Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 25623 330525 330518 2026-06-13T17:03:50Z Trigcly 17859 aġġornament 330525 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2011)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] lf3htashcx59bf7934k1qncahzwxd88 0 31104 330529 315117 2026-06-14T06:10:36Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Achaemenid_plaque_from_Persepolis.JPG għal Plaque_of_Lapis-Lazuli_-_Persepolis_-_Achaemenid_-_National_Museum_of_Iran_-_Inv._number_2436.jpg 330529 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Persepolis night.jpg|daqsminuri|278x278px|Persepolis billejl.]] '''Persepolis''' (pronunzjata /pərˈsɛpəlɪs/; bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]] Antik: 𐎱𐎠𐎼𐎿, b'ittri Rumani: ''Pārsa''; bil-Persjan Ġdid: تخت جمشید, b'ittri Rumani: ''Takht-e Jamshīd'', litteralment it-"Tron ta' Jamshid") kienet il-[[belt kapitali]] ċerimonjali tal-Imperu [[Akemenidi|Akemenid]] (għall-ħabta tal-550-330 [[Ante Christum natum|Q.K]].). Tinsab fil-pjanuri ta' Marvdasht, imdawra bil-muntanji tan-Nofsinhar ta' Zagros tal-promontorju [[Iran|Iranjan]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps?ie=UTF8&q=persepolis+iran&fb=1&hq=persepolis+iran&cid=159383863009202158&hnear&ll=29.935839,52.891574&spn=0.011324,0.021136&t=m&z=16&vpsrc=0&iwloc=A|titlu=Google Maps|data=2023-04-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230420100920/https://www.google.com/maps?ie=UTF8&q=persepolis+iran&fb=1&hq=persepolis+iran&cid=159383863009202158&hnear&ll=29.935839,52.891574&spn=0.011324,0.021136&t=m&z=16&vpsrc=0&iwloc=A|arkivju-data=2023-04-20|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Shiraz]] moderna tinsab 60 kilometru (37 mil) fil-Lbiċ tal-fdalijiet ta' Persepolis. Il-fdalijiet ta' Persepolis tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/114/|titlu=Persepolis|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-03}}</ref> L-iżjed fdalijiet bikrin ta' Persepolis imorru lura għall-515 Q.K.<ref>Mousavi, Ali, ''Persepolis: Discovery and Afterlife of a World Wonder'', p. 53, 2012, Walter de Gruyter, ISBN 978-1614510338.</ref> Il-belt, li taġixxi bħala ċentru ewlieni għall-imperu, kienet tospita kumpless ta' palazz u ċittadella ddisinjati biex iservu bħala l-qalba tal-governanza u tal-attivitajiet ċerimonjali.<ref>Gates, Charles (2011). ''Ancient cities: the archaeology of urban life in the ancient Near East and Egypt, Greece and Rome'' (2nd ed.). [[Londra]]: Routledge. pp. 186–187. ISBN <bdi>978-0-203-83057-4</bdi>.</ref> Tirrappreżenta l-istil arkitettoniku Akemenid. Il-kumpless ittieħed mill-armata ta' [[Alessandru Manju]] fit-330 Q.K., u ftit wara, il-partijiet tal-[[injam]] tiegħu nqerdu għalkollox min-nirien, li x'aktarx tqabbdu apposta. Il-funzjoni ta' Persepolis għadha mhijiex ċara. Ma kinitx waħda mill-ikbar bliet fil-Persja, wisq inqas fil-kumplament tal-imperu, iżda milli jidher kienet kumpless ċerimonjali grandjuż li kien jiġi okkupat b'mod staġonali. Il-kumpless huwa olzat fuq pjattaforma bil-ħitan, b'ħames "palazzi" jew swali b'daqsijiet differenti, u b'daħliet grandjużi. Għadu mhux ċar għalkollox fejn kienu l-kwartieri tar-re effettivament. Sa dan l-aħħar, il-biċċa l-kbira tal-arkeologi sostnew li kien jintuża b'mod primarju għaċ-ċelebrazzjoni tan-Nowruz, is-Sena l-Ġdida Persjana, fl-ekwinozju tar-rebbiegħa, li għadha festività annwali importanti fl-Iran modern. In-nobbli Iranjani u l-partijiet tributarji tal-imperu kienu jiġu biex jippreżentaw rigali lir-re, kif irrappreżentat fir-riljievi mat-taraġ. Mhuwiex ċar lanqas liema strutturi permanenti kienu jinsabu barra l-kumpless tal-palazz; forsi jkun aħjar li wieħed jaħseb f'Persepolis bħala kumpless wieħed iktar milli "belt" proprja tas-soltu. L-esplorazzjoni ta' Persepolis mill-bidu ta-[[seklu 17]] wasslet għall-iskoperta mill-ġdid moderna tal-kitba kunejformi, u minn studji dettaljati tal-kitbiet irjali Akemenidi mnaqqxa li nstabu fuq il-fdalijiet, għad-deċifrar inizjali tal-kitba kunejformi fil-bidu tas-seklu 19.<ref>Mousavi, Ali (14 March 2012). "VI. Persepolis and the Puzzle of Cuneiform Inscriptions". ''Persepolis''. De Gruyter. pp. 113–122. ISBN <bdi>978-1-61451-028-4</bdi>.</ref> == Etimoloġija == [[File:Persepolis_east_side_at_spring.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_east_side_at_spring.jpg|xellug|daqsminuri|Bħalma kien tipiku fil-bliet Akemenidi, Persepolis inbniet fuq pjattaforma (parzjalment) artifiċjali.]] L-isem ''Persepolis'' oriġina mill-Grieg Περσέπολις, ''Persepolis'', kelma komposta minn ''Pérsēs'' (Πέρσης) u ''pólis'' (πόλις), li flimkien tfisser "il-belt Persjana" jew "il-belt tal-Persjani". Fost il-Persjani tal-qedem, il-belt kienet magħrufa bħala ''Pārsa'' (bil-Persjan Antik: 𐎱𐎠𐎼𐎿), li hija l-kelma għar-reġjun tal-Persja.<ref>Bailey, H.W. (1996) "Khotanese Saka Literature", in Ehsan Yarshater (ed), ''The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods'', Part 2 (reprint edition), Cambridge: Cambridge University Press, p. 1230.</ref><ref>Michael Woods, Mary B. Woods (2008). ''Seven Wonders of the Ancient Middle East''. Twenty-First Century Books. pp. 26–28. ISBN <bdi>978-0822575733</bdi>.</ref> Kitba mnaqqxa fit-311 [[WK|W.K]]. mill-Prinċep tas-[[Sassanidi]] [[Shapur Sakanshah]], iben [[Hormizd II]], tirreferi għas-sit bħala ''Sad-stūn'', li tfisser "Mitt Pilastru".<ref>Shahbazi, A. Shapur; Bosworth, C. Edmund (1990). "Capital Cities– Encyclopaedia Iranica". ''Encyclopædia Iranica''. Vol. IV. pp. 768–774.</ref> Minħabba li l-Persjani [[Medjuevu|Medjevali]] attribwew is-sit lil Jamshid,<ref>Holland, Tom (2012). ''In the Shadow of the Sword''. Little, Brown. pp. 118–122. ISBN <bdi>978-1408700075</bdi>.</ref> re mill-mitoloġija Iranjana, is-sit kien jissejjaħ ukoll ''Takht-e-Jamshid'' (bil-Persjan: تخت جمشید, ''Taxt e Jamšīd''; [ˌtæxtedʒæmˈʃiːd]), li litteralment tfisser it-"Tron ta' Jamshid". Isem ieħor mogħti lis-sit fil-perjodu Medjevali kien ''Čehel Menâr'' (bil-Persjan: چهل منار, "Erbgħin Minaret"), traskritt bħala ''Chilminara'' minn De Silva Figueroa<ref>Figueroa, García de Silva y (1667). ''L'ambassade de D. Garcias de Silva Figueroa en Perse... Traduite de l'espagnol par Monsieur de Wicqfort'' (bil-Franċiż). Louis Billaine.</ref> u bħala '''Chilminar''' fis-sorsi bikrin bl-Ingliż.<ref>"Chilminar", Encyclopædia Britannica, vol. II (1st ed.), [[Edinburgu]]: Colin Macfarquhar, 1771, pp. 183–184.</ref> == Ġeografija == Persepolis tinsab qrib ix-xmara żgħira Pulvar, li tnixxi fix-xmara Kur. Is-sit jinkludi terrazza ta' 125,000 m² (1,350,000 pied kwadru), li parzjalment inbniet b'mod artifiċjali u li parzjalment ġiet imħaffra minn muntanja, bin-naħa tal-Lvant tagħha xxaqleb mal-muntanja Rahmat. It-tliet naħat l-oħra huma ffurmati minn ħitan riffieda, li jvarjaw fl-għoli mal-pendil tal-art. Minn bejn 5 metri sa 13-il metru (16-il pied sa 43 pied) fuq in-naħa tal-Punent hemm taraġ doppju li minn hemm jitla' sal-quċċata. Sabiex it-terrazza titwitta, id-depressjonijiet imtlew bil-ħamrija u bil-blat tqil, li ġew imġannta flimkien permezz ta' klipep tal-metall. == Storja == [[File:Persepolis.webm|daqsminuri|Rikostruzzjoni ta' Persepolis (bil-[[Lingwa Latina|Latin]] u bis-sottotitoli bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]).]] === Kostruzzjoni === L-evidenza arkeoloġika turina li l-iżjed fdalijiet bikrin ta' Persepolis imorru lura għall-515 Q.K. [[André Godard]], l-arkeologu Franċiż li wettaq l-iskavi f'Persepolis fil-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20, kien jemmen li [[Cyrus il-Kbir]] kien għażel is-sit ta' Persepolis, iżda mbagħad kien [[Darius I]] li bena t-terrazza u l-palazzi. Il-kitbiet imnaqqxa fuq dawn il-binjiet jappoġġaw it-twemmin li nbnew minn Darius. [[File:Darius.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Darius.jpg|daqsminuri|Darius il-Kbir, ta' [[Eugène Flandin]] (1840).]] Permezz ta' Darius I, ix-xettru għadda għand fergħa ġdida tal-familja rjali. Persepolis x'aktarx li saret il-belt kapitali tal-Persja matul ir-renju tiegħu. Madankollu, il-pożizzjoni tal-belt f'reġjun remot u muntanjuż għamlitha residenza mhux konvenjenti għall-mexxejja tal-imperu. Il-bliet kapitali reali tal-pajjiż kienu [[Susa]], il-[[Babilonja]] u [[Ecbatana]]. Forsi għalhekk li l-Griegi ma tantx kienu midħla tal-belt qabel ma Alessandru Manju ħatafha u seraq ir-rikkezzi tagħha. Il-kostruzzjoni ta' Persepolis minn Darius I twettqet flimkien mal-kostruzzjoni tal-Palazz ta' Susa. Skont Gene R. Garthwaite, il-Palazz ta' Susa serva bħala l-mudell ta' Darius għal Persepolis. Darius I ordna l-kostruzzjoni tal-Palazz ta' Apadana u tas-Sala tal-Kunsill (bit-''Tripylon'' jew id-"Daħla Tripla"), kif ukoll tat-Teżor imperjali prinċipali u l-madwar tiegħu. Dawn tlestew matul ir-renju ta' ibnu, [[Xerxes I]]. Iktar kostruzzjoni tal-binjiet fuq it-terrazza kompliet sal-waqgħa tal-Imperu Akemenid. Skont l-[[enċiklopedija]] ''Britannica'', l-istoriku Grieg [[Ctesias]] semma li l-qabar ta' Darius I kien jinsab fil-wiċċ ta' rdum li seta' jintlaħaq permezz ta' ħbula. [[File:General_view_of_the_ruins_of_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:General_view_of_the_ruins_of_Persepolis.jpg|daqsminuri|Veduta ġenerali ta' Persepolis.]] Għall-ħabta tal-519 Q.K., bdiet il-kostruzzjoni ta' taraġ wiesa'. It-taraġ inizjalment kien ippjanat li kellu jkun id-daħla prinċipali għat-terrazza 20 metru (66 pied) 'il fuq mill-art. It-taraġ doppju, magħruf bħala t-Taraġ ta' Persepolis, inbena b'mod simetriku fuq in-naħa tal-Punent tal-Ħajt il-Kbir. Il-111-il tarġa kienu wesgħin 6.9 metri (23 pied), b'tul ta' 31 ċentimetru (12-il pulzier) u għoljin 10 ċentimetri (3.9 pulzieri). Oriġinarjament, kien maħsub li t-taraġ kien inbena biex in-nobbli u l-membri tal-familja rjali setgħu jitilgħu rekbin iż-[[Żiemel|żwiemel]]. Madankollu, teoriji ġodda jissuġġerixxu li t-taraġ baxx kien jippermetti lid-dinjitarji li kienu jżuru Persepolis jibqa' jkollhom dehra rjali huma u telgħin it-taraġ. In-naħa ta' fuq tat-taraġ kienet twassal għal bitħa żgħira fin-naħa tal-Grigal tat-terrazza, fuq in-naħa opposta tad-Daħla tal-Ġnus Kollha. [[File:Plan_of_Persepolis.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plan_of_Persepolis.png|daqsminuri|Pjanta arkitettonika mill-ajru ta' Persepolis]] Il-materjal prinċipali tal-kostruzzjoni f'Persepolis kien il-[[ġebla tal-ġir]] griża. Wara livellar tal-blat naturali u l-mili tad-depressjonijiet, tħejjiet it-terrazza. Tħaffru mini kbar fil-blat taħt l-art għad-dranaġġ. Tank kbir olzat tal-ilma tħaffer fil-Lvant fuq in-naħa t'isfel tal-muntanja. Il-Professur Olmstead issuġġerixxa li dan il-ġibjun inbena fl-istess żmien li bdiet il-kostruzzjoni tat-torrijiet. Il-pjanta mhux uniformi tat-terrazza, inkluż il-pedamenti, intużaw bħala kastell, b'ħitan angolati li ppermettew lid-difensuri tiegħu jkollhom fil-mira kwalunkwe sezzjoni tal-faċċata esterna. [[Diodorus Siculus]] kiteb li Persepolis kellha tliet ħitan bil-fortifikazzjonijiet, u kollha kellhom torrijiet biex jipprovdu spazju protett għad-difensuri. L-ewwel ħajt kien għoli 7 metri (23 pied), it-tieni, 14-il metru (46 pied) u t-tielet ħajt, li kien ikopri l-erba' naħat kollha, kien għoli 27 metru (89 pied), għalkemm ma teżisti l-ebda preżenza tal-ħajt fi żminijietna. === Qerda === [[File:Harold_f_Weston_-_Iran13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Harold_f_Weston_-_Iran13.jpg|daqsminuri|Persepolis fis-snin 20 tas-seklu 20, ritratt ta' [[Harold Weston]].]] Wara li invada l-Persja Akemenida fit-330 Q.K., Alessandru Manju bagħat il-qawwa prinċipali tal-armata tiegħu lejn Persepolis mit-Triq Irjali. Diodorus Siculus kiteb li fi triqtu lejn il-belt, Alessandru, flimkien mal-armata tiegħu, intlaqgħu minn 800 [[artiġjan]] Grieg li kienu nħatfu mill-Persjani. Il-biċċa l-kbira kienu anzjani u kienu ġarrbu xi tip ta' mutilazzjoni, bħal xi id jew sieq nieqsa. Huma spjegaw lil Alessandru li l-Persjani riedu jieħdu vantaġġ mill-ħiliet tagħhom iżda mmankawhom ħalli ma setgħux jaħarbulhom faċilment. Alessandru u l-armata tiegħu baqgħu xxukkjati minn dak li kienu rrakkontawlhom u lill-artiġjani tawhom l-ilbies u l-provvisti qabel ma komplew sejrin lejn Persepolis. Diodorus ma jikkwotax din il-ġrajja bħala r-raġuni għall-qerda ta' Persepolis, iżda jista' jkun li Alessandru beda jara l-belt f'dawl ħażin wara dan l-episodju. [[File:Hemidrachme_du_royaume_de_perside.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hemidrachme_du_royaume_de_perside.jpg|daqsminuri|Emidrakma mir-Renju ta' Perside, għall-ħabta tal-100 Q.K. sal-100 W.K..]] Malli wasal fil-belt, Alessandru attakka d-"Daħliet Persjani", mogħdija li kienet tgħaddi mill-muntanji Zagros moderni. Hemmhekk Ariobarzanes ta' Persis irnexxielu jaħsad lill-armata ta' Alessandru Manju, u qatel bosta minnhom. Wara li kien ġie rreżistit għal 30 jum, Alessandru Manju għeleb lid-difensuri u qeridhom. Ariobarzanes innifsu nqatel waqt il-battalja jew waqt l-irtirar lejn Persepolis. Xi sorsi jindikaw li l-Persjani ġew traduti minn kap tribali li kien inqabad u li wera mogħdija oħra lill-Maċedoni li permezz tagħha għelbu lil Ariobarzanes. Wara diversi xhur, Alessandru Manju ppermetta lit-truppi tiegħu jisirqu r-rikkezzi ta' Persepolis. Għall-ħabta ta' dak iż-żmien, nar ħaraq "il-palazzi" jew "il-palazz". L-istudjużi jaqblu li dan l-avveniment, deskritt f'sorsi storiċi, seħħ fil-fdalijiet li issa ġew identifikati mill-ġdid bħala Persepolis. Mill-investigazzjonijiet ta' Stolze, milli jidher mill-inqas wieħed mill-fdalijiet, il-kastell li nbena minn Xerxes I, għandu traċċi li juru li nqered minn nar. Il-lokalità deskritta minn Diodorus Siculus wara li Cleitarchus jikkorrispondi b'dettalji importanti dwar Persepolis storika, pereżempju, li kellha muntanja fil-Lvant tagħha. [[File:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|daqsminuri|Bust ta' Alessandru Manju, il-[[Mużew Brittaniku]].]] Huwa maħsub li n-nar li qered lil Persepolis beda mill-Palazz ta' Hadish, li kien ir-residenza ta' Xerxes I, u nfirex fil-kumplament tal-belt. Mhuwiex ċar jekk in-nar kienx aċċident jew att ta' tpattija apposta talli ngħata n-nar lill-[[Akropoli ta' Ateni]] matul it-tieni invażjoni Persjana tal-Greċja. Bosta storiċi jargumentaw li, filwaqt li l-armata ta' Alessandru ċċelebrat b'simpożju, huma ddeċidew li jpattuha lill-Persjani. Jekk dan huwa minnu, allura l-qerda ta' Persepolis jaf kienet kemm aċċident kif ukoll każ ta' tpattija. In-nar jaf kellu skop [[Politika|politiku]] wkoll biex jinqered simbolu ikoniku tal-monarkija Persjana li jaf setgħet issir importanti għar-reżistenza Persjana. Diversi rakkonti Griegi u [[Imperu Ruman|Rumani]] li ġew wara (fosthom ta' Arrian, ta' Diodorus Siculus u ta' Quintus Curtius Rufus) jiddeskrivu li l-ħruq kien idea ta' [[Thaïs]], il-maħbuba tal-Ġeneral ta' Alessandru [[Tolomew I Soter]], u x'aktarx ta' Alessandru nnifsu. Jingħad li hi ssuġġeriet din l-idea matul ċelebrazzjoni b'ħafna xorb alkoħoliku, skont xi rakkonti bħala tpattija tal-qerda tas-santwarji Griegi (peress li hi kienet minn [[Ateni]]), u jew hi jew Alessandru nnifsu qabdu n-nar l-ewwel. [[File:Georges-Antoine_Rochegrosse_Incendie_de_Persepolis_1890.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Georges-Antoine_Rochegrosse_Incendie_de_Persepolis_1890.jpg|daqsminuri|''Il-Ħruq ta' Persepolis, imqabbad minn Thaïs'', l-1890, [[pittura]] ta' [[Georges-Antoine Rochegrosse]].]] Il-''Ktieb ta' Arda Wiraz'', xogħol [[Żoroastrijaniżmu|Żoroastrijan]] tas-seklu 3 jew 4, jiddeskrivi li l-arkivji ta' Persepolis li kien fihom "l-Avesta u z-Zend, miktuba fuq ġlud ippreparati tal-baqar, u bil-linka tad-deheb", inqerdu. Tabilħaqq, fil-''Kronoloġija tal-Ġnus tal-Qedem'' tiegħu, il-[[kittieb]] Iranjan nattiv [[Biruni]] jindika n-nuqqas ta' disponibbiltà ta' ċerti sorsi istorjografiċi Iranjani nattivi wara żmien l-Akemenidi, speċjalment matul l-Imperu [[Partiċi|Partiku]]. Huwa jżid jgħid: "[Alessandru] ħaraq Persepolis kollha bħala tpattija kontra l-Persjani, għaliex milli jidher ir-Re Persjan Xerxes kien ta n-nar lill-belt Griega ta' Ateni madwar 150 sena ilu. In-nies jgħidu li, anke attwalment, it-traċċi tan-nar għadhom viżibbli f'xi postijiet". B'mod paradossali, l-avveniment li kkawża l-qerda ta' dawn it-testi jaf għen fil-preservazzjoni tal-Arkivji Amministrattivi ta' Persepolis, li x'aktarx li kieku kienu jintilfu maż-żmien minħabba avvenimenti naturali jew ikkawżati mill-[[bniedem]]. Skont l-evidenza arkeoloġika, il-ħruq parzjali ta' Persepolis ma affettwax dawk li issa huma magħrufa bħala t-tavli tal-''Arkivju tal-Fortifikazzjoni ta''' ''Persepolis'', iżda anzi jaf ikkawża l-kollass eventwali tal-parti ta' fuq tal-ħajt tal-fortifikazzjoni tat-Tramuntana li ppreserva t-tavli sa ma ġew irkuprati mill-arkeologi tal-Istitut Orjentali. === Wara l-waqgħa tal-Imperu Akemenid === [[File:Joshua_Reynoldsre_thais.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joshua_Reynoldsre_thais.jpg|daqsminuri|Thaïs tagħti n-nar lil Persepolis.]] Fit-316 Q.K., Persepolis kienet għadha l-belt kapitali tal-Persja bħala provinċja tal-Imperu Maċedonu kbir (ara Diodorus Siculus xix, 21 seq., 46; x'aktarx wara Hieronymus ta' Cardia, li kien ħaj għall-ħabta tat-326). Wisq probabbli, il-belt gradwalment qabdet it-triq tan-niżla. Il-belt t'isfel taħt il-belt imperjali jaf damet teżisti għal iktar żmien; iżda l-fdalijiet tal-Akemenidi baqgħu jixhdu l-glorja tal-belt fil-qedem. X'aktarx li l-belt prinċipali tal-pajjiż, jew mill-inqas tad-distrett, dejjem kienet f'dawn l-inħawi. Il-belt ta' [[Estakhr]], ħames kilometri fit-Tramuntana ta' Persepolis, kienet is-sede tal-gvernaturi lokali għall-ħabta tal-200 Q.K. Minn hemm, ġew stabbiliti l-pedamenti tat-tieni Imperu Persjan kbir, u Estakhr kisbet importanza speċjali bħala ċ-ċentru tal-għerf u tal-ortodossija tal-patrijiet. Ir-rejiet [[Sassanidi]] ksew wiċċ il-blat f'dawn l-inħawi, u parzjalment anke l-fdalijiet Akemenidi, bl-[[Skultura|iskulturi]] u l-kitbiet imnaqqxa tagħhom. Wisq probabbli bnew bil-kbir hemmhekk, għalkemm qatt fuq l-istess skala ta' kobor bħall-predeċessuri tagħhom. Ir-Rumani ma tantx kienu jafu b'Estakhr bħalma l-Griegi ma kinux jaf wisq dwar Persepolis, minkejja l-fatt li s-Sassanidi kellhom relazzjonijiet mal-imperu għal 400 sena, fit-tajjeb u fil-ħażin. Għall-ħabta tal-invażjoni [[Iżlam|Musulmana]] tal-Persja, Estakhr offriet reżistenza ddisprata. Kienet għadha post ta' importanza konsiderevoli fl-ewwel seklu tal-Iżlam, għalkemm il-kobor tagħha malajr batta fil-konfront tal-metropoli l-ġdida ta' Shiraz. Fis-seklu 10, l-importanza ta' Estakhr battiet għalkollox, kif joħroġ fid-dieher mid-deskrizzjonijiet ta' Istakhr għall-ħabta tad-950 u ta' Al-Muqaddasi għall-ħabta tad-985. Matul is-sekli ta' wara, l-importanza ta' Estakhr kompliet tbatti, sa ma baqgħetx teżisti bħala belt. == Riċerka arkeoloġika == [[File:Faravahar_relief.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faravahar_relief.jpg|daqsminuri|Simbolu ta' Faravahar f'Persepolis.]] [[Odoriku ta' Pordenone]] jaf għadda minn Persepolis fi triqtu lejn iċ-[[Ċina]] fl-1320, għalkemm semma fdalijiet ta' belt biss li kien jisimha "Comerum". Fl-1474, [[Giosafat Barbaro]] żar il-fdalijiet ta' Persepolis, li bi żball kien ħaseb li kellhom oriġini [[Ġudaiżmu|Lhudija]]. ''Il-Vjaġġi ta' Hakluyt'' kienu jinkludu rendikont ġenerali tal-fdalijiet ta' Persepolis attribwiti lil merkant [[Renju Unit|Ingliż]] li żar l-Iran fl-1568. [[António de Gouveia]] mill-[[Portugall]] kiteb dwar il-kitbiet kunejformi mnaqqxa wara ż-żjara tiegħu fl-1602. Ir-rapport tiegħu dwar il-fdalijiet ta' Persepolis ġie ppubblikat bħala parti mir-''Relaçam'' tiegħu fl-1611. Fl-1618, [[García de Silva Figueroa]], l-ambaxxatur tar-Re [[Filippu III]] ta' [[Spanja]] għall-qorti ta' [[Abbas I]], il-monarka [[Safavidi|Safavid]], kien l-ewwel vjaġġatur mill-Punent li kkollega s-sit magħruf fl-Iran bħala "Chehel Minar" mas-sit magħruf mill-awturi Klassiċi bħala Persepolis. [[Pietro Della Valle]] żar Persepolis fl-1621, u nnota li 25 kolonna biss mit-72 kolonna oriġinali kienu għadhom weqfin, minħabba vandaliżmu jew proċessi naturali. Il-vjaġġatur [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] [[Cornelis de Bruijn]] żar Persepolis fl-1704. Ir-reġjun għammiel kien mimli villaġġi sa ma ġie devastat fis-seklu 18; u anke issa, għadu kkultivat pjuttost sew. Il-Kastell ta' Estakhr kellu rwol importanti bħala fortizza b'saħħitha, għal diversi drabi, matul żmien il-Musulmani. Kien fl-ogħla quċċata u dik nofsana minn tliet qċaċet fil-wied tax-xmara Kur, kemxejn lejn il-Punent jew il-Majjistral tan-nekropoli ta' Naqsh-e Rustam. Il-vjaġġaturi [[Franza|Franċiżi]] [[Eugène Flandin]] u [[Pascal Coste]] huma fost l-ewwel li pprovdew mhux biss rieżami letterarju tal-istruttura ta' Persepolis, iżda wkoll li ħolqu wħud mill-aqwa illustrazzjonijiet bikrin tal-istruttura ta' Persepolis. Fil-pubblikazzjonijiet tagħhom f'[[Pariġi]], fl-1881 u fl-1882, bit-titlu ''Voyages en Perse de MM. Eugene Flanin peintre et Pascal Coste architecte'', l-awturi pprovdew xi 350 illustrazzjoni rivoluzzjonarji ta' Persepolis. L-influwenza u l-interess tal-Franċiżi fis-sejbiet arkeoloġiċi tal-Persja komplew wara l-adeżjoni ta' Reza Shah, meta André Godard sar l-ewwel direttur tas-servizz arkeoloġiku tal-Iran. Fl-ewwel deċennju tas-seklu 19, saru għadd ta' skavi dilettanteski fis-sit, f'xi każijiet fuq skala kbira. L-ewwel skavi [[Xjenza|xjentifiċi]] f'Persepolis saru minn [[Ernst Herzfeld]] u [[Erich Schmidt]] f'isem l-Istitut Orjentali tal-Università ta' [[Chicago]]. Huma wettqu skavi għal tmien staġuni mill-1930 f'Persepolis kif ukoll f'siti oħra fil-qrib. Herzfeld kien jemmen li r-raġunijiet wara l-kostruzzjoni ta' Persepolis kienu l-ħtieġa ta' atmosfera maestuża, simbolu għall-imperu, u ċ-ċelebrazzjoni ta' avvenimenti speċjali, b'mod partikolari n-''Nowruz''. Għal raġunijiet storiċi, Persepolis inbniet meta ġiet stabbilita d-dinastija Akemenida, għalkemm ma kinitx iċ-ċentru tal-imperu dak iż-żmien. Is-sejbiet ta' frammenti ta' plakek jagħtu x'jifhmu li kienu dwar xena ta' ġlieda bejn [[Erakle]] u [[Apollo (divinità)|Apollo]], imlaqqma ''Pittura Griega f'Persepolis''.<gallery mode="packed"> File:Cornelis_de_bruijn_persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cornelis_de_bruijn_persepolis.JPG|Sketch of Persepolis from 1704 by Cornelis de Bruijn File:Drawing_of_perspolis_1713_by_Gérard_Jean-Baptiste_(1671-1716).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Drawing_of_perspolis_1713_by_G%C3%A9rard_Jean-Baptiste_(1671-1716).JPG|Drawing of Persepolis in 1713 by Gérard Jean-Baptiste File:Persepolis_T_Chipiez.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Drawing of the Tachara by Charles Chipiez File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|The Apadana by Charles Chipiez File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Apadana detail by Charles Chipiez File:Persepolis_by_Chardin_&_al.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_by_Chardin_&_al.jpg|Persepolis by Jean Chardin, 1711 File:Prus_dar_persepolis.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prus_dar_persepolis.png|Prussia board at Persepolis, 1862-1863 File:Ernst_Herzfeld.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ernst_Herzfeld.jpg|The first scientific explorations in Persepolis were conducted by Ernst Herzfeld in 1931 File:Persepolis_Colonne_flandin.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Colonne_flandin.jpg|The design and details of the columns of Persepolis File:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Roof design of palaces at Persepolis File:Chipiez_100_colonnes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chipiez_100_colonnes.jpg|The design of the Thorne Hall, Persepolis </gallery> === Arkitettura === L-arkitettura ta' Persepolis hija magħrufa għall-użu tagħha tal-kolonna Persjana, li x'aktarx kienet ibbażata fuq kolonni tal-injam bikrin. L-[[Arkitett|arkitetti]] bdew jużaw il-ġebel biss meta l-ikbar siġar taċ-ċedru tal-[[Libanu]] jew is-siġar tat-tik tal-[[Indja]] ma baqgħux jissodisfaw id-daqsijiet meħtieġa. Il-bażijiet u l-kapitelli tal-kolonni kienu tal-ġebel, anke fuq xaftijiet tal-injam, iżda l-eżistenza ta' kapitelli tal-injam hija probabbli wkoll. Fil-518 Q.K., għadd kbir ta' inġiniera, arkitetti u artisti bl-ikbar esperjenza mid-dinja kollha ġew konvokati biex ikunu involuti u jieħdu sehem fil-kostruzzjoni tal-ewwel binja bħala simbolu ta' unità u ta' paċi universali kif ukoll ta' ugwaljanza għal eluf ta' snin. Il-binjiet ta' Persepolis jinkludu tliet raggruppamenti ġenerali: il-kwartieri militari, it-teżor, u s-swali tar-riċevimenti u d-djar okkażjonali għar-re. Fost l-istrutturi notevoli nsibu t-Taraġ il-Kbir, id-Daħla tal-Ġnus Kollha, il-Palazz ta' Apadana, is-Sala tal-Mitt Kolonna, is-Sala tat-''Tripylon'' u l-Palazz ta' Tachara, il-Palazz ta' Hadish, il-Palazz ta' Artaxerxes III, it-Teżor Imperjali, l-Istalel Irjali, u d-Dar tal-Karrijiet. == Sit ta' Wirt Dinji == Persepolis ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.<ref name=":1" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":1" /> == Fdalijiet == [[File:Persian_frieze_designs_at_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persian_frieze_designs_at_Persepolis.jpg|daqsminuri|Disinni tal-freġji f'Persepolis.]] Fit-terrazza jeżistu l-fdalijiet ta' għadd ta' binjiet kolossali magħmula mill-irħam griż skur. Ħmistax mill-pilastri tagħhom għadhom weqfin u intatti. Tliet pilastri oħra reġgħu ttellgħu weqfin mill-1970. Diversi mill-binjiet qatt ma tlestew. F. Stolze wera li għad hemm ftit mill-iskart tal-[[Bennej|bennejja]] fis-sit. Sa issa, instabu iktar minn 30,000 kitba mnaqqxa matul l-esplorazzjoni ta' Persepolis, li huma żgħar u konċiżi f'termini ta' daqs u bħala test, iżda huma l-iżjed dokumenti siewja tal-perjodu tal-Akemenidi. Dawn il-kitbiet imnaqqxa li attwalment jinsabu fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], ħafna drabi jindikaw li fi żmien Persepolis il-ħaddiema kienu jitħallsu bil-pagi. [[File:Lotus_Achaemenid_architecture.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lotus_Achaemenid_architecture.JPG|daqsminuri|Riljievi ta' fjuri tal-lotus spiss intużaw mal-ħitan u mal-[[Monument|monumenti]] ta' Persepolis.]] Minn żmien Pietro Della Valle, intwera bla dubju li dawn il-fdalijiet jirrappreżentaw il-perjodu meta Persepolis inħatfet u nqerdet parzjalment minn Alessandru Manju. Wara l-kumpless ta' Persepolis, hemm tliet sepulkri mħaffra fil-blat tal-ġenb tal-għolja. Il-faċċati, waħda minnhom mhux kompluta, huma mżejna b'mod rikk bir-riljievi. Madwar 13-il kilometru (8.1 mili) Grieg it-Tramuntana, fuq in-naħa opposta tax-xmara Pulvar, hemm blata vertikali perpendikolari, li minnha tħaffru erba' oqbra simili f'għoli konsiderevoli mill-qiegħ tal-wied. L-Iranjani moderni dan il-post isejħulu ''Naqsh-e Rustam'' ("ir-Riljiev ta' Rustam"), mir-riljievi tas-Sassanidi ta' taħt il-fetħa, li skonthom huma rappreżentazzjoni tal-eroj mitiku Rostam. Wieħed jista' jassumi mill-iskulturi, li l-okkupanti ta' dawn l-oqbra kienu rejiet. Kitba mnaqqxa fuq wieħed minn dawn l-oqbra tiddikjara li l-qabar huwa ta' Darius I, li fir-rigward tiegħu Ctesias jirrakkonta li l-qabar kien jinsab ma' wiċċ il-blat, u wieħed seta' jasal għalih biss bl-użu ta' ħbula. Ctesias isemmi wkoll, fir-rigward ta' għadd ta' rejiet Persjani, li l-fdalijiet tagħhom kienu ngħataw "lill-Persjani", jew li l-okkupanti kienu mietu hemmhekk.<gallery mode="packed"> File:Persepolis_stairs_of_the_Apadana_relief.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_stairs_of_the_Apadana_relief.jpg|A bas-relief from the Apadana Palace depicting Delegations including Lydians and Armenians<ref name=":0" /> bringing their famous wine to the king. File:Plaque of Lapis-Lazuli - Persepolis - Achaemenid - National Museum of Iran - Inv. number 2436.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plaque of Lapis-Lazuli - Persepolis - Achaemenid - National Museum of Iran - Inv. number 2436.jpg|Achaemenid plaque from Persepolis, kept at the National Museum of Iran. File:Mad-5223.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mad-5223.jpg|Relief of a Median man at Persepolis. File:National_Meusem_Darafsh_6_(54).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:National_Meusem_Darafsh_6_(54).JPG|Objects from Persepolis kept at the National Museum of Iran File:National_Meusem_Darafsh_20.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:National_Meusem_Darafsh_20.JPG|The head of a Lamassu from Persepolis, kept at the National Museum of Iran File:Door-Post_Socket_(4690606141).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Door-Post_Socket_(4690606141).jpg|Door-Post Socket File:Part_of_the_monumental_double_staircase_leading_up_to_the_terrace,_Persepolis,_Iran_(47779523221).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Part_of_the_monumental_double_staircase_leading_up_to_the_terrace,_Persepolis,_Iran_(47779523221).jpg|The Great Double Staircase at Persepolis File:PersepolisNegareh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PersepolisNegareh.jpg|A bas-relief at Persepolis, representing a symbol in Zoroastrianism for Nowruz. File:ردیف_سربازان-پلکان_کاخ_آپادانا-تخت_جمشید.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%81_%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D8%A2%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF.jpg|The discipline of the reliefs. File:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|Tablets of Xerxes, kept at the National Museum of Iran File:Persepolis_Apadana_Stairways_in_National_Museum_of_Iran.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Apadana_Stairways_in_National_Museum_of_Iran.jpg|One of the staircases of Persepolis, kept at the National Museum of Iran File:Achamanid-Woman-Statue-Persia-Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achamanid-Woman-Statue-Persia-Persepolis.jpg|One of the four existing statues of Penelope was discovered at Persepolis, and is kept at the National Museum of Iran </gallery> === Id-Daħla tal-Ġnus Kollha === Id-Daħla tal-Ġnus Kollha, b'referenza għas-sudditi tal-imperu, kienet tikkonsisti minn sala kwadra grandjuża twila madwar 25 metru (82 pied), b'erba' kolonni u daħla mal-Ħajt tal-Punent. Hemm żewġ daħliet oħra, waħda lejn in-Nofsinhar li kienet tagħti għall-bitħa tal-Palazz ta' Apadana u oħra li kienet tagħti għal triq twila lejn il-Lvant. Fl-irkejjen tad-daħliet kollha nstabu apparati jiċċaqilqu qishom ċappetti li jindikaw li kellhom żewġ bibien jinfetħu u jingħalqu fi tnejn, li x'aktarx kienu tal-injam u miksija b'folji mżejna tal-metall. Par ''lamassus'' (divinitajiet protettivi b'għamla ta' barrin b'irjus ta' rġiel bid-daqna) jinsabu mad-daħla tal-Punent. Par ieħor, bil-ġwienaħ u b'''Ras Persjana'' (''Gopät-Shäh''), jinsabu mad-daħla tal-Lvant, biex jirriflettu s-setgħa tal-imperu. Isem Xerxes I inkiteb bi tliet lingwi u tnaqqax mad-daħliet, sabiex kulħadd ikun jaf li hu ordna l-kostruzzjoni tad-daħla.<gallery mode="packed"> File:Gate_of_All_Nations,_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gate_of_All_Nations,_Persepolis.jpg|The Gate of All Nations, Persepolis File:Detail-_The_Gate_of_All_Nations,_Persepolis,_Iran_(4670203537).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detail-_The_Gate_of_All_Nations,_Persepolis,_Iran_(4670203537).jpg|A Lamassu at the Gate of All Nations File:Position_of_three_languages_inscriptions_on_Gate_of_all_nations_in_persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Position_of_three_languages_inscriptions_on_Gate_of_all_nations_in_persepolis.JPG|The position of three languages inscriptions on The Gate of All Nations, Persepolis File:The_stone_columns_of_the_Gate_of_All_Nations,_they_were_16½_meters_high_and_were_topped_with_capitals_in_the_form_of_a_double_bull,_Persepolis,_Iran_(47779521811).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_stone_columns_of_the_Gate_of_All_Nations,_they_were_16%C2%BD_meters_high_and_were_topped_with_capitals_in_the_form_of_a_double_bull,_Persepolis,_Iran_(47779521811).jpg|The stone columns of the Gate of All Nations, they are 16½ meters high and were topped with capitals in the form of a double bull. File:تخت_جمشيد_دروازه_ملل_Persepolice_Fars_Marvdasht_Shiraz_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%D9%8A%D8%AF_%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87_%D9%85%D9%84%D9%84_Persepolice_Fars_Marvdasht_Shiraz_-_panoramio.jpg|The two Lamassu at the Gate of All Nations. File:A_history_of_all_nations_from_the_earliest_times;_being_a_universal_historical_library_(1905)_(14759223936).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_history_of_all_nations_from_the_earliest_times;_being_a_universal_historical_library_(1905)_(14759223936).jpg|The Gate of All Nations in 1905. </gallery> === Il-Palazz ta' Apadana === Darius I bena l-ikbar palazz f'Persepolis man-naħa tal-Punent tal-pjattaforma. Dan il-palazz kien magħruf bħala l-Palazz ta' Apadana. Ir-Re tar-Rejiet kien jużah għall-udjenzi uffiċjali. Ix-xogħol beda fil-518 Q.K., u ibnu, Xerxes I, lestieh 30 sena wara. Il-palazz kellu sala grandjuża kwadra, kull naħa twila 60 metru (200 pied) bi 72 kolonna, li tlettax minnhom għadhom weqfin fuq il-pjattaforma enormi. Kull kolonna hija għolja 19-il metru (62 pied) u fiha barri u bażi ta' pedestall. Il-kolonni kienu jifilħu l-piż tas-saqaf kbir u wiesa'. Il-partijiet ta' fuq tal-kolonni kienu magħmula minn skulturi ta' [[Annimal|annimali]] bħal [[Iljun|iljuni]] b'żewġt irjus, ajkli, bnedmin u baqar (il-baqar kienu simboli tal-fertilità u tal-abbundanza fl-Iran tal-qedem). Il-kolonni kienu magħqudin flimkien bl-għajnuna ta' xorok tal-ballut u taċ-ċedru mil-Libanu. Il-ħitan kienu miksija b'saff tajn u bl-istukko sa fond ta' 5 ċentimetri (2.0 pulzieri), li kien jintuża biex jagħqad il-kisi, u mbagħad kien jitgħatta bl-istukko ħadrani li jinstab fil-palazzi kollha. F'żewġ kaxxi nstabu tavli tad-deheb u tal-fidda fil-pedamenti tal-palazz. Dawn fihom kitba mnaqqxa minn Darius bil-kitba kunejformi tal-Persjan Antik, li tiddeskrivi l-kobor tal-imperu tiegħu f'termini [[Ġeografija|ġeografiċi]] ġenerali, u hija magħrufa bħala l-kitba mnaqxxa ta' DPh:<ref>{{Ċita web|url=https://ldsmag.com/the-gold-plates-of-king-darius/|titlu=Kitba mnaqqxa DPh|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210411130110/https://ldsmag.com/the-gold-plates-of-king-darius/|arkivju-data=2021-04-11|url-status=bot: unknown}}</ref><blockquote>Darius ir-re l-kbir, ir-re tar-rejiet, ir-re tal-pajjiżi, iben Hystaspes, Akemenid. Ir-Re Darius jgħid: Dan huwa r-renju tiegħi, minn Sacae lil hinn minn Sogdia, sa Kush, u minn Sind (bil-Persjan Antik: 𐏃𐎡𐎭𐎢𐎺, b'ittri Rumani: ''Hidauv'', lokattiv ta' ''Hiduš'', jiġifieri l-"wied tal-Indus") sa Lydia (bil-Persjan Antik: Spardâ) – Ahuramazda, l-ikbar fost id-divinitajiet, tani dan [kollu]. J'Alla Ahuramazda jħares lili u l-familja rjali tiegħi!</blockquote>Fin-naħat tal-Punent, tat-Tramuntana u tal-Lvant tal-palazz, kien hemm tliet portiċi rettangolari, u kull wieħed minnhom kellu tnax-il kolonna f'żewġ ringieli ta' sitta. Fin-Nofsinhar tas-sala grandjuża, inbnew sensiela ta' kmamar għall-ħżin. Żewġ garigori taraġ grandjużi ta' Persepolis inbnew b'mod simetriku ma' xulxin u ġew ikkollegati mal-pedamenti tal-ġebel. Sabiex il-bejt jiġi protett mill-erożjoni, inbnew drenaġġi vertikali fil-ħitan tal-brikks. Fl-erba' kantunieri tal-Palazz ta' Apadana, iħarsu 'l barra, inbnew erba' torrijiet. Il-ħitan ġew miksija bil-madum u ġew imżejna bi stampi ta' iljuni, barrin u fjuri. Darius ordna li ismu u d-dettalji tal-imperu tiegħu jinkitbu bid-deheb u bil-fidda fuq plakek, li tpoġġew f'kaxxi tal-ġebel mgħottija fil-pedamenti taħt l-erba' kantunieri tal-palazz. Żewġ garigori taraġ simetriċi bl-istil ta' Persepolis inbnew fin-naħat tat-Tramuntana u tal-Lvant tal-Palazz ta' Apadana biex jikkumpensaw għal differenza fil-livell. Żewġ garigori taraġ oħra nbnew f'nofs il-binja. Il-faċċati tal-palazz minn barra ġew imbuzzati b'tinqix tal-Immortali, il-gwardji elit tar-Rejiet. It-taraġ tat-Tramuntana tlesta matul ir-renju ta' Darius I, iżda t-taraġ l-ieħor tlesta ferm wara. Ir-riljievi ta' fuq it-taraġ jippermettu lil dak li jkun josserva n-nies mill-imperu kollu lebsin b'mod tradizzjonali, u saħansitra lir-Re nnifsu, "sal-iċken dettall".<gallery mode="packed"> File:Apadana_palace_persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apadana_palace_persepolis.JPG|alt=|Apadana palace, Persepolis File:Medes_and_Persians_at_eastern_stairs_of_the_Apadana,_Persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Medes_and_Persians_at_eastern_stairs_of_the_Apadana,_Persepolis.JPG|Depiction of united Medes and Persians at the Apadana, Persepolis File:Persépolis,_Irán,_2016-09-24,_DD_53.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pers%C3%A9polis,_Ir%C3%A1n,_2016-09-24,_DD_53.jpg|Immortals figures at Apadana, Persepolis File:Cedar_in_Persepolis_by_Hamid_Parsaei_Rad.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cedar_in_Persepolis_by_Hamid_Parsaei_Rad.jpg|Depiction of trees and Lotus flowers at the Apadana, Persepolis File:Columns,_Persepolis,_Iran_(14471667541).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Columns,_Persepolis,_Iran_(14471667541).jpg|Apadana's columns, Persepolis File:The_Treasury_Reliefs_(Best_Viewed_in_"Original"_Size)_(4734172156).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Treasury_Reliefs_(Best_Viewed_in_%22Original%22_Size)_(4734172156).jpg|The central wall of the northern stairs of Apadana palace, which shows Xerxes sitting on the throne and receiving an important official. Kept at the National Museum of Iran. Its counterpart remains at Persepolis. </gallery> == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Persepolis_2012.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_2012.jpg|A general view of the Persepolis. File:آرامگاه_اردشیر_سوم_در_نمای_کلی.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%DA%A9%D9%84%DB%8C.jpg|The tomb of Artaxerxes II at Persepolis File:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|Horn-shaped stones at Persepolis. File:Entrance_Museum_of_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Entrance_Museum_of_Persepolis.jpg|The Queen's Quarters, built by the order of Xerxes. The palace was excavated and rebuilt by Ernst Herzfeld in 1931, and today it is used as a museum and the central office of Persepolis. File:Pasargadae_Swallow-Tail_Staples.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargadae_Swallow-Tail_Staples.jpg|The use of dovetail joint instead of mortar in gluing stones together. File:Persépolis,_Irán,_2016-09-24,_DD_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pers%C3%A9polis,_Ir%C3%A1n,_2016-09-24,_DD_01.jpg|The entrance of Persepolis. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] g5vx2dmdgooy10wfax6wzu3x5j0tiaq 0 34481 330520 2026-06-13T16:52:12Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 330520 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi mill-aqwa". == Tabib tas-soċjetà == Sloane started his own practice in 1689 at 3 Bloomsbury Place, London, Sloane worked among the upper classes where he was viewed as fashionable; he built a large practice which became lucrative. The physician served three successive sovereigns: Queen Anne, George I, and George II. There was some criticism of Sloane during his lifetime as a mere "virtuoso", an undiscriminating collector who lacked understanding of scientific principles. One critic stated that he was merely interested in the collection of knick-knacks, and another called him the "foremost toyman of his time". Sir Isaac Newton described Sloane as "a villain and rascal" and "a very tricking fellow". Some believed that his true achievement was in making friends in high society and with important political figures, rather than in science. Even as a physician, he did not get a great deal of respect from many, being seen as primarily a seller of medications and a collector of curios. Sloane's only medical publication, an ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745), was not published until its author was in his eighty-fifth year and had retired from practice. In 1716 Sloane was created a baronet, making him the first medical practitioner to receive a hereditary title. In 1719 he became president of the Royal College of Physicians, holding the office for sixteen years. In 1722 he was appointed physician-general to the army, and in 1727 first physician to George II. He was elected president of Royal College of Physicians in 1719 and served in that role until 1735. He became secretary to the Royal Society in 1693, and edited its ''Philosophical Transactions'' for twenty years. In 1727 he succeeded Sir Isaac Newton as president. He retired from the Society at the age of eighty. Sloane's role as First Secretary and later President of the Royal Society, a period which included his revitalising editorship of the ''Philosophical Transactions'', permitted Sloane little time for progressing his own scientific research, which led to the criticism of Sloane as a mere "virtuoso". Aside from his service as Royal Physician, Sloane's true achievement during his time at the Royal Society was in acting as a conduit between the worlds of science, politics and high society. Sloane's time in France at the beginning of his career later enabled him to fulfil the role of intermediary between British and French scientists, fostering the sharing of knowledge between the two countries at the height of the Age of Enlightenment. Notables from that period who visited Sloane to view his collection include the Swiss anatomist Albrecht von Haller, Voltaire, Benjamin Franklin and Carl Linnaeus. In 1745, at the age of eighty-five, and after having retired from medical practice, Sloane published his first medical work, ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745). During his life, Sloane was a correspondent of the French Académie Royale des Sciences and was named foreign associate in 1709, in addition to being a foreign member of the academies of science in Prussia, Saint Petersburg, Madrid and Göttingen. === Karità === Sloane helped out at Christ's Hospital from 1694 to 1730 and donated his salary back to that institution. He also supported the Royal College of Physicians' dispensary of inexpensive medications and operated a free surgery every morning. He was a founding governor of London's Foundling Hospital, the nation's first institution to care for abandoned children. Inoculation was required for all children in its care; Sloane was one of the physicians of that era who promoted inoculation as a method to prevent smallpox, using it on his own family and promoting it to the royal family. He had been introduced to the concept of inoculation by Lady Mary Wortley Montagu in the court of Queen Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == Sloane's purchase of the manor of Chelsea, London, in 1712, provided the grounds for the Chelsea Physic Garden. Over his lifetime, Sloane collected over 71,000 objects: books, manuscripts, drawings, coins and medals, plant specimens and others. His great stroke as a collector was to acquire in 1702 (by bequest, conditional on paying of certain debts) the cabinet of curiosities owned by William Courten, who had made collecting the business of his life. When Sloane retired in 1741, his library and cabinet of curiosities, which he took with him from Bloomsbury to his house in Chelsea, had grown to be of unique value. He had acquired the extensive natural history collections of William Courten, Cardinal Filippo Antonio Gualterio, James Petiver, Nehemiah Grew, Leonard Plukenet, the Duchess of Beaufort, Adam Buddle, Paul Hermann, Franz Kiggelaer and Herman Boerhaave. == Mewt u legat == In his final year, Sir Hans Sloane suffered from a disorder with some paralysis. He died on the afternoon of 11 January 1753 at the Manor House, Chelsea, and was buried on 18 January in the south-east corner of the churchyard at Chelsea Old Church with a memorial inscribed as follows:<blockquote>To the memory of SIR HANS SLOANE BAR^T President of the Royal Society, and of the College of Physicians; who in the year of our Lord 1753, the 92^d of his age, without the least pain of body and with a conscious serenity of mind, ended a virtuous and beneficent life. This monument was erected by his two daughters ELIZA CADOGAN and SARAH STANLEY</blockquote>His grave is shared with his wife Elisabeth, who died on 17 September 1724. On his death he bequeathed his books, manuscripts, prints, drawings, flora, fauna, medals, coins, seals, cameos and other curiosities to the nation, on condition that Parliament should pay his executors for a sum of £20,000 (equivalent to £3,834,052 in 2025) to be paid to his heirs—intentionally far less than the estimated value of the artefacts, contemporarily estimated at £50,000 (equivalent to £9,585,130 in 2025) or more according to some sources, and up to £80,000 (equivalent to £15,336,208 in 2025) or more by others. The bequest was accepted on those terms by an act passed the same year, and the collection, together with George II's royal library, and other objects. A significant proportion of this collection was later to become the foundation for the Natural History Museum. When Sloane wrote his will not only did he say he wanted to sell his work to the Parliament for 20,000 pounds, he also stated that he wanted his work to be seen by anyone who wanted to see it. The Curators thought that only scholars and the upper class were allowed to see the collection, believing that learning was a privilege that only the upper class had. This commonly-held contemporary view changed with time. He also gave the Society of Apothecaries the land of the Chelsea Physic Garden which they had rented from the Chelsea estate since 1673. A life-size statue of Sloane was erected in the town square of Killyleagh, the town in which he was born. === Kontroversja === In August 2020, a bust of Sloane in the British Museum's Enlightenment Gallery was moved by the museum. The decision came as part of that year's wave of removals of monuments to those who had benefited from slavery. ''History Ireland'' contributor Tony Canavan, writing of the decision and observing the fact that the Sloane family had moved to Ireland from Scotland during the Plantation of Ulster (or, more correctly, during the Plantation of Antrim and Down), noted that "the fact that Sloane came from a Scots-Irish family who benefited from a different kind of plantation, following the expulsion of natives and the confiscation of their land, [which seemed] never to have been an issue". === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Sloane Square, Sloane Street, Sloane Avenue, Sloane Grammar School and Sloane Gardens in the Royal Borough of Kensington and Chelsea are named after Sloane. His first name is given to Hans Street, Hans Crescent, Hans Place and Hans Road, all of which are also situated in the Royal Borough. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', a plant genus, was named after him by Linnaeus. * ''Urania sloanus'', a species of moth. * ''Spondylurus sloanii'', a species of lizard, was named in his honour by Daudin. * ''Chauliodus sloani'', a species of deep sea fish found across the world. == Referenzi == 2qe18ng4wrds5c5n95rxvlnu0c1riqx 330521 330520 2026-06-13T16:55:40Z Trigcly 17859 added [[Category:Tobba]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330521 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi mill-aqwa". == Tabib tas-soċjetà == Sloane started his own practice in 1689 at 3 Bloomsbury Place, London, Sloane worked among the upper classes where he was viewed as fashionable; he built a large practice which became lucrative. The physician served three successive sovereigns: Queen Anne, George I, and George II. There was some criticism of Sloane during his lifetime as a mere "virtuoso", an undiscriminating collector who lacked understanding of scientific principles. One critic stated that he was merely interested in the collection of knick-knacks, and another called him the "foremost toyman of his time". Sir Isaac Newton described Sloane as "a villain and rascal" and "a very tricking fellow". Some believed that his true achievement was in making friends in high society and with important political figures, rather than in science. Even as a physician, he did not get a great deal of respect from many, being seen as primarily a seller of medications and a collector of curios. Sloane's only medical publication, an ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745), was not published until its author was in his eighty-fifth year and had retired from practice. In 1716 Sloane was created a baronet, making him the first medical practitioner to receive a hereditary title. In 1719 he became president of the Royal College of Physicians, holding the office for sixteen years. In 1722 he was appointed physician-general to the army, and in 1727 first physician to George II. He was elected president of Royal College of Physicians in 1719 and served in that role until 1735. He became secretary to the Royal Society in 1693, and edited its ''Philosophical Transactions'' for twenty years. In 1727 he succeeded Sir Isaac Newton as president. He retired from the Society at the age of eighty. Sloane's role as First Secretary and later President of the Royal Society, a period which included his revitalising editorship of the ''Philosophical Transactions'', permitted Sloane little time for progressing his own scientific research, which led to the criticism of Sloane as a mere "virtuoso". Aside from his service as Royal Physician, Sloane's true achievement during his time at the Royal Society was in acting as a conduit between the worlds of science, politics and high society. Sloane's time in France at the beginning of his career later enabled him to fulfil the role of intermediary between British and French scientists, fostering the sharing of knowledge between the two countries at the height of the Age of Enlightenment. Notables from that period who visited Sloane to view his collection include the Swiss anatomist Albrecht von Haller, Voltaire, Benjamin Franklin and Carl Linnaeus. In 1745, at the age of eighty-five, and after having retired from medical practice, Sloane published his first medical work, ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745). During his life, Sloane was a correspondent of the French Académie Royale des Sciences and was named foreign associate in 1709, in addition to being a foreign member of the academies of science in Prussia, Saint Petersburg, Madrid and Göttingen. === Karità === Sloane helped out at Christ's Hospital from 1694 to 1730 and donated his salary back to that institution. He also supported the Royal College of Physicians' dispensary of inexpensive medications and operated a free surgery every morning. He was a founding governor of London's Foundling Hospital, the nation's first institution to care for abandoned children. Inoculation was required for all children in its care; Sloane was one of the physicians of that era who promoted inoculation as a method to prevent smallpox, using it on his own family and promoting it to the royal family. He had been introduced to the concept of inoculation by Lady Mary Wortley Montagu in the court of Queen Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == Sloane's purchase of the manor of Chelsea, London, in 1712, provided the grounds for the Chelsea Physic Garden. Over his lifetime, Sloane collected over 71,000 objects: books, manuscripts, drawings, coins and medals, plant specimens and others. His great stroke as a collector was to acquire in 1702 (by bequest, conditional on paying of certain debts) the cabinet of curiosities owned by William Courten, who had made collecting the business of his life. When Sloane retired in 1741, his library and cabinet of curiosities, which he took with him from Bloomsbury to his house in Chelsea, had grown to be of unique value. He had acquired the extensive natural history collections of William Courten, Cardinal Filippo Antonio Gualterio, James Petiver, Nehemiah Grew, Leonard Plukenet, the Duchess of Beaufort, Adam Buddle, Paul Hermann, Franz Kiggelaer and Herman Boerhaave. == Mewt u legat == In his final year, Sir Hans Sloane suffered from a disorder with some paralysis. He died on the afternoon of 11 January 1753 at the Manor House, Chelsea, and was buried on 18 January in the south-east corner of the churchyard at Chelsea Old Church with a memorial inscribed as follows:<blockquote>To the memory of SIR HANS SLOANE BAR^T President of the Royal Society, and of the College of Physicians; who in the year of our Lord 1753, the 92^d of his age, without the least pain of body and with a conscious serenity of mind, ended a virtuous and beneficent life. This monument was erected by his two daughters ELIZA CADOGAN and SARAH STANLEY</blockquote>His grave is shared with his wife Elisabeth, who died on 17 September 1724. On his death he bequeathed his books, manuscripts, prints, drawings, flora, fauna, medals, coins, seals, cameos and other curiosities to the nation, on condition that Parliament should pay his executors for a sum of £20,000 (equivalent to £3,834,052 in 2025) to be paid to his heirs—intentionally far less than the estimated value of the artefacts, contemporarily estimated at £50,000 (equivalent to £9,585,130 in 2025) or more according to some sources, and up to £80,000 (equivalent to £15,336,208 in 2025) or more by others. The bequest was accepted on those terms by an act passed the same year, and the collection, together with George II's royal library, and other objects. A significant proportion of this collection was later to become the foundation for the Natural History Museum. When Sloane wrote his will not only did he say he wanted to sell his work to the Parliament for 20,000 pounds, he also stated that he wanted his work to be seen by anyone who wanted to see it. The Curators thought that only scholars and the upper class were allowed to see the collection, believing that learning was a privilege that only the upper class had. This commonly-held contemporary view changed with time. He also gave the Society of Apothecaries the land of the Chelsea Physic Garden which they had rented from the Chelsea estate since 1673. A life-size statue of Sloane was erected in the town square of Killyleagh, the town in which he was born. === Kontroversja === In August 2020, a bust of Sloane in the British Museum's Enlightenment Gallery was moved by the museum. The decision came as part of that year's wave of removals of monuments to those who had benefited from slavery. ''History Ireland'' contributor Tony Canavan, writing of the decision and observing the fact that the Sloane family had moved to Ireland from Scotland during the Plantation of Ulster (or, more correctly, during the Plantation of Antrim and Down), noted that "the fact that Sloane came from a Scots-Irish family who benefited from a different kind of plantation, following the expulsion of natives and the confiscation of their land, [which seemed] never to have been an issue". === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Sloane Square, Sloane Street, Sloane Avenue, Sloane Grammar School and Sloane Gardens in the Royal Borough of Kensington and Chelsea are named after Sloane. His first name is given to Hans Street, Hans Crescent, Hans Place and Hans Road, all of which are also situated in the Royal Borough. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', a plant genus, was named after him by Linnaeus. * ''Urania sloanus'', a species of moth. * ''Spondylurus sloanii'', a species of lizard, was named in his honour by Daudin. * ''Chauliodus sloani'', a species of deep sea fish found across the world. == Referenzi == [[Kategorija:Tobba]] 3efrwxr59jtxfoyme8b4lpmihve4s4j 330522 330521 2026-06-13T16:56:00Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1660]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330522 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi mill-aqwa". == Tabib tas-soċjetà == Sloane started his own practice in 1689 at 3 Bloomsbury Place, London, Sloane worked among the upper classes where he was viewed as fashionable; he built a large practice which became lucrative. The physician served three successive sovereigns: Queen Anne, George I, and George II. There was some criticism of Sloane during his lifetime as a mere "virtuoso", an undiscriminating collector who lacked understanding of scientific principles. One critic stated that he was merely interested in the collection of knick-knacks, and another called him the "foremost toyman of his time". Sir Isaac Newton described Sloane as "a villain and rascal" and "a very tricking fellow". Some believed that his true achievement was in making friends in high society and with important political figures, rather than in science. Even as a physician, he did not get a great deal of respect from many, being seen as primarily a seller of medications and a collector of curios. Sloane's only medical publication, an ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745), was not published until its author was in his eighty-fifth year and had retired from practice. In 1716 Sloane was created a baronet, making him the first medical practitioner to receive a hereditary title. In 1719 he became president of the Royal College of Physicians, holding the office for sixteen years. In 1722 he was appointed physician-general to the army, and in 1727 first physician to George II. He was elected president of Royal College of Physicians in 1719 and served in that role until 1735. He became secretary to the Royal Society in 1693, and edited its ''Philosophical Transactions'' for twenty years. In 1727 he succeeded Sir Isaac Newton as president. He retired from the Society at the age of eighty. Sloane's role as First Secretary and later President of the Royal Society, a period which included his revitalising editorship of the ''Philosophical Transactions'', permitted Sloane little time for progressing his own scientific research, which led to the criticism of Sloane as a mere "virtuoso". Aside from his service as Royal Physician, Sloane's true achievement during his time at the Royal Society was in acting as a conduit between the worlds of science, politics and high society. Sloane's time in France at the beginning of his career later enabled him to fulfil the role of intermediary between British and French scientists, fostering the sharing of knowledge between the two countries at the height of the Age of Enlightenment. Notables from that period who visited Sloane to view his collection include the Swiss anatomist Albrecht von Haller, Voltaire, Benjamin Franklin and Carl Linnaeus. In 1745, at the age of eighty-five, and after having retired from medical practice, Sloane published his first medical work, ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745). During his life, Sloane was a correspondent of the French Académie Royale des Sciences and was named foreign associate in 1709, in addition to being a foreign member of the academies of science in Prussia, Saint Petersburg, Madrid and Göttingen. === Karità === Sloane helped out at Christ's Hospital from 1694 to 1730 and donated his salary back to that institution. He also supported the Royal College of Physicians' dispensary of inexpensive medications and operated a free surgery every morning. He was a founding governor of London's Foundling Hospital, the nation's first institution to care for abandoned children. Inoculation was required for all children in its care; Sloane was one of the physicians of that era who promoted inoculation as a method to prevent smallpox, using it on his own family and promoting it to the royal family. He had been introduced to the concept of inoculation by Lady Mary Wortley Montagu in the court of Queen Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == Sloane's purchase of the manor of Chelsea, London, in 1712, provided the grounds for the Chelsea Physic Garden. Over his lifetime, Sloane collected over 71,000 objects: books, manuscripts, drawings, coins and medals, plant specimens and others. His great stroke as a collector was to acquire in 1702 (by bequest, conditional on paying of certain debts) the cabinet of curiosities owned by William Courten, who had made collecting the business of his life. When Sloane retired in 1741, his library and cabinet of curiosities, which he took with him from Bloomsbury to his house in Chelsea, had grown to be of unique value. He had acquired the extensive natural history collections of William Courten, Cardinal Filippo Antonio Gualterio, James Petiver, Nehemiah Grew, Leonard Plukenet, the Duchess of Beaufort, Adam Buddle, Paul Hermann, Franz Kiggelaer and Herman Boerhaave. == Mewt u legat == In his final year, Sir Hans Sloane suffered from a disorder with some paralysis. He died on the afternoon of 11 January 1753 at the Manor House, Chelsea, and was buried on 18 January in the south-east corner of the churchyard at Chelsea Old Church with a memorial inscribed as follows:<blockquote>To the memory of SIR HANS SLOANE BAR^T President of the Royal Society, and of the College of Physicians; who in the year of our Lord 1753, the 92^d of his age, without the least pain of body and with a conscious serenity of mind, ended a virtuous and beneficent life. This monument was erected by his two daughters ELIZA CADOGAN and SARAH STANLEY</blockquote>His grave is shared with his wife Elisabeth, who died on 17 September 1724. On his death he bequeathed his books, manuscripts, prints, drawings, flora, fauna, medals, coins, seals, cameos and other curiosities to the nation, on condition that Parliament should pay his executors for a sum of £20,000 (equivalent to £3,834,052 in 2025) to be paid to his heirs—intentionally far less than the estimated value of the artefacts, contemporarily estimated at £50,000 (equivalent to £9,585,130 in 2025) or more according to some sources, and up to £80,000 (equivalent to £15,336,208 in 2025) or more by others. The bequest was accepted on those terms by an act passed the same year, and the collection, together with George II's royal library, and other objects. A significant proportion of this collection was later to become the foundation for the Natural History Museum. When Sloane wrote his will not only did he say he wanted to sell his work to the Parliament for 20,000 pounds, he also stated that he wanted his work to be seen by anyone who wanted to see it. The Curators thought that only scholars and the upper class were allowed to see the collection, believing that learning was a privilege that only the upper class had. This commonly-held contemporary view changed with time. He also gave the Society of Apothecaries the land of the Chelsea Physic Garden which they had rented from the Chelsea estate since 1673. A life-size statue of Sloane was erected in the town square of Killyleagh, the town in which he was born. === Kontroversja === In August 2020, a bust of Sloane in the British Museum's Enlightenment Gallery was moved by the museum. The decision came as part of that year's wave of removals of monuments to those who had benefited from slavery. ''History Ireland'' contributor Tony Canavan, writing of the decision and observing the fact that the Sloane family had moved to Ireland from Scotland during the Plantation of Ulster (or, more correctly, during the Plantation of Antrim and Down), noted that "the fact that Sloane came from a Scots-Irish family who benefited from a different kind of plantation, following the expulsion of natives and the confiscation of their land, [which seemed] never to have been an issue". === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Sloane Square, Sloane Street, Sloane Avenue, Sloane Grammar School and Sloane Gardens in the Royal Borough of Kensington and Chelsea are named after Sloane. His first name is given to Hans Street, Hans Crescent, Hans Place and Hans Road, all of which are also situated in the Royal Borough. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', a plant genus, was named after him by Linnaeus. * ''Urania sloanus'', a species of moth. * ''Spondylurus sloanii'', a species of lizard, was named in his honour by Daudin. * ''Chauliodus sloani'', a species of deep sea fish found across the world. == Referenzi == [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1660]] gey1k8g24cis5tegllgjc5icgh9bb0y 330523 330522 2026-06-13T16:56:15Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-1753]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330523 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi mill-aqwa". == Tabib tas-soċjetà == Sloane started his own practice in 1689 at 3 Bloomsbury Place, London, Sloane worked among the upper classes where he was viewed as fashionable; he built a large practice which became lucrative. The physician served three successive sovereigns: Queen Anne, George I, and George II. There was some criticism of Sloane during his lifetime as a mere "virtuoso", an undiscriminating collector who lacked understanding of scientific principles. One critic stated that he was merely interested in the collection of knick-knacks, and another called him the "foremost toyman of his time". Sir Isaac Newton described Sloane as "a villain and rascal" and "a very tricking fellow". Some believed that his true achievement was in making friends in high society and with important political figures, rather than in science. Even as a physician, he did not get a great deal of respect from many, being seen as primarily a seller of medications and a collector of curios. Sloane's only medical publication, an ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745), was not published until its author was in his eighty-fifth year and had retired from practice. In 1716 Sloane was created a baronet, making him the first medical practitioner to receive a hereditary title. In 1719 he became president of the Royal College of Physicians, holding the office for sixteen years. In 1722 he was appointed physician-general to the army, and in 1727 first physician to George II. He was elected president of Royal College of Physicians in 1719 and served in that role until 1735. He became secretary to the Royal Society in 1693, and edited its ''Philosophical Transactions'' for twenty years. In 1727 he succeeded Sir Isaac Newton as president. He retired from the Society at the age of eighty. Sloane's role as First Secretary and later President of the Royal Society, a period which included his revitalising editorship of the ''Philosophical Transactions'', permitted Sloane little time for progressing his own scientific research, which led to the criticism of Sloane as a mere "virtuoso". Aside from his service as Royal Physician, Sloane's true achievement during his time at the Royal Society was in acting as a conduit between the worlds of science, politics and high society. Sloane's time in France at the beginning of his career later enabled him to fulfil the role of intermediary between British and French scientists, fostering the sharing of knowledge between the two countries at the height of the Age of Enlightenment. Notables from that period who visited Sloane to view his collection include the Swiss anatomist Albrecht von Haller, Voltaire, Benjamin Franklin and Carl Linnaeus. In 1745, at the age of eighty-five, and after having retired from medical practice, Sloane published his first medical work, ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745). During his life, Sloane was a correspondent of the French Académie Royale des Sciences and was named foreign associate in 1709, in addition to being a foreign member of the academies of science in Prussia, Saint Petersburg, Madrid and Göttingen. === Karità === Sloane helped out at Christ's Hospital from 1694 to 1730 and donated his salary back to that institution. He also supported the Royal College of Physicians' dispensary of inexpensive medications and operated a free surgery every morning. He was a founding governor of London's Foundling Hospital, the nation's first institution to care for abandoned children. Inoculation was required for all children in its care; Sloane was one of the physicians of that era who promoted inoculation as a method to prevent smallpox, using it on his own family and promoting it to the royal family. He had been introduced to the concept of inoculation by Lady Mary Wortley Montagu in the court of Queen Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == Sloane's purchase of the manor of Chelsea, London, in 1712, provided the grounds for the Chelsea Physic Garden. Over his lifetime, Sloane collected over 71,000 objects: books, manuscripts, drawings, coins and medals, plant specimens and others. His great stroke as a collector was to acquire in 1702 (by bequest, conditional on paying of certain debts) the cabinet of curiosities owned by William Courten, who had made collecting the business of his life. When Sloane retired in 1741, his library and cabinet of curiosities, which he took with him from Bloomsbury to his house in Chelsea, had grown to be of unique value. He had acquired the extensive natural history collections of William Courten, Cardinal Filippo Antonio Gualterio, James Petiver, Nehemiah Grew, Leonard Plukenet, the Duchess of Beaufort, Adam Buddle, Paul Hermann, Franz Kiggelaer and Herman Boerhaave. == Mewt u legat == In his final year, Sir Hans Sloane suffered from a disorder with some paralysis. He died on the afternoon of 11 January 1753 at the Manor House, Chelsea, and was buried on 18 January in the south-east corner of the churchyard at Chelsea Old Church with a memorial inscribed as follows:<blockquote>To the memory of SIR HANS SLOANE BAR^T President of the Royal Society, and of the College of Physicians; who in the year of our Lord 1753, the 92^d of his age, without the least pain of body and with a conscious serenity of mind, ended a virtuous and beneficent life. This monument was erected by his two daughters ELIZA CADOGAN and SARAH STANLEY</blockquote>His grave is shared with his wife Elisabeth, who died on 17 September 1724. On his death he bequeathed his books, manuscripts, prints, drawings, flora, fauna, medals, coins, seals, cameos and other curiosities to the nation, on condition that Parliament should pay his executors for a sum of £20,000 (equivalent to £3,834,052 in 2025) to be paid to his heirs—intentionally far less than the estimated value of the artefacts, contemporarily estimated at £50,000 (equivalent to £9,585,130 in 2025) or more according to some sources, and up to £80,000 (equivalent to £15,336,208 in 2025) or more by others. The bequest was accepted on those terms by an act passed the same year, and the collection, together with George II's royal library, and other objects. A significant proportion of this collection was later to become the foundation for the Natural History Museum. When Sloane wrote his will not only did he say he wanted to sell his work to the Parliament for 20,000 pounds, he also stated that he wanted his work to be seen by anyone who wanted to see it. The Curators thought that only scholars and the upper class were allowed to see the collection, believing that learning was a privilege that only the upper class had. This commonly-held contemporary view changed with time. He also gave the Society of Apothecaries the land of the Chelsea Physic Garden which they had rented from the Chelsea estate since 1673. A life-size statue of Sloane was erected in the town square of Killyleagh, the town in which he was born. === Kontroversja === In August 2020, a bust of Sloane in the British Museum's Enlightenment Gallery was moved by the museum. The decision came as part of that year's wave of removals of monuments to those who had benefited from slavery. ''History Ireland'' contributor Tony Canavan, writing of the decision and observing the fact that the Sloane family had moved to Ireland from Scotland during the Plantation of Ulster (or, more correctly, during the Plantation of Antrim and Down), noted that "the fact that Sloane came from a Scots-Irish family who benefited from a different kind of plantation, following the expulsion of natives and the confiscation of their land, [which seemed] never to have been an issue". === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Sloane Square, Sloane Street, Sloane Avenue, Sloane Grammar School and Sloane Gardens in the Royal Borough of Kensington and Chelsea are named after Sloane. His first name is given to Hans Street, Hans Crescent, Hans Place and Hans Road, all of which are also situated in the Royal Borough. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', a plant genus, was named after him by Linnaeus. * ''Urania sloanus'', a species of moth. * ''Spondylurus sloanii'', a species of lizard, was named in his honour by Daudin. * ''Chauliodus sloani'', a species of deep sea fish found across the world. == Referenzi == [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1660]] [[Kategorija:Mietu fl-1753]] net889j2xwkyuc74eff4pszs5m908wb 330524 330523 2026-06-13T16:56:45Z Trigcly 17859 defaultsort 330524 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi mill-aqwa". == Tabib tas-soċjetà == Sloane started his own practice in 1689 at 3 Bloomsbury Place, London, Sloane worked among the upper classes where he was viewed as fashionable; he built a large practice which became lucrative. The physician served three successive sovereigns: Queen Anne, George I, and George II. There was some criticism of Sloane during his lifetime as a mere "virtuoso", an undiscriminating collector who lacked understanding of scientific principles. One critic stated that he was merely interested in the collection of knick-knacks, and another called him the "foremost toyman of his time". Sir Isaac Newton described Sloane as "a villain and rascal" and "a very tricking fellow". Some believed that his true achievement was in making friends in high society and with important political figures, rather than in science. Even as a physician, he did not get a great deal of respect from many, being seen as primarily a seller of medications and a collector of curios. Sloane's only medical publication, an ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745), was not published until its author was in his eighty-fifth year and had retired from practice. In 1716 Sloane was created a baronet, making him the first medical practitioner to receive a hereditary title. In 1719 he became president of the Royal College of Physicians, holding the office for sixteen years. In 1722 he was appointed physician-general to the army, and in 1727 first physician to George II. He was elected president of Royal College of Physicians in 1719 and served in that role until 1735. He became secretary to the Royal Society in 1693, and edited its ''Philosophical Transactions'' for twenty years. In 1727 he succeeded Sir Isaac Newton as president. He retired from the Society at the age of eighty. Sloane's role as First Secretary and later President of the Royal Society, a period which included his revitalising editorship of the ''Philosophical Transactions'', permitted Sloane little time for progressing his own scientific research, which led to the criticism of Sloane as a mere "virtuoso". Aside from his service as Royal Physician, Sloane's true achievement during his time at the Royal Society was in acting as a conduit between the worlds of science, politics and high society. Sloane's time in France at the beginning of his career later enabled him to fulfil the role of intermediary between British and French scientists, fostering the sharing of knowledge between the two countries at the height of the Age of Enlightenment. Notables from that period who visited Sloane to view his collection include the Swiss anatomist Albrecht von Haller, Voltaire, Benjamin Franklin and Carl Linnaeus. In 1745, at the age of eighty-five, and after having retired from medical practice, Sloane published his first medical work, ''Account of a Medicine for Soreness, Weakness and other Distempers of the Eyes'' (London, 1745). During his life, Sloane was a correspondent of the French Académie Royale des Sciences and was named foreign associate in 1709, in addition to being a foreign member of the academies of science in Prussia, Saint Petersburg, Madrid and Göttingen. === Karità === Sloane helped out at Christ's Hospital from 1694 to 1730 and donated his salary back to that institution. He also supported the Royal College of Physicians' dispensary of inexpensive medications and operated a free surgery every morning. He was a founding governor of London's Foundling Hospital, the nation's first institution to care for abandoned children. Inoculation was required for all children in its care; Sloane was one of the physicians of that era who promoted inoculation as a method to prevent smallpox, using it on his own family and promoting it to the royal family. He had been introduced to the concept of inoculation by Lady Mary Wortley Montagu in the court of Queen Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == Sloane's purchase of the manor of Chelsea, London, in 1712, provided the grounds for the Chelsea Physic Garden. Over his lifetime, Sloane collected over 71,000 objects: books, manuscripts, drawings, coins and medals, plant specimens and others. His great stroke as a collector was to acquire in 1702 (by bequest, conditional on paying of certain debts) the cabinet of curiosities owned by William Courten, who had made collecting the business of his life. When Sloane retired in 1741, his library and cabinet of curiosities, which he took with him from Bloomsbury to his house in Chelsea, had grown to be of unique value. He had acquired the extensive natural history collections of William Courten, Cardinal Filippo Antonio Gualterio, James Petiver, Nehemiah Grew, Leonard Plukenet, the Duchess of Beaufort, Adam Buddle, Paul Hermann, Franz Kiggelaer and Herman Boerhaave. == Mewt u legat == In his final year, Sir Hans Sloane suffered from a disorder with some paralysis. He died on the afternoon of 11 January 1753 at the Manor House, Chelsea, and was buried on 18 January in the south-east corner of the churchyard at Chelsea Old Church with a memorial inscribed as follows:<blockquote>To the memory of SIR HANS SLOANE BAR^T President of the Royal Society, and of the College of Physicians; who in the year of our Lord 1753, the 92^d of his age, without the least pain of body and with a conscious serenity of mind, ended a virtuous and beneficent life. This monument was erected by his two daughters ELIZA CADOGAN and SARAH STANLEY</blockquote>His grave is shared with his wife Elisabeth, who died on 17 September 1724. On his death he bequeathed his books, manuscripts, prints, drawings, flora, fauna, medals, coins, seals, cameos and other curiosities to the nation, on condition that Parliament should pay his executors for a sum of £20,000 (equivalent to £3,834,052 in 2025) to be paid to his heirs—intentionally far less than the estimated value of the artefacts, contemporarily estimated at £50,000 (equivalent to £9,585,130 in 2025) or more according to some sources, and up to £80,000 (equivalent to £15,336,208 in 2025) or more by others. The bequest was accepted on those terms by an act passed the same year, and the collection, together with George II's royal library, and other objects. A significant proportion of this collection was later to become the foundation for the Natural History Museum. When Sloane wrote his will not only did he say he wanted to sell his work to the Parliament for 20,000 pounds, he also stated that he wanted his work to be seen by anyone who wanted to see it. The Curators thought that only scholars and the upper class were allowed to see the collection, believing that learning was a privilege that only the upper class had. This commonly-held contemporary view changed with time. He also gave the Society of Apothecaries the land of the Chelsea Physic Garden which they had rented from the Chelsea estate since 1673. A life-size statue of Sloane was erected in the town square of Killyleagh, the town in which he was born. === Kontroversja === In August 2020, a bust of Sloane in the British Museum's Enlightenment Gallery was moved by the museum. The decision came as part of that year's wave of removals of monuments to those who had benefited from slavery. ''History Ireland'' contributor Tony Canavan, writing of the decision and observing the fact that the Sloane family had moved to Ireland from Scotland during the Plantation of Ulster (or, more correctly, during the Plantation of Antrim and Down), noted that "the fact that Sloane came from a Scots-Irish family who benefited from a different kind of plantation, following the expulsion of natives and the confiscation of their land, [which seemed] never to have been an issue". === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Sloane Square, Sloane Street, Sloane Avenue, Sloane Grammar School and Sloane Gardens in the Royal Borough of Kensington and Chelsea are named after Sloane. His first name is given to Hans Street, Hans Crescent, Hans Place and Hans Road, all of which are also situated in the Royal Borough. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', a plant genus, was named after him by Linnaeus. * ''Urania sloanus'', a species of moth. * ''Spondylurus sloanii'', a species of lizard, was named in his honour by Daudin. * ''Chauliodus sloani'', a species of deep sea fish found across the world. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Sloane, Hans}} [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1660]] [[Kategorija:Mietu fl-1753]] 11xqbwgpvufvsy9kuz7nhqtwrhfrzxu 330526 330524 2026-06-13T17:42:05Z Trigcly 17859 /* Tabib tas-soċjetà */ 330526 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi tal-waħx". == Tabib tas-soċjetà == Sloane beda l-prattika tiegħu stess fl-1689 f'3 Bloomsbury Place, Londra. Sloane ħadem fost in-nies tal-klassijiet superjuri fejn sar rinomat ħafna; huwa bena prattika kbir li qallgħetu ħafna flus. It-tabib ħa ħsieb tliet sovrani wara xulxin: ir-Reġina Anna, [[Ġorġ I]] u [[Ġorġ II]]. Kien hemm xi kritika fir-rigward ta' Sloane matul ħajtu li kien sempliċi "virtuoso", jiġifieri kollezzjonist ta' kollox mingħajr il-fehim tal-prinċipji [[Xjenza|xjentifiċi]]. Kritiku partikolari stqarr li Sloane kien interessat biss fil-kollezzjoni ta' kurżitajiet superfiċjali, u kritiku ieħor sostna li Sloane kien "l-ewwel espert tal-ġugarelli ta' żmienu". Sir [[Isaac Newton]] iddeskriva lil Sloane bħala "kriminal u xifajklu" u "[[raġel]] qarrieqi ħafna". Uħud kienu jemmnu li l-kisba reali tiegħu kienet li għamel ħbieb fil-klassijiet superjuri tas-soċjetà u ma' figuri [[Politiku|politiċi]] importanti, iktar milli fix-xjenza. Anke bħala tabib, ma tantx kiseb wisq rispett fost ħafna, u kien jitqies primarjament bħala bejjiegħ tal-mediċini u kollezzjonista tal-kurżitajiet. L-unika pubblikazzjoni medika ta' Sloane, ''Rendikont ta' Mediċina għall-Ħmurija, għad-Dgħufija u għal Mard ieħor tal-Għajnejn'' (Londra, 1745), ma ġietx ippubblikata qabel ma l-awtur għalaq 85 sena u kien irtira mill-prattika. Fl-1716 Sloane sar baruni, u b'hekk kien l-ewwel prattikant mediku li ngħata titlu ereditarju. Fl-1719 huwa sar il-President tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba, u żamm il-kariga għal 16-il sena. Fl-1722 huwa nħatar bħala tabib ġenerali tal-armata, u fl-1727 bħala l-ewwel tabib ta' Ġorġ II. Huwa ġie elett bħala President tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba fl-1719 u baqa' f'dik il-kariga sal-1735. Huwa sar segretarju tas-Soċjetà Rjali fl-1693, u editja t-''Tranżazzjonijiet Filosofiċi'' tagħha għal 20 sena. Fl-1727 ħa post Sir Isaac Newton bħala l-President. Huwa rtira mis-Soċjetà meta kellu 80 sena. Ir-rwol ta' Sloane bħala l-Ewwel Segretarju u iktar 'il quddiem bħala l-President tas-Soċjetà Rjali, perjodu li kien jinkludi l-editorija rivitalizzanti tiegħu tat-''Tranżazzjonijiet Filosofiċi'', ma tantx ħallew wisq ħin għal Sloane biex jikseb progress fir-riċerka xjentifika tiegħu stess, u dan wassal għal kritika fil-konfront ta' Sloane bħala sempliċi "virtuoso". Apparti s-servizz tiegħu bħala Tabib Irjali, il-kisba reali ta' Sloane matul iż-żmien tiegħu fis-Soċjetà Rjali kien li għamilha ta' intermedjarju bejn id-dinjiet tax-xjenza, tal-[[politika]] u tas-soċjetà għolja. Żmien Sloane fi [[Franza]] fil-bidu tal-karriera tiegħu iktar 'il quddiem għenu biex jaqdi r-rwol ta' intermedjarju bejn ix-xjenzati Brittaniċi u dawk Franċiżi, filwaqt li jrawwem il-kondiviżjoni tal-għarfien bejn iż-żewġ pajjiżi fil-qofol tal-Era tal-Illuminiżmu. Nies notevoli minn dak iż-żmien li żar lil Sloane biex jaraw il-kollezzjoni tiegħu jinkludu l-anatomiku [[Żvizzera|Żvizzeru]] [[Albrecht von Haller]], [[Voltaire]], [[Benjamin Franklin]] u [[Carl Linnaeus]]. Fl-1745, meta kellu 85 sena, u wara li kien irtira mill-prattika tal-mediċina, Sloane ppubblika l-ewwel xogħol mediku tiegħu, ''Rendikont ta' Mediċina għall-Ħmurija, għad-Dgħufija u għal Mard Ieħor tal-Għajnejn'' (Londra, 1745). Matul ħajtu, Sloane kien korrispondent tal-Akkademja Rjali Franċiża tax-Xjenzi u ssejjaħ bħala mibgħut barrani fl-1709, apparti li kien membru barrani tal-akkademji tax-xjenza fil-[[Prussja]], f'[[San Pietruburgu]]. f'[[Madrid]] u f'[[Göttingen]]. === Karità === Sloane għen fl-Isptar ta' [[Ġesù|Kristu]] mill-1694 sal-1730 u ta s-salarju tiegħu bħala donazzjoni lura lil dik l-istituzzjoni. Huwa appoġġa wkoll lid-dispenserija ta' mediċini mhux għaljin tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba u wettaq kirurġija b'xejn kull filgħodu. Huwa kien il-gvernatur li stabbilixxa l-Isptar ta' Foundling f'Londra, l-ewwel istituzzjoni tan-nazzjon għall-indukrar tat-tfal abbandunati. It-tilqim kien meħtieġ għat-tfal kollha indukrati hemmhekk; Sloane kien wieħed mit-tobba ta' dik l-era li ppromwova t-tilqim bħala metodu ta' prevenzjoni tal-ġidri, u użah fuq il-familja tiegħu stess u ppromwovieh lill-familja rjali. Huwa kien sar midħla tal-kunċett tat-tilqim bis-saħħa ta' Lady Mary Wortley Montagu fil-qorti tar-Reġina Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == Ix-xiri tal-villa ta' Chelsea, Londra, fl-1712 minn Sloane pprovda l-artijiet għall-Ġnien Botaniku ta' Chelsea magħruf bħala Chelsea Physic Garden. Matul ħajtu, Sloane kkollezzjona iktar minn 71,000 oġġett: kotba, manuskritti, tpinġijiet, muniti u medalji, eżemplari ta' pjanti u oħrajn. L-aqwa kisba tiegħu bħala kollezzjonista kienet li fl-1702 kiseb (bħala legat, bil-kundizzjoni li jħallas ċertu dejn) il-kollezzjoni tal-kurżitajiet li kienet ta' [[William Courten]], li kien biddel il-kollezzjoniżmu fix-xogħol ta' ħajtu. Meta Sloane rtira fl-1741, il-librerija u l-kollezzjoni tal-kurżitajiet tiegħu, li ħa miegħu minn Bloomsbury lejn daru f'Chelsea, kibru u saru ta' valur uniku. Huwa kien akkwista l-kollezzjonijiet estensivi tal-istorja naturali ta' William Courten, tal-[[Kardinal]] Filippo Antonio Gualterio, ta' James Petiver, ta' Nehemiah Grew, ta' Leonard Plukenet, tad-Dukessa ta' Beaufort, ta' Adam Buddle, ta' Paul Hermann, ta' Franz Kiggelaer u ta' Herman Boerhaave. == Mewt u legat == In his final year, Sir Hans Sloane suffered from a disorder with some paralysis. He died on the afternoon of 11 January 1753 at the Manor House, Chelsea, and was buried on 18 January in the south-east corner of the churchyard at Chelsea Old Church with a memorial inscribed as follows:<blockquote>To the memory of SIR HANS SLOANE BAR^T President of the Royal Society, and of the College of Physicians; who in the year of our Lord 1753, the 92^d of his age, without the least pain of body and with a conscious serenity of mind, ended a virtuous and beneficent life. This monument was erected by his two daughters ELIZA CADOGAN and SARAH STANLEY</blockquote>His grave is shared with his wife Elisabeth, who died on 17 September 1724. On his death he bequeathed his books, manuscripts, prints, drawings, flora, fauna, medals, coins, seals, cameos and other curiosities to the nation, on condition that Parliament should pay his executors for a sum of £20,000 (equivalent to £3,834,052 in 2025) to be paid to his heirs—intentionally far less than the estimated value of the artefacts, contemporarily estimated at £50,000 (equivalent to £9,585,130 in 2025) or more according to some sources, and up to £80,000 (equivalent to £15,336,208 in 2025) or more by others. The bequest was accepted on those terms by an act passed the same year, and the collection, together with George II's royal library, and other objects. A significant proportion of this collection was later to become the foundation for the Natural History Museum. When Sloane wrote his will not only did he say he wanted to sell his work to the Parliament for 20,000 pounds, he also stated that he wanted his work to be seen by anyone who wanted to see it. The Curators thought that only scholars and the upper class were allowed to see the collection, believing that learning was a privilege that only the upper class had. This commonly-held contemporary view changed with time. He also gave the Society of Apothecaries the land of the Chelsea Physic Garden which they had rented from the Chelsea estate since 1673. A life-size statue of Sloane was erected in the town square of Killyleagh, the town in which he was born. === Kontroversja === In August 2020, a bust of Sloane in the British Museum's Enlightenment Gallery was moved by the museum. The decision came as part of that year's wave of removals of monuments to those who had benefited from slavery. ''History Ireland'' contributor Tony Canavan, writing of the decision and observing the fact that the Sloane family had moved to Ireland from Scotland during the Plantation of Ulster (or, more correctly, during the Plantation of Antrim and Down), noted that "the fact that Sloane came from a Scots-Irish family who benefited from a different kind of plantation, following the expulsion of natives and the confiscation of their land, [which seemed] never to have been an issue". === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Sloane Square, Sloane Street, Sloane Avenue, Sloane Grammar School and Sloane Gardens in the Royal Borough of Kensington and Chelsea are named after Sloane. His first name is given to Hans Street, Hans Crescent, Hans Place and Hans Road, all of which are also situated in the Royal Borough. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', a plant genus, was named after him by Linnaeus. * ''Urania sloanus'', a species of moth. * ''Spondylurus sloanii'', a species of lizard, was named in his honour by Daudin. * ''Chauliodus sloani'', a species of deep sea fish found across the world. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Sloane, Hans}} [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1660]] [[Kategorija:Mietu fl-1753]] 36mqlkcz40vmcm20s05eerqg44cv271 330527 330526 2026-06-13T19:06:53Z Trigcly 17859 /* Mewt u legat */ żieda stampi 330527 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]]. Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == [[Stampa:Hans Sloane00.jpg|daqsminuri|Il-paġna ewlenija tal-''Vjaġġ lejn il-Ġamajka'' ta' Sloane tal-1725.]] Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. [[Stampa:Acta Eruditorum - III botanica fisica, 1710 – BEIC 13375088.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni mill-kritika tal-ewwel volum ta' ''Vjaġġ lejn il-gżejjer ta' Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka'', ippubblikat f'''Acta Eruditorum'', 1710.]] Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. [[Stampa:Hans Sloane by Stephen Slaughter, 1736, National Portrait Gallery, London.JPG|daqsminuri|Sloane fl-1736.]] Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi tal-waħx". == Tabib tas-soċjetà == [[Stampa:Arms of Sloane of Chelsea.png|daqsminuri|L-arma tal-familja Sloane ta' Chelsea.]] Sloane beda l-prattika tiegħu stess fl-1689 f'3 Bloomsbury Place, Londra. Sloane ħadem fost in-nies tal-klassijiet superjuri fejn sar rinomat ħafna; huwa bena prattika kbir li qallgħetu ħafna flus. It-tabib ħa ħsieb tliet sovrani wara xulxin: ir-Reġina Anna, [[Ġorġ I]] u [[Ġorġ II]]. Kien hemm xi kritika fir-rigward ta' Sloane matul ħajtu li kien sempliċi "virtuoso", jiġifieri kollezzjonist ta' kollox mingħajr il-fehim tal-prinċipji [[Xjenza|xjentifiċi]]. Kritiku partikolari stqarr li Sloane kien interessat biss fil-kollezzjoni ta' kurżitajiet superfiċjali, u kritiku ieħor sostna li Sloane kien "l-ewwel espert tal-ġugarelli ta' żmienu". Sir [[Isaac Newton]] iddeskriva lil Sloane bħala "kriminal u xifajklu" u "[[raġel]] qarrieqi ħafna". Uħud kienu jemmnu li l-kisba reali tiegħu kienet li għamel ħbieb fil-klassijiet superjuri tas-soċjetà u ma' figuri [[Politiku|politiċi]] importanti, iktar milli fix-xjenza. Anke bħala tabib, ma tantx kiseb wisq rispett fost ħafna, u kien jitqies primarjament bħala bejjiegħ tal-mediċini u kollezzjonista tal-kurżitajiet. L-unika pubblikazzjoni medika ta' Sloane, ''Rendikont ta' Mediċina għall-Ħmurija, għad-Dgħufija u għal Mard ieħor tal-Għajnejn'' (Londra, 1745), ma ġietx ippubblikata qabel ma l-awtur għalaq 85 sena u kien irtira mill-prattika. Fl-1716 Sloane sar baruni, u b'hekk kien l-ewwel prattikant mediku li ngħata titlu ereditarju. Fl-1719 huwa sar il-President tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba, u żamm il-kariga għal 16-il sena. Fl-1722 huwa nħatar bħala tabib ġenerali tal-armata, u fl-1727 bħala l-ewwel tabib ta' Ġorġ II. Huwa ġie elett bħala President tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba fl-1719 u baqa' f'dik il-kariga sal-1735. Huwa sar segretarju tas-Soċjetà Rjali fl-1693, u editja t-''Tranżazzjonijiet Filosofiċi'' tagħha għal 20 sena. Fl-1727 ħa post Sir Isaac Newton bħala l-President. Huwa rtira mis-Soċjetà meta kellu 80 sena. Ir-rwol ta' Sloane bħala l-Ewwel Segretarju u iktar 'il quddiem bħala l-President tas-Soċjetà Rjali, perjodu li kien jinkludi l-editorija rivitalizzanti tiegħu tat-''Tranżazzjonijiet Filosofiċi'', ma tantx ħallew wisq ħin għal Sloane biex jikseb progress fir-riċerka xjentifika tiegħu stess, u dan wassal għal kritika fil-konfront ta' Sloane bħala sempliċi "virtuoso". Apparti s-servizz tiegħu bħala Tabib Irjali, il-kisba reali ta' Sloane matul iż-żmien tiegħu fis-Soċjetà Rjali kien li għamilha ta' intermedjarju bejn id-dinjiet tax-xjenza, tal-[[politika]] u tas-soċjetà għolja. Żmien Sloane fi [[Franza]] fil-bidu tal-karriera tiegħu iktar 'il quddiem għenu biex jaqdi r-rwol ta' intermedjarju bejn ix-xjenzati Brittaniċi u dawk Franċiżi, filwaqt li jrawwem il-kondiviżjoni tal-għarfien bejn iż-żewġ pajjiżi fil-qofol tal-Era tal-Illuminiżmu. Nies notevoli minn dak iż-żmien li żar lil Sloane biex jaraw il-kollezzjoni tiegħu jinkludu l-anatomiku [[Żvizzera|Żvizzeru]] [[Albrecht von Haller]], [[Voltaire]], [[Benjamin Franklin]] u [[Carl Linnaeus]]. Fl-1745, meta kellu 85 sena, u wara li kien irtira mill-prattika tal-mediċina, Sloane ppubblika l-ewwel xogħol mediku tiegħu, ''Rendikont ta' Mediċina għall-Ħmurija, għad-Dgħufija u għal Mard Ieħor tal-Għajnejn'' (Londra, 1745). Matul ħajtu, Sloane kien korrispondent tal-Akkademja Rjali Franċiża tax-Xjenzi u ssejjaħ bħala mibgħut barrani fl-1709, apparti li kien membru barrani tal-akkademji tax-xjenza fil-[[Prussja]], f'[[San Pietruburgu]]. f'[[Madrid]] u f'[[Göttingen]]. === Karità === Sloane għen fl-Isptar ta' [[Ġesù|Kristu]] mill-1694 sal-1730 u ta s-salarju tiegħu bħala donazzjoni lura lil dik l-istituzzjoni. Huwa appoġġa wkoll lid-dispenserija ta' mediċini mhux għaljin tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba u wettaq kirurġija b'xejn kull filgħodu. Huwa kien il-gvernatur li stabbilixxa l-Isptar ta' Foundling f'Londra, l-ewwel istituzzjoni tan-nazzjon għall-indukrar tat-tfal abbandunati. It-tilqim kien meħtieġ għat-tfal kollha indukrati hemmhekk; Sloane kien wieħed mit-tobba ta' dik l-era li ppromwova t-tilqim bħala metodu ta' prevenzjoni tal-ġidri, u użah fuq il-familja tiegħu stess u ppromwovieh lill-familja rjali. Huwa kien sar midħla tal-kunċett tat-tilqim bis-saħħa ta' Lady Mary Wortley Montagu fil-qorti tar-Reġina Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == [[Stampa:Bust of Sir Hans Sloane (1730s) by Michael Rysbrack, currently housed in the British Museum in London (cropped).jpg|daqsminuri|Bust ta' Sloane ta' Michael Rysbrack (is-snin 30 tas-seklu 18) li jinsab fil-Mużew Brittaniku.]] Ix-xiri tal-villa ta' Chelsea, Londra, fl-1712 minn Sloane pprovda l-artijiet għall-Ġnien Botaniku ta' Chelsea magħruf bħala Chelsea Physic Garden. Matul ħajtu, Sloane kkollezzjona iktar minn 71,000 oġġett: kotba, manuskritti, tpinġijiet, muniti u medalji, eżemplari ta' pjanti u oħrajn. L-aqwa kisba tiegħu bħala kollezzjonista kienet li fl-1702 kiseb (bħala legat, bil-kundizzjoni li jħallas ċertu dejn) il-kollezzjoni tal-kurżitajiet li kienet ta' [[William Courten]], li kien biddel il-kollezzjoniżmu fix-xogħol ta' ħajtu. Meta Sloane rtira fl-1741, il-librerija u l-kollezzjoni tal-kurżitajiet tiegħu, li ħa miegħu minn Bloomsbury lejn daru f'Chelsea, kibru u saru ta' valur uniku. Huwa kien akkwista l-kollezzjonijiet estensivi tal-istorja naturali ta' William Courten, tal-[[Kardinal]] Filippo Antonio Gualterio, ta' James Petiver, ta' Nehemiah Grew, ta' Leonard Plukenet, tad-Dukessa ta' Beaufort, ta' Adam Buddle, ta' Paul Hermann, ta' Franz Kiggelaer u ta' Herman Boerhaave. == [[Mewt]] u legat == [[Stampa:Sir Hans Sloane Monument.jpg|daqsminuri|Il-monument ta' Sloane fil-Knisja l-Antika ta' Chelsea.]] Fl-aħħar sena ta' ħajtu, Sir Hans Sloane bata minn marda b'paraliżi parzjali. Huwa miet waranofsinhar fil-11 ta' Jannar 1753 f'Manor House, Chelsea, u ndifen fit-18 ta' January fil-Lbiċ taċ-ċimiterju tal-Knisja l-Antika ta' Chelsea b'mafkar bil-kitba kif ġej:<blockquote>Għall-memorja ta' SIR HANS SLOANE BAR^T President tas-Soċjetà Rjali, u tal-Kulleġġ tat-Tobba; li fis-sena tal-Mulej 1753, meta kellu 92 sena, mingħajr l-inqas uġigħ f'ġismu u b'serenità konxja fil-ħsieb, temm il-ħajja virtwuża u karitatevoli tiegħu. Dan il-[[monument]] ittella' miż-żewġ ulied bniet tiegħu ELIZA CADOGAN u SARAH STANLEY.</blockquote>Il-qabar tiegħu huwa kondiviż mal-mara tiegħu Elisabeth, li mietet fis-17 ta' Settembru 1724. Mal-mewt tiegħu huwa ħalla bħala legat il-kotba, il-manuskritti, l-immaġnijiet stampati, it-tpinġijiet, il-flora, il-[[Annimal|fawna]], il-medalji, il-muniti, is-siġilli, il-kameos u kurżitajiet oħra lin-nazzjon, bil-kundizzjoni li l-Parlament iħallas lill-werrieta tiegħu somma ta' £20,000 (ekwivalenti għal £3,834,052 fl-2025) — apposta ferm inqas mill-valur stmat tal-artefatti, li kontemporanjament ġew stmati li jiswew £50,000 (ekwivalenti għal £9,585,130 fl-2025) jew iktar skont xi sorsi, u sa £80,000 (ekwivalenti għal £15,336,208 fl-2025) jew iktar minn oħrajn. Il-legat ġie aċċettat skont dawk it-termini permezz ta' att li għadda fl-istess sena, u l-kollezzjoni, flimkien mal-librerija rjali ta' Ġorġ II, u oġġetti oħra. Proporzjon sinifikanti ta' din il-kollezzjoni iktar 'il quddiem saret il-pedament tal-Mużew tal-Istorja Naturali. Meta Sloane kiteb it-testment tiegħu mhux talli qal li ried ibigħ ix-xogħol tiegħu lill-Parlament għal 20,000 lira, iżda stqarr ukoll li ried li x-xogħol tiegħu jkun jista' jarah kull min ried. Il-[[Kuratur|Kuraturi]] ħasbu li l-istudjużi u l-klassi superjuri biss kienu se jitħallew jaraw il-kollezzjoni, peress li kienu jemmnu li l-apprendiment kien privileġġ tal-klassi superjuri biss. Din il-fehma komuni nbidlet maż-żmien. Huwa ta l-art tal-Ġnien Botaniku ta' Chelsea lis-Soċjetà tal-Apotekarji wara li kienu krewha mingħand il-proprjetà tiegħu ta' Chelsea mill-1673. Statwa ta' daqs reali ta' Sloane tpoġġiet fil-pjazza tar-raħal ta' Killyleagh, fejn twieled. === Kontroversja === F'Awwissu 2020, bust ta' Sloane fil-Gallerija tal-Illuminiżmu tal-Mużew Brittaniku tressaq mill-mużew. Id-deċiżjoni ttieħdet bħala parti mill-mewġa ta' tneħħijiet ta' monumenti li seħħet f'dik is-sena ta' dawk li kienu gawdew mill-iskjavitù. Il-kontributur ta' ''History Ireland'', Tony Canavan, kiteb dwar id-deċiżjoni u osserva l-fatt li l-familja ta' Sloane kienet ittrasferiet ruħha fl-Irlanda mill-Iskozja waqt it-tħawwil tal-Pjantaġġuni ta' Ulster (jew iktar korrettament matul it-tħawwil tal-Pjantaġġuni ta' Antrim u ta' Down), u nnota li "l-fatt li Sloane oriġina minn familja Skoċċiża-Irlandiża li gawdiet minn tip differenti ta' pjantaġġun, wara t-tkeċċija tan-nattivi u l-konfiska ta' arthom, [li milli jidher] għalihom qatt ma kienet xi kwistjoni". [[Stampa:Hans Crescent on Harrods copy.jpg|daqsminuri|Tabella tat-triq f'Hans Crescent mal-binja ta' Harrods, Knightsbridge.]] === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Il-Pjazza ta' Sloane, Triq Sloane, Triq il-Kbira ta' Sloane, l-Iskola tal-Grammatika ta' Sloane u l-Ġonna ta' Sloane fil-Kwartier Irjali ta' Kensington u Chelsea ssemmew għal Sloane. L-ewwel isem tiegħu ngħata lil Triq Hans, Hans Crescent, Hans Place u Hans Road, li kollha kemm huma jinsabu fil-Kwartier Irjali. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' pjanta, ingħatat kunjomu minn Linnaeus. * ''Urania sloanus'', speċi ta' kamla. * ''Spondylurus sloanii'', speċi ta' gremxula, issemmiet għalih minn Daudin. * ''Chauliodus sloani'', speċi ta' [[ħuta]] tal-baħar fond li tinsab madwar id-dinja. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Sloane, Hans}} [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1660]] [[Kategorija:Mietu fl-1753]] 4lhr85uew4fdgz3m3o1a3t4foy69fbj 330528 330527 2026-06-13T19:08:16Z Trigcly 17859 żieda referenzi 330528 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sir Hans Sloane,''' '''l-Ewwel Baruni''' (twieled fis-16 ta' April 1660 – miet fil-11 ta' Jannar 1753) kien [[tabib]], naturalista u kollezzjonista [[Renju Unit|Brittaniku]]-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlandiż]]. Huwa kellu kollezzjoni ta' 71,000 oġġett u ħalliha bħala wirt lin-nazzjon Brittaniku, u b'hekk stabbilixxa l-pedamenti għall-[[Mużew Brittaniku]], għal-Librerija Brittanika u għall-[[Mużew]] tal-[[Storja|Istorja]] Naturali f'[[Londra]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/abroad/the-irishman-who-invented-milk-chocolate-and-served-the-royal-family-1.3560087|titlu=The Irishman who 'invented' milk chocolate, and served the royal family|kunjom=Mannion|isem=Nathan|sit=The Irish Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Media|isem=P. A.|data=2020-08-25|titlu=British Museum removes statue of slave-owning founder|url=https://www.theguardian.com/culture/2020/aug/25/british-museum-removes-founder-hans-sloane-statue-over-slavery-links|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-13}}</ref> Elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali ta' 24 sena, Sloane vvjaġġa lejn il-Karibew fl-1687 u ddokumenta l-vjaġġi u s-sejbiet tiegħu b'pubblikazzjonijiet estensivi snin wara. Sloane kien tabib rinomat fost l-aristokrazija, u ġie elett bħala membru tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba ta' 27 sena. Għalkemm huwa akkreditat bl-invenzjoni tal-ħalib biċ-ċikkulata, x'aktarx iżjed li huwa tgħallem il-prattika li żżid il-ħalib maċ-ċikkulata tax-xorb waqt li kien qed jgħix u jaħdem fil-[[Ġamajka]]. Iktar 'il quddiem xi toroq u postijiet issemmew għalih, inkluż Hans Place, Hans Crescent u l-[[Pjazza]] Sloane fl-inħawi ta' Chelsea, Londra — l-inħawi tar-residenza finali tiegħu — u anke l-Pjazza Sir Hans Sloane f'Killyleagh, raħal twelidu f'Ulster. Il-proprjetà ta' Sloane f'Londra tħalliet lil bintu, Elizabeth, li żżewġet lit-Tieni Baruni Cadogan, u l-proprjetà baqgħet f'idejn il-familja Cadogan sal-lum. == Ħajja bikrija u familja == Sloane twieled f'familja ta' nisel parzjalment minn Ulster-[[Skozja|Skoċċiż]] fis-16 ta' April 1660 f'Killyleagh, villaġġ max-xtut tal-Lbiċ ta' Strangford Lough fil-Kontea ta' Down f'Ulster, il-provinċja tat-Tramuntana fl-Irlanda. Huwa kien is-seba' u l-aħħar wild ta' [[Alexander Sloane]], li miet meta Hans kellu 6 snin. Alexander Sloane kien kollezzjonist ġenerali tat-taxxi għall-Kontea ta' Down u aġent tal-Konti ta' Clanbrassil. Ħuh, [[James Sloane]], kien Membru tal-Parlament Irlandiż. Jingħad li [[Sarah Hicks]] (omm Hans) kienet Ingliża li marret tgħix f'Killyleagh bħala sieħbet [[Anne Carey]] meta Anne żżewġet lil Lord Clanbrassil. Il-familja tan-naħa ta' missier Sloane kienu minn Ulster-Skoċċiżi, wara li għamlu migrazzjoni minn Ayrshire fil-Lbiċ tal-Iskozja; huma marru jgħixu fil-Lvant ta' Ulster matul it-tħawwil tal-pjantaġġuni ta' Antrim u Down, li sar kemxejn separatament mit-tħawwil usa' tal-pjantaġġuni ta' Ulster, taħt ir-Re [[Ġakbu VI]] u I. It-tfal tal-familja Sloane, inkluż Hans, ittieħdu mill-familja Hamilton (jew Clanbrassil) u ngħataw il-biċċa l-kbira tal-[[edukazzjoni]] bikrija tagħhom fi ħdan il-librerija tal-Kastell ta' Killyleagh. Mill-ulied subien ta' Alexander, tlieta biss laħqu saru adulti: Hans, William u James. Il-postijiet tad-dfin ta' Henry u ta' John Sloane jistgħu jinstabu fiċ-ċimiterju tal-Knisja ta' Killyleagh; iż-żewġ aħwa miet fi tfulithom. L-ikbar wieħed fost l-aħwa, James, ġie elett bħala Membru Parlamentari għal Roscommon u Killyleagh fl-1692. John Sloane iktar 'il quddiem sar Membru Parlamentari ta' Thetford u avukat tal-Inner Temple, u qatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu f'Londra. Bħal bosta ċittadini Skoċċiżi oħra tal-"Pjantaġġuni" f'Ulster matul is-[[seklu 17]], il-kunjum Sloane kważi ċertament kien ta' oriġini Gaeliku, u Sloane x'aktarx huwa l-isem Angliċizzat ta' ''Ó Sluagháin''. Bħala żagħżugħ, Sloane kkollezzjona oġġetti tal-istorja naturali u kurżitajiet oħra. Dan wasslu għall-istudju tal-[[mediċina]] f'Londra, fejn studja l-[[botanika]], il-''materia medica'', il-kiruġija u l-[[kimika]] farmaċewtika. Id-drawwiet tal-kollezzjoniżmu tiegħu wassluh biex ikun utli għal [[John Ray]] u [[Robert Boyle]]. Wara 4 snin f'Londra huwa vvjaġġa lejn Franza, fejn qatta' xi żmien f'[[Pariġi]] u f'[[Montpellier]], u qagħad fit-tul biżżejjed fl-Università ta' Orange-Nassau biex jikseb il-lawrija tad-dottorat tiegħu hemmhekk fl-1683; huwa tqabbad bħala assistent tat-tabib prominenti [[Thomas Sydenham]] li tah introduzzjonijiet siewja rigward il-prattika fil-mediċina. Huwa rritorna lejn Londra b'kollezzjoni konsiderevoli ta' [[Pjanta|pjanti]] u kurżitajiet oħra, u l-pjanti ntbagħtu lil Ray u ntużaw minnu għall-i''Storja tal-Pjanti''. == Vjaġġ fil-Karibew == [[Stampa:Hans Sloane00.jpg|daqsminuri|Il-paġna ewlenija tal-''Vjaġġ lejn il-Ġamajka'' ta' Sloane tal-1725.]] Sloane ġie elett bħala membru tas-Soċjetà Rjali fl-1685. Fl-1687 huwa sar membru tal-Kulleġġ tat-Tobba, u fl-istess sena mar il-Ġamajka abbord l-HMS ''Assistance'' bħala t-tabib personali tal-Gvernatur il-ġdid tal-Ġamajka, it-Tieni Duka ta' Albemarle. Albemarle miet fil-Ġamajka s-sena ta' wara, fl-1688, b'hekk iż-żjara ta' Sloane damet 15-il xahar biss. Matul iż-żmien li qatta' fil-Karibew, Sloane żar diversi gżejjer u ġabar iktar minn 1,000 eżemplar ta' pjanti kif ukoll provvisti kbar ta' kawkaw u ta' qxur tas-siġar [[Perù|Peruvjani]] li minnhom iktar 'il quddiem wettaq l-estrazzjoni tal-kwinina biex jittratta l-mard tal-għajnejn. Sloane kiteb noti madwar 800 [[speċi]] ġdida ta' pjanti, u kkatalogahom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] fil-''Catalogus Plantarum Quae in Insula Jamaica Sponte Proveniunt'' (Katalgu tal-Pjanti Ġamajkani) tiegħu, li ġie ppubblikat fl-1696. L-ewwel kitbiet tiegħu dwar il-vjaġġ tfaċċaw fit-''Tranżazzjonijiet [[Filosofija|Filosofiċi]] tas-Soċjetà Rjali'', li fih Sloane ddeskriva l-pjanti Ġamajkani bħas-Siġra tal-Bżar u l-arbuxxell tal-kafè, flimkien ma' rendikonti dwar it-terremoti li heżżu lil [[Lima]] fl-1687 u lil Ġamajka fl-1687/1688 u fl-1692. Fix-xogħol ta' Sloane, ''Storja Naturali tal-Ġamajka'', huwa jiddeskrivi l-[[mużika]] etnika tan-nies ta' karnaġjon [[Iswed|sewda]] tal-Ġamajka għar-Reġina tal-Ingilterra. Bl-għajnuna ta' mużiċist lokali, huwa inkluda l-partitura mużikali u l-kliem tal-kanzunetti tal-festivals. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 1. Sloane. 1707. * ''Vjaġġ lejn il-Gżejjer ta' Madera, [[Barbados]], Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka''. Vol. 2. Sloane. 1725. [[Stampa:Acta Eruditorum - III botanica fisica, 1710 – BEIC 13375088.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni mill-kritika tal-ewwel volum ta' ''Vjaġġ lejn il-gżejjer ta' Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers u l-Ġamajka'', ippubblikat f'''Acta Eruditorum'', 1710.]] Sloane żżewweġ lil [[Elizabeth Langley Rose]], l-armla ta' Fulke Rose tal-Ġamajka, u bint [[Alderman John Langley]], werrieta għanja tal-pjantaġġuni tal-kannamiela fil-Ġamajka maħduma mill-[[Skjavitù|iskjavi]]. Il-koppja kellha tliet ulied bniet, Mary, Sarah u Elizabeth, u tifel wieħed, Hans; Sarah u Elizabeth biss baqgħu ħajjin sat-tfulija. Sarah iżżewġet lil George Stanley tal-familja Paultons u Elizabeth iżżewġet lil Charles Cadogan, li sar it-Tieni Baruni tal-familja Cadogan. Ladarba reġa' lura fil-Brittanja, l-introjtu mill-karriera ta' tabib ta' Sloane u mill-investimenti tiegħu fil-proprjetà ta' Londra, flimkien mal-wirt ta' Elizabeth, Sloane rnexxielu jibni l-kollezzjoni sostanzjali tiegħu ta' artefatti tal-istorja naturali fid-deċennji ta' wara. Barra minn hekk, Sloane kellu investimenti fil-Kumpaniji Rjali tal-[[Afrika]] u tal-Baħar tan-Nofsinhar, u t-tnejn li huma wettqu kummerċ tal-iskjavi. [[Stampa:Hans Sloane by Stephen Slaughter, 1736, National Portrait Gallery, London.JPG|daqsminuri|Sloane fl-1736.]] Il-Mużew tal-Istorja Naturali jelenka lil Sloane bħala l-inventur taċ-ċikkulata tax-xorb bil-ħalib. Madankollu, skont l-istoriku [[James Delbourgo]], il-Ġamajkani kienu qed iħejju "xarba sħuna magħmula mil-laqx tal-kawkaw maħsud frisk, mgħollija bil-ħalib u bil-kannella" saħansitra mill-1494. Sloane ltaqa' maż-żerriegħa tal-kawkaw meta kien fil-Ġamajka, fejn in-nies tal-post kienu jixorbuha mħallta mal-ilma, għalkemm huwa jingħad li kien tal-fehma li kienet tqallgħu. Bosta riċetti tat-taħlit taċ-ċikkulata mal-ħwawar, mal-bajd, maz-zokkor u mal-ħalib kienu preżenti sas-seklu 17. Sloane jaf ħejja r-riċetta tiegħu stess għat-taħlit taċ-ċikkulata tax-xorb mal-ħalib, iżda jekk għamel dan x'aktarx li ma kienx l-ewwel wieħed. Xi sorsi jakkreditaw lil [[Daniel Peter]] bħala l-inventur fl-1875, li uża l-ħalib ikkondensat; sorsi oħra jindikaw li l-ħalib żdied maċ-ċikkulata tax-xorb sekli qabel f'xi pajjiżi. Sas-snin 50 tas-seklu 18, bejjiegħ tal-ħxejjex ta' Soho jismu Nicholas Sanders sostna li kien qed ibigħ ir-riċetta ta' Sloane bħala eliżir mediċinali, u x'aktarx li għamel iċ-"Ċikkulata tax-Xorb bil-Ħalib ta' Sir Hans Sloane" bħala d-ditta tal-ewwel xarba taċ-ċikkulata bil-ħalib. Sas-seklu 19, l-Aħwa Cadbury bigħu l-laned taċ-ċikkulata tax-xorb b'karti kummerċjali li wkoll invokaw ir-riċetta ta' Sloane. Fl-1707 Sloane elenka l-varjetà ta' kastigi mogħtija lill-iskjavi fil-Ġamajka. Għar-ribelljoni, l-iskjavi normalment kienu jiġu kkastigati "billi jissammru mal-art ... u mbagħad kienu jingħataw in-nar ftit ftit minn saqajhom u minn idejhom, u kienu jinħarqu gradwalment sa rashom, filwaqt li l-uġigħat tagħhom kienu stravaganti". Għar-reati inferjuri, il-kastrazzjoni jew il-mutilazzjoni ("il-qtugħ ta' nofs ir-riġlejn") kienu n-norma. Għan-negliġenza, l-iskjavi "normalment kienu jiġu msawta bil-frosta ... wara li jissawtu bil-frosta sakemm il-laħam tagħhom joħroġ fil-beraħ, uħud kienu jitfgħulhom il-bżar u l-melħ fuq il-ġilda tagħhom; xi drabi oħra s-sidien tagħhom kienu jferrgħu xama' mdewba fuq il-ġilda tagħhom, u kienu jużaw torturi tal-waħx". == Tabib tas-soċjetà == [[Stampa:Arms of Sloane of Chelsea.png|daqsminuri|L-arma tal-familja Sloane ta' Chelsea.]] Sloane beda l-prattika tiegħu stess fl-1689 f'3 Bloomsbury Place, Londra. Sloane ħadem fost in-nies tal-klassijiet superjuri fejn sar rinomat ħafna; huwa bena prattika kbir li qallgħetu ħafna flus. It-tabib ħa ħsieb tliet sovrani wara xulxin: ir-Reġina Anna, [[Ġorġ I]] u [[Ġorġ II]]. Kien hemm xi kritika fir-rigward ta' Sloane matul ħajtu li kien sempliċi "virtuoso", jiġifieri kollezzjonist ta' kollox mingħajr il-fehim tal-prinċipji [[Xjenza|xjentifiċi]]. Kritiku partikolari stqarr li Sloane kien interessat biss fil-kollezzjoni ta' kurżitajiet superfiċjali, u kritiku ieħor sostna li Sloane kien "l-ewwel espert tal-ġugarelli ta' żmienu". Sir [[Isaac Newton]] iddeskriva lil Sloane bħala "kriminal u xifajklu" u "[[raġel]] qarrieqi ħafna". Uħud kienu jemmnu li l-kisba reali tiegħu kienet li għamel ħbieb fil-klassijiet superjuri tas-soċjetà u ma' figuri [[Politiku|politiċi]] importanti, iktar milli fix-xjenza. Anke bħala tabib, ma tantx kiseb wisq rispett fost ħafna, u kien jitqies primarjament bħala bejjiegħ tal-mediċini u kollezzjonista tal-kurżitajiet. L-unika pubblikazzjoni medika ta' Sloane, ''Rendikont ta' Mediċina għall-Ħmurija, għad-Dgħufija u għal Mard ieħor tal-Għajnejn'' (Londra, 1745), ma ġietx ippubblikata qabel ma l-awtur għalaq 85 sena u kien irtira mill-prattika. Fl-1716 Sloane sar baruni, u b'hekk kien l-ewwel prattikant mediku li ngħata titlu ereditarju. Fl-1719 huwa sar il-President tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba, u żamm il-kariga għal 16-il sena. Fl-1722 huwa nħatar bħala tabib ġenerali tal-armata, u fl-1727 bħala l-ewwel tabib ta' Ġorġ II. Huwa ġie elett bħala President tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba fl-1719 u baqa' f'dik il-kariga sal-1735. Huwa sar segretarju tas-Soċjetà Rjali fl-1693, u editja t-''Tranżazzjonijiet Filosofiċi'' tagħha għal 20 sena. Fl-1727 ħa post Sir Isaac Newton bħala l-President. Huwa rtira mis-Soċjetà meta kellu 80 sena. Ir-rwol ta' Sloane bħala l-Ewwel Segretarju u iktar 'il quddiem bħala l-President tas-Soċjetà Rjali, perjodu li kien jinkludi l-editorija rivitalizzanti tiegħu tat-''Tranżazzjonijiet Filosofiċi'', ma tantx ħallew wisq ħin għal Sloane biex jikseb progress fir-riċerka xjentifika tiegħu stess, u dan wassal għal kritika fil-konfront ta' Sloane bħala sempliċi "virtuoso". Apparti s-servizz tiegħu bħala Tabib Irjali, il-kisba reali ta' Sloane matul iż-żmien tiegħu fis-Soċjetà Rjali kien li għamilha ta' intermedjarju bejn id-dinjiet tax-xjenza, tal-[[politika]] u tas-soċjetà għolja. Żmien Sloane fi [[Franza]] fil-bidu tal-karriera tiegħu iktar 'il quddiem għenu biex jaqdi r-rwol ta' intermedjarju bejn ix-xjenzati Brittaniċi u dawk Franċiżi, filwaqt li jrawwem il-kondiviżjoni tal-għarfien bejn iż-żewġ pajjiżi fil-qofol tal-Era tal-Illuminiżmu. Nies notevoli minn dak iż-żmien li żar lil Sloane biex jaraw il-kollezzjoni tiegħu jinkludu l-anatomiku [[Żvizzera|Żvizzeru]] [[Albrecht von Haller]], [[Voltaire]], [[Benjamin Franklin]] u [[Carl Linnaeus]]. Fl-1745, meta kellu 85 sena, u wara li kien irtira mill-prattika tal-mediċina, Sloane ppubblika l-ewwel xogħol mediku tiegħu, ''Rendikont ta' Mediċina għall-Ħmurija, għad-Dgħufija u għal Mard Ieħor tal-Għajnejn'' (Londra, 1745). Matul ħajtu, Sloane kien korrispondent tal-Akkademja Rjali Franċiża tax-Xjenzi u ssejjaħ bħala mibgħut barrani fl-1709, apparti li kien membru barrani tal-akkademji tax-xjenza fil-[[Prussja]], f'[[San Pietruburgu]]. f'[[Madrid]] u f'[[Göttingen]]. === Karità === Sloane għen fl-Isptar ta' [[Ġesù|Kristu]] mill-1694 sal-1730 u ta s-salarju tiegħu bħala donazzjoni lura lil dik l-istituzzjoni. Huwa appoġġa wkoll lid-dispenserija ta' mediċini mhux għaljin tal-Kulleġġ Irjali tat-Tobba u wettaq kirurġija b'xejn kull filgħodu. Huwa kien il-gvernatur li stabbilixxa l-Isptar ta' Foundling f'Londra, l-ewwel istituzzjoni tan-nazzjon għall-indukrar tat-tfal abbandunati. It-tilqim kien meħtieġ għat-tfal kollha indukrati hemmhekk; Sloane kien wieħed mit-tobba ta' dik l-era li ppromwova t-tilqim bħala metodu ta' prevenzjoni tal-ġidri, u użah fuq il-familja tiegħu stess u ppromwovieh lill-familja rjali. Huwa kien sar midħla tal-kunċett tat-tilqim bis-saħħa ta' Lady Mary Wortley Montagu fil-qorti tar-Reġina Caroline. == Mużew Brittaniku u l-Ġnien Botaniku ta' Chelsea == [[Stampa:Bust of Sir Hans Sloane (1730s) by Michael Rysbrack, currently housed in the British Museum in London (cropped).jpg|daqsminuri|Bust ta' Sloane ta' Michael Rysbrack (is-snin 30 tas-seklu 18) li jinsab fil-Mużew Brittaniku.]] Ix-xiri tal-villa ta' Chelsea, Londra, fl-1712 minn Sloane pprovda l-artijiet għall-Ġnien Botaniku ta' Chelsea magħruf bħala Chelsea Physic Garden. Matul ħajtu, Sloane kkollezzjona iktar minn 71,000 oġġett: kotba, manuskritti, tpinġijiet, muniti u medalji, eżemplari ta' pjanti u oħrajn. L-aqwa kisba tiegħu bħala kollezzjonista kienet li fl-1702 kiseb (bħala legat, bil-kundizzjoni li jħallas ċertu dejn) il-kollezzjoni tal-kurżitajiet li kienet ta' [[William Courten]], li kien biddel il-kollezzjoniżmu fix-xogħol ta' ħajtu. Meta Sloane rtira fl-1741, il-librerija u l-kollezzjoni tal-kurżitajiet tiegħu, li ħa miegħu minn Bloomsbury lejn daru f'Chelsea, kibru u saru ta' valur uniku. Huwa kien akkwista l-kollezzjonijiet estensivi tal-istorja naturali ta' William Courten, tal-[[Kardinal]] Filippo Antonio Gualterio, ta' James Petiver, ta' Nehemiah Grew, ta' Leonard Plukenet, tad-Dukessa ta' Beaufort, ta' Adam Buddle, ta' Paul Hermann, ta' Franz Kiggelaer u ta' Herman Boerhaave. == [[Mewt]] u legat == [[Stampa:Sir Hans Sloane Monument.jpg|daqsminuri|Il-monument ta' Sloane fil-Knisja l-Antika ta' Chelsea.]] Fl-aħħar sena ta' ħajtu, Sir Hans Sloane bata minn marda b'paraliżi parzjali. Huwa miet waranofsinhar fil-11 ta' Jannar 1753 f'Manor House, Chelsea, u ndifen fit-18 ta' January fil-Lbiċ taċ-ċimiterju tal-Knisja l-Antika ta' Chelsea b'mafkar bil-kitba kif ġej:<blockquote>Għall-memorja ta' SIR HANS SLOANE BAR^T President tas-Soċjetà Rjali, u tal-Kulleġġ tat-Tobba; li fis-sena tal-Mulej 1753, meta kellu 92 sena, mingħajr l-inqas uġigħ f'ġismu u b'serenità konxja fil-ħsieb, temm il-ħajja virtwuża u karitatevoli tiegħu. Dan il-[[monument]] ittella' miż-żewġ ulied bniet tiegħu ELIZA CADOGAN u SARAH STANLEY.</blockquote>Il-qabar tiegħu huwa kondiviż mal-mara tiegħu Elisabeth, li mietet fis-17 ta' Settembru 1724. Mal-mewt tiegħu huwa ħalla bħala legat il-kotba, il-manuskritti, l-immaġnijiet stampati, it-tpinġijiet, il-flora, il-[[Annimal|fawna]], il-medalji, il-muniti, is-siġilli, il-kameos u kurżitajiet oħra lin-nazzjon, bil-kundizzjoni li l-Parlament iħallas lill-werrieta tiegħu somma ta' £20,000 (ekwivalenti għal £3,834,052 fl-2025) — apposta ferm inqas mill-valur stmat tal-artefatti, li kontemporanjament ġew stmati li jiswew £50,000 (ekwivalenti għal £9,585,130 fl-2025) jew iktar skont xi sorsi, u sa £80,000 (ekwivalenti għal £15,336,208 fl-2025) jew iktar minn oħrajn. Il-legat ġie aċċettat skont dawk it-termini permezz ta' att li għadda fl-istess sena, u l-kollezzjoni, flimkien mal-librerija rjali ta' Ġorġ II, u oġġetti oħra. Proporzjon sinifikanti ta' din il-kollezzjoni iktar 'il quddiem saret il-pedament tal-Mużew tal-Istorja Naturali. Meta Sloane kiteb it-testment tiegħu mhux talli qal li ried ibigħ ix-xogħol tiegħu lill-Parlament għal 20,000 lira, iżda stqarr ukoll li ried li x-xogħol tiegħu jkun jista' jarah kull min ried. Il-[[Kuratur|Kuraturi]] ħasbu li l-istudjużi u l-klassi superjuri biss kienu se jitħallew jaraw il-kollezzjoni, peress li kienu jemmnu li l-apprendiment kien privileġġ tal-klassi superjuri biss. Din il-fehma komuni nbidlet maż-żmien. Huwa ta l-art tal-Ġnien Botaniku ta' Chelsea lis-Soċjetà tal-Apotekarji wara li kienu krewha mingħand il-proprjetà tiegħu ta' Chelsea mill-1673. Statwa ta' daqs reali ta' Sloane tpoġġiet fil-pjazza tar-raħal ta' Killyleagh, fejn twieled. === Kontroversja === F'Awwissu 2020, bust ta' Sloane fil-Gallerija tal-Illuminiżmu tal-Mużew Brittaniku tressaq mill-mużew. Id-deċiżjoni ttieħdet bħala parti mill-mewġa ta' tneħħijiet ta' monumenti li seħħet f'dik is-sena ta' dawk li kienu gawdew mill-iskjavitù. Il-kontributur ta' ''History Ireland'', Tony Canavan, kiteb dwar id-deċiżjoni u osserva l-fatt li l-familja ta' Sloane kienet ittrasferiet ruħha fl-Irlanda mill-Iskozja waqt it-tħawwil tal-Pjantaġġuni ta' Ulster (jew iktar korrettament matul it-tħawwil tal-Pjantaġġuni ta' Antrim u ta' Down), u nnota li "l-fatt li Sloane oriġina minn familja Skoċċiża-Irlandiża li gawdiet minn tip differenti ta' pjantaġġun, wara t-tkeċċija tan-nattivi u l-konfiska ta' arthom, [li milli jidher] għalihom qatt ma kienet xi kwistjoni". [[Stampa:Hans Crescent on Harrods copy.jpg|daqsminuri|Tabella tat-triq f'Hans Crescent mal-binja ta' Harrods, Knightsbridge.]] === Postijiet imsemmijin għal Sloane === Il-Pjazza ta' Sloane, Triq Sloane, Triq il-Kbira ta' Sloane, l-Iskola tal-Grammatika ta' Sloane u l-Ġonna ta' Sloane fil-Kwartier Irjali ta' Kensington u Chelsea ssemmew għal Sloane. L-ewwel isem tiegħu ngħata lil Triq Hans, Hans Crescent, Hans Place u Hans Road, li kollha kemm huma jinsabu fil-Kwartier Irjali. === Pjanti u annimali msemmijin għal Sloane === * ''Sloanea'', [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' pjanta, ingħatat kunjomu minn Linnaeus. * ''Urania sloanus'', speċi ta' kamla. * ''Spondylurus sloanii'', speċi ta' gremxula, issemmiet għalih minn Daudin. * ''Chauliodus sloani'', speċi ta' [[ħuta]] tal-baħar fond li tinsab madwar id-dinja. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Sloane, Hans}} [[Kategorija:Tobba]] [[Kategorija:Twieldu fl-1660]] [[Kategorija:Mietu fl-1753]] rb7antsrmqrq7f5v4f0sgf20acvpt9b