien ra, u x'kien sema' fuq ir-radju u x'kien qara fl-istampa, spiss b'kummenti bħal: "Monsieur de Gaulle (kif isejjaħlu l-gazzetta) u l-Ġeneral Catroux tneħħitilhom in-nazzjonalità Franċiża tagħhom". L-istess bħal Franza. (it-12 ta' Diċembru 1940). L-avvenimenti ta' "wara l-waqgħa ta' Franza" deskritti hawn fuq iddaħħlu fid-djarju kif seħħew. Meta rreġistra lilu nnifsu bħala Lhudi, pereżempju, Werth jgħid li kanta l-[[kelma]] "Lhudi" bħallikieku kien qed ikanta l-innu nazzjonali Franċiż. Huwa juża wkoll il-ħiliet tiegħu bħala rumanzier biex jagħti deskrizzjonijiet tar-raħħala, tal-bejjiegħa tal-ħwienet u tal-ħaddiema ferrovjarji fil-villaġġ ta' Saint-Amour u fil-madwar. B'hekk il-qarrej jara u jisma' kif kienu jgħixu, bi kliemhom stess, x'kienu jaħsbu dwar Vichy — mhux wisq, għalkemm bosta kienu jafdaw lil Pétain — u kif taffettwalhom ħajjithom. Id-djarju bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa twil 750 paġna, għaldaqstant twil wisq biex jiġi assenjat fil-klassijiet, iżda l-edizzjoni bl-Ingliż hija twila inqas minn nofs. Dan huwa l-iżjed ktieb importanti tiegħu bl-Ingliż sa issa. Werth irritorna lejn Pariġi f'Jannar 1944 iżda seta' jixref 'il barra billejl biss sa qabel il-Liberazzjoni. Huwa jiddeskrivi l-attivitajiet ta' ċellola tar-Reżistenza fl-appartament tagħhom: l-avjaturi Brittaniċi kienu jinħbew hemmhekk sakemm kienu jinħarġu minn taħt mill-pajjiż. Dawk li kienu favur ir-Reżistenza u kienu maħrubin kienu jinħbew hemmhekk għal xi jiem fl-appartament u mbagħad jitilqu fuq missjoni ġdida. F'Awwissu, huwa jirrapporta l-avvanz qalil tal-armati Alleati lejn Pariġi u matul l-aħħar ġimgħa, huwa jirrapporta dwar il-ġlied fit-toroq li ra f'Pariġi matul il-liberazzjoni tal-belt. Id-djarju jintemm bil-qbid min-naħa tiegħu ta' priġunieri Ġermaniżi mgeddsin ġo tank (jitħassarhom), u l-parata trijonfali tal-Ġeneral de Gaulle tul Champs-Élysées. == Avvenimenti kommemorattivi == Diversi avvenimenti ġew organizzati fl-2005 biex jikkommemoraw il-50 anniversarju tal-mewt ta' Werth. == Kotba == * ''Puvis de Chavannes'' (Pariġi: Portraits d'hier, 1909; Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1926, collection Peintres et sculpteurs); * ''La maison blanche'' (1913; Pariġi: Crès, 1924, collection Maîtres et jeunes d'aujourd'hui); * ''Cézanne'' (Pariġi: Bernheim-Jeune, 1914); * ''Meubles Modernes'' (Esbly: Les Ateliers Modernes, 1914); * ''Clavel soldat'' (Pariġi: Albin Michel, 1917); * ''Clavel chez les majors'' (Pariġi: Albin Michel, 1919); * ''Voyages avec ma pipe: Bretagne et campagne, Paris, Banlieue, Province, Belgique et Hollande, Europe et Amérique'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1920); * ''Yvonne et Pijallet, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1920); * ''Trente tableaux de Vlaminck : [exposition] du 10 au 22 mai 1920, chez MM. Bernheim-jeune et Cie ..., 15, rue Richepance et 25, Bd de la Madeleine, Paris'' (Pariġi: Bernheim Jeune, 1920); * ''Henri Matisse'' (Pariġi: Georges Crès et Cie, 1920, Collection des Cahiers d'aujourd'hui) - ma' Élie Fuare, Jules Romains, Charles Vildrac; * ''Les amants invisibles, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1921); * ''Dix-neuf ans, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1922); * ''Le monde et la ville'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1922); * ''Un soir de cirque'' (1922); * ''Bonnard'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Les Cahiers d'aujourd'hui); * ''Quelques peintres'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Artistes d'hier et d'aujourd'hui); * ''Pijallet danse'' (Pariġi: Albin Michel, 1924); * ''Dialogue sur la danse'' (1924-1925); * ''Danse, danseurs, dancings'' (Pariġi: F. Rieder et Cie., 1925, collection Prosateurs français contemporains); * ''Cochinchine'' (Pariġi: Rieder, 1926); * ''Ghislaine, roman'', published in: ''Les oeuvres libres : recueil littéraire mensuel ne publiant que de l'inédit'', vol. 62 (Pariġi: Fayard, 1926); * ''Marthe et Le perroquet'' (Anvers: Éditions Lumière, 1926); * ''Une soirée à L'Olympia'' (Pariġi: A la Cité des livres, 1926, collection Alphabet des lettres); * ''Chana Ourloff'' (1927); * ''Claude Monet'' (Pariġi: G. Crès & Cie, 1928, Collection des Cahiers d'aujourd'hui); * ''K.X. Roussel'' (Pariġi: Éditions G. Crès & Cie., 1930, Collection Les artistes nouveaux); * ''Cour d'assises'' (Pariġi: Les Éditions Rieder, 1932, collection Prosateurs français contemporains); * ''La peinture et la mode: quarante ans après Cézanne'' (Pariġi: Grasset, 1945); * ''Déposition : journal, 1940-1944'' (Pariġi: Grasset, 1946); * ''Eloge de Pierre Bonnard'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1946); * ''Eloge de Albert Marquet'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1948); * ''La vie de Saint-Exupéry: Témoignages recueillis et rapportés par René Delange; suivi de Tel que je l'ai connu, par Léon Werth'' (Pariġi: Editions du Seuil, 1948); * ''Unser Freund Saint-Exupéry'' (Bad Salzig: Karl Rauch Verlag, 1952) - ma' René Delange; * ''33 jours [Trente-trois jours]'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1992); traduzzjoni bl-Ingliż: ''33 Days: A Memoir'', b'introduzzjoni ta' Antoine de Saint-Exupéry (Brooklyn: Melville House Publishing, 2015, tradott minn Austin Denis Johnston); * ''Caserne 1900'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1993); * ''Impressions d'audience : le procès Pétain'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1995). == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba Franċiżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1878]] 4g1e7qj3zwgr6mex3d28enhpvp7wcgc 330517 330516 2026-06-13T08:40:48Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-1955]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330517 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Léon Werth''' (pronunzja bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [leɔ̃ vɛʁt]; twieled fis-17 ta' Frar 1878 f'Remiremont, Vosges – miet fit-13 ta' Diċembru 1955 f'[[Pariġi]])<ref>Heuré, Gilles (2006). ''L'Insoumis''. Paris: Éditions Viviane Hamy.</ref> kien [[kittieb]] u kritiku tal-[[arti]] [[Franza|Franċiż]], ħabib ta' [[Octave Mirbeau]] u ħabib tal-qalb ta' [[Antoine de Saint-Exupéry]]. Léon Werth kiteb b'mod kritiku u bi preċiżjoni kbira dwar is-soċjetà Franċiża matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], il-kolonizzazzjoni u dwar il-kollaborazzjoni Franċiża matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. == Ħajja bikrija == Werth twieled fl-1878 f'Remiremont, Vosges, f'familja [[Lhud|Lhudija]] assimilata. Missieru, Stefan, kien bejjiegħ tad-drapp u ommu, Jovana, kienet oħt il-filosfu [[Frédéric Rauh]]. Huwa kien student brillanti, rebbieħ tal-Premju Grandjuż fil-''Concours général'' ta' Franza u student letterarju u tal-umanitajiet fil-Liċeo ta' Enriku IV. Madankollu, huwa abbanduna l-istudji tiegħu biex isir artikolist f'diversi rivisti. Huwa qatta' [[ħajja]] mhux konvenzjonali, u ddedika ħajtu għall-kitba u għall-kritika tal-arti. == Karriera == Werth kien protégé u ħabib ta' Octave Mirbeau, l-awtur ta' ''Id-Djarju ta' Seftura'', u lesta r-rumanz finali ta' Mirabeau, ''Dingo'', għalih meta saħħtu marret għall-agħar. Huwa mmanifesta l-ħsieb tiegħu kontra l-kleru bħala anarkiku ta' kontra l-borgeżija b'moħħ indipendenti. L-ewwel rumanz sinifikanti tiegħu, ''La Maison blanche,'' bid-daħla ta' Mirabeau, kien finalist tal-Premju Goncourt fl-1913. Malli faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, Werth, li kellu 34 sena, li kien ġa temm il-lieva attiva u s-servizz ta' riżerva, ġie mmobilizzat fl-armata territorjali u ġie assenjat fuq in-naħat ta' wara. Minkejja li oppona l-gwerra, huwa kien volontarju biex jiġġieled fil-gwerra l-ewwel bħala tiratur imbagħad bħala operatur tar-radju, u qatta' ż-żmien f'wieħed mill-agħar setturi tal-gwerra qabel ma ġie invalidat minħabba infezzjoni fil-[[Pulmun|pulmuni]] wara 15-il xahar ta' servizz. Ftit wara, huwa lesta ''Clavel, soldat,'' opra pessimistika u tassew kontra l-gwerra li ħolqot skandlu meta nħarġet fl-1919, iżda li iktar 'il quddiem ġiet ikkwotata fost l-iżjed rendikonti fidili tal-gwerra fit-trunċieri fl-istħarriġ monumentali tal-1929 ta' [[Jean Norton Cru]] tal-letteratura Franċiża tal-Ewwel Gwerra Dinjija.<ref>Cru, Jean Norton, ''War Books,'' trans. by Stanley J. Pincetl, Jr., San Diego State University Press, 1988, p. 163.</ref> Werth kien kittieb mhux klassifikabbli bi proża tniggeż, u kiteb dwar il-perjodu bejn il-gwerer dinjin kif ukoll kontra l-kolonjaliżmu (''Cochinchine'', 1928). Huwa kiteb ukoll kontra l-perjodu kolonjali tal-Imperu Franċiż, u kontra l-[[Ġużeppi Stalin|Istaliniżmu]] li maqdar bħala qerq tax-Xellug. Huwa kkritika wkoll it-tisħiħ tal-moviment [[Nażiżmu|Nażista]]. Fl-1931 meta ltaqa' ma' Antoine de Saint-Exupéry, dan kien il-bidu ta' ħbiberija mill-qrib ħafna. L-opra ta' ''Le Petit Prince'' (''Iċ-Ċkejken Prinċep/Il-Prinċep iż-Żgħir'') ġiet iddedikata lil Werth. Wara l-Waqgħa ta' Franza, matul l-okkupazzjoni tagħha, il-familja Werth baqgħet tgħix fi Franza minkejja l-offerti miċ-Ċentru [[Stati Uniti|Amerikan]] ta' Sokkors f'[[Marsilja]] biex jgħinhom jemigraw. F'Lulju 1941 Werth kien meħtieġ jirreġistra bħala Lhudi, l-ivvjaġġar tiegħu ġie ristrett u l-pubblikazzjoni tax-xogħlijiet tiegħu ġiet ipprojbita. Martu, Suzanne, kienet attiva fir-Reżistenza, u qasmet il-linja tad-demarkazzjoni b'mod klandestin iktar minn 12-il darba u stabbiliet l-appartament ta' Pariġi tagħhom bħala post għall-kenn għan-nisa Lhud maħrubin, għall-bdoti [[Renju Unit|Brittaniċi]] u [[Kanada|Kanadiżi]] li twaqqgħulhom l-ajruplani tagħhom, u għal-laqgħa sigrieti tar-reżistenza u għall-ħżin ta' dokumenti tal-identità foloz u ta' trażmettituri tar-radju illegali. Binhom, Claude, kompla l-istudji tiegħu l-ewwel fil-muntanji Jura u mbagħad f'Pariġi, u iktar 'il quddiem sar [[tabib]]. Werth għex fil-faqar fir-reġjun tal-muntanji Jura, waħdu, fis-sirda u spiss bil-ġuħ. ''Depożizzjoni'', id-djarju tiegħu, ġie ppubblikat fl-1946, b'kundanna iebsa kontra Franza ta' Vichy. Huwa kien favur [[Charles de Gaulle]] taħt l-okkupazzjoni Nażista u wara l-gwerra kkontribwixxa fir-rivista intellettwali ''Liberté de l'Esprit'' immexxija minn [[Claude Mauriac]]. Werth ikkontribwixxa b'mod regolari fir-rivisti, b'mod partikolari f'''Marianne''. == Antoine de Saint-Exupéry == Saint-Exupéry iltaqa' ma' Werth fl-1931. Werth malajr sar ħabib tal-qalb ta' Saint-Exupéry apparti l-grupp ta' sħabu tat-titjir tal-Aeropostale. Werth ma tantx kellu affarijiet komuni ma' Saint-Exupéry; huwa kien anarkiku, u missieru kien Lhudi u Bolxevista Xellugi. Peress li kellu 22 sena iktar minn Saint-Exupéry, bi stil ta' kitba surrealistika u l-awtur ta' 12-il volum u bosta artikli fir-rivisti, huwa kien pjuttost l-oppost ta' Saint-Exupéry. Iżda dan tal-aħħar kien jammira l-kitba ta' Werth għax "qatt ma kienet qarrieqa", u kiteb li l-essenza ta' Werth kienet "it-tfittxija tiegħu għall-verità, l-osservazzjoni tiegħu u l-użu sempliċi tal-proża tiegħu". ''Ittra lil Ostaġġ'' ta' Saint-Exupéry tinkludi ċelebrazzjoni tal-[[Ġurnalist|ġurnaliżmu]] ta' Werth, u fin-nota tagħha dwar it-test, [[Françoise Gerbod]], professur emeritu tal-letteratur Franċiża fl-Università ta' Pariġi, tfaħħar lil Werth bħala l-gwida letterarja ta' Saint-Exupéry. Saint-Exupéry iddedikalu żewġ kotba (''Ittra lil Ostaġġ'' u ''Iċ-Ċkejken Prinċep''), u rrefera għal Werth fi tliet opri oħra tiegħu. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, hu u jikteb ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', Saint-Exupéry għex fl-appartament tiegħu fiċ-ċentru tal-[[Belt ta' New York]], jaħseb dwar Franza, art twelidu, u l-ħbieb tiegħu. Léon Werth qatta' l-gwerra f'Saint-Amour, il-villaġġ tiegħu fil-muntanji Jura, reġjun muntanjuż qrib l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn "kien waħdu, fis-sirda u bil-ġuħ", u ma tantx kellu kliem sbieħ għar-refuġjati Franċiżi. Saint-Exupéry irritorna fil-kunflitt billi ngħaqad mal-Forza tal-Ajru Ħielsa Franċiża fil-bidu tal-1943, u rraġuna, "Ma niflaħx inkun 'il bogħod minn dawk li qed ibatu l-ġuħ... Qed nitlaq sabiex inbati u b'hekk ningħaqad ma' dawk li huma għal qalbi". Fi tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, li Antoine de Saint-Exupéry ma laħaqx għex fiha, Léon Werth qal: "Il-paċi, mingħajr Tonio [Saint-Exupéry], mhix paċi għalkollox". Léon Werth ma rax it-test iddedikat lilu sa 5 xhur wara l-[[mewt]] ta' sieħbu, meta l-pubblikatur Franċiż ta' Saint-Exupéry, Gallimard, bagħat edizzjoni speċjali. Werth miet f'Pariġi fit-13 ta' Diċembru 1955. Il-fdalijiet tiegħu u dawk tal-[[mara]] tiegħu, Suzanne, jinsabu fil-kolombarju fiċ-ċimiterju ta' Père Lachaise f'Pariġi. == Dedika f'''Iċ-Ċkejken Prinċep'' == Werth jissemma fil-preambolu ta' ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', fejn Saint-Exupéry jiddedikalu l-ktieb: : ''Lil Leon Werth'' : ''Nitlob lit-tfal jaħfruli li qed niddedika dan il-ktieb lil adult. Għandi skuża serja: dan l-adult huwa l-aqwa ħabib li għandi f'din id-[[Id-Dinja|dinja]]. U għandi skuża oħra: dan l-adult jista' jifhem kollox, saħansitra l-kotba għat-tfal. Għandi t-tielet skuża: huwa jgħix fi Franza fejn jinsab bil-ġuħ u fis-sirda. Għandu bżonn min iwennsu. Jekk dawn l-iskużi kollha mhumiex biżżejjed, allura rrid niddedika dan il-ktieb lit-tifel li xi darba kien dan l-adult. L-adulti kollha xi darba kienu tfal l-ewwel. (Iżda ftit minnhom jiftakruh dan). Għalhekk nikkoreġi d-dedika tiegħi:'' : ''Lil Leon Werth,'' : ''Meta kien għadu tifel żgħir''. [<nowiki/>[[traduzzjoni]] mhux uffiċjali] L-inġenju tal-ajru ta' Saint-Exupéry għeb fil-[[Mediterran]] f'Lulju 1944. Ix-xahar ta' wara, Werth sar jaf li sieħbu għeb minn xandira fuq ir-radju. Mingħajr ma kien sema' dwar ''Iċ-Ċkejken Prinċep,'' f'Novembru, Werth skopra li Saint-Exupéry kien ippubblika storja s-sena ta' qabel fl-Istati Uniti, dwaru stess, u li kienet iddedikata lil Werth. == Pubblikazzjoni ta' ''33 jours'' wara mewtu == ''33 jours'' (''33'' ''Jum'') hija l-memorja ta' Werth dwar ''l'exode'' (l-eżodu) matul il-Waqgħa ta' Franza. It-titlu tal-opra jirreferi għall-perjodu meta hu, martu u l-eks indokratriċi ta' binhom qattgħu fit-triq matul il-ħarba tagħhom minn Pariġi lejn il-villeġġjatura tagħhom f'Saint-Amour fir-reġjun tal-muntanji Jura. Ibnu Claude, li dak iż-żmien kellu 15-il sena, u sħabu ta' tamparu koprew id-distanza f'inqas minn jum billi telqu diversi sigħat qabel, u b'hekk evitaw it-toroq żejda minħabba l-għeluq mill-armata Franċiża kif deskritt f'''33 jours''; il-koppja ma kellhiex aħbar dwar binhom sa ma ngħaqdu lkoll xahar wara f'Saint-Amour. B'reqqa [[Poeżija|poetika]] u bi preċiżjoni ġurnalistika, Werth jirrakkonta l-esperjenzi tiegħu bħala wieħed minn bejn wieħed u ieħor 8 miljun persuna ċivili li ħarbu l-avvanz tal-invażjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] tal-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]], tal-[[Belġju]], tal-[[Lussemburgu]] u ta' Franza f'Mejju–Ġunju 1940, x'aktarx bl-użu ta' noti miktubin waqt l-avveniment, kif kien għamel fit-trunċieri fl-Ewwel Gwerra Dinjija (li mbagħad użahom għar-rumanzi tiegħu ''Clavel, soldat'' u ''Clavel, chez les majors''). Werth ta l-manuskritt lill-ħabib tiegħu Saint-Exupéry f'Ottubru 1940 biex joħorġu b'kuntrabbandu minn Franza, jiktiblu daħla u jippubblikah fl-Istati Uniti. Il-pubblikatur ta' New York Brentano xtara l-jeddijiet (għal pakkett militari ta' sigaretti, chewing gum, ċikkulatini u pillola tat-tisfija tal-ilma) u l-pubblikazzjoni ġiet ippjanata għall-1943, meta Saint-Exupéry irrefera għaliha bħala ''"un grand livre"'' (ktieb importanti/grandjuż) fir-rumanz tal-1942 tiegħu ''Pilote de guerre.'' Għal raġunijiet mhux ċari, dan il-ktieb qatt ma ġie ppubblikat, u l-manuskritt effettivament għeb. Meta Saint-Exupéry induna li ma kienx hemm pjanijiet għal traduzzjoni bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta' ''33 jours'', huwa rreveda b'mod estensiv id-daħla (u neħħa isem Werth biex jipproteġih) u ppubblika t-test bħala saġġ għalih waħdu. ''Ittra lil Ostaġġ'' hija meditazzjoni affettiva dwar id-dar u l-eżilju ambjentata waqt il-ħarba minn Franza, bi tranżitu minn [[Liżbona]] lejn l-Istati Uniti (huwa kien fuq l-istess bastiment ta' [[Jean Renoir]]), li permezz tagħha l-bdot seta' jkompli jiġġieled kontra l-Ġermaniżi minn barra l-pajjiż. Ma kienx qabel l-1992 li [[Viviane Hamy]] sabet u ppubblikat il-manuskritt nieqes. Fl-2002 edizzjoni għall-istudenti ġiet prodotta, u ''33 jours'' sar parti mis-sillabu fl-iskejjel sekondarji Franċiżi. Hamy qanqlet skoperta mill-ġdid ta' Werth, u ppubblikat mill-ġdid bosta mix-xogħlijiet tiegħu fis-snin 90 tas-seklu 20 u fil-bidu tas-seklu 21. ''33 jours'' finalment ġiet tradott bl-Ingliż fl-2015 bħala ''33 Days'' f'traduzzjoni ġdida ta' [[Austin Denis Johnston]]. == ''Depożizzjoni'', 1940-1944 == 3 snin wara li ''33'' ''Jum'' ġie tradott bl-Ingliż, il-pubblikatur Oxford University Press ippubblika d-djarju li Werth kien kiteb meta wasal f'Saint-Amour wara l-eżodu tiegħu fit-toroq, bis-sottotitlu "Djarju Sigriet tal-Ħajja fi Franza ta' Vichy". Dan ġie tradott u annotat minn [[David Ball]]. Li kieku ma kienx "sigriet", l-awtoritajiet kien ikollhom żewġ raġunijiet biex jiddeportaw l-awtur tiegħu lejn [[Auschwitz]]: mhux biss għaliex kien Lhudi, iżda għax kien sovversiv. ''Depożizzjoni'' huwa rakkont tal-ħajja ta' kuljum, b'osservazzjonijiet preċiżi, spiss ironiċi, fil-kampanja Franċiża matul l-okkupazzjoni, u lejn l-aħħar ir-rewwixta waqt il-liberazzjoni ta' Pariġi. Li kieku baqa' hemmhekk, seta' kien wieħed mill-50,000 Lhudi li ġew deportati mill-belt u sterminati. Waħdu f'daru, bid-drawwa li jikteb, bl-ebda xogħol ieħor, u ovvjament mingħajr il-possibbiltà ta' pubblikazzjoni matul il-gwerra, huwa għamel annotazzjonijiet fid-djarju tiegħu kważi kuljum: kiteb noti ta' x'kienu qed jgħidu n-nies, x'kien ra, u x'kien sema' fuq ir-radju u x'kien qara fl-istampa, spiss b'kummenti bħal: "Monsieur de Gaulle (kif isejjaħlu l-gazzetta) u l-Ġeneral Catroux tneħħitilhom in-nazzjonalità Franċiża tagħhom". L-istess bħal Franza. (it-12 ta' Diċembru 1940). L-avvenimenti ta' "wara l-waqgħa ta' Franza" deskritti hawn fuq iddaħħlu fid-djarju kif seħħew. Meta rreġistra lilu nnifsu bħala Lhudi, pereżempju, Werth jgħid li kanta l-[[kelma]] "Lhudi" bħallikieku kien qed ikanta l-innu nazzjonali Franċiż. Huwa juża wkoll il-ħiliet tiegħu bħala rumanzier biex jagħti deskrizzjonijiet tar-raħħala, tal-bejjiegħa tal-ħwienet u tal-ħaddiema ferrovjarji fil-villaġġ ta' Saint-Amour u fil-madwar. B'hekk il-qarrej jara u jisma' kif kienu jgħixu, bi kliemhom stess, x'kienu jaħsbu dwar Vichy — mhux wisq, għalkemm bosta kienu jafdaw lil Pétain — u kif taffettwalhom ħajjithom. Id-djarju bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa twil 750 paġna, għaldaqstant twil wisq biex jiġi assenjat fil-klassijiet, iżda l-edizzjoni bl-Ingliż hija twila inqas minn nofs. Dan huwa l-iżjed ktieb importanti tiegħu bl-Ingliż sa issa. Werth irritorna lejn Pariġi f'Jannar 1944 iżda seta' jixref 'il barra billejl biss sa qabel il-Liberazzjoni. Huwa jiddeskrivi l-attivitajiet ta' ċellola tar-Reżistenza fl-appartament tagħhom: l-avjaturi Brittaniċi kienu jinħbew hemmhekk sakemm kienu jinħarġu minn taħt mill-pajjiż. Dawk li kienu favur ir-Reżistenza u kienu maħrubin kienu jinħbew hemmhekk għal xi jiem fl-appartament u mbagħad jitilqu fuq missjoni ġdida. F'Awwissu, huwa jirrapporta l-avvanz qalil tal-armati Alleati lejn Pariġi u matul l-aħħar ġimgħa, huwa jirrapporta dwar il-ġlied fit-toroq li ra f'Pariġi matul il-liberazzjoni tal-belt. Id-djarju jintemm bil-qbid min-naħa tiegħu ta' priġunieri Ġermaniżi mgeddsin ġo tank (jitħassarhom), u l-parata trijonfali tal-Ġeneral de Gaulle tul Champs-Élysées. == Avvenimenti kommemorattivi == Diversi avvenimenti ġew organizzati fl-2005 biex jikkommemoraw il-50 anniversarju tal-mewt ta' Werth. == Kotba == * ''Puvis de Chavannes'' (Pariġi: Portraits d'hier, 1909; Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1926, collection Peintres et sculpteurs); * ''La maison blanche'' (1913; Pariġi: Crès, 1924, collection Maîtres et jeunes d'aujourd'hui); * ''Cézanne'' (Pariġi: Bernheim-Jeune, 1914); * ''Meubles Modernes'' (Esbly: Les Ateliers Modernes, 1914); * ''Clavel soldat'' (Pariġi: Albin Michel, 1917); * ''Clavel chez les majors'' (Pariġi: Albin Michel, 1919); * ''Voyages avec ma pipe: Bretagne et campagne, Paris, Banlieue, Province, Belgique et Hollande, Europe et Amérique'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1920); * ''Yvonne et Pijallet, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1920); * ''Trente tableaux de Vlaminck : [exposition] du 10 au 22 mai 1920, chez MM. Bernheim-jeune et Cie ..., 15, rue Richepance et 25, Bd de la Madeleine, Paris'' (Pariġi: Bernheim Jeune, 1920); * ''Henri Matisse'' (Pariġi: Georges Crès et Cie, 1920, Collection des Cahiers d'aujourd'hui) - ma' Élie Fuare, Jules Romains, Charles Vildrac; * ''Les amants invisibles, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1921); * ''Dix-neuf ans, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1922); * ''Le monde et la ville'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1922); * ''Un soir de cirque'' (1922); * ''Bonnard'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Les Cahiers d'aujourd'hui); * ''Quelques peintres'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Artistes d'hier et d'aujourd'hui); * ''Pijallet danse'' (Pariġi: Albin Michel, 1924); * ''Dialogue sur la danse'' (1924-1925); * ''Danse, danseurs, dancings'' (Pariġi: F. Rieder et Cie., 1925, collection Prosateurs français contemporains); * ''Cochinchine'' (Pariġi: Rieder, 1926); * ''Ghislaine, roman'', published in: ''Les oeuvres libres : recueil littéraire mensuel ne publiant que de l'inédit'', vol. 62 (Pariġi: Fayard, 1926); * ''Marthe et Le perroquet'' (Anvers: Éditions Lumière, 1926); * ''Une soirée à L'Olympia'' (Pariġi: A la Cité des livres, 1926, collection Alphabet des lettres); * ''Chana Ourloff'' (1927); * ''Claude Monet'' (Pariġi: G. Crès & Cie, 1928, Collection des Cahiers d'aujourd'hui); * ''K.X. Roussel'' (Pariġi: Éditions G. Crès & Cie., 1930, Collection Les artistes nouveaux); * ''Cour d'assises'' (Pariġi: Les Éditions Rieder, 1932, collection Prosateurs français contemporains); * ''La peinture et la mode: quarante ans après Cézanne'' (Pariġi: Grasset, 1945); * ''Déposition : journal, 1940-1944'' (Pariġi: Grasset, 1946); * ''Eloge de Pierre Bonnard'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1946); * ''Eloge de Albert Marquet'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1948); * ''La vie de Saint-Exupéry: Témoignages recueillis et rapportés par René Delange; suivi de Tel que je l'ai connu, par Léon Werth'' (Pariġi: Editions du Seuil, 1948); * ''Unser Freund Saint-Exupéry'' (Bad Salzig: Karl Rauch Verlag, 1952) - ma' René Delange; * ''33 jours [Trente-trois jours]'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1992); traduzzjoni bl-Ingliż: ''33 Days: A Memoir'', b'introduzzjoni ta' Antoine de Saint-Exupéry (Brooklyn: Melville House Publishing, 2015, tradott minn Austin Denis Johnston); * ''Caserne 1900'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1993); * ''Impressions d'audience : le procès Pétain'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1995). == Referenzi == [[Kategorija:Kittieba Franċiżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1878]] [[Kategorija:Mietu fl-1955]] 7k3hq5d2lh68vyzcwqpmlv1sx5rt3ue 330519 330517 2026-06-13T08:45:15Z Trigcly 17859 defaultsort 330519 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Léon Werth''' (pronunzja bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [leɔ̃ vɛʁt]; twieled fis-17 ta' Frar 1878 f'Remiremont, Vosges – miet fit-13 ta' Diċembru 1955 f'[[Pariġi]])<ref>Heuré, Gilles (2006). ''L'Insoumis''. Paris: Éditions Viviane Hamy.</ref> kien [[kittieb]] u kritiku tal-[[arti]] [[Franza|Franċiż]], ħabib ta' [[Octave Mirbeau]] u ħabib tal-qalb ta' [[Antoine de Saint-Exupéry]]. Léon Werth kiteb b'mod kritiku u bi preċiżjoni kbira dwar is-soċjetà Franċiża matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], il-kolonizzazzjoni u dwar il-kollaborazzjoni Franċiża matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. == Ħajja bikrija == Werth twieled fl-1878 f'Remiremont, Vosges, f'familja [[Lhud|Lhudija]] assimilata. Missieru, Stefan, kien bejjiegħ tad-drapp u ommu, Jovana, kienet oħt il-filosfu [[Frédéric Rauh]]. Huwa kien student brillanti, rebbieħ tal-Premju Grandjuż fil-''Concours général'' ta' Franza u student letterarju u tal-umanitajiet fil-Liċeo ta' Enriku IV. Madankollu, huwa abbanduna l-istudji tiegħu biex isir artikolist f'diversi rivisti. Huwa qatta' [[ħajja]] mhux konvenzjonali, u ddedika ħajtu għall-kitba u għall-kritika tal-arti. == Karriera == Werth kien protégé u ħabib ta' Octave Mirbeau, l-awtur ta' ''Id-Djarju ta' Seftura'', u lesta r-rumanz finali ta' Mirabeau, ''Dingo'', għalih meta saħħtu marret għall-agħar. Huwa mmanifesta l-ħsieb tiegħu kontra l-kleru bħala anarkiku ta' kontra l-borgeżija b'moħħ indipendenti. L-ewwel rumanz sinifikanti tiegħu, ''La Maison blanche,'' bid-daħla ta' Mirabeau, kien finalist tal-Premju Goncourt fl-1913. Malli faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, Werth, li kellu 34 sena, li kien ġa temm il-lieva attiva u s-servizz ta' riżerva, ġie mmobilizzat fl-armata territorjali u ġie assenjat fuq in-naħat ta' wara. Minkejja li oppona l-gwerra, huwa kien volontarju biex jiġġieled fil-gwerra l-ewwel bħala tiratur imbagħad bħala operatur tar-radju, u qatta' ż-żmien f'wieħed mill-agħar setturi tal-gwerra qabel ma ġie invalidat minħabba infezzjoni fil-[[Pulmun|pulmuni]] wara 15-il xahar ta' servizz. Ftit wara, huwa lesta ''Clavel, soldat,'' opra pessimistika u tassew kontra l-gwerra li ħolqot skandlu meta nħarġet fl-1919, iżda li iktar 'il quddiem ġiet ikkwotata fost l-iżjed rendikonti fidili tal-gwerra fit-trunċieri fl-istħarriġ monumentali tal-1929 ta' [[Jean Norton Cru]] tal-letteratura Franċiża tal-Ewwel Gwerra Dinjija.<ref>Cru, Jean Norton, ''War Books,'' trans. by Stanley J. Pincetl, Jr., San Diego State University Press, 1988, p. 163.</ref> Werth kien kittieb mhux klassifikabbli bi proża tniggeż, u kiteb dwar il-perjodu bejn il-gwerer dinjin kif ukoll kontra l-kolonjaliżmu (''Cochinchine'', 1928). Huwa kiteb ukoll kontra l-perjodu kolonjali tal-Imperu Franċiż, u kontra l-[[Ġużeppi Stalin|Istaliniżmu]] li maqdar bħala qerq tax-Xellug. Huwa kkritika wkoll it-tisħiħ tal-moviment [[Nażiżmu|Nażista]]. Fl-1931 meta ltaqa' ma' Antoine de Saint-Exupéry, dan kien il-bidu ta' ħbiberija mill-qrib ħafna. L-opra ta' ''Le Petit Prince'' (''Iċ-Ċkejken Prinċep/Il-Prinċep iż-Żgħir'') ġiet iddedikata lil Werth. Wara l-Waqgħa ta' Franza, matul l-okkupazzjoni tagħha, il-familja Werth baqgħet tgħix fi Franza minkejja l-offerti miċ-Ċentru [[Stati Uniti|Amerikan]] ta' Sokkors f'[[Marsilja]] biex jgħinhom jemigraw. F'Lulju 1941 Werth kien meħtieġ jirreġistra bħala Lhudi, l-ivvjaġġar tiegħu ġie ristrett u l-pubblikazzjoni tax-xogħlijiet tiegħu ġiet ipprojbita. Martu, Suzanne, kienet attiva fir-Reżistenza, u qasmet il-linja tad-demarkazzjoni b'mod klandestin iktar minn 12-il darba u stabbiliet l-appartament ta' Pariġi tagħhom bħala post għall-kenn għan-nisa Lhud maħrubin, għall-bdoti [[Renju Unit|Brittaniċi]] u [[Kanada|Kanadiżi]] li twaqqgħulhom l-ajruplani tagħhom, u għal-laqgħa sigrieti tar-reżistenza u għall-ħżin ta' dokumenti tal-identità foloz u ta' trażmettituri tar-radju illegali. Binhom, Claude, kompla l-istudji tiegħu l-ewwel fil-muntanji Jura u mbagħad f'Pariġi, u iktar 'il quddiem sar [[tabib]]. Werth għex fil-faqar fir-reġjun tal-muntanji Jura, waħdu, fis-sirda u spiss bil-ġuħ. ''Depożizzjoni'', id-djarju tiegħu, ġie ppubblikat fl-1946, b'kundanna iebsa kontra Franza ta' Vichy. Huwa kien favur [[Charles de Gaulle]] taħt l-okkupazzjoni Nażista u wara l-gwerra kkontribwixxa fir-rivista intellettwali ''Liberté de l'Esprit'' immexxija minn [[Claude Mauriac]]. Werth ikkontribwixxa b'mod regolari fir-rivisti, b'mod partikolari f'''Marianne''. == Antoine de Saint-Exupéry == Saint-Exupéry iltaqa' ma' Werth fl-1931. Werth malajr sar ħabib tal-qalb ta' Saint-Exupéry apparti l-grupp ta' sħabu tat-titjir tal-Aeropostale. Werth ma tantx kellu affarijiet komuni ma' Saint-Exupéry; huwa kien anarkiku, u missieru kien Lhudi u Bolxevista Xellugi. Peress li kellu 22 sena iktar minn Saint-Exupéry, bi stil ta' kitba surrealistika u l-awtur ta' 12-il volum u bosta artikli fir-rivisti, huwa kien pjuttost l-oppost ta' Saint-Exupéry. Iżda dan tal-aħħar kien jammira l-kitba ta' Werth għax "qatt ma kienet qarrieqa", u kiteb li l-essenza ta' Werth kienet "it-tfittxija tiegħu għall-verità, l-osservazzjoni tiegħu u l-użu sempliċi tal-proża tiegħu". ''Ittra lil Ostaġġ'' ta' Saint-Exupéry tinkludi ċelebrazzjoni tal-[[Ġurnalist|ġurnaliżmu]] ta' Werth, u fin-nota tagħha dwar it-test, [[Françoise Gerbod]], professur emeritu tal-letteratur Franċiża fl-Università ta' Pariġi, tfaħħar lil Werth bħala l-gwida letterarja ta' Saint-Exupéry. Saint-Exupéry iddedikalu żewġ kotba (''Ittra lil Ostaġġ'' u ''Iċ-Ċkejken Prinċep''), u rrefera għal Werth fi tliet opri oħra tiegħu. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, hu u jikteb ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', Saint-Exupéry għex fl-appartament tiegħu fiċ-ċentru tal-[[Belt ta' New York]], jaħseb dwar Franza, art twelidu, u l-ħbieb tiegħu. Léon Werth qatta' l-gwerra f'Saint-Amour, il-villaġġ tiegħu fil-muntanji Jura, reġjun muntanjuż qrib l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] fejn "kien waħdu, fis-sirda u bil-ġuħ", u ma tantx kellu kliem sbieħ għar-refuġjati Franċiżi. Saint-Exupéry irritorna fil-kunflitt billi ngħaqad mal-Forza tal-Ajru Ħielsa Franċiża fil-bidu tal-1943, u rraġuna, "Ma niflaħx inkun 'il bogħod minn dawk li qed ibatu l-ġuħ... Qed nitlaq sabiex inbati u b'hekk ningħaqad ma' dawk li huma għal qalbi". Fi tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, li Antoine de Saint-Exupéry ma laħaqx għex fiha, Léon Werth qal: "Il-paċi, mingħajr Tonio [Saint-Exupéry], mhix paċi għalkollox". Léon Werth ma rax it-test iddedikat lilu sa 5 xhur wara l-[[mewt]] ta' sieħbu, meta l-pubblikatur Franċiż ta' Saint-Exupéry, Gallimard, bagħat edizzjoni speċjali. Werth miet f'Pariġi fit-13 ta' Diċembru 1955. Il-fdalijiet tiegħu u dawk tal-[[mara]] tiegħu, Suzanne, jinsabu fil-kolombarju fiċ-ċimiterju ta' Père Lachaise f'Pariġi. == Dedika f'''Iċ-Ċkejken Prinċep'' == Werth jissemma fil-preambolu ta' ''Iċ-Ċkejken Prinċep'', fejn Saint-Exupéry jiddedikalu l-ktieb: : ''Lil Leon Werth'' : ''Nitlob lit-tfal jaħfruli li qed niddedika dan il-ktieb lil adult. Għandi skuża serja: dan l-adult huwa l-aqwa ħabib li għandi f'din id-[[Id-Dinja|dinja]]. U għandi skuża oħra: dan l-adult jista' jifhem kollox, saħansitra l-kotba għat-tfal. Għandi t-tielet skuża: huwa jgħix fi Franza fejn jinsab bil-ġuħ u fis-sirda. Għandu bżonn min iwennsu. Jekk dawn l-iskużi kollha mhumiex biżżejjed, allura rrid niddedika dan il-ktieb lit-tifel li xi darba kien dan l-adult. L-adulti kollha xi darba kienu tfal l-ewwel. (Iżda ftit minnhom jiftakruh dan). Għalhekk nikkoreġi d-dedika tiegħi:'' : ''Lil Leon Werth,'' : ''Meta kien għadu tifel żgħir''. [<nowiki/>[[traduzzjoni]] mhux uffiċjali] L-inġenju tal-ajru ta' Saint-Exupéry għeb fil-[[Mediterran]] f'Lulju 1944. Ix-xahar ta' wara, Werth sar jaf li sieħbu għeb minn xandira fuq ir-radju. Mingħajr ma kien sema' dwar ''Iċ-Ċkejken Prinċep,'' f'Novembru, Werth skopra li Saint-Exupéry kien ippubblika storja s-sena ta' qabel fl-Istati Uniti, dwaru stess, u li kienet iddedikata lil Werth. == Pubblikazzjoni ta' ''33 jours'' wara mewtu == ''33 jours'' (''33'' ''Jum'') hija l-memorja ta' Werth dwar ''l'exode'' (l-eżodu) matul il-Waqgħa ta' Franza. It-titlu tal-opra jirreferi għall-perjodu meta hu, martu u l-eks indokratriċi ta' binhom qattgħu fit-triq matul il-ħarba tagħhom minn Pariġi lejn il-villeġġjatura tagħhom f'Saint-Amour fir-reġjun tal-muntanji Jura. Ibnu Claude, li dak iż-żmien kellu 15-il sena, u sħabu ta' tamparu koprew id-distanza f'inqas minn jum billi telqu diversi sigħat qabel, u b'hekk evitaw it-toroq żejda minħabba l-għeluq mill-armata Franċiża kif deskritt f'''33 jours''; il-koppja ma kellhiex aħbar dwar binhom sa ma ngħaqdu lkoll xahar wara f'Saint-Amour. B'reqqa [[Poeżija|poetika]] u bi preċiżjoni ġurnalistika, Werth jirrakkonta l-esperjenzi tiegħu bħala wieħed minn bejn wieħed u ieħor 8 miljun persuna ċivili li ħarbu l-avvanz tal-invażjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] tal-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]], tal-[[Belġju]], tal-[[Lussemburgu]] u ta' Franza f'Mejju–Ġunju 1940, x'aktarx bl-użu ta' noti miktubin waqt l-avveniment, kif kien għamel fit-trunċieri fl-Ewwel Gwerra Dinjija (li mbagħad użahom għar-rumanzi tiegħu ''Clavel, soldat'' u ''Clavel, chez les majors''). Werth ta l-manuskritt lill-ħabib tiegħu Saint-Exupéry f'Ottubru 1940 biex joħorġu b'kuntrabbandu minn Franza, jiktiblu daħla u jippubblikah fl-Istati Uniti. Il-pubblikatur ta' New York Brentano xtara l-jeddijiet (għal pakkett militari ta' sigaretti, chewing gum, ċikkulatini u pillola tat-tisfija tal-ilma) u l-pubblikazzjoni ġiet ippjanata għall-1943, meta Saint-Exupéry irrefera għaliha bħala ''"un grand livre"'' (ktieb importanti/grandjuż) fir-rumanz tal-1942 tiegħu ''Pilote de guerre.'' Għal raġunijiet mhux ċari, dan il-ktieb qatt ma ġie ppubblikat, u l-manuskritt effettivament għeb. Meta Saint-Exupéry induna li ma kienx hemm pjanijiet għal traduzzjoni bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta' ''33 jours'', huwa rreveda b'mod estensiv id-daħla (u neħħa isem Werth biex jipproteġih) u ppubblika t-test bħala saġġ għalih waħdu. ''Ittra lil Ostaġġ'' hija meditazzjoni affettiva dwar id-dar u l-eżilju ambjentata waqt il-ħarba minn Franza, bi tranżitu minn [[Liżbona]] lejn l-Istati Uniti (huwa kien fuq l-istess bastiment ta' [[Jean Renoir]]), li permezz tagħha l-bdot seta' jkompli jiġġieled kontra l-Ġermaniżi minn barra l-pajjiż. Ma kienx qabel l-1992 li [[Viviane Hamy]] sabet u ppubblikat il-manuskritt nieqes. Fl-2002 edizzjoni għall-istudenti ġiet prodotta, u ''33 jours'' sar parti mis-sillabu fl-iskejjel sekondarji Franċiżi. Hamy qanqlet skoperta mill-ġdid ta' Werth, u ppubblikat mill-ġdid bosta mix-xogħlijiet tiegħu fis-snin 90 tas-seklu 20 u fil-bidu tas-seklu 21. ''33 jours'' finalment ġiet tradott bl-Ingliż fl-2015 bħala ''33 Days'' f'traduzzjoni ġdida ta' [[Austin Denis Johnston]]. == ''Depożizzjoni'', 1940-1944 == 3 snin wara li ''33'' ''Jum'' ġie tradott bl-Ingliż, il-pubblikatur Oxford University Press ippubblika d-djarju li Werth kien kiteb meta wasal f'Saint-Amour wara l-eżodu tiegħu fit-toroq, bis-sottotitlu "Djarju Sigriet tal-Ħajja fi Franza ta' Vichy". Dan ġie tradott u annotat minn [[David Ball]]. Li kieku ma kienx "sigriet", l-awtoritajiet kien ikollhom żewġ raġunijiet biex jiddeportaw l-awtur tiegħu lejn [[Auschwitz]]: mhux biss għaliex kien Lhudi, iżda għax kien sovversiv. ''Depożizzjoni'' huwa rakkont tal-ħajja ta' kuljum, b'osservazzjonijiet preċiżi, spiss ironiċi, fil-kampanja Franċiża matul l-okkupazzjoni, u lejn l-aħħar ir-rewwixta waqt il-liberazzjoni ta' Pariġi. Li kieku baqa' hemmhekk, seta' kien wieħed mill-50,000 Lhudi li ġew deportati mill-belt u sterminati. Waħdu f'daru, bid-drawwa li jikteb, bl-ebda xogħol ieħor, u ovvjament mingħajr il-possibbiltà ta' pubblikazzjoni matul il-gwerra, huwa għamel annotazzjonijiet fid-djarju tiegħu kważi kuljum: kiteb noti ta' x'kienu qed jgħidu n-nies, x'kien ra, u x'kien sema' fuq ir-radju u x'kien qara fl-istampa, spiss b'kummenti bħal: "Monsieur de Gaulle (kif isejjaħlu l-gazzetta) u l-Ġeneral Catroux tneħħitilhom in-nazzjonalità Franċiża tagħhom". L-istess bħal Franza. (it-12 ta' Diċembru 1940). L-avvenimenti ta' "wara l-waqgħa ta' Franza" deskritti hawn fuq iddaħħlu fid-djarju kif seħħew. Meta rreġistra lilu nnifsu bħala Lhudi, pereżempju, Werth jgħid li kanta l-[[kelma]] "Lhudi" bħallikieku kien qed ikanta l-innu nazzjonali Franċiż. Huwa juża wkoll il-ħiliet tiegħu bħala rumanzier biex jagħti deskrizzjonijiet tar-raħħala, tal-bejjiegħa tal-ħwienet u tal-ħaddiema ferrovjarji fil-villaġġ ta' Saint-Amour u fil-madwar. B'hekk il-qarrej jara u jisma' kif kienu jgħixu, bi kliemhom stess, x'kienu jaħsbu dwar Vichy — mhux wisq, għalkemm bosta kienu jafdaw lil Pétain — u kif taffettwalhom ħajjithom. Id-djarju bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa twil 750 paġna, għaldaqstant twil wisq biex jiġi assenjat fil-klassijiet, iżda l-edizzjoni bl-Ingliż hija twila inqas minn nofs. Dan huwa l-iżjed ktieb importanti tiegħu bl-Ingliż sa issa. Werth irritorna lejn Pariġi f'Jannar 1944 iżda seta' jixref 'il barra billejl biss sa qabel il-Liberazzjoni. Huwa jiddeskrivi l-attivitajiet ta' ċellola tar-Reżistenza fl-appartament tagħhom: l-avjaturi Brittaniċi kienu jinħbew hemmhekk sakemm kienu jinħarġu minn taħt mill-pajjiż. Dawk li kienu favur ir-Reżistenza u kienu maħrubin kienu jinħbew hemmhekk għal xi jiem fl-appartament u mbagħad jitilqu fuq missjoni ġdida. F'Awwissu, huwa jirrapporta l-avvanz qalil tal-armati Alleati lejn Pariġi u matul l-aħħar ġimgħa, huwa jirrapporta dwar il-ġlied fit-toroq li ra f'Pariġi matul il-liberazzjoni tal-belt. Id-djarju jintemm bil-qbid min-naħa tiegħu ta' priġunieri Ġermaniżi mgeddsin ġo tank (jitħassarhom), u l-parata trijonfali tal-Ġeneral de Gaulle tul Champs-Élysées. == Avvenimenti kommemorattivi == Diversi avvenimenti ġew organizzati fl-2005 biex jikkommemoraw il-50 anniversarju tal-mewt ta' Werth. == Kotba == * ''Puvis de Chavannes'' (Pariġi: Portraits d'hier, 1909; Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1926, collection Peintres et sculpteurs); * ''La maison blanche'' (1913; Pariġi: Crès, 1924, collection Maîtres et jeunes d'aujourd'hui); * ''Cézanne'' (Pariġi: Bernheim-Jeune, 1914); * ''Meubles Modernes'' (Esbly: Les Ateliers Modernes, 1914); * ''Clavel soldat'' (Pariġi: Albin Michel, 1917); * ''Clavel chez les majors'' (Pariġi: Albin Michel, 1919); * ''Voyages avec ma pipe: Bretagne et campagne, Paris, Banlieue, Province, Belgique et Hollande, Europe et Amérique'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1920); * ''Yvonne et Pijallet, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1920); * ''Trente tableaux de Vlaminck : [exposition] du 10 au 22 mai 1920, chez MM. Bernheim-jeune et Cie ..., 15, rue Richepance et 25, Bd de la Madeleine, Paris'' (Pariġi: Bernheim Jeune, 1920); * ''Henri Matisse'' (Pariġi: Georges Crès et Cie, 1920, Collection des Cahiers d'aujourd'hui) - ma' Élie Fuare, Jules Romains, Charles Vildrac; * ''Les amants invisibles, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1921); * ''Dix-neuf ans, roman'' (Pariġi: Albin Michel, 1922); * ''Le monde et la ville'' (Pariġi: Les Éditions G. Crès & Cie., 1922); * ''Un soir de cirque'' (1922); * ''Bonnard'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Les Cahiers d'aujourd'hui); * ''Quelques peintres'' (Pariġi: G. Crès, 1923, collection Artistes d'hier et d'aujourd'hui); * ''Pijallet danse'' (Pariġi: Albin Michel, 1924); * ''Dialogue sur la danse'' (1924-1925); * ''Danse, danseurs, dancings'' (Pariġi: F. Rieder et Cie., 1925, collection Prosateurs français contemporains); * ''Cochinchine'' (Pariġi: Rieder, 1926); * ''Ghislaine, roman'', published in: ''Les oeuvres libres : recueil littéraire mensuel ne publiant que de l'inédit'', vol. 62 (Pariġi: Fayard, 1926); * ''Marthe et Le perroquet'' (Anvers: Éditions Lumière, 1926); * ''Une soirée à L'Olympia'' (Pariġi: A la Cité des livres, 1926, collection Alphabet des lettres); * ''Chana Ourloff'' (1927); * ''Claude Monet'' (Pariġi: G. Crès & Cie, 1928, Collection des Cahiers d'aujourd'hui); * ''K.X. Roussel'' (Pariġi: Éditions G. Crès & Cie., 1930, Collection Les artistes nouveaux); * ''Cour d'assises'' (Pariġi: Les Éditions Rieder, 1932, collection Prosateurs français contemporains); * ''La peinture et la mode: quarante ans après Cézanne'' (Pariġi: Grasset, 1945); * ''Déposition : journal, 1940-1944'' (Pariġi: Grasset, 1946); * ''Eloge de Pierre Bonnard'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1946); * ''Eloge de Albert Marquet'' (Pariġi: Manuel Bruker, éditeur, 1948); * ''La vie de Saint-Exupéry: Témoignages recueillis et rapportés par René Delange; suivi de Tel que je l'ai connu, par Léon Werth'' (Pariġi: Editions du Seuil, 1948); * ''Unser Freund Saint-Exupéry'' (Bad Salzig: Karl Rauch Verlag, 1952) - ma' René Delange; * ''33 jours [Trente-trois jours]'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1992); traduzzjoni bl-Ingliż: ''33 Days: A Memoir'', b'introduzzjoni ta' Antoine de Saint-Exupéry (Brooklyn: Melville House Publishing, 2015, tradott minn Austin Denis Johnston); * ''Caserne 1900'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1993); * ''Impressions d'audience : le procès Pétain'' (Pariġi: Viviane Hamy, 1995). == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Werth, Léon}} [[Kategorija:Kittieba Franċiżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1878]] [[Kategorija:Mietu fl-1955]] ap7gn8u2klvx6bx2lcimenf0n787r5g