Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 945 330609 325434 2026-06-19T00:38:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330609 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika Taljana<br />''Repubblica Italiana'' |isem_komuni = Italja |stampa_bandiera = Flag of Italy.svg |stampa_emblema = Italy-Emblem.svg |stampa_mappa = EU-Italy.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni tal-Italja (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Italja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Italja |ħolqa_demografija = Demografija Italja |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Il Canto degli italiani|Il Canto degli Italiani]]''</small><br /><center>[[Stampa:Inno di Mameli instrumental.ogg|The national anthem of Italy]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Taljana|Taljan]] |gruppi_etniċi = ara [[#Demografija|Demografija]] |kapitali = [[Ruma]] |latd=41 |latm=54 |latNS=N |lonġd=12 |lonġm=29 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Ruma]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Italja|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Italja|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Sergio Mattarella]] |isem_kap2 = [[Giorgia Meloni]] |data_sħubija_UE = 25 ta' Marzu, 1957² |poż_erja = 71 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 301,338 |erja_mi_kw = 116,346 |perċentwal_ilma = 1.24 |ċensiment_popolazzjoni = 58,947,905 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2024 |poż_ċensiment_popolazzjoni = 25 |densità_popolazzjoni_km2 = 195.7 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 506.9 |poż_densità_popolazzjoni = 71 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2010 |PGD_PSX = $1.828 triljun<ref name=autogenerated1 >{{Ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=27&pr1.y=19|titlu=International Monetary Fund: Italy}}</ref> |poż_PGD_PSX = 10 |PGD_PSX_per_capita = $30,165<ref name=autogenerated1 /> |poż_PGD_PSX_per_capita = 30 |sena_IŻU = 2011 |IŻU = |poż_IŻU = |kategorija_IŻU = |tip_sovranità = [[Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Unifikazzjoni |data_stabbilit1 = 17 ta' Marzu, 1861 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])¹ |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.it]]³ |kodiċi_telefoniku = 39 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $2.245 triljun<ref name=autogenerated1 /> |poż_PGD_nominali = 8 |PGD_nominali_per_capita = $37,046<ref name=autogenerated1 /> |poż_PGD_nominali_per_capita = 24 |noti = ¹ Qabel l-1999: [[Lira Taljana]]<br />²Membru fundatur.³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]] |leġislatura=[[Parlament tar-Repubblika Taljana]]}} L-'''Italja''', uffiċjalment magħrufa bħala r-Repubblika Taljana, hija pajjiż li jinsab fin-Nofsinhar tal-[[Ewropa]]. Il-fruntiera tal-Italja tmiss ma' fruntieri ta' pajjiżi Ewropej oħra, ngħidu aħna bħal [[Franza]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Awstrija]], u s-[[Slovenja]] tul l-Alpi li jservu ta' fruntiera naturali. In-Nofsinhar ta' dan il-pajjiż ġej fil-forma ta' [[peniżola]], dan għax din il-parti hija mdawra mill-[[Baħar Mediterran]]. F'din il-parti tal-Italja wieħed jista' faċilment jilloka l-gżira maġġuri ta' [[Sqallija]], il-gżira ta' [[Sardinja]] u l-izgħar stati indipendenti li huma fi ħdan ir-reġjun Taljan, li huma [[San Marino]] u l-belt tal-[[Vatikan]]. It-territorju Taljan ikopri xi 301,338 kilometru kwadru u huwa influwenzat direttament minn klima moderata u staġjonali. B'60.8 miljun abitant, l-Italja hija l-ħames l-iktar pajjiż ippopolat fl-Ewropa u għandha t-titlu tat-23 l-iktar pajjiż b'densità għolja fid-dinja. [[Ruma]] hija l-ikbar belt u l-[[belt kapitali]] tal-Italja. == Storja == [[Stampa:San Gimignano 05.jpg|thumb|left|Torrijiet ta' San Gimignano fit-Toskana]] [[Stampa:William Callow, Corso Sant' Anastasia with the Palazzo Maffei in Verona, 1855, NGA 163356.jpg|thumb|left|Triq Verona f'nofs is-seklu 19]] Qabel l-1861, l-Italja ma kinitx [[stat]] unit. It-territorju kien magħmul minn grupp ta' stati indipendenti, li kienu kkmandati minn pajjiżi oħra (bħall-[[Awstrija]], [[Franza]] u [[Spanja]]). F'nofs is-seklu 19, il-[[Konti ta' Cavour]] kien il-Kap tal-Gvern tal-"Istat ta' Sardinja". Dan ipperswada lill-Awstrijaċi li kienu qegħdin jgħixu fil-[[Lombardia]] u fil-[[Veneto]] biex joħolqu l-istat tat-Tramuntana tal-Italja. Imbagħad stati oħra mill-Italja ċentrali u tan-Nofsinhar issieħbu mal-[[Piemonte]] sabiex ikun jista' jinħoloq stat akbar. Fl-1860, [[Giuseppe Garibaldi]] rnexxielu jirbaħ il-gżira ta' Sqallija u wara ħafna ġiri madwar l-Ewropa, fl-1861, Garabaldi ħoloq ir-[[Renju tal-Italja]].<ref name="Encarta">{{Ċita web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555207/Italy.html|titlu=MSN Learning & Research - Italy|data=2003-12-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20031203115355/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555207/Italy.html|arkivju-data=2003-12-03|url-status=dead}}</ref> [[Vittorio Emanuele II]] sar ir-re tar-renju l-ġdid. Fl-1861, il-[[Lazio]] u l-Veneto kienu għadhom mhux parti mill-Italja, għaliex kienu meqjusin bħala l-proprjetà tal-[[Papa]] li kien qiegħed jipproteġi lill-Awstrija bit-tarka tal-[[Kristjaneżmu]] għaliex il-Papa ma riedx ikun kompliċi fil-kunflitt li kellu jseħħ bejn dawn il-pajjiżi Nsara, jiġifieri l-Italja u l-Awstrija. Il-Veneto sar parti mill-Italja fl-1866, eżattament wara gwerra qalila kontra l-imperu Awstrijak. Is-suldati Taljani ħadu l-Lazio fl-1870 mingħand il-[[Papa]]. Issa l-Italja kienet verament magħquda, u dan ma setax ikun possibbli li kieku ma kienx għal dawk il-bosta personaġġi li ħadu sehem f'din il-battalja għall-unità tal-Italja taħt l-istat ta' Piemonte. L-Italja ħadet sehem f[[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] bħala alleata tal-Gran Brittanja, Franza, u r-[[Russja]] kontra l-[[Poteri Ċentrali]]. Kważi l-ġlied kollu tal-Italja kien fuq il-fruntiera tal-Lvant, ħdejn l-Awstrija. Wara t-telfa ta' [[Caporetto]], it-Taljani ħasbu li tilfu l-gwerra. Iżda, fl-1918, il-Poteri Ċentrali ċedew u l-Italja kisbet ir-reġjun ta' ''Venezia Tridentina'' (Trentino u Alto Adige), li qabel kien tal-Awstrija. Fl-1922, kien hemm gvern ġdid Taljan taħt [[Benito Mussolini]], il-mexxej tal-[[Faxxiżmu]] fl-Italja. Dan sar Kap tal-Gvern u [[dittatur]], u sejjaħ lilu nnifsu "duce" - li tfisser "mexxej" bit-[[lingwa Taljana|Taljan]]. Sar ħabib tad-dittatur Ġermaniż [[Adolf Hitler]], u daħal miegħu fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]]. Italja daħlet fil-gwerra fl-1940 bħala alleata tal-[[Ġermanja]] u l-[[Ġappun]] kontra Franza, il-Gran Brittanja, u r-Russja. Matul il-gwerra, l-Italja kkontrollat l-parti l-kbira tal-Baħar Mediterran. Fil-25 ta' Lulju 1943, Mussolini tneħħa mill-Kunsill il-Kbir tal-Faxxiżmu, u fit-8 ta' Settembru 1943, [[Badoglio]] ddikjara li l-gwerra tal-Italja bħala alleata tal-Ġermanja kienet intemmet. L-Italja bdiet tiġġieled mal-alleati, li kienu Franza u r-Renju Unit, iżda s-suldati Taljani ma kinux jafu fuq min jisparaw. Fit-Tramuntana tal-Italja twaqqaf moviment jismu Resistenza biex jiġġieled kontra l-invażuri Ġermaniżi. Mussolini pprova jwaqqaf stat ieħor faxxista fit-Tramuntana tal-Italja, ir-Repubblika ta' [[Salò]], imma dan falla. Fil-25 ta' April 25 1945, l-Italja saret ħielsa. L-istat sar repubblika fit-2 ta' Ġunju 1946, u għall-ewwel darba n-nisa setgħu jivvutaw. Il-poplu Taljan temm id-dinastija ta' [[Savoia]] u adotta gvern repubblikan. [[Stampa:Map Region of Piemonte.svg|thumb|Ir-reġjun ta' Piemonte]] [[Stampa:Lodner von der Kleinweißen gesehen - HPIM3962.jpg|thumb|left|100px|Blat Alpini tal-Lvant]] [[Stampa:Val dUltimo - Ultental (4724017376).jpg|thumb|left|100px|Wied Ulten]] [[Stampa:HochgallFromN.JPG|left|100px|Hochgall fil-Grupp Rieserferner]] [[Stampa:Santa Crusc da Pescol.jpg|thumb|left|100px|Val Badia, ħdejn il-belt ta' Badia]] [[Stampa:Pragser Wildsee Seekofel von Bucht.jpg|thumb|left|100px|Lag Braie jew Pragser Wildsee]] [[Stampa:Latemarspitze Karersee.JPG|thumb|left|100px|Grupp ta 'siġar taż-żnuber u l-arżnu fil-foresta ta' Latemar]] Fi Frar 1947, l-Italja ffirmat trattat ta' paċi mal-alleati u tilfet il-kolonji kollha u xi żoni territorjali ([[Istria]] u partijiet mid-Dalmazja). L-Italja ssieħbet fin-[[NATO]] u l-Komunità Ewropea (bħala membru fundatur), u saret waħda mill-akbar ekonomiji industrijali fid-dinja. == Ġeografija == L-Italja hija peniżola, fis-sens li hija mdawra mill-baħar min-naħat kollha minbarra waħda (tat-Tramuntana tagħha). It-Tramuntana tal-Italja hija separata minn Franza, l-Iżvizzera, u l-Awstrija bil-katina ta' muntanji tal-[[Alpi]].<ref>[http://www.blurtit.com/q714533.html] ''Alps are the border between Italy and other countries''</ref> [[Mont Blanc]] (''Monte Bianco'' bit-Taljan jew ''il-Muntanja l-Bajda'' bil-Malti), l-ogħla muntanja fl-Ewropa tal-Punent hija parti minn din il-katina.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1940971.stm] ippubblikata minn BBC News</ref> Il-tieni katina ta' muntanji importanti fl-Italja hi dik tal-[[Appennini]] li huma fl-Italja ċentrali u tan-Nofsinhar. Il-belt kapitali tal-Italja hija [[Ruma]]. Fost il-bliet importanti l-oħra fl-Italja insibu Torino, [[Firenze]], [[Napli]], u [[Venezja]]. Il-pajjiż għandu numru ta' gżejjer, l-akbar huma [[Sqallija]] u [[Sardinja]],<ref name="Encarta" /><ref>[http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html] ''Biggest Islands in the World''</ref> li jintlaħqu bil-vapur jew bl-[[ajruplan]].<ref name=Encarta /> Ix-xmara [[Po]] hija meqjusa bħala l-itwal xmara fl-Italja.<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6/index.html] ''National Geographic'', Eria Zwingle</ref> Ix-xmara [[Tevere]] tgħaddi minn ġol-belt ta' Ruma. It-Tramuntana tal-Italja għandha wħud mill-akbar lagi fil-pajjiż, bħal-[[Lag ta' Garda]], il-[[Lag ta' Como]], il-[[Lag Maggiore]] u l-[[Lag Iseo]].<ref>[http://www.guardian.co.uk/travel/2005/mar/19/italy.guardiansaturdaytravelsection]''The Guardian'' 19 ta' Marzu 2005, The lake show, Philip Watson</ref> Billi hija mdawra bil-baħar, l-Italja għandha kosta twila ħafna kilometri, li tattira lit-[[turiżmu|turisti]] minn madwar id-dinja kollha.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3896487.stm] BBC News</ref> It-turisti jmorru l-Italja wkoll biex jaraw il-ħafna postijiet storiċi.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2496923.stm] BBC News</ref> Hemm żewġ pajjiżi żgħar ħafna ġewwa l-Italja. Dawn huma [[San Marino]], li hija mdawra mit-Tramuntana tal-Italja, u l-[[Vatikan]], li jinsab ġewwa l-belt kapitali ta' Ruma. Total tal-fruntieri tal-Italja: 1,836.4 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): Awstrija 404 km; Franza 476 km; Santa Sede (Belt tal-Vatikan) 3.4 km; San Marino 37 km; Slovenja 218 km; Isvizzera 698 km. == Nies u kultura == [[Stampa:Isola del Liri. Panorama.jpg|[[Isola del Liri]], [[Wied il-Latini]]|daqsminuri|300px]]Il-[[popolazzjoni]] tal-Italja tammonta għal ftit aktar minn sittin miljun ruħ.<ref>[http://flagcounter.com/factbook/it] ''Flag Counter: Italy''</ref> Madwar 2.7 miljun ruħ minnhom jgħixu f'Ruma<ref>[http://www.routard.com/guide/rome/1823/carte_d_identite.htm] ''Rome's Population''</ref> u 1.3 miljun ruħ jgħixu f'[[Milan]].<ref>[http://www.aboutmilan.com/the-city-of-milan.html] ''Milan's Population''</ref> Wieħed jista' jqis lill-Italja bħala kompletament Kattolika Kristjana infatti ftit huma dawk in-nies li għandhom twemmin ta' natura differenti. L-ilsien uffiċjali tal-Italja huwa t-Taljan però f'xi żoni żgħar wieħed jista' saħansitra jisma' l-Ġermaniż, is-Sloven jew il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]. Xi nies jitkellmu wkoll lingwi bħall-Isqalli u s-Sardu, li huma simili ħafna għat-Taljan, allura jistgħu jitqiesu bħala żewġ [[Djalett|djaletti]] li ġew mnissla mill-ilsien Taljan. Il-poplu Taljan hu parzjalment imnissel mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] antiki. L-Italja għandha l-aktar [[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] minn kull nazzjon ieħor fid-dinja flimkien maċ-[[Ċina]].<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/] ''List of UNESCO World Heritage''</ref> Dawn is-siti huma kulturalment importanti u ta' valur universali straordinarju skont il-[[UNESCO]]. Madwar 60 % tax-xogħlijiet ta[[L-Arti|l-arti]] tad-dinja kollha jinsabu fl-Italja. L-Italja hija wkoll produttur kbir tal-[[inbid]]. Fl-2005 ipproduċiet aktar minn ħames miljun tunnellata metrika.<ref>[http://www.reference.com/browse/wiki/Wine_production_by_country] ''Countries by wine Production''</ref> == Ekonomija u trasport == L-Italja għandha sistema moderna ta' għajnuna soċjali. Is-suq tax-xogħol huwa relattivament b'saħħtu, b'ħafna barranin, speċjalment mir-[[Rumanija]], jaħdmu fl-Italja fejn il-pagi huma ħafna ogħla. Iżda seta' kien hemm ħafna iktar ħaddiema fis-suq billi l-irġiel u n-nisa jirtiraw fl-età ta' 57 sena. Ir-rata tal-qgħad hija relattivament għolja, 8,2 %.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.pensionfundsonline.co.uk/113/country-profiles/italy/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111118060920/http://www.pensionfundsonline.co.uk/113/country-profiles/italy/ |arkivju-data=2011-11-18 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=LUR&grp=0&a=&pr.x=16&pr.y=16]</ref> Is-soċjetà moderna tal-Italja hija mibnija fuq is-self u issa l-pajjiż għandu dejn katastrofiku ta' 120 % tal-PDG totali tal-pajjiż.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/debate/article-2058965/Italy-debt-crisis-Rome-burns-Euroland-bridges.html]</ref> In-network ferrovjarju ​​fl-Italja jammonta għal 16,627 kilometru (10,331 mil), is-17 l-itwal fid-dinja. Il-ferroviji li huma ta' veloċità għolja jinkludu l-ferroviji tal-klassi ETR li jivvjaġġaw bit-300 kilometru fis-siegħa. [[Stampa:Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg|thumb|Il-President tar-Repubblika tal-Italja Sergio Mattarella]] == Politika == Il-Kap tal-Istat huwa [[Sergio Mattarella]], li l-kompitu tiegħu beda fit-3 ta' Frar 2015 u jintemm fl-2022 (il-President tar-Repubblika jibqa' għal seba' snin). Mattarella huwa t-tnax-il President tar-Repubblika Taljana u kien preċedut minn [[Giorgio Napolitano]]. L-ewwel president kien [[Enrico De Nicola]] u llum il-ġurnata l-Kap tal-Gvern huwa [[Mario Draghi]]. L-Italja kienet waħda mill-ewwel membri tal-[[Unjoni Ewropea]] u fl-2002, flimkien ma' ħdax-il pajjiż Ewropew ieħor bidlet il-munita tagħha u bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita uffiċjali tagħha. Qabel kienet tintuża l-[[lira Taljana]], li kienet bdiet tintuża fl-1861. == Reliġjon == [[Stampa:San Luigi dei Francesi - facciata.jpg|thumb|left|Il-Knisja ta' San Louis tal-Franċiż (Taljan, San Luigi dei Francesi) hija waħda mill-knejjes f'[[Ruma]] (l-Italja). Hija tinsab fil-pjazza bl-istess isem, mhux 'il bogħod minn Piazza Navona.]] [[Stampa:San Luigi dei Francesi (Rome) - Interior.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Louis tal-Franċiż (Taljan, San Luigi dei Francesi) hija waħda mill-knejjes f'[[Ruma]] (l-Italja). Hija tinsab fil-pjazza bl-istess isem, mhux 'il bogħod minn Piazza Navona.]] [[Stampa:Altar of St Louis in the Church of St. Louis of France.jpg|thumb|left|Artal ta' San Louis fil-Knisja ta' San Louis tal-Franċiż ([[Ruma]]), Plautilla Bricci, 1664]] [[Stampa:Pantheon Rom 1 cropped.jpg|thumb|Mibnija fl-126 bħala l-Panteon ta' Agreipa Sa mis-seklu 7 ilha tintuża bħala knisja, bħalissa tirċievi l-isem ta' Bażilika ta' Santa Marija u l-Martri, iżda hija magħrufa informalment bħala Santa Marija Rotunda. Il-pjazza ta' quddiem il-Panteon tissejjaħ piazza della Rotonda u tagħti isimha lil distrett tal-belt.]] {{bar box |title=Reliġjożità fl-Italja |titlebar=#ddd |left1=reliġjon |right1=perċentaġġ |float=right |bars= {{bar percent|Insara|blue|90}} {{bar percent|Bla reliġjon|gray|7}} {{bar percent|Misilmin|green|2}} {{bar percent|Oħrajn|purple|1}} }} Ħafna nies fl-Italja huma [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]], iżda l-Knisja Kattolika ma għadhiex uffiċjalment ir-[[reliġjon]] tal-istat. 87.8 % tal-poplu jgħidu li huma Kattoliċi<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/01_Gennaio/17/cattolici.shtml] Corriere della Sera</ref> filwaqt li madwar terz biss jgħidu li huma membri attivi (36.8 %). Hemm ukoll gruppi ta' Kristjani oħra fl-Italja: aktar minn 700,000 huma [[Knisja Ortodossa tal-Lvant|Insara Ortodossi tal-Lvant]]. 180,000 minnhom jappartjenu għall-Knisja Ortodossa Griega.<ref>[http://www.ortodossia.it/The%20Holy%20Orthodox%20Archdiocese%20of%20Italy%20ed%20Malta.htm] Il-Knisja Ortodossa tal-Italja u Malta</ref> 550,000 huma [[Pentekostaliżmu|Pentekostali]] u [[Evangelikaliżmu|Evangelikali]] (0.8 %), 236,000 [[Xhieda ta' Jehovah]] (0.4 %)<ref>[http://www.cesnur.org/religioni_italia/t/testimoni_geova_02.htm] Center for Studies on New Religions</ref>, 30,000 [[Waldensjani]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160412175255/http://www.chiesavaldese.org/pages/storia/dove_viviamo.php] Il-Knisja Evanġelika Waldensjana</ref>, 25,000 [[Knisjs Nisranija avventista tas-seba' jum|Avventisti]], 22,000 [[Mormoni]], 20,000 [[Battisti]], sebat elef [[Luterani]], erbat elef [[Metodisti]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080709033652/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/europe/italy/evangelical-methodist-church-in-italy.html] World Council of Churches</ref> L-eqdem minoranza reliġjuża fil-pajjiżl hija l-komunità [[Ġudaiżmu|Lhudija]]. Għandha madwar 45,000 ruħ u ma għadhiex l-akbar grupp mhux Nisrani. Hemm madwar 825,000 [[Iżlam|Musulman]] li jgħixu fl-Italja, u ħafna minnhom huma emigranti (1.4 % tal-popolazzjoni totali) u 50,000 biss huma ċittadini Taljani.<ref>[https://web.archive.org/web/20080516024545/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/europe/italy] UK Foreign and Commonwealth Office</ref> Barra minn hekk, hemm xi ħamsin elf [[Buddiżmu|Buddist]] kif ukoll 70,000 [[Induiżmu|Indù]] fl-Italja. == Reġjuni == L-Italja hija maqsuma f'għoxrin reġjun (''Regione'' bit-Taljan) u kull reġjun huwa maqsum f'provinċji. Mill-għoxrin reġjun differenti, ħamsa minnhom għandhom status speċjali u huma msejħa ''awtonomi''. Dan ifisser li dawn jistgħu jagħmlu ċerti liġijiet lokali aktar faċilment. Dawn ir-reġjuni huma mmarkati b'[[asterisk]] (*) hawn taħt. [[Stampa:Gondola-Venice-Italy.jpg|thumb|Venezja]] {| class="wikitable sortable" border="1" |- !width="120px"| Reġjun !width="80px"| Belt Kapitali !width="90px"| Erja (km²) !width="80px"| Popolazzjoni |- | [[Abruzzo]] | [[L'Aquila]] | style="text-align:right"|{{nts|10794}} | style="text-align:right"|{{nts|1324000}} |- | [[Valle d'Aosta|V''alle d'Aosta'']]* | [[Aosta]] | style="text-align:right"|{{nts|3263}} | style="text-align:right"|{{nts|126000}} |- | [[Puglia]] | [[Bari]] | style="text-align:right"|{{nts|19362}} | style="text-align:right"|{{nts|4076000}} |- | [[Basilicata]] | [[Potenza]] | style="text-align:right"|{{nts|9992}} | style="text-align:right"|{{nts|591000}} |- | [[Calabria]] | [[Catanzaro]] | style="text-align:right"|{{nts|15080}} | style="text-align:right"|{{nts|2007000}} |- | [[Campania]] | [[Napli]] ''(Napoli)'' | style="text-align:right"|{{nts|13595}} | style="text-align:right"|{{nts|6081000}} |- | [[Emilia-Romagna]] | [[Bolonja]] ''(Bologna)'' | style="text-align:right"|{{nts|22124}} | style="text-align:right"|{{nts|4276000}} |- | [[Friuli-Venezia Giulia]]* | [[Trieste]] | style="text-align:right"|{{nts|7855}} | style="text-align:right"|{{nts|1222000}} |- | [[Lazjo]] ''(Lazio)'' | [[Ruma]] ''(Roma)'' | style="text-align:right"|{{nts|17207}} | style="text-align:right"|{{nts|5561000}} |- | [[Liguria]] | [[Ġenova]] | style="text-align:right"|{{nts|5421}} | style="text-align:right"|{{nts|1610000}} |- | [[Lombardia]] | [[Milan]] | style="text-align:right"|{{nts|23861}} | style="text-align:right"|{{nts|9642000}} |- | [[Marche]] | [[Ancona]] | style="text-align:right"|{{nts|9694}} | style="text-align:right"|{{nts|1553000}} |- | [[Molise]] | [[Campobasso]] | style="text-align:right"|{{nts|4438}} | style="text-align:right"|{{nts|320000}} |- | [[Piemonte]] | [[Torino]] | style="text-align:right"|{{nts|25399}} | style="text-align:right"|{{nts|4401000}} |- | [[Sardinja]] ''(Sardegna)''* | [[Kaljari]] ''(Cagliari)'' | style="text-align:right"|{{nts|24090}} | style="text-align:right"|{{nts|1666000}} |- | [[Sqallija]] ''(Sicilia)''* | [[Palermo]] | style="text-align:right"|{{nts|25708}} | style="text-align:right"|{{nts|5030000}} |- | [[Toscana]] | [[Firenze]] | style="text-align:right"|{{nts|22997}} | style="text-align:right"|{{nts|3677000}} |- | [[Trentino-Alto Adige/Südtirol|Trentino-Alto Adige]]* | [[Trento]] | style="text-align:right"|{{nts|13607}} | style="text-align:right"|{{nts|1007000}} |- | [[Umbria]] | [[Perugia]] | style="text-align:right"|{{nts|8456}} | style="text-align:right"|{{nts|884000}} |- | [[Veneto]] | [[Venezja]] ''(Venezia)'' | style="text-align:right"|{{nts|18391}} | style="text-align:right"|{{nts|4832000}} |} == L-aktar bliet popolati fl-Italja == <gallery> Stampa:Rome Montage 2017.png|Ruma Stampa:Piazza Navona (Rome) at night.jpg|Ruma Stampa:Milan.Proper.Wikipedia.Image.png|Milan Stampa:Napoli-Montaggio.jpg|Napli Stampa:Turin Montage.png|Turin Stampa:Palermo02 flickr.jpg|Palermo Stampa:Collage Genova.jpg|Genoa Stampa:Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|Bologna Stampa:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|Firenze Stampa:Collage Bari.jpg|Bari Stampa:Catania panorama.jpg|Catania Stampa:Catania-Etna-Sicilia-Italy-Castielli CC0 HQ1.JPG|Catania Stampa:Aerial picture of Verona.jpg|Verona Stampa:Collage Venezia.jpg|Venezja Stampa:(Venice) Doge's Palace facing the sea.jpg|Venezja Stampa:Messina harbour - aerial view.jpg|Messina Stampa:Panorama padova.jpg|Padova Stampa:Tomba di Antenore.jpg|Padova Stampa:Padova antica.jpg|Padova Stampa:PadovaAnfiteatro1.jpg|Padova Stampa:Donatello, Monumento equestre al Gattamelata 03.JPG|Padova Stampa:Porta Altinate (Padova) jm56450.jpg|Padova Stampa:Clock tower and Lion of St. Mark in Padova - just like the ones in Venice.jpg|Padova Stampa:Bernardo Bellotto, il Canaletto - Capriccio Padovano - WGA01821.jpg|Padova Stampa:Canals in Padua - Ponte delle Torricelle.jpg|Padova Stampa:Exterior of Palazzo della Ragione (Padua).jpg|Padova Stampa:Botanical Garden (Orto Botanico), Padua-112029.jpg|Padova Stampa:Palazzo Bo (Padua).jpg|Padova Stampa:Loggia del Consiglio o Loggia della Gran Guardia (Padova).jpg|Padova Stampa:Torre dell'Orologio Padova.jpg|Padova Stampa:La Specola - Padua.jpg|Padova Stampa:Loggia Amulea (Padua).jpg|Padova Stampa:Exterior of Palazzo della Ragione (Padua) - Torre degli Anziani.jpg|Padova Stampa:Sant'Antonio (Padua) - Facade.jpg|Padova Stampa:Abbazia di Santa Giustina.jpg|Padova Stampa:Duomo (Padua) - Facade.jpg|Padova Stampa:(Padua) Chiesa degli Eremitani - Facade.jpg|Padova Stampa:La Cappella degli Scrovegni.JPG|Padova Stampa:San Daniele (Padua) - exterior - Facade.jpg|Padova Stampa:Chiesa di San Nicolò - Padova.jpg|Padova Stampa:San Canziano (Padua).jpg|Padova Stampa:Chiesa di San Clemente - Padova.jpg|Padova Stampa:Padoue - Eglise Sainte-Sophie - 01.jpg|Padova Stampa:Villa Contarini 2.jpg|Padova Stampa:Conservatorio de Música "Cesare Pollini".jpg|Padova Stampa:Parma dal Duomo, settembre 2014-1 (15481932581).jpg|Parma Stampa:Dipartimento Matematica Unipr.JPG|Parma Stampa:Parma airport parking.JPG|Parma Stampa:Trieste (28766391880).jpg|Trieste Stampa:Panorama di Brescia SO dalla Via Panoramica.jpg|Brescia Stampa:Panorama di Prato Dal Cupolin degli Ori 9.jpg|Prato Stampa:Prato0003.jpg|Prato Stampa:Ponte girevole.JPG|Tarento Stampa:Colonne Doriche.JPG|Tarento Stampa:Collage of Modena.jpg|Modena Stampa:ReggioCal .jpg|Regio de Calabria Stampa:Reggio emilia piazza san prospero abside duomo.jpg|Reggio Emilia Stampa:San giorgio torre cupola reggio emilia.jpg|Reggio Emilia Stampa:Panorama of Peruggia.jpg|Perugia Stampa:Early Christian Monuments of Ravenna.jpg|Ravenna Stampa:Livorno, veduta aerea 2015.jpg|Livorno Stampa:Cagliari vista mare.jpg|Cagliari Stampa:Rimini Montage.jpg|Rimini Stampa:Foggia, campanile della Cattedrale.jpg|Foggia Stampa:Ferrara. 29.01.2020.jpg|Ferrara Stampa:Panorama of salerno from arechi.jpg|Salerno Stampa:Salerno-PanoramaMazzoDellaSignora.jpg|Salerno Stampa:Vista panoramica latina.jpg|Latina Stampa:Sassari, historic Old Town.jpg|Sassari Stampa:Sassari Panorama.jpg|Sassari Stampa:Sassari piazzad'Italia.JPG|Sassari Stampa:Panorama Sassari 2.png|Sassari Stampa:Panorama di Sassari small.png|Sassari Stampa:Reggia di Monza.jpg|Monza Stampa:Panorama di trento.jpg|Trento Stampa:The Upper City of Bergamo. View from Via al Castello. Italy.jpg|Bergamo Stampa:Colle renazzo pescara 1.jpg|Pescara Stampa:Pescara -la bella addormentata- Porto Turistico 2004 by-RaBoe.jpg|Pescara Stampa:Annunziata Giugliano.jpg|Giugliano de Campania Stampa:Ortigia (SR).jpg|Siracusa Stampa:Main square SAFFI Forli Italy December-2004.jpg|Forlì Stampa:Piazza Saffi al tramonto.JPG|Forlì Stampa:Panorama di Vicenza e la Basilica Palladiana con la Torre Bissara.jpg|Vicenza Stampa:Panorama terni.jpg|Terni Stampa:Bozen Waltherplatz.JPG|Bolzano Stampa:Castel Roncolo - panoramio.jpg|Bolzano Stampa:Bolzano Mareč 1.jpg|Bolzano Stampa:Piazza dei Cavalli Piacenza.JPG|Plasencia Stampa:Novara panorama.jpg|Novara Stampa:AnkonPanorama.jpg|Ancona Stampa:Udine north west2.jpg|Udine Stampa:Andria, monumenti.png|Andría Stampa:Arezzo 01.JPG|Arezzo Stampa:Panorama di Cesena e le sue colline.jpg|Cesena Stampa:Pesaro panorama.jpg|Pésaro Stampa:Collage Lecce.jpg|Lecce Stampa:La Cattedrale di Barletta vista dal castello 2.jpg|Barletta Stampa:Alessandria piazzaduomo.jpg|Alessandria Stampa:Alessandria05.jpg|Alessandria Stampa:Arco di Trionfo di Piazza Matteotti.jpg|Alessandria Stampa:I-AL-Alessandria5.JPG|Alessandria Stampa:Alessandria - Via Bissati.JPG|Alessandria Stampa:La Spezia - L'arsenale.JPG|La Spezia Stampa:La Spezia.jpg|La Spezia Stampa:PistoiaDuomoNotturna.jpg|Pistoia Stampa:Pistoia0002.jpg|Pistoia Stampa:Italy - Pisa.jpg|Pisa Stampa:Italy - Lucca - 2.jpg|Lucca Stampa:Panorama Guidonia Montecelio.jpg|Guidonia Montecelio Stampa:Panoramacatanzaro.jpg|Catanzaro Stampa:Como and its lake.jpg|Como Stampa:Il Sile a Treviso.jpg|Treviso Stampa:Piazza dei Signori e Palazzo dei Trecento.jpg|Treviso Stampa:Lecolonneromane di brindisi.jpg|Brindisi Stampa:Santa Maria 1.jpg|Busto Arsizio Stampa:Torre del greco porto.jpg|Torre del Greco Stampa:Comune grosseto citta.jpg|Grosseto Stampa:Sesto San Giovanni.jpg|Sesto San Giovanni Stampa:Marsala - view from boat.jpg|Marsala Stampa:Mozia01.jpg|Marsala Stampa:388VaresePzaSVittore.jpg|Varese Stampa:Varese Palazzo Estense.jpg|Varese Stampa:Serapeum (Pozzuoli) -2.jpg|Pozzuoli Stampa:Fiumicino 00 (RaBoe).jpg|Fiumicino Stampa:Corigliano Calabro-Vista.jpg|Corigliano Calabro, Corigliano-Rossano Stampa:Rossano-von-süden.jpg|Rossano, Corigliano-Rossano Stampa:Casoria.jpg|Casoria Stampa:Asti Panoramica 3 1.jpg|Asti Stampa:Duomodiasti.jpg|Asti Stampa:Monumento all'Unità d'Italia e Palazzo Medici del Vascello, Asti 2005.jpg|Asti Stampa:Caserta desde Casertavecchia 01.JPG|Caserta Stampa:Cinisello Balsamo, piazza Gramsci VL01.JPG|Cinisello Balsamo Stampa:Aprilia (Lt).JPG|Aprilia Stampa:Carpi (Modena) - 25 aprile 2017 49.jpg|Carpi Stampa:Uno scorcio di Gela.jpg|Gela Stampa:26100 Cremona, Province of Cremona, Italy - panoramio (6).jpg|Cremona Stampa:Museo del Violino.jpg|Cremona Stampa:IT-CR-Cremona042.jpg|Cremona Stampa:Cremona Duomo.jpg|Cremona Stampa:20160807-Pavia-002.jpg|Pavia Stampa:Ragusa Ibla.jpg|Ragusa Stampa:Autodromo aerea poster.jpg|Imola Stampa:Aquila duomo.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila, San Pietro a Coppito 2007 by-RaBoe-1.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila, Basilica di San Bernardino 2007 by-RaBoe-1.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila, San Pietro a Coppito 2007 by-RaBoe-1.jpg|L'Aquila Stampa:Emiciclo.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila 2007 -Fontana della 99 Cannelle- by-RaBoe-001.jpg|L'Aquila Stampa:Castello 500.JPG|L'Aquila Stampa:L'Aquila - frazione Paganica - chiesa di Santa Maria Assunta.jpg|L'Aquila Stampa:Puglia Altamura1 tango7174.jpg|Altamura Stampa:Quartu sant'elena, parrocchiale di sant'elena, esterno 01.jpg|Quartu Sant'Elena Stampa:PanoramaLamezia.jpg|Lamezia Terme Stampa:Filanda di Forno (Massa).jpg|Massa Stampa:Giugno 25 2020 Potenza (37).jpg|Potenza Stampa:Trapani - Panorama.jpg|Trapani Stampa:Erice-views-bjs-2.jpg|Trapani Stampa:Trapani from erice.jpg|Trapani Stampa:View on Trapani.jpg|Trapani Stampa:Sovra campagne inargentate ed acque.JPG|Trapani Stampa:Trapani - Sicily.jpg|Trapani Stampa:Palazzo dei Papi (Viterbo) 2022.jpg|Viterbo Stampa:Cosenza20231.jpg|Cosenza Stampa:Castellammare di Stabia 3.JPG|Castellammare di Stabia Stampa:Castello dalla Strada Panoramica.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:"Cattedrale"e piazza Municipio - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Pozzano 1.JPG|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare piazza Raffaele Viviani (foto di Peppe Pepe di Angri) - panoramio - Giuseppe Pepe (1).jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare di Stabia, cassa armonica (foto di peppe pepe di Angri) - panoramio - Giuseppe Pepe.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare piazza Raffaele Viviani (foto di Peppe Pepe di Angri) - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Madonna della Libera,Santuario GO - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Vesuvio GO - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Monte Faito 1.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare di Stabia - Monumento ai Caduti.JPG|Castellammare di Stabia Stampa:Municipio Afragola.jpg|Afragola Stampa:Stazione alta velocita, Zaha Hadid, Napoli Afragola.jpg|Afragola Stampa:Vittoria Piazza del Popoplo.jpg|Vittoria Stampa:Vittoria-palazzo-2.JPG|Vittoria Stampa:Vittoria-chiesa-delle-grazie-2.JPG|Vittoria Stampa:Vigevano Piazza Ducale il Duomo.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano Piazza 1.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano03.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano0002.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano01.jpg|Vigevano Stampa:Pomezia panorama dai Castelli Romani.jpg|Pomezia Stampa:Carrara, veduta verso il centro storico, avenza e il mare da via salita sponda 04.jpg|Carrara Stampa:Matera Luglio 2019.jpeg|Matera Stampa:Sassi di Matera aprile06 05.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 13-31-33.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 13-04-18.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 14-04-08 2.jpg|Matera Stampa:Matera - Convento di Sant'Agostino.JPG|Matera Stampa:Matera san giovanni.JPG|Matera Stampa:3164San Pietro Caveoso.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 13-19-13.jpg|Matera Stampa:Castello Tramontano 2 Matera.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 11-08-39.jpg|Matera Stampa:Matera palazzo dell'Annunziata.JPG|Matera Stampa:Crotone Lungomare.jpg|Crotone Stampa:Aerial view of Olbia.jpg|Olbia Stampa:Arco di Augusto Fano illuminato.jpg|Fano Stampa:Italy - Viareggio.jpg|Viareggio Stampa:Caltanissetta Panorama 2018.jpg|Caltanissetta Stampa:Legnano S Magno.jpg|Legnano Stampa:Castello Baronale Acerra.JPG|Acerra Stampa:Acerra aerea.jpg|Acerra Stampa:Acerra vista dall'alto (2).jpg|Acerra Stampa:Cattedrale - vista piazza - Acerra.JPG|Acerra Stampa:Chiesa Suffragio Acerra.JPG|Acerra Stampa:Staz Circum Acerra.jpg|Acerra Stampa:Milite ignoto Acerra.JPG|Acerra Stampa:Savona (260099167).jpeg|Savona Stampa:Savona-IMG 1516.JPG|Savona Stampa:TorrettaLeonPancaldo1SAVONAFeb2006.JPG|Savona Stampa:Fortress Savona01.jpg|Savona Stampa:HDR panoramica Faenza Condominio Naviglio web.jpg|Faenza Stampa:Benevento-collage.jpg|Benevento Stampa:Panorama on Benevento town and its plain.jpg|Benevento Stampa:The Arch of Trajan, Benevento, Italy - 49970424013.jpg|Benevento Stampa:Benevento-Teatro Romano-esterno.jpg|Benevento Stampa:Rocca dei Rettori, Benevento.jpg|Benevento Stampa:Benevento exterior Santa Sofía 08.JPG|Benevento Stampa:Duomo di Benevento, facciata 02.jpg|Benevento Stampa:San Francesco (Benevento) 30.jpg|Benevento Stampa:Basilica di San Bartolomeo Apostolo (Benevento), interno 01.jpg|Benevento Stampa:Mausoleo Ciaurro .jpg|Marano di Napoli Stampa:Molfetta - panorama del porto.JPG|Molfetta Stampa:Panoramica porto.jpg|Molfetta Stampa:Molfetta - Palazzo del Borgo.jpg|Molfetta Stampa:Molfetta - Piazza Municipio.JPG|Molfetta Stampa:Moncalieri01.jpg|Moncalieri Stampa:Moncalieri view.jpg|Moncalieri Stampa:Moncalieri castel.jpg|Moncalieri Stampa:Moncalieri-Veduta.JPG|Moncalieri Stampa:Agrigento dalla Valle dei Templi.jpg|Agrigento Stampa:Agrigento Panorama der Stadt Agrigent Sizilien Italien Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC07437.jpg|Agrigento Stampa:Temple of Concordia, Valle dei Templi, Agrigento, SIcily, Italy - panoramio (3).jpg|Agrigento Stampa:Agrigente San Lorenzo.jpg|Agrigento Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|Cúneo Stampa:Foligno 6.jpg|Foligno Stampa:Trani.JPG|Trani Stampa:Trani Cathedral BW 2016-10-14 15-44-23.jpg|Trani Stampa:Castello di Trani apr06 01.jpg|Trani Stampa:Cattedrale di Manfredonia.jpg|Manfredonia Stampa:Chiesa Carmine 01.jpg|Ceriñola Stampa:Bisceglie porto 7.JPG|Bisceglie Stampa:02 Sienne vue de San Clemente.jpg|Siena Stampa:Tivoli Villa d'Este 2013 0920.JPG|Tivoli Stampa:Canopus vanaf serapium.jpg|Tivoli Stampa:Villa d'Este 01.jpg|Tivoli Stampa:Gallarate.gif|Gallarate Stampa:Modica-panorama.jpg|Módica Stampa:Modica view.jpg|Módica Stampa:Santa Maria del Gesù a Modica.jpg|Módica Stampa:Modica Church.jpg|Módica Stampa:Castello di Trani apr06 01.jpg|Téramo Stampa:Anfiteatro di Teramo + Duomo.jpg|Téramo Stampa:Santuario Teramo.jpg|Téramo Stampa:Casa del Mutilato Teramo.JPG|Téramo Stampa:LiceoClassicoTeramo.JPG|Téramo Stampa:ChiesaSantoSpirito.JPG|Téramo Stampa:PalazzoCastelli.jpg|Téramo Stampa:Teramo notturna.JPG|Téramo Stampa:Reggia di Portici1.jpg|Portici Stampa:Reggia di Portici - interno.JPG|Portici Stampa:Porto del Granatello.jpg|Portici Stampa:Villa d'Elboeuf 0.JPG|Portici Stampa:Villa Meola a Portici (scaletta).jpg|Portici Stampa:Barques de pêche sur la plage d' Aspra (1).jpg|Bagheria Stampa:Panorama bagheria.jpg|Bagheria Stampa:Campanile del Duomo e Torre dell'Orologio al tramonto.jpg|Avellino Stampa:Montevergine.jpg|Avellino Stampa:Avellino2.JPG|Avellino Stampa:Avellino3.JPG|Avellino Stampa:Chiesa del Santo Rosario.jpg|Avellino Stampa:Abellinum.jpg|Avellino Stampa:Montesilvano, Abruzzo, Italy.jpg|Montesilvano Stampa:Velletri.JPG (cropped).jpg|Velletri Stampa:Cattedralebitonto.JPG|Bitonto Stampa:Panorama of San Remo - panoramio (6).jpg|San Remo Stampa:Flickr - …trialsanderrors - San Remo, travel poster for ENIT, ca. 1920.jpg|San Remo Stampa:Tor caldara.jpg|Anzio Stampa:Pordenone-Palazzo comunale e campanile del Duomo di San Marco.jpg|Pordenone Stampa:Ercolano A view of the Golden Mile.JPG|Erkulanu Stampa:Antigua ciudad de Herculano, Italia, 2023-03-27, DD 04-06 PAN.jpg|Erkulanu Stampa:Forte Michelangelo 2014.jpg|Civitavecchia, Roma Stampa:CivitavecchiaTermeTaurineCalidariumRep1.jpg|Civitavecchia, Roma Stampa:Annunziata aversa.jpg|Aversa Stampa:Panoramica Castello Aragonese.jpg|Aversa Stampa:Campanile duomo di AVERSA.jpg|Aversa Stampa:Facciata Stazione di Aversa.jpg|Aversa Stampa:Timpa di Acireale.jpg|Acireale Stampa:Cava.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Vista di Cava da S. Liberatore.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Facciata del Santuario.JPG|Cava de' Tirreni Stampa:Portici di Cava de' Tirreni.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Tramonto Monte Finestra Cava de'Tirreni.JPG|Cava de' Tirreni Stampa:Badia di Cava.JPG|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Abbazia Benedettina 2.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Piazzale della Badia.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Panorama da 'La Serra'.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Monte Castello.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Statale, autostrada e ferrovia.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Panorama da Dupino.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Chiesa della Madonna dell'Olmo.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Piazza Duomo a Natale.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Palazzo del Vecchio Comune 2007 Scandicci.jpg|Scandicci Stampa:Battipaglia panorama.jpg|Battipaglia Stampa:Ascoli05.jpg|Ascoli Piceno Stampa:Ascoli Piceno.jpg|Ascoli Piceno </gallery> == Bliet famużi oħra fl-Italja == <gallery> Stampa:Theathres of Pompeii.jpg|Pompei Stampa:Antigua ciudad de Herculano, Italia, 2023-03-27, DD 04-06 PAN.jpg|Ercolano Stampa:Aeclanum (Thermae-01).jpg|Aeclanum Stampa:The Amphitheatre of Santa Maria Capua Vetere 004.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:The Arch of Hadrian spanning the Appian Way, Northern side, Capua (14574900116).jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Anfiteatro Campano - 003.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Colonia iulia felix.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Behles, Edmond (1841-1924) - n. 289 - Anfiteatro di S. Maria.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Acropoli di Licata 02.jpg|Finziade, Licata Stampa:Palazzo Malvezzi de' Medici, via Zamboni 22, Bologna, Italy.jpg|Palazzo Malvezzi, Bolonja Stampa:Massa Lubrense BW 2013-05-14 18-50-35 DxO.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:Capri in Cartolina - Vista da Termini (Massa_Lubrense).jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina6.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:Capri coastline.jpg|Capri, Nápoles Stampa:CostieraSorrentina10.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina17.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina4.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina5.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina11.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina12.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:Amalfi Coast (Italy, October 2020) - 75 (50558355441).jpg|Costa d'Amalfi, Campania Stampa:Amalfi, view from above.JPG|Amalfi., Campania Stampa:Atrani.JPG|Atrani, Campania Stampa:Ravello BW 2013-05-15 12-31-34 DxO.jpg|Ravello, Campania Stampa:Positano Sunset.JPG|Positano, Campania Stampa:Positano 2005a.jpg|Positano, Campania Stampa:Otranto dal bastione dei Pelasgi.jpg|Otranto Stampa:"Otranto eine kleine Hafenstadt mit wechselvoller Geschichte". 20.jpg|Otranto Stampa:Otranto cathedral martyrs.jpg|Otranto Stampa:Puglia Otranto1 tango7174.jpg|Otranto Stampa:"Otranto eine kleine Hafenstadt mit wechselvoller Geschichte". 16.jpg|Otranto Stampa:"Ein Gesamtkunstwerk aus 10 Millionen Mosaiksteinen bedeckt die Bodenflächen der Kathedrale" 01.jpg|Otranto Stampa:Torre Sant'Emiliano (Otranto, LE).JPG|Otranto Stampa:"Otranto eine kleine Hafenstadt mit wechselvoller Geschichte". 19.jpg|Otranto Stampa:Como and its lake.jpg|Como, Lombardia Stampa:Sentiero del Viandante DSC 6340 (14020554463).jpg|Como, Lombardia Stampa:Sant'Agata Bolognese - Via Roma e Chiesa Parrocchiale.jpg|Sant'Agata Bolognese, Bolonia, Emilia-Romaña Stampa:Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg|Sant'Agata Bolognese, Bolonia, Emilia-Romaña </gallery> == Referenzi == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{Wikizzjunarju|Italja}} {{Commonscat}} * [http://www.italia.it/en Sit Uffiċjali Taljan] {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Italja| ]] [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1946]] si8cnb3g2upg96wuxfu90gx0o40u7cw 0 1573 330626 329419 2026-06-19T01:54:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330626 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Renju ta' Spanja |isem_nattiv = ''Reino de España'' |isem_komuni = Spanja |stampa_bandiera = Flag of Spain.svg |stampa_emblema = Escudo de España (mazonado).svg |stampa_mappa = EU-Spain.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Spanja (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Spanja |ħolqa_emblema = Armi ta' Spanja |ħolqa_demografija = Demografija Spanja |mottu_nazzjonali = "Plus Ultra"<br />"'Il Bogħod Iżjed" |innu_nazzjonali = ''[[Marcha Real|Marcha Real o Granadera]]''</small><br /><center></center> <center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]<center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = ara [[#Demografija|Demografija]] |kapitali = [[Madrid]] |latd=40 |latm=26 |latNS=N |lonġd=3 |lonġm=42 |lonġEW=W |l-ikbar_belt = [[Madrid]] |tip_gvern = [[Monarkija kostituzzjonali parlamentari unitarja (reġjonali)]] |titlu_kap1 = [[Re ta' Spanja|Re]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Spanja|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Felipe VI ta' Spanja|Felipe VI]] |isem_kap2 = [[Pedro Sánchez]] |data_sħubija_NATO = 30 ta' Mejju 1982 |data_sħubija_UE = 1 ta' Jannar 1986 |poż_erja = 52 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 505,992 |erja_mi_kw = 195,364 |perċentwal_ilma = 0.89 |densità_popolazzjoni_km2 = 97 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 251.2 |poż_densità_popolazzjoni = 121 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 stima |PGD_PSX = $1.407 triljun<ref name=imf2>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=79&pr.y=7&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDP%2CNGDPD%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= ] Spanja, Fond Monetarju Internazzjonali, aċċessata 10 ta' Ottubru 2012</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $30,412<ref name=imf2 /> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_PGD_nominali = 2012 stima |PGD_nominali = $1.340 triljun<ref name=imf2 /> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $28,976<ref name=imf2 /> |poż_PGD_nominali_per_capita = |sena_IŻU = |IŻU = |poż_IŻU = |kategorija_IŻU = |tip_sovranità = [[Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Demokrazija |data_stabbilit1 = 1978 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])¹ |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.es]]² |kodiċi_telefoniku = 34 |noti = ¹ Qabel l-1999: [[Peseta]]<br />² Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]] |total_popolazzjoni=49,077,984|stima_popolazzjoni=49,077,984|sena_stima_popolazzjoni=2024|poż_stima_popolazzjoni=31}} '''Spanja''' (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''España''), uffiċjalment '''Renju ta' Spanja''' (bl-Ispanjol ''Reino de España''), hija [[stat]] [[Demokrazzija|demokratiku]], membru tal-[[Unjoni Ewropea]] (mill-1 ta' Jannar 1986) u tan-[[NATO]] (mill-30 ta' Mejju 1982). Hi organizzata taħt forma ta' [[monarkija parlamentari]]. Qiegħda fl-[[Ewropa]] tal-Lbiċ, u flimkien mal-[[Portugall]], ma' [[Andorra]] u mal-[[Ġibiltà]], tifforma il-[[Peniżola Iberika]]. Fix-Xlokk għandha fruntiera ma' [[Franza]] (li hi separata minnha bil-katina tal-[[Pirenej]]) u Andorra, u fin-naħa t'isfel għandha l-[[Baħar Mediterran]] u Ġibiltà (biċċa art żgħira tar-[[Renju Unit]]). Fil-[[Afrika|kontinent Afrikan]], għandha il-bliet awtonomi [[Ceuta]] u [[Melilla]] fil-[[Marokk]]. Għandha xi nuqqas ta' qbil mal-Portugall fuq il-belt ta' [[Olivenza]] u l-[[Gżejjer Salvaġġi]]<ref>Spanjol:islas Salvajes, Portugiż:Ilhas Selvagens</ref>, li qegħdin bejn [[Madeira]] u l-[[Gżejjer Kanarji]], mar-Renju Unit fuq Ġibiltà, u mal-Marokk fuq Ceuta u Melilla. Spanja, b'kodominju ma' Franza għandha l-belt ta' [[Llívia]], imsejħa l-[[Gżira tal-Paguni]] fix-xmara [[Bidasoa]]. Spanja għandha erja ta' 504,645&nbsp;km²<ref name=INEF2006>[http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_01entor.pdf Anuario estadístico de España 2006. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente]</ref>, 46,468,102 abitant (informazzzjoni tal-2016) u tokkupa 'l fuq minn 85 % tat-territorju tal-Peniżola Iberika. Mill-1561, barra xi perjodu qasir bejn l-1601 u l-1606, il-[[belt kapitali]] hi [[Madrid]], li b'iżjed minn tliet miljun abitant (madwar sitt miljuni fiż-żona metropolitana) hi wkoll il-belt bl-ikbar popolazzjoni. Il-lingwa uffiċjali tal-istat hu l-Kastiljan, is-soltu msejjaħ [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]. Jitkellmu wkoll bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]], bil-[[Lingua Galizjana|Galizjan]] u bil-[[Lingwa Baska|Bask]] li jgawdu ''status'' ta' koufficjalità, garantit mill-Kostituzzjoni Spanjola, fit-territorji rispettivi fejn huma mitkellma. Fl-istess ħin il-[[Lingwa Leoniża|Leoniż]], l-[[Lingwa Aragoniża|Aragoniż]] u l-Araniż, [[djalett]] tal-Oċċitan f'León, f'Aragona u fil-Katalonja, igawdu kouffiċjalità mal-Kastiljan u, fil-każ tal-Araniż, anki mal-Katalan. Il-lingwi l-oħra li jitkellmu fil-pajjiż mhumiex rikonoxxuti uffiċjalment. Spanja fruntieri totali: 1,952.7 km, pajjiżi tal-fruntiera (5): Andorra 63 km; Franza 646 km; Ġibiltà 1.2 km; Portugall 1,224 km; Il-Marokk (Ceuta) 8 km u l-Marokk (Melilla) 10.5 km, nota: teżisti segment tal-fruntiera addizzjonali ta' 75 metru bejn il-Marokk u l-exclave Spanjola ta' Penon de Velez de la Gomera. == Etimoloġija == L-isem ''España'' ġej mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''Hispania'', terminu li ntuża mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] mit-tielet seklu [[Ante Christum natum|Q.K.]], biex jindikaw il-Peniżola Iberika sħiħa u l-ġabra tal-provinċji tagħha. Dan it-terminu bilmod ħa post it-teminu Grieg ''Iberia'', li mbagħad ħa (sal-ġurnata tal-lum) konnotazzjoni purament ġeografika. Madankollu, billi l-kelma ''Hispania'' m'għandha l-ebda għerq li jista' jintrabat magħha fil-Latin antik u fl-[[indoewropew|Indo-Ewropew]], hemm ħafna spekulazzjoni fuq l-oriġini tagħha u ħarġu bosta ipoteżi. === Ipoteżi Feniċja === Din l-ipoteżi mhux biss hija l-iżjed mifruxa imma anki l-iżjed li għandha bażi storika. Skont din l-ipoteżi l-[[etimoloġija]] ta' ''Hispania'' tista' tkun ġejja: * mit-terminu ''sf(a)n'' li x'aktarx ifisser [[fenek]], billi l-kelma bil-Feniċju ''i-shphhanim'' letteralment tfisser [[iraċ]]. Verżjoni oħra ta' din l-etimoloġija tista' tkun ''hi-shphanim'', ''gżira tal-fniek'', jew tal-''iraċi''; * mill-għerq Feniċju ''span'', li jfisser ''okkult''. X'aktarx b'dan it-terminu riedu jfissru territorju mbiegħed li diffiċli li jintlaħaq min-naħa ta' nies tal-baħar bħall-[[Feniċi]]; * mill-kelma ''i-span-ya'', ''kosta u gżira tal-forġaturi jew tal-foroġ (tal-metalli)'' minħabba l-attivitajiet minerarji u metallurġiċi intensi mal-kosta tal-[[Andalusija]] fiż-żmien meta l-Feniċi waslu Spanja;<ref>Jesús-Luis Cunchillos y José-Ángel Zamora, ''Gramatica elemental fenicia'', Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1997 (pp. 141-154), ISBN 84-00-07702-4</ref> * mit-terminu Feniċju li jfisser ''Tramuntana'', fis-sens li l-peniżola Spanjola qiegħda fit-Tramuntana tal-kontinent Afrikan, l-art minn fejn ġew il-Puniċi: allura tista' tkun ''i-span-ia'', ''gżira tat-Tramuntana''. === Ipoteżi Griega === Hemm żewġ għajdut prinċipali li jagħmluha possibbli li ''Hispania'' ġiet mill-Grieg antik: * minn ''Esperos'', l-isem tal-ewwel [[stilla]] li setgħu jaraw fil-Punent wara t-tbexbix. Il-fonema setgħet imbagħad inbidlet u saret ''Hispania''; * mill-alla [[Pan]]. === Ipoteżi awtoktona === Din hi msejsa fuq dawn l-etimologiji: * mit-terminu Iberiku ''hispalis'', jiġifieri l-Punent li wara sar l-isem tal-belt ta' [[Sivilja]], li tat fl-epoka Rumana, dejjem skont dawk li jappoġġaw din l-ipoteżi, l-isem lill-peniżola sħiħa; * mill-[[Lingwa Baska|Bask]] ''Ezpaina'', jiġifieri xoffa, u anki xifer, tarf, jew aktar probabbli, ''Izpania'', li l-għerq fih ''iz'' li jidħol fil-kompożizzjoni ta' xi sostantivi, fosthom ''taqsam''. == Bandiera == [[Stampa:Escudo de España (mazonado).svg|thumb|left|150px|L-istemma fuq il-bandiera.]] Il-bandiera Spanjola saret kif riedha r-re [[Karlu III ta' Spanja|Karlu III]] fl-1785. Hi magħmula minn żewġ strixxi mimdudin ħomor u strixxa wiesgħa safra. Fuq ġewwa hemm l-istemma nazzjonali, magħmula mill-istemmi tar-Renju ta' Kastilja (kastell tad-deheb fuq sfond aħmar), León ([[iljun]] rampanti vjola), Aragona (erba' strixxi ħomor weqfin fuq sfond tad-deheb), Navarra (ktajjen tad-deheb fuq sfond aħmar) u [[Granada]] ([[rummiena]] bil-weraq ħodor), taħt kuruna rjali u bejn iż-żewġ [[Kolonni ta' Erkole]] (li jirrappreżentaw il-fliegu ta' Ġibiltà) bil-mottu distintiv ''[[Plus Ultra]]'', li jirreferi għall-espansjoni tal-Imperu Spanjol. == Storja == L-ewwel xhieda bil-kitba dwar il-Peniżola Iberika tiddeskriviha bħala art popolata fil-parti l-kbira mill-[[Iberiċi]], mill-[[Baski]] u miċ-[[Ċeltiċi]]. Wara konkwista iebsa, il-peniżola waqgħet taħt il-ħakma ta' [[Imperu Ruman|Ruma]]. Matul il-[[Medjuevu]] għaddiet għal taħt il-ħakma Ġermanika, imma iżjed tard, ġiet konkwistata mill-[[Għarab]]. F'proċess li ħa mijiet ta' snin, ir-renji żgħar [[Kristjaneżmu|Insara]] tan-naħa ta' fuq bil-mod reġgħu ħadu l-peniżola f'idejhom. L-aħħar saltna Għarbija waqgħet fl-istess sena li [[Kristofru Kolombu]] wasal fl-[[Ameriki]] (1492). F'dan il-perjodu Spanja bdiet tibni imperu dinji u damet potenza ewlenija fid-[[Id-Dinja|dinja]] għal seklu u nofs. Bil-gwerer kontinwi u problemi oħra, il-poter tal-Imperu Spanjol naqas progressivament. L-invażjoni [[Napuljun I ta' Franza|Napoleonika]] ta' Spanja ħolqot straġi fin-nazzjon u twieldu ħafna movimenti indipendentisti li qerdu l-parti l-kbira tal-imperu u ħallew il-pajjiż politikament instabbli. Qabel it-[[Tieni Gwerra Dinjija]], Spanja għaddiet minn [[Gwerra ċivili Spanjola|gwerra ċivili]] qerrieda li wasslet għat-twaqqif ta' gvern awtoritarju, li kkoinċida ma' perjodu ta' staġnar li però temm b'impuls ekonomiku qawwi. Id-[[demokrazija]] mbagħad twaqqfet paċifikament fil-forma ta' monarkija kostituzzjonali parlamentari. Fl-1986, Spanja daħlet fl-Unjoni Ewropea u kellha twelid kulturali ġdid u tkabbir ekonomiku kontinwu. === Preistorja u popli pre-Rumani === Ir-riċerki arkeoloġiċi ħdejn [[Atapuerca]] juru li l-Peniżola Iberika kienet popolata mill-[[ominidi]] minn 1.2 miljun sena ilu.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm ‘First west Europe tooth’]</ref> Il-bniedem modern wasal fl-Iberja, min-naħa ta' fuq bil-mixi, madwar 32,000 sena ilu.<ref>Oġġetti Awrinjazjani tipiċi instabu f'Cantabria (Morín, El Pendo, Castillo), il-Pajjiż Bask (Santimamiñe) u Catalonia. Id-datazzjoni bir-radjukarbonju tagħti dawn id-dati: 32,425 u 29,515 perjodu tal-bronz.</ref> L-oġġetti magħmulin bl-idejn l-iżjed magħrufin ta' dawn l-insedjamenti [[Preistorja|preistoriċi]] huma t-tpinġijiet famużi tal-[[Għar ta' Altamira]] f'[[Cantabria]] li saru għall-ħabta tal-15,000 Q.K. mill-[[bniedem ta' Cro-Magnon]]. Ix-xhieda arkeoloġika u ġenetika tissuġġerixxi li l-Peniżola Iberika serviet bħala wieħed mill-ikbar postijiet li minnhom beda r-ripopolament tat-Tramuntana tal-[[Ewropa]] wara t-tmiem tal-aħħar [[Żmien is-Silġ]]. Iż-żewġ popli storiċi prinċipali tal-peniżola kienu l-Iberiċi u ċ-Ċeltiċi. L-Iberiċi kienu jgħixu fuq in-naħa tal-Mediterran mix-Xlokk għall-Grigal. Iċ-Ċeltiċi bil-kontra kienu joqogħdu mal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], fit-Tramuntana, fiċ-ċentru, fil-Majjistral u fil-Lbiċ tal-peniżola. Il-[[Baski]] kienu jokkupaw iż-żona tal-Punent tal-katina tal-muntanji tal-Pirenej u l-inħawi ta' madwar. Bejn il-500 Q.K. u t-300 Q.K., il-baħrin [[Feniċi]] u l-Griegi waqqfu kolonji kummerċjali tul il-kosta Mediterranja. Il-[[Kartaġiniżi]] għal żmien qasir kellhom il-kontroll tal-parti l-kbira tan-naħa Mediterranja tal-peniżola, sakemm ġew megħlubin fil-[[Gwerer Puniċi]] mir-Rumani.<ref name="country">{{Ċita web |data-aċċess=2012-05-29 |titlu=Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, ''A Country Study: Spain – Hispania'' |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120611100838/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-data=2012-06-11 |url-status=dead }}</ref> === Spanja Rumana u Gotika === [[Stampa:Merida Roman Theatre1 cropped revised.jpg|thumb|Teatru Ruman ta' Mérida, [[Badajoz]].]] [[Stampa:Lapida comenciolo.jpg|thumb|left|Il-Lapida ta' Comenciolo, iskrizzjoni ta' Cartagena li tirreġistra l-patrizju ta' Comenciolo]] [[Stampa:Mausoleoromano.jpg|thumb|Mausoleum Ruman ta' Córdoba]] [[Stampa:Mausoleu de Favara 4.jpg|thumb|left|Dekorazzjoni ta' tabulaturi, Mausoleum Ruman ta' Fabara]] [[Stampa:Mausoleu de Favara 1.jpg|thumb|Mausoleum Ruman ta' Fabara]] [[Stampa:Munigua (Municipium Flavium Muniguensium), Baetica, Spain (28161572799).jpg|thumb|Ruins ta' Munigua, minicipium ta' l-Imperu Ruman, li jinsab fl-Andalusija tal-lum, Spanja.]] Matul it-tieni gwerra Punika, l-espansjoni tal-Imperu Ruman, rebaħ xi kolonji kummerċjali Kartaġiniżi matul il-kosta Mediterranja. Però r-Rumani kellhom jieħdu żewġ sekli biex jirbħu l-Peniżola Iberika sħiħa. Il-ħakma Rumana ġabet il-lingwa, il-liġi u t-toroq.<ref name="hispania">[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Payne Stanley G. ''A History of Spain and Portugal'' Ch. 1 Ancient Hispania]</ref> Il-kulturi tal-popolazzjonijiet Ċeltiċi u Iberiċi, bil-mod ġew Rumanizzati. Il-mexxejja lokali tħallew jidħlu fil-klassi aristokratika Rumana. Spanja kienet tipproduċi kwantità kbira ta' qamħ għas-suq Ruman u mill-portijiet tagħha kienu jiġu esportati d-deheb, is-suf, iż-żejt taż-żebbuġa u l-inbid. Il-produzzjoni agrikola żdiedet bl-introduzzjoni tal-irrigazzjoni. L-imperaturi [[Trajanu]] u [[Teodożju I]] u l-filosfu [[Seneka]] twieldu Spanja. Il-[[Kristjaneżmu]] daħal fil-pajjiż fl-ewwel seklu u progressivament sar iżjed popolari. L-Imperu Ruman tal-Punent fi Spanja beda jmur lura fl-409, meta l-[[Żvevi|Iżvevi]] u l-[[Vandali]], flimkien mal-[[Alani]], qasmu r-[[Renu]], iddevastaw il-[[Gallja]], u mbagħad il-[[Viżigoti]] imbuttawhom ġo Spanja. L-Iżvevi stabbilew renju fejn illum jinsabu Galizja moderna u n-naħa ta' fuq tal-[[Portugall]]. Il-Vandali Silingi okkupaw ir-reġjun li ismu għad għandu parti minn isimhom: ''Vandalusja'', [[Andalusja]]. Il-[[Biżantini]] stabbilew tip ta' ''enklavi'' fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, bl-iskop li jqajmu l-Imperu Ruman fl-Iberja kollha. Fl-aħħar, però, Spanja ġiet riunita taħt il-ħakma tal-[[Viżigoti]]. === Spanja Musulmana === [[Stampa:Vista de la Alhambra.jpg|thumb|L-[[Alhambra]], [[Granada]].]] [[Stampa:Muralla musulmana de Madrid - 03.jpg|thumb|left|Vestigi tal-ħajt Musulman ħdejn il-Cuesta de la Vega, Madrid]] [[Stampa:Granada_Corral_del_Carbón_16-03-2011_17-29-46_16-03-2011_17-29-46.JPG|thumb|Corral del Carbón (Korral ta' Karbonju), ex caravanserai fi Granada, Spanja kienu bini fit-triq fejn il-vjaġġaturi (caravaneros) setgħu jistrieħu u jirkupraw mill-vjaġġ tal-ġurnata.]] [[Stampa:AlHakemII dirhem MedinaAzahara.jpg|thumb|Dirham tal-fidda ta' Alhakén II, Kalif ta' Córdoba]] [[Stampa:Silver dirham LACMA M.2002.1.437 (2 of 2).jpg|thumb|left|Dirham tal-fidda maħruġ fl-1002 minn Hisham II, Kalif ta' Córdoba]] Fis-seklu 8, l-armati Musulmani, li fil-parti l-kbira kienu Għarab, rebħu kważi l-Peniżola Iberika kollha. Dawn il-konkwisti kienu parti mill-espansjoni tal-Kalifat Għumawijjad. Reġjun żgħir muntanjuż fix-Xlokk biss irnexxielu jirreżisti l-invażjoni tal-bidu. Skont il-liġi [[Iżlam|Iżlamika]], l-Insara u l-[[Ġudaiżmu|Lhud]] jieħdu l-istatus ta' ''dhimmi'' jew subordinati. Dan kien iħalli l-Insara u l-Lhud jipprattikaw ir-[[reliġjon]] tagħhom, imma kellhom iħallsu taxxa speċjali u kienu jbatu minn ċertu diskriminazzjoni.<ref>Id-Dhimma tipprovdi d-dritt għar-reżidenza bil-ħlas tat-taxxi. H. Patrick Glenn, ''Legal Traditions of the World'', Oxford University Press, 2007, pg. 218–219.</ref><ref>Id-Dhimmi għandhom inqas drittijiet legali u soċjali mill-Misilmin imma iżjed dtittijiet minn dawk li mhumiex Misilmin. Lewis, Bernard, ''The Jews of Islam'', Princeton: Princeton University Press (1984). ISBN 978-0-691-00807-3 p. 62</ref> Il-konverżjoni għall-Iżlam bdiet dejjem tiżdied. Il-''muladies'' (Musulmani ta' nisel etniku Iberiku) jingħad li kienu jirrappreżentaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni lejn it-tmiem tas-seklu 10.<ref>[http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm Thomas F. Glick ''Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages'', Kap. 5: Ethnic Relations], </ref><ref name="chap2">[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Stanley G.. '' A History of Spain and Portugal'', Kap. 2: Al-Andalus] </ref> [[Stampa:La Giralda, Seville, Spain - Sep 2009.jpg|thumb|Il-''Giralda'', il-kampnar tal-katidral ta' [[Sivilja]].]] [[Cordoba]] kienet il-belt kapitali tal-Kaliffat u kienet l-ikbar belt u l-iżjed għanja fil-Punent tal-Ewropa. Il-kummerċ fil-Mediterran iffavorixxa l-iskambju kulturali u t-tradizzjoni intellettwali għanja tal-Musulmani dakkret parti kbira mill-intellettwali Ewropej. === Il-waqgħa tal-Musulmani u r-''Reconquista'' === Ir-''[[Reconquista]]'' ("Rikonkwista") kienet perjodu li dam xi 750 sena, li matulu r-rejiet Insara ta' Spanja espandew il-ħakma tagħhom għad-dannu tas-saltniet Għarab. Ir-''Reconquista'' bdiet bil-battalja ta' Covadonga fis-722. Bir-rebħa Nisranija twaqqaf ir-Renju tal-Asturias tul il-muntanji Xlokkin tal-kosta. Ftit wara, fis-739, il-qawwiet Musulmani tkeċċew minn Galizja, li l-Insara kienu jqisu wieħed mill-postijiet l-iżjed imqaddsa minħabba li hemm is-Santwarju ta' [[Santiago de Compostela]]. L-armati Musulmani mexew 'il fuq mill-Pirenej, imma ġew megħlubin mill-forzi tal-[[Franki]] fil-Battalja ta' Poitiers. Aktar tard, il-forzi tal-Franki waqqfu kontej Insara fuq in-naħa t'isfel tal-Pirenej. F'dan ir-reġjun imbagħad twaqqfu r-renji ta' Navarra, ta' Aragona u ta' Katalonja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-05-29 |titlu=Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, ''A Country Study: Spain – Castile and Aragon'' |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120611100838/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-data=2012-06-11 |url-status=dead }}</ref> Għal ħafna sekli, il-konfini sejrin 'l hemm u 'l hawn bejn l-artijiet Musulmani u tal-Insara kienu jestendu matul il-widien tal-Ebro u tad-Duero. Il-ħakma tal-belt, strateġikament ċentrali, ta' [[Toledo]], li ġrat fl-1085, kienet sinjal ta' bidla sinifikattiva fil-bilanċ tal-poter favur ir-renji Nsara. [[Stampa:Castillo de Loarre 2006.jpg|thumb|left|Kastell ta' Loarre, Huesca (Castillo de Loarre, Huesca)]] [[Stampa:Alfonso XI, king of Leon and Castile.jpg|thumb|left|150px|Alfonso XI (xellug), Re ta' León u Kastilja, 1300s]] Fis-sekli 13 u 14, il-fergħa Musulmana tal-Merjenjewn jew Merinidi, ġejja mit-Tramuntana tal-Afrika invadiet u stabbiliet xi enklavi fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, imma ma rnexxilhomx jistabilixxu l-ħakma Musulmana fl-Iberja u malajr tkeċċew. Fis-seklu 13 ir-renju Aragoniż ipprova jespandi l-influwenza tiegħu mal-ġżejjer tal-Mediterran, f'[[Sqallija]] u anki f'[[Ateni]].<ref>[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Payne Stanley G., ''A History of Spain and Portugal'', Kap. 5 The Rise of Aragón-Catalonia] </ref> F'dan il-perjodu twaqqfet l-università ta' Palencia (1212/1263) u l-università ta' [[Salamanca]] (1218/1254). Il-[[pesta s-sewda|pesti]] tal-1348 u tal-1349 iddevastaw lil Spanja.<ref>[http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/a-b/blackdeath.html ''The Black Death''] [http://web.archive.org/web/20080709074635/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/a-b/blackdeath.html]</ref> Fl-1469, il-kuruni tar-renji Nsara ta' Kastilja u Aragona ngħaqdu biż-żwieġ ta' [[Iżabella I ta' Kastilja]] ma' [[Ferdinandu II ta' Aragona]]. Fl-1478 twettqet għalkollox il-konkwista tal-Gzejjer Kanarji u fl-1492, il-forzi ta' Kastilja u ta' Aragona ħadu l-Emirat ta' [[Granada]] u qerdu l-aħħar fortizza tal-preżenza tal-ħakma Iżlamika ta' 781 sena fl-Iberja. It-Trattat ta' Granada ggarantixxa t-tolleranza reliġjuża għall-Musulmani.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-13 |titlu=''The Treaty of Granada, 1492'' |url=http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |arkivju-data=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref> Fl-istess sena Kristoforu Kolombo wasal fid-Dinja l-Ġdida, bil-vjaġġ tiegħu ffinanzjat minn Iżabella, u l-Lhud ġew ordnati li jikkonvertu għall-Kattoliċiżmu bil-piena li jitkeċċew mit-territorji Spanjoli matul l-[[Inkwiżizzjoni Spanjola]].<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html ''Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia'', New Scientist, 4 ta' Diċembru 2008]</ref> Ftit snin wara, wara xi taqbid soċjali, il-Musulmani tkeċċew taħt l-istess kundizzjonijiet.<ref name="cong">{{Ċita web |data-aċċess=2012-05-29 |titlu=Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, ''A Country Study: Spain – The Golden Age'' |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120611100838/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-data=2012-06-11 |url-status=dead }}</ref> === Spanja Imperjali === [[Stampa:Spanish Empire Anachronous 0.PNG|thumb|350px|L-influwenza storika tal-Imperu Spanjol]] [[Stampa:Lepanto.-7.jpg|thumb|350px|Dettall ta' “Il-Battalja ta' Lepanto”, ta' Lucas Valdés, fil-Knisja ta' La Magdalena, Sevilja. (Il-battalja seħħet fis-7 ta' Ottubru, 1571 fil-Golf ta' Patras, fejn il-Lega Mqaddsa kienet rebbieħa kontra l-Ottomani.)]] [[Stampa:2 Escudos Felipe IV.jpg|thumb|Tarka doppja ("pistola") ta' Filippu IV, 1630]] [[Stampa:Badajoz 16xx.jpg|thumb|Tpinġija tal-belt fortifikata u b'ħitan ta' Badajoz (nofs is-seklu 17). Ħitan tal-Alcazaba fuq ix-xellug. Hornabeque de la Cabeza mill-pont Palmas fit-tagħrif miksub. Ħajt medjevali, katidral u Puerta de Palmas fl-isfond.]] L-unifikazzjoni tal-kuruni ta' Aragona u ta' Kastilja kienet il-pedament li fuqu nbnew Spanja moderna u l-Imperu Spanjol.<ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html ''Imperial Spain'' Università ta' Calgary]</ref> Biha Spanja saret potenza Ewropea indiskutibbli matul is-seklu 16 kollu u matul il-parti l-kbira tas-[[Seklu XVII|seklu 17]], minħabba l-kummerċ u l-artijiet kolonjali tagħha. Matul dan il-perjodu, Spanja għaddiet minn bosta gwerer u ribelljonijiet, fosthom: il-gwerer tal-[[Italja]], ir-ribelljoni tal-''Comuneros'', dik li hi msejħa "l-Gwerra tat-Tmenin Sena", ir-ribelljoni tal-Moriscos u l-gwerra Anglo-Spanjola.<ref>[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Payne Stanley G., ''A History of Spain and Portugal'' Kap. 13 The Spanish Empire]</ref> Kien perjodu wkoll ta' ferment kulturali kbir, minħabba l-ftuħ ta' rotot ġodda, l-esplorazzjoni tad-dinja u l-iskambji kummerċjali. Spanja gawdiet minn l-hekk imsejjaħ "Seklu tad-Deheb". L-attività kulturali kellha l-epiċentru tagħha fl-Università ta' [[Salamanca]]. Fit-tieni nofs tas-seklu 17, Spanja bil-mod bdiet sejra lura. Minkejja xi telfiet żgħar ta' territorji fi [[Franza]], żammet l-imperu vast li kellha fin-naħa l-oħra tal-oċean sal-bidu tas-seklu 19. It-tnaqqis ta' poter kien l-agħar fil-[[Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]] li spiċċat f'kunflitt internazzjonali kbir u f'gwerra ċivili, li lil Spanja swielha l-pożizzjoni li kellha bħala waħda mill-ikbar potenzi fid-dinja. Matul din il-gwerra, ħadet il-poter dinastija ġdida ġejja minn Franza, il-Borboni, li abolixxiet ħafna privileġġi antiki u l-liġijiet reġjonali.<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?HistoryID=ab50&ParagraphID=iss#iss Gascoigne Bamber, ''History of Spain: Bourbon dynasty: from AD 1700'']</ref> Fis-seklu 18, Spanja bil-mod bdiet terġa' tqum fuq saqajha u tikber fil-prosperità f'parti kbira tal-imperu. Il-monarkija Borbonika għamlet ħafna xogħol ta' modernizzazzjoni, fuq l-istil tas-sistema Franċiża, rigward it-tmexxija amministrattiva u ekonomika. L-ideat tal-[[Illuminiżmu]] bdew deħlin fost xi membri tal-elit tar-renju u tal-monarkija. L-Imperu Spanjol, fl-aqwa mument ta' espansjoni territorjali (1783), okkupa 20 miljun kilometru kwadru. Dan it-territorju kien magħmul minn 97.48% tat-territorju barrani, it-2.52% li jifdal kien it-territorju Metropolitan. === Ħakma Napoleonika u l-konsegwenzi tagħha === [[Stampa:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|left|''It-3 ta' Mejju 1808'', pittura ta' [[Francisco Goya|Goya]] li turi r-repressjoni tar-rivoluzzjonarji Spanjoli mit-truppi Franċiżi]] Fl-1793, Spanja daħlet fi gwerra kontra ir-Repubblika ġdida Franċiża, li kienet neħħiet mill-poter u ġġustizzjat ir-re tagħha [[Lwiġi XVI]] li kien Bourbon. Spanja tilfet il-gwerra u ffirmat trattat ta' paċi fl-1795. B'dan it-trattat Spanja saret stat klijent ta' Franza. It-[[Trattat ta' Fontainebleau (1807)|trattat sigriet ta' Fontainebleau]] bejn [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] u [[Manuel Godoy]] tal-1807, li ma kien popolari xejn, inkluda dikjarazzjoni ta' gwerra kontra l-[[Renju Unit|Gran Brittanja]] u l-[[Portugall]]. It-truppi Franċiżi daħlu fir-renju bla reżistenza, bl-iskuża li ħa jinvadu l-Portugall, okkupaw il-fortizzi Spanjoli u r-re Spanjol ġegħluh jabdika favur ħu Napuljun, [[Ġużeppi Bonaparte]]. Din il-monarkija pupazz barrani, l-Ispanjoli qisuha bħala disprezz. Ir-ribelljoni tat-2 ta' Mejju, waħda minn ħafna ribelljonijiet nazzjonalisti kontra r-reġim Bonapartista fil-pajjiż kollu,<ref> [http://www.historynet.com/wars_conflicts/napoleonic_wars/6361907.html?page=2&c=y David A. Bell, ''Napoleon’s Total War'']</ref> kienet il-bidu tal-gwerra tal-indipendenza Spanjola.<ref>(Gates 2001, p.20)</ref> Napuljun kellu jindaħal personalment u kisser bosta armati Spanjoli li ma kellhomx organizzazzjoni u ġiegħel Armata Brittanika tirtira. Madankollu, minħabba l-qawwa tal-Brittaniċi u l-kampanja diżastruża fir-[[Russja]] li kellhom il-Franċiżi, fl-1814 l-armata Franċiża tkeċċiet minn Spanja u [[Ferdinandu VII]] reġa' ħa t-tron.<ref>(Gates 2001, p.467)</ref> L-invażjonijiet Franċiżi qerdu l-ekonomija u ħallew lil Spanja b'instabbiltà politika qawwija. Il-ġlied għall-poter tas-seklu 19 wasslu għat-telf tal-kolonji Amerikani kollha, ħlief [[Kuba]] u [[Puerto Rico]]. === Gwerra Ispano-Amerikana === [[Stampa:Cristobal-colon h63229.jpg|thumb|Il-vapur Spanjol ''Cristóbal Colón'', meqrud fil-battalja ta' Santiago ta' Kuba, it-3 ta' Lulju 1898]] Minħabba l-instabbiltà politika u l-kriżi ekonomika li laqtet Spanja fis-seklu 19, qamu movimenti nazzjonalisti fil-[[Filippini]] u Kuba, dak iż-żmien taħt il-ħakma Spanjola. Dawn il-movimenti wasslu għall-gwerer għall-indipendenza li daħlu wkoll fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Minkejja d-determinazzjoni ta' bosta fergħat militari, l-armata Spanjola kienet immexxija ħażin fl-ogħla livelli u dan wassal għat-telfa tal-gwerra Ispano-Amerikana. Din il-gwerra intemmet bit-Trattat ta' Pariġi tal-1898 li bih Kuba kisbet l-indipendenza u Spanja kellha ċċedi l-Filippini, [[Guam]] u [[Puerto Rico]] lill-Istati Uniti għal 20 miljun dollaru. It-telfa militari (imsejħa ''El desastre'') ikkontribwiet għall-ispinta li ħa l-grupp ta' intellettwali Spanjol, ''La generación del 98'', li għamel analiżi kritika ħafna tas-sitwazzjoni tal-pajjiż. [[Stampa:Sevilla city walls.JPG|thumb|Ħitan ta' Sevilla (Murallas de Sevilla/Sevilla City Walls)]] [[Stampa:Cuartel de la Montaña, de Capuz, en la Guía de Madrid, manual del madrileño y del forastero (1876) p 284 (cropped).jpg|thumb|Barracks tal-Muntanji (Cuartel de la Montaña), minn Capuz, fil-Gwida għal Madrid, manwal għall-lokal u l-barrani (1876)]] [[Stampa:Arsenal de Cartagena 1900.jpg|thumb|Cartagena u l-bażi navali tagħha madwar l-1900.]] === Gwerra ċivili Spanjola === Fil-bidu tas-seklu 20 kien hemm żmien qasir ta' paċi fi Spanja, li matulu kellha rwol żgħir fil-kolonjaliżmu fl-Afrika, bil-kolonizzazzjoni tas-[[Saħara tal-Punent]], il-[[Marokk Spanjol]] u l-[[Gwinea Ekwatorjali]]. It-telfiet kbar li ġarrbet matul il-gwerra tar-Rif fil-Marokk ikkontribwew biex jimminaw il-monarkija. Kien hemm perjodu ta' reġim awtoritarju tal-Ġeneral [[Miguel Primo de Rivera]] (1923-1931) li ntemm bit-twaqqif tat-Tieni Repubblika Spanjola. Ir-repubblika tat l-awtonomija politika lill-pajjiżi Baski, lill-Katalonja, lill-Galizja u tat il-vot lin-nisa. [[Stampa:Franco eisenhower 1959 madrid.jpg|thumb|left|Francisco Franco u l-President Amerikan [[Eisenhower]], Madrid, 1959.|224x224px]] F'Lulju 1936 bdiet il-[[Gwerra Ċivili Spanjola]]. Kienu l-forzi nazzjonalisti li kienu kontra r-Repubblika, immexxijin mill-Ġeneral Francisco Franco li bdew il-gwerra u dawn rebħuha bl-għajnuna tal-[[Ġermanja Nażista]] u l-[[Italja Faxxista]]. Il-gwerra ċivili damet tliet snin u kienet il-kawża tal-mewt ta' 500,000 ruħ<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3212605/Spanish-Civil-War-crimes-investigation-launched.html Spanish Civil War crimes investigation launched]</ref> u l-emigrazzjoni ta' madwar 500,000 ċittadin, li l-parti l-kbira tad-dixxendenti tagħhom illum joqogħdu fil-pajjiżi tal-[[Amerika Latina]] u minnhom hemm madwar 300,000 fl-[[Argentina]] biss.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3998443/Relatives-of-Spaniards-who-fled-Franco-granted-citizenship.html Relatives of Spaniards who fled Franco granted citizenship]</ref>. Il-gwerra ċivili Spanjola hi meqjusa bħala l-ewwel battalja tat-Tieni Gwerra Dinjija. === Spanja taħt Franco u wara === Spanja ta' Franco ddikjarat ruħha newtrali matul it-Tieni Gwerra Dinjija imma dan kien tal-isem biss għax kellha relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-[[Qawwiet tal-Assi tat-Tieni Gwerra Dinjija|Potenzi tal-Assi]]. L-uniku partit legali taħt ir-reġim Frankista kien it-''Tradicionalista Falange Española y de las J.O.N.S.'', li twaqqaf fl-1937. Il-partit iddikjara ruħu anti-Komunista, Kattoliku u nazzjonalista. Aktar tard il-partit ħa l-isem ta' ''Movimiento Nacional''. Wara l-gwerra dinjija, Spanja kienet politikament u ekonomikament marġinali u barra l-[[Ġnus Magħquda]]. Is-sitwazzjoni nbidlet fl-1955, matul il-perjodu tal-[[gwerra bierda|Gwerra Bierda]], meta sar strateġikament importanti għall-Istati Uniti li jistabbilixxu preżenza militari fil-Peniżola Iberika, għall-konteniment ta' xi mossa mill-[[Unjoni Sovjetika]] fl-inħawi tal-baħar Mediterran. Fl-1960, Spanja kellha qabża kbira fl-ekonomija tagħha. Dan it-tkabbir f'daqqa li ressaq in-nazzjon lejn ekonomija moderna, sar magħruf bħala l-"miraklu Spanjol". Bil-mewt ta' Franco, li ġrat f'Novembru 1975, [[Juan Carlos I ta' Spanja|Juan Carlos]] laħaq Re ta' Spanja u kap tal-Istat, skont il-liġi. Wara l-approvazzjoni tal-Kostituzzjoni Spanjola ġdida fl-1978 u l-wasla tad-demokrazija, l-istat trasferixxa xi poteri lir-reġjuni u ħoloq organizzazzjoni interna msejsa fuq il-komunitajiet awtonomi. Fil-Pajjiżi Baski, in-nazzjonaliżmu moderat Bask għex spalla ma' spalla ma' moviment radikali nazzjonalista mmexxi mill-organizzazzjoni armata ''Euskadi Ta Askatasuna'' (ETA). Il-grupp twaqqaf fl-1959 matul ir-reġim ta' Franco, imma baqa' sejjer bil-kampanja vjolenti anki wara li bdiet id-demokrazija u kien hemm grad għoli ta' awtonomija reġjonali. Fit-23 ta' Frar 1981, xi elementi ribelli fost il-forzi tas-sigurtà għamlu attentat ta' kolp ta' stat biex jimponu gvern militari. Ir-Re Juan Carlos ħa f'idejh personalment il-kmand tal-forzi armati u ġiegħel lir-ribelli jċedu. Fit-30 ta' Mejju 1982, wara [[referendum]], Spanja daħlet fin-[[NATO]] u l-partit soċjalista (''Partido Socialista Obrero Español''), PSOE, tela' fil-poter. Fl-1986 Spanja daħlet fil-[[Unjoni Ewropea|Komunità Europea]]. Fl-1982 it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol]], intlagħbet Spanja u għenet biex il-pajjiż jerġa' jsir magħruf fid-dinja wara s-snin ta' dittatura u ta' tranżizzjoni għad-demokrazija. Anki l-[[Olimpjadi ta' Barċellona]] tal-1992 kienu ta' ġid għat-turiżmu u biex isiru magħrufin il-mod ta' ħajja u d-drawwiet ta' Spanja l-ġdida. Is-snin disgħin tas-seklu 20 huma karatterizzati mill-gvernijiet ta' [[José Maria Aznar]] tal-Partit Popolari Spanjol (''Partido Popular'') b'ħafna progress ekonomiku u soċjali. === Spanja fis-seklu 21 === [[Stampa:Moneda 2 euros España 2015.jpg|daqsminuri|262x262px|Munita kommemorattiva tal-ewro ta' Spanja, 2015]] [[Stampa:OTemple2.jpg|thumb|left|El Temple, żona suburbana li tinsab fiż-żona metropolitana ta 'La Coruña, Galicia, Spanja.]] Fl-1 ta' Jannar 2002, Spanja ma bagħetx tuża l-[[peseta]] bħala valuta u bdiet tuża l-[[ewro]], li taqsam mat-18-il pajjiż ieħor taż-żona tal-ewro. L-ekonomija ta' Spanja kibret ħafna, iżjed mill-medja Ewropea, imma t-tkabbir spiċċa bil-kriżi ekonomika kbira li bdiet fl-2008.<ref>[http://www.nytimes.com/2002/07/11/business/worldbusiness/11iht-a10_18.html?scp=1&sq=Economy%20reaps%20benefits%20of%20entry%20to%20the%20%27club%27%20:%20Spain%27s%20euro%20bonanza&st=cse Pfanner, Eric, ''Economy reaps benefits of entry to the ‘club’ : Spain’s euro bonanza'' Pfanner, Eric] Ara wkoll: [http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=9118701 ''Spain’s economy / Plain sailing no longer'' ]</ref> Fil-11 ta' Marzu 2004, kien hemm attakki terroristiċi fuq xi ferroviji f'Madrid. Wara proċess li dam ħames xhur, ġie konkluż li l-attakki kienu saru minn grupp militanti lokali mnebbaħ minn al-Qaeda.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3509426.stm ''Al-Qaeda ‘claims Madrid bombings’ ''][http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7070827.stm ''Madrid bombers get long sentences'']</ref> L-attakki qatlu lil 191 ruħ u ferew lil iżjed minn 1,800. Jaħsbu li forsi l-attakki saru biex jinfluwenzaw ir-riżultat tal-elezzjoni ġenerali li kellha ssir tlett ijiem wara,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-13 |titlu=''Del 11-M al 14-M: estrategia yihadista, elecciones generales y opinión pública'' |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Elcano_es/Zonas_es/Imagen+de+Espana/ARI+132-2004 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090108230610/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2FElcano_es%2FZonas_es%2FImagen+de+Espana%2FARI+132-2004 |arkivju-data=2009-01-08 |url-status=dead }}</ref> li rebaħ il-PSOE, immexxi minn [[José Luis Rodríguez Zapatero]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3512222.stm ''Spain awakes to socialist reality'']</ref> == Ġeografija == Spanja hi nazzjon fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Punent tal-Ewropa li tokkupa 85 % mill-Peniżola Iberika. L-erja totali hi ta' 504,782 km², li minnhom 499,542&nbsp;km² huma art u 5,340&nbsp;km² huma ilma. {{stampa kbira|Panoramica de Lavandas en la Badena, Barriopedro.jpg|1200px|Panorama f'[[Kastilja-La Mancia]]}} Il-konfini ta' Spanja huma maqsuma f'88 % (4.964&nbsp;km) baħar u 12 % (1.917&nbsp;km) art. Fit-Tramuntana hemm il-Baħar ta' Cantabria ([[Golf ta' Biskaja]]) u fin-Nofsinhar u x-Xlokk hemm il-Baħar Mediterran u l-Baħar tal-Baleariċi, fil-Punent il-Portugall u l-[[Oċean Atlantiku]] u fil-Grigal [[Franza]] u [[Andorra]] tul il-Pirenej. Il-kosta Mediterranja għandha tul ta' 1.660&nbsp;km, filwaqt li tal-Atlantiku twila 710&nbsp;km. Il-Pirenej jestendu għal 435&nbsp;km mill-Baħar Mediterran sal-Golf ta' Biskaja. Fit-tarf t'isfel ta' Spanja hemm l-[[Strett ta' Gibiltà|Istrett ta' Gibiltà]], li jissepara lil Spanja u l-bqija tal-Ewropa mill-Marokk, fit-Tramuntana tal-Afrika. Il-muntanja [[Teide]] li hi għolja 3,718 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar hi l-ogħla waħda fi Spanja u l-ogħla quċċata tal-Atlantiku kollu. Hi t-tielet l-ikbar vulkan tad-dinja mill-bażi tagħha.<ref>[http://www.red2000.com/spain/canarias/tenerife/1teide.html Parque Nacional del Teide en todo sobre España]</ref> Barra l-Peniżola Iberika hemm numru ta' żoni Spanjoli oħra: il-Gżejjer Baleariċi fil-Baħar Mediterran, il-Gżejjer Kanarji fil-Grigal, madwar 108&nbsp;km fix-Xlokk tal-Afrika; hemm ħames artijiet oħra ta' sovranità Spanjola (''plazas de soberanía'') fuq il-kosta tal-Marokk: Ceuta, Melilla, [[Islas Chafarinas]], [[Peñón de Alhucemas]] u [[Peñón de Vélez de la Gomera]]. [[Stampa:Panorámica de la Sierra Norte.jpg|thumb|center|800px|Veduta tas-''Sierra Norte'', viċin Madrid.]] === Morfoloġija === [[Stampa:Spain topo.jpg|thumb|Mappa ġeografika ta' Spanja]] It-territorju Spanjol hu muntanjuż, iddominat minn pjanuri għoljin u ktajjen ta' muntanji. Nistgħu niddistingwu tliet reġjuni ġeografiċi: # Il-pjanura għolja ċentrali tal-[[Meseta]]: vasta u semiarida, hija formazzjoni antika u tokkupa l-parti l-kbira taż-żona ċentrali tal-pajjiż. Hija maqsuma fi tnejn bil-muntanji. Fil-Lvant tispiċċa bil-Muntanji Iberiċi u bis-Sierra Morena fin-Nofsinhar. Fil-qalba ta' din iż-żona hemm il-belt kapitali Madrid. # Il-ktajjen tat-Tramuntana: huma magħmulin mill-Pirenej u mill-Cordillera Cantábrica li timxi tul il-kosta. Il-katina tal-Pirenej mhijiex antika waqt li l-muntanji tal-Cordillera Cantábrica huma iktar antiki. In-nixfa tal-Meseta u x-xita skarsa tar-reġjun Atlantiku jagħmlu l-vegetazzjoni rikka. # Il-Cordilleras Béticas, fin-Nofsinhar, huma magħmula minn sensiela ta' ktajjen muntanjużi, li fosthom hemm is-Sierra Nevada. [[Stampa:Central pyrenees.jpg|thumb|Pirenej ċentrali. Veduta tal-Pic du Midi de Bigorre]] [[Stampa:Teide and Caldera 2006.jpg|thumb|Veduta ta' Teide, fuq il-gżira ta' Tenerife. Hi l-ogħla quċċata fi Spanja]] ==== Ktajjen tal-muntanji ==== * Sistema Iberika * Sistema Ċentrali * Pirenej * Cordillera Cantábrica * Cordilleras Béticas * Sierra Morena * Sierra Nevada ==== Pjanuri ==== * Pjanura tal-Ebro * Depressjoni Betika * Pjanura tal-Andalusija * Meseta ==== Vulkani ==== * Teide, Gżira ta' [[Tenerife]] (Hemm bosta vulkani fil-gżira) * Madwar 400 vulkan fil-gżira ta' Lanzarote === Idrografija === ==== Xmajjar ==== Hemm ħafna xmajjar imma fihom ħafna kurrenti qawwijin u allura l-użu tagħhom bħala toroq għall-komunikazzjoni hu limitat. Dawn huma x-xmajjar ewlenin: Ebro, Turia, Jucar, Segura, Duero, Tago, Guadiana, u Guadalquivir. ==== Lagi ==== Fi Spanja m'hemmx lagi naturali kbar, però hemm ħafna għadajjar artifiċjali bl-iskop li jiżguraw il-ħtieġa tal-enerġija u tal-ilma. Bl-Ispanjol jissejħu ''pantanos'' jew ''embalses'' (partikolarment importanti humm l-''embalses'' ta' Alcantara, ta' Torrejón u ta' Valdecañas fuq it-Tago, u dak ta' Mequinenza fuq l-Ebro. ==== Xtut ==== [[Stampa:Covaron y Punta Lucero.jpg|thumb|left|Ix-xatt Atlantiku fil-Pajjiżi Baski, karatterizzat minn veduti ħodor, sikek u riħ qawwi]] Barra mill-fruntiera ma' Franza, Andorra, Ġibiltà u l-Portugall, Spanja hi mdawra għalkollox bil-baħar, l-Oċean Atlantiku fit-Tramuntana, il-Majjistral u parti żgħira mil-Lbiċ, kif ukoll il-Baħar Mediterran fil-Lvant, il-Grigal u n-Nofsinhar ta' Ġibiltà. Mal-Peniżola Iberika rridu nżidu wkoll il-Kanarji, kollha kemm huma fl-Atlantiku u l-Baleariċi, li jinstabu kompletament fil-Mediterran. Minħabba t-tul enormi tax-xtut tagħha u d-diversità tal-pożizzjonijiet tagħhom, Spanja għandha tulijiet ta' kosta li huma differenti ħafna minn xulxin. Il-kosta Atlantika, li l-parti l-iżjed lejn il-Lvant tissejjaħ il-Baħar ta' Cantabria (li hi stess hi parti mill-Golf ta' Biskaja), hi karatterizzata b'bajjiet impressjonanti li jalternaw ma' sikek impressjonanti li ffurmaw bir-riħ oċeaniku qawwi u bix-xita spissa. Fuq kollox fil-parti l-iżjed lejn il-Lvant, il-kosta hi mħarbta u għandha ħafna fliegi u qaliet twal, imsejħin ''rias'', tipiċi tal-Galizja, li jidħlu fi xtut mimlijin sikek li diffiċli li tidħol fihom, fosthom il-famuża ''Costa de la Muerte''. [[Stampa:Playa saladares alicante2.JPG|thumb|Xatt fuq il-Mediterran qrib [[Alicante]], b'ramliet twal u użu turistiku intensiv]] Il-kosta Mediterranja hi differenti għalkollox, ħafna iżjed ħelwa u inqas imħarbta (ħlief il-golf ta' Valencia u ż-żona tad-delta tal-Ebro u xi promontorji, għalkemm fiha wkoll xi tulijiet imsikkin). Fuq kollox il-klima hi ħafna iżjed moderata u adattata għat-turiżmu tal-għawm. Fuq il-kosta Mediterranja nsibu bosta bliet famużi bħal Barċellona, Valencia u Malaga, barra l-lokalitajiet turistiċi bħal Lloret de Mar u Tarifa. Il-kosta Mediterranja tinqasam ġeografikament f'ħames partijiet: l-iżjed 'il fuq hemm il-Costa Brava, li testendi mill-fruntiera Franċiża sa Barċellona; il-Costa Daurada li testendi mill-belt kapitali Katalana sa ħalq l-Ebro; il-Costa del Azahar sa Dénia (eskluża) li tinkludi l-Golf ta' Valencia kollu; il-Costa Blanca sa Cabo de Gata; u fl-aħħar il-Costa del Sol madwar in-naħa t'isfel kollha ta' Spanja sal-Fliegu ta' Ġibiltà. Il-kosta Mediterranja, minħabba t-turiżmu kbir li fiha, hi inqas preżervata mill-kosta Atlantika u hi magħrufa għal xi abbużi kbar fil-bini. ==== Gżejjer ==== Il-gżejjer ewlenin huma miġburin f'żewġ arċipelagi: il-Gżejjer Baleariċi u l-Gżejjer Kanarji. Il-Baleariċi qegħdin fil-Mediterran, mhux 'il bogħod mill-komunità ta' Valencia u huma magħmulin minn erba' gżejjer prinċipali, [[Majorka|Mallorca]], [[Minorka|Menorca]], [[Ibiża (gżira)|Ibiża]] u [[Formentera]]. Il-Kanarji min-naħa l-oħra qegħdin fl-Atlantiku, maġenb in-naħa t'isfel tal-Marokk u 1,000&nbsp;km 'l bogħod mil-Lbiċ tal-Peniżola Iberika. Ġeografikament jagħmlu parti mill-kontinent [[Afrika]]n. Dawn huma [[Gran Canaria]], Lanzarote, [[Fuerteventura]], Tenerife, [[La Palma]], [[La Gomera]] u [[El Hierro]]. Imbagħad hemm gżejjer żgħar oħra, ħafna iċken, bħall-Gżejjer Cies. [[Stampa:Vista de La Graciosa.jpg|thumb|700px|center|La Graciosa, gżira żgħira mill-arċipelagu tal-Kanarji]] === Klima === [[Stampa:Climas de España.png|thumb|350px|Il-klassifikazzjoni klimatika Köppen ta' Spanja]] Nistgħu naqsmu Spanja fi tliet żoni klimatiċi prinċipali, skont il-pożizzjoni ġeografika u l-kundizzjonijiet orografiċi:<ref>[http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification'']</ref><ref>[http://www.city-data.com/forum/attachments/weather/56180d1263187925-ultimate-climate-poll-koppen-climate-classification-kottek_et_al_2006.gif]</ref><ref>[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/74/Koppen_World_Map.png]</ref> * il-klima Mediterranja, karatterizzata minn sjuf nixfin u sħan. Skont il-''Klassifikazzjoni tal-klimi ta' Köppen'' din hi dominanti fil-peniżola, b'żewġ varijetajiet: Csa u Csb. * il-klima steppika (Bsh, Bsk), insibuha fil-parti tal-Lbiċ tal-pajjiż, l-iżjed fir-reġjun ta' Murcia u fil-wied tal-Ebro. Kontra l-klima Mediterranja, l-istaġun niexef idum iżjed mis-sajf. * il-klima oċeanika (Cfb), insibuha fin-naħa ta' fuq tal-pajjiż, l-iżjed fir-reġjun tal-Pajjiżi Baski, Asturias, Cantabria u parti mill-Galizja. B'kuntrast mal-klima Mediterranja, it-temperaturi xitwin u sajfin huma influwenzati mill-baħar u m'hemmx dik in-nixfa tas-sajf. Barra dawn it-tipi prinċipali, nistgħu nsibu wkoll sottotipi oħra, bħall-klima Alpina tal-Pirenej u fis-Sierra Nevada, u klima subtropikali tipika fil-Gżejjer Kanarji. == Demografija == === Gruppi etniċi === Il-popolazzjoni hi magħmula fil-part l-kbira minn Spanjoli li jappartienu għal diversi gruppi etniko-lingwistiċi (Kastiljani, Katalani-Valenciani, Galizjani, Baski, eċċ) u minn minoranza ta' barranin, li fil-bidu tal-2008, kienet tirrappreżenta ftit iżjed minn 11% tal-popolazzjoni globali: 5.2 miljuni minn 46 miljun bejn wieħed u ieħor<ref>cfr. is-sit tal-[http://www.ine.es/prensa/np503.pdf INE]</ref>. Il-komunitajiet fejn hemm l-iżjed barranin huma tal-Katalonja, bi 'l fuq minn miljun ruħ, ta' Madrid, b'kważi miljun u ta' Valencia, b'madwar 800,000 ruħ. Hemm għadd kbir ta' immigranti mill-Ewropa tal-Lvant, (l-iżjed [[Romanija|Rumeni]], li bħalissa jirrappreżentaw il-komunità alloġena l-iżjed numeruża fil-pajjiż), [[Afrika|Afrikani ta' Fuq]], li ħafna minnhom huma klandestini (impjegati l-iżjed fl-agrikultura ta' Spanja t'Isfel), u [[America latina|Latinoamerikani]]. === Popolazzjoni === [[Stampa:EspDens2.jpg|thumb|left|350px|Distribuzzjoni ġeografika tal- popolazzjoni]] Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni mhijiex uniformi għax hi kondizjonata mill-forma tat-territorju: fuq il-kosti, matul il-widien tax-xmajjar u fiż-żoni li huma ekonomikament iżjed avvanzati u li fihom żviluppaw l-agrikoltura u l-industrija, id-densità taqbeż it-300 abitant kull km². Min-naħa l-oħra f'ħafna erji tal-''meseta'', id-densità hi taħt id-29 abitant kull km². Il-popolazzjoni urbana (77 %) dejjem tikber. Il-popolazzjoni totali ta' Spanja kienet, skont l-istima tas-sena 2010, ta' 45,054,694 abitant, b'densità medja ta' 81 abitant kull km², maqsuma mal-komunitajiet awtonomi li jagħmlu parti mir-renju. Il-fenomenu tal-urbanizzazzjoni hu reċenti ħafna, u llum 70% tal-Ispanjoli jgħixu fil-bliet li ħafna minnhom żvillupaw b'mod mhux ippjanata u bi problemi, kultant gravi, ta' tniġġiż. Il-territorju tal-pajjiż hu maqsum f'''komunitajiet awtonomi'' li jgawdu ċerta awtonomija skont l-istorja tagħhom. === Reliġjonijiet === Spanja għandha 107 katidrali, li minnhom 74 huma attivi, 14 huma ko-katidral u 18 huma inattivi. Spanja għandha 22,988 parroċċa u 735 monasteru Kristjan. Skont studju reċenti magħmul minn ''Arda''<ref>''Association of Religion Data Archives'' (ARDA) hi assoċjazzjoni Amerikana reżidenti fid-Dipartiment tas-Soċjoloġij tal-Università tal-Istat ta' Pennsylvania fl-Istati Uniti.</ref>:<br />[[Kristjaneżmu|Insara]]: 90,14 %. <br />[[Anjostiċi]]: 6,94 %. <br />Musulmani: 1,57 %. <br />[[Atej]]: 1,10 %. <br />[[Ġudaiżmu|Lhud]]: 0,13 %. <br />Oħrajn: 0,12 %.<br /> === Lingwi === [[Stampa:Spain languages.svg|thumb|lemin|350px|Distribuzzjoni tal-lingwi ta' Spanja<br /> {{Leġenda|#ddf1b4|[[Lingwa Spanjola|Spanjol/Kastellan]], mitkellem fit-territorju kollu}} {{Leġenda|#f59053|[[Lingwa Katalana|Katalan/Valenzjan]]}} {{Leġenda|#808080|[[Lingwa Baska|Bask]]}} {{Leġenda|#2b83ba|[[Lingwa Gallega|Galizjan]]}} {{Leġenda|#91cba8|[[Lingwa Asturjana|Asturjan]]}} {{Leġenda|#fede99|[[Lingwa Aragoniża|Aragoniż]]}} {{Leġenda|#d7191c|[[Araniż]]}} ]] [[Stampa:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|Mappa li turi l-Evoluzzjoni tal-Lingwi fil-Peniżola Iberika]] L-ilsien uffiċjali hu l-Kastiljan jew l-Ispanjol. F'xi komunitajiet awtonomi xi lingwi huma kouffiċjali mal-Kastiljan: il-Katalan/il-lingwa ta' Valencia f'Katalonja, il-Gżejjer Baleariċi u fil-Komunità ta' Valencia: il-Galizjan f'Galizja u l-Bask fil-Pajjiżi Baski u Navarra. L-istat Spanjol u l-amministrazzjonijiet tal-periferija jipproteġu u jinkoraġġixxu l-użu, fil-kuntest lokali, ta' xi lingwi mitkellma li però ma jgawdux l-i''status'' ta' ko-uffiċjalità bħall-Asturjan, il-Leoniż, id-djalett ta' Estremadura, l-Aragoniż. Fil-wied tal-Aran mal-Kastiljan u l-Katalan, hu rikonoxxut ukoll l-Araniż, tip ta' Gaskon tal-grupp lingwistiku Oċċitan. F'Concepción ħdejn Ġibiltà in n-ies jitkellmu l-''Llanito'' u l-Ingliż bħala t-tielet ilsien.<br />Fil-bliet awtonomi Afrikani ta' Ceuta u Melilla jitkellmu wkoll l-Għarbi u l-Berberu u parti mill-popolazzjoni titkellem il-Franċiż bħala t-tielet jew ir-raba' lingwa. === Suddiviżjonijiet amministrattivi === ==== Komunitajiet awtonomi ==== [[Stampa:Comunidades autónomas de España.svg|thumb|200px|xellug|Mappa tal-komunitajiet awtonomi]] Spanja hi maqsuma f'17-il komunità awtonoma (''comunidades autónomas'', singular: ''comunidad autónoma'') li jerġgħu jinqasmu f'50 provinċja. Hemm ukoll żewġt ibliet awtonomi: Ceuta u Melilla (iddeżinjati uffiċjalment bħala ''Plazas de Soberanía en el Norte de África''). [[Ceuta]], [[Melilla]] u xi gżejjer ċkejknin huma li baqa' mill-imperu kolonjali vast li kellu l-pajjiż. Il-gżejjer fihom xi 0.65&nbsp;km² u għandhom 312 abitant. B'kollox Spanja għandha territorji ta' 31.65&nbsp;km² fl-Afrika ta' Fuq, b'popolazzjoni ta' 138,228 abitant. ==== Provinċji u muniċipji ==== [[Stampa:Provinciasesp.svg|thumb|left|Il-ħamsin provinċja attwali ta' Spanja miġbura minn komunitajiet awtonomi.]] [[Stampa:Municipios de España.png|thumb|Mappa muniċipali ta' Spanja]] Meta daħlet is-sistema tal-komunitajiet awtonomi, il-poter tal-provinċji naqas. Għadhom jintużaw bħala distretti elettorali, għall-kodiċi postali u bħala riferimenti ġeografiċi. Hemm sitt komunitajiet awtonomi li huma magħmulin minn provinċja waħda biss: Asturias, il-Gżejjer Baleariċi, Cantabria, La Rioja, [[Madrid]], Murcia, u Navarra. Il-provinċji jerġgħu jinqasmu f'muniċipji (bl-Ispanjol ''municipio''). Bħala l-kap tal-muniċipju hemm l-''alcalde'' jew is-sindku. === Bliet prinċipali === {|class="toccolours" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center colspan=11 style="background:#f5f5f5;"|Bliet prinċipali ta' Spanja |- ! rowspan=13 width:100|<br /> [[Stampa:Plaza de Castilla (Madrid) 02.jpg|border|100px|Madrid]]<br />[[Madrid]]<br /> [[Stampa:Trambesós T4.jpg|border|100px|Barcellona]]<br />[[Barċellona]]<br /> [[Stampa:Ciudad de las ciencias noche.JPG|border|100px|Valencia]]<br />Valencia<br /> [[Stampa:SSL25887.JPG|border|100px|[[Sivilja|Sevilla]]]]<br />[[Sivilja]]<br /> ! align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Belt ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Komunità Awtonoma ! align=center style="background:#f5f5f5;" colspan="2"|Popolazzjoni | align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Belt ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Komunità Awtonoma ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Popolazzjoni ! rowspan=13|<br /> [[Stampa:Basílica de Nuestra Señora del Pilar, Zaragoza.JPG|100px|Zaragoza]]<br />Zaragoza<br /> <br />[[Malaga]]<br /> [[Stampa:Frente Fluvial y Casco Antiguo.JPG|border|100px|Murcia]]<br />[[Murcia]]<br /> [[Stampa:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|border|100px|Palma de Mallorca]]<br />[[Palma di Mallorca]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left| [[Madrid]] ||align=left| [[Komunità ta' Madrid]] || align="right" | 3.273.049 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 11 ||align=left| [[Alicante]] ||align=left| Komunità ta' Valencia || align="right" | 334.418 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left| [[Barċellona]] ||align=left| [[Katalonja]] ||align=right| 1.619.337 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 12 ||align=left| [[Córdoba]] ||align=left| [[Andalucía]] ||align=right| 328.547 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left| [[Valensja|Valencia]] ||align=left| Komunità ta' Valencia || align="right" | 809.267 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 13 ||align=left| [[Valladolid]] ||align=left| Kastilja u León || align="right" | 315.522 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left| Sivilja || align="left" | [[Andalusija]] ||align=right| 704.198 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 14 ||align=left| [[Vigo (Spagna)|Vigo]] ||align=left| [[Galicia]] ||align=right| 297.124 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left| Zaragoza || align="left" | [[Aragona]] ||align=right| 675.121 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 15 ||align=left| [[Gijón]] ||align=left| [[Prinċipat tal-Asturji]] ||align=right| 276.854 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left| [[Malaga]] ||align=left| [[Andalusija]] ||align=right| 573.969 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 16 ||align=left| [[La Coruña]] ||align=left| [[Galizja]] ||align=right| 244.162 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left| [[Mursja]] ||align=left| [[Reġjun ta' Mursja]] ||align=right| 448.700 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 17 ||align=left| [[Hospitalet de Llobregat]] ||align=left| [[Katalonja]] ||align=right| 241.750 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left| [[Palma di Mallorca]] ||align=left| Gżejjer Baleariċi || align="right" | 404.681 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 18 ||align=left| [[Santa Cruz de Tenerife]] ||align=left| [[Gżejjer Kanarji]] ||align=right| 240.266 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left| [[Las Palmas de Gran Canaria]] ||align=left| [[Gżejjer Kanarji]] ||align=right| 383.308 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 19 ||align=left| [[Granada]] ||align=left| [[Andalusija]] ||align=right| 235.692 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left| [[Bilbao]] ||align=left| [[Pajjiż Bask]] ||align=right| 353.187 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 20 ||align=left| [[Vitorja]] ||align=left| [[Pajjiż Bask]] ||align=right| 239.154 |- | colspan="9" align=center style="background:#f5f5f5;" |Statistiki tal-2010<ref>[http://ine.es/ ''Instituto nacional de estadística'']</ref> |} === Żoni prinċipali metropolitani === [[Stampa:Teide Tenerife.jpg|thumb|Il-muntanja [[Teide]] fuq il-gżira ta' Tenerife]] {| |- align=right !Poż.|| Komuni || Reġjun || Prov. || Abitanti |- align="right" | 1 || '''Madrid''' || Madrid || Madrid || 5.883.521 |- align="right" | 2 || '''[[Barċellona]]''' || [[Katalonja]] || Barċellona || 3.150.380 |- align="right" | 3 || '''[[Valenċia|Valencia]]''' || Komunità ta' Valencia || Valencia || 2.463.592 |- align="right" | 4 || '''[[Sivilja]]''' || [[Andalusija]] || Sivilja || 1.438.451 |- align="right" | 5 || '''[[Málaga]]''' || Andalusija || Malaga || 965.371 |- align="right" | 6 || '''[[Bilbao]]''' || [[Pajjiż Bask]] || Bilbao || 949.939 |- align="right" | 7 || '''[[Oviedo]]-[[Gijón]]''' || [[Asturji]] || Asturji || 857.495 |- align="right" | 8 || '''Alicante-[[Elche]]''' || Komunità ta' Valencia || Alicante || 725.395 |- align="right" | 9 || '''[[Zaragoza]] '''||''' [[Aragona]] || Zaragoza || 688.343 |- align="right" | 10 || '''[[Vigo]]''' || Galizja || Pontevedra || 659.632 |- align="right" |} === Popolazzjoni tal-gżejjer === [[Stampa:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|thumb|Palma de Mallorca, il-Gżejjer Baleariċi]] * 1. Tenerife 886,033 ab.; il-Gżejjer Kanarji * 2. Mallorca 846,210 ab., il-Gżejjer Baleariċi * 3. Gran Canaria 829,597 ab. * 4. Lanzarote 132,366 ab. * 5. Ibiza 113,908 ab. * 6. Fuerteventura 94,386 ab. * 7. Menorca 86,697 ab. * 8. La Palma 85,933 ab. * 9. La Gomera 22,259 ab. * 10. El Hierro 10,558 ab. * 11. Formentera 7,957 ab. * 12. Arosa 4,889 ab. * 13. La Graciosa 658 ab. * 14. Tabarca 105 ab. * 15. Ons 61 ab. == Tmexxija tal-istat == [[Stampa:Primera página de la Constitución española de 1978, con escudo de 1981.jpg|thumb|150px|left|L-ewwel paġna tal-kostituzzjoni Spanjola]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1978, Spanja hi monarkija ereditarja parlamentari, fejn ir-re għandu r-rwol li jirrappreżenta l-pajjiż, imma wkoll li jiggarantixxi l-unità u d-demokrazija. Il-poter eżekuttiv hu f'idejn il-Kunsill tal-Ministri (''Consejo de Ministros''), immexxi minn Prim Ministru, bil-fiduċja tal-parlament. Il-poter legiżlattiv hu fi ħdan parlament bikamerali, il-''Cortes Generales'' b'mandat ta' erba' snin, magħmul minn: * il-Kungress tad-Deputati (''Congreso de los Diputados''), kamra ta' 350 deputat, eletti b'sistema proporzjonali; * is-Senat tar-Renju ta' Spanja (''Senado''), kamra ta' 259 senatur, li minnhom 208 huma eletti direttament u 51 indirettament mill-kunsilli reġjonali. Il-poter ġudizzjarju hu indipendenti. == Politika == === Partiti politiċi u elezzjonijiet demokratiċi === [[Stampa:Ministerio de Defensa de España (Madrid) 02.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Ministeru tad-Difiża tar-Renju ta' Spanja]] [[Stampa:Pasaporte ES.svg|thumb|185px|Il-qoxra ta' Passaport Spanjol (Pasaporte Español) bijometriku qabel l-2015]] [[Stampa:A coruna torre de hercules sunset edit.jpg|thumb|185px|''[[Torri ta’ Erkole|Torri ta' Erkole]]'', fil-belt ta' ''La Coruña'', fil-Galizja]] L-ewwel elezzjoni demokratika wara l-[[mewt]] ta' Franco saret fil-15 ta' Ġunju 1977, u ntrebħet mil-lega Ċentru-Leminija, Unión de Centro Democrático (UCD), immexxija minn [[Adolfo Suàrez]]. Is-sistema politika hi msejsa fuq il-multipartitiżmu, imma minn xi żmien 'l hawn kien hemm żewġ partiti dominanti: il-''Partido Socialista Obrero Español'' (PSOE) (Ċentru-Xellugi) u l-''Partido Popular'' (PP) (Ċentru-Lemini). Iż-żewġ partiti dominanti alternaw fil-poter, imma kważi dejjem, minħabba s-sistema elettorali, kellhom jidħlu f'koalizzjoni ma' partiti żgħar. Il-partit Soċjalista mexxa l-gvern mill-1982 sal-1996 (immexxi minn [[Felipe González]]) u mill-2004 sal-2011 (immexxi minn [[José Luis Rodríguez Zapatero]]); il-partit popolari mill-1996 sal-2004 (immexxi minn [[José Maria Aznar]]) u mill-2011 sal-lum 2013 (immexxi minn [[Mariano Rajoy]]). === Organizzazzjonijiet internazzjonali === * Membru tal-Organizzazzjoni tal-[[Ġnus Magħquda]] mill-14 ta' Diċembru 1955; * Membru tan-[[NATO]] mill-1982; * Membru tal-Unjoni Ewropea mill-1 ta' Jannar 1986. == Kultura == [[Stampa:Acueducto de Segovia 01.jpg|thumb|Akkwedott Ruman ta' [[Segovia]] (Acueducto Romano de Segovia)]] [[Stampa:Roman bridge, Ourense (Spain).jpg|thumb|Pont Ruman ta' Orense]] [[Stampa:Ponte Romana de Lugo 12X2013.JPG|thumb|Pont Ruman ta' Lugo]] === Arkitettura === [[Stampa:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|thumb|left|150px|L-''Alhambra'' f'Granada]] Bl-arkitettura Spanjola, infissru l-eżempji kollha tal-arkitettura li nbnew maż-żminijiet fi Spanja u x-xogħlijiet tal-[[Arkitett|arkitetti]] moderni Spanjoli li nsibu mad-dinja kollha. Minħabba d-diversità storika u ġeografika, l-arkitettura Spanjola gawdiet minn ħafna influwenzi. Perezempju, belt importanti bħal Cordoba, li twaqqfet mir-Rumani u allura għandha infrastruttura vasta ta' dik l-epoka, saret il-kapitali kulturali tad-dinastija Iżlamika [[al-Għumawijjun]] li bnew fuqha binjiet ta' arkitettura fina fl-istil Għarbi.<ref>Cruz Jo, ''Western Views of Islam in Medieval and Early Modern Europe: Perception and Other'', Editur David R. Blanks u Frassetto, New York, Saint Martin’s Press, 1999.</ref> Id-dinastiji Għarab li ġew wara fi Spanja, żviluppaw arkitettura tal-għaġeb, dejjem iżjed komplessa u karatteristika bħall-famuż kumpless tal-Palazz ta' Granada. [[Stampa:Auditorio de Tenerife Pano.jpg|thumb|L-Awditorju ta' Tenerife, xogħol ta' [[Santiago Calatrava]].]] Fl-stess żmien, feġġew ir-renji Nsara li, ftit ftit żviluppaw l-istil tagħhom li fih integraw il-flussi Romaniċi u Gotiċi. L-istil gotiku ffjorixxa b'mod straordinarju. Hemm eżempji ta' dan l-istil mat-territorju nazzjonali kollu. L-istil ''[[mudéjar]]'', li żviluppa mis-seklu 12 sas-seklu 17 mill-fużjoni ta' motivi bi stil Għarbi ma' mudelli tal-arkitettura Ewropea. Il-parti l-kbira tal-arkitettura tas-seklu 20 hi fl-istil tal-[[Moderniżmu]], stil li kellu l-epiċentru tiegħu f'[[Barċellona]] u [[Antoni Gaudí|Gaudí]] kien is-simbolu tiegħu. Mill-bidu tas-seklu 21 Spanja kellha rivoluzzjoni fl-arkitettura kontemporanja u arkitetti Spanjoli bħal [[Rafael Moneo]], [[Santiago Calatrava]], [[Ricardo Bofill]] u ħafna oħrajn kisbu fama mondjali. === Letteratura === [[Stampa:Don Quijote and Sancho Panza.jpg|thumb|180px|Illustrazzjoni ta' ''[[Don Quixote]]'' ta' [[Miguel de Cervantes]].<ref name="top100books">[http://www.guardian.co.uk/world/2002/may/08/books.booksnews ''The top 100 books of all time'', The Guardian]</ref>]] Bit-terminu letteratura Spanjola nfissru x-xogħol letterarju kollu miktub bl-Ispanjol, li jinkludi l-letteratura bl-Ispanjol mhux bilfors miktuba minn Spanjoli. Minħabba d-diversità ġeografika u generazzjonali, il-letteratura Spanjola kellha ħafna influwenzi u ma tantx hi omoġenea. Fiha nsibu wħud mill-movimenti letterarji l-iżjed importanti. [[Miguel de Cervantes]] x'aktarx hu l-kittieb l-iżjed famuż ta' Spanja u l-ktieb tiegħu ''[[Don Quixote]]'' hu meqjus bħala x-xogħol l-iżjed emblematiku fil-kanoni tal-letteratura Spanjola u wieħed mix-xogħlijiet klassiċi fundaturi tal-letteratura tal-Punent.<ref name="top100books"/> === Ċinema === Iċ-ċinema Spanjola kellha suċċessi importanti internazzjonali, fosthom l-[[premju Oscar|Oscar]] għall-films ''El laberinto del fauno'' (Il-labirint tal-fawna) u ''Volver''.<ref>Jordan Barry, Rikki Morgan-Tamosunas, ''Contemporary spanish cinema'', Manchester University Press, 1998</ref> Fl-istorja twila taċ-ċinema Spanjola, ir-reġista [[Luis Buñuel]] kien l-ewwel li kiseb fama internazzjonali. Warajh kien hemm [[Pedro Almodóvar]] tard fis-snin 80 tas-seklu 20. Fost reġisti Spanjoli oħra ta' fama nsibu lil [[Segundo de Chomón]], lil [[Florian Rey]], lil [[Luis García Berlanga]], lil [[Carlos Saura]], lil [[Julio Medem]] u lil [[Alejandro Amenábar]]. == Ekonomija == [[Stampa:2006Spanish exports.PNG|thumb|left|Esportazzjoni Spanjola fl-2006]] [[Stampa:Ministerio de Industria, Turismo y Comercio de España (Madrid) 01.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tal-Ministeru tal-Affarijiet Ekonomiċi]] L-ekonomija Spanjola reġgħet daħlet fost l-ekonomiji avvanzati tal-Punent tal-Ewropa. B'mod partikolari, fl-għaxar snin bejn l-1998 u l-2008, l-ekonomija Iberika kienet fost l-iżjed dinamiċi fiż-żona tal-ewro.<ref>[http://www.spagna.cc/crescita_economica_spagna.html www.spagna.cc]</ref> Is-soċjetà u l-ekonomija Spanjola għaddew minn perjodu qawwi ta' bidla u tkabbir matul l-aħħar għoxrin sena tas-seklu 20. Wara li ħareġ mill-iżolament politiku u ekonomiku impost mid-dittatura faxxista, il-pajjiż infetaħ għall-kummerċ internazzjonali u ssieħeb fl-UE fl-1986. L-ekonomija gawdiet ukoll mit-twelid ta' kumpaniji industrijali ġodda u mid-dħul ta' kapital barrani li sfrutta l-pagi baxxi biex jibdew inizjattivi industrijali u kummerċjali. Żdiedu wkoll il-mezzi ġodda ta' komunikazzjoni li għenu biex jiżdied il-qligħ tas-sistema produttiva. Is-settur terzjarju hu l-ikbar wieħed: it-turiżmu u l-agrikoltura (l-għeneb u ċ-ċitru) huma żviluppati ħafna. Madankollu, mill-bidu tal-kriżi finanzjarja kbira li bdiet fl-2008 u l-kriżi tas-sistema bankarja li ġegħlet il-gvern Spanjol jitlob l-għajnuna mill-[[Bank Ċentrali Ewropew]] f'Ġunju 2012 minħabba li sfaxxa d-dħul mill-bejgħ tal-bini, l-ekonomija Spanjola daħlet fi kriżi profonda. Il-livell tal-qagħad qabeż il-25 % u l-klassifikazzjoni tad-dejn sovran li kienet tripla A tniżżlet (mill-aġenzija Moody’s) għal BAA3 b'prospett negattiv fl-14 ta' Ġunju 2012. Ir-rata tal-imgħax tas-self tal-gvern għal għaxar snin telgħet għal 7 % fis-sena. === Turiżmu === [[Stampa:Playa de Riazor, La Coruña, España, 2015-09-25, DD 93.JPG|thumb|Bajja ta' Riazor fl-La Coruña]] Matul l-aħħar erbgħin sena l-industrija tat-turiżmu Spanjola kibret ħafna tant li saret it-tieni l-ikbar waħda fid-dinja, b'valur smat ta' 40 biljun [[ewro]] fl-2006, u tagħmel madwar 5 % tal-PDG.<ref name="guru">{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Global Guru'' |url=http://www.theglobalguru.com/article.php?id=60&offer=GURU001 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110106210622/http://www.theglobalguru.com/article.php?id=60&offer=GURU001 |arkivju-data=2011-01-06 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Bank ta' Spanja - Rapport ekonomiku'' |url=http://www.bde.es/informes/be/boleco/coye.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080726044741/http://www.bde.es/informes/be/boleco/coye.pdf |arkivju-data=2008-07-26 |url-status=dead }}</ref> Il-klima ta' Spanja, il-monumenti storiċi u kulturali, il-pożizzjoni ġeografika tagħha, flimkien ma' infrastruttura moderna, jikkontribwixxu biex jagħmluha waħda mid-destinazzjonijiet l-iżjed imfittxa. === Enerġija === [[Stampa:PS10 solar power tower.jpg|thumb|''Planta Solar 10'', ħdejn [[Sivilja]]]] [[Stampa:Central Hidraulica Os Peares - 02.jpg|thumb|Ġibjun ta' Los Peares]] [[Stampa:Encoro de Velle, Ourense, Galiza.jpg|thumb|Ġibjun ta' Velle]] Spanja hi wieħed mill-pajjiżi ta' quddiem fil-livell mondjali fl-iżvilupp tal-produzzjoni tal-[[enerġija rinnovabbli]]. Fl-2010 Spanja saret l-aqwa fid-dinja fil-produzzjoni tal-[[enerġija solari]], aqwa mill-Istati Uniti b'impjant enormi, ħdejn [[Alvarado]], [[Badajoz]].<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128532115 ''Spain Is World’s Leader In Solar Energy'']</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Spain becomes solar power world leader'' |url=http://www.europeanfutureenergyforum.com/renewable-energy-news/spain-becomes-solar-power-world-leader |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101124024231/http://europeanfutureenergyforum.com/renewable-energy-news/spain-becomes-solar-power-world-leader |arkivju-data=2010-11-24 |url-status=dead }}</ref> Spanja hi wkoll il-produttur Ewropej ewlieni tal-[[enerġija mir-riħ]]. Fl-2010 it-turbini tagħha pproduċew 42,976 GWh, 16.4% tal-enerġija totali prodotta fi Spanja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Spain becomes the first European wind energy producer after overcoming Germany for the first time'' |url=http://www.eolicenergynews.org/?p=4082 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110427085056/http://www.eolicenergynews.org/?p=4082 |arkivju-data=2011-04-27 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.aeeolica.es/ ''Asociación Empresarial Eólica – Spanish Wind Energy Association – Energía Eólica'']</ref><ref name="Graber2005">[ http://www.elpais.com/articulo/sociedad/eolica/supera/primera/vez/mitad/produccion/electrica/elpepusoc/20091109elpepisoc_2/Tes Méndez Rafael ''La eólica supera por primera vez la mitad de la producción eléctrica'']</ref> Fid-9 ta' Novembru 2010, l-enerġija mir-riħ kellha waqt storiku meta laħqet 53% tad-domanda tal-enerġija elettrika tat-terraferma<ref>[http://www.renovablesmadeinspain.es/noticia/pagid/205/titulo/La%20e%C3%B3lica%20en%20Espa%C3%B1a%20bate%20de%20nuevo%20su%20marca%20de%20potencia%20instant%C3%A1nea/len/en/ ''Wind power in Spain breaks new instantaneous power record'']</ref> u ġġenerat kwantità ta' enerġija ekwivalenti għal 14-il reattur nukleari.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/sociedad/reactores/nucleares/movidos/viento/elpepusoc/20101109elpepusoc_4/Tes ''14 reactores nucleares movidos por el viento'']</ref> L-enerġiji rinnovabbli l-oħra użati fi Spanaj huma l-idroelettriku, il-bijomases u l-enerġija tal-baħar (qed jinbnew 2 impjanti).<ref>[http://revista.consumer.es/web/es/20050501/medioambiente/69696.php ''La Fuerza del Mar]</ref> Is-sorsi mhux rinnovabbli ta' enerġija użati fi Spanja huma in-nukleari (8 reatturi operattivi), il-[[gass]], il-[[faħam]] u ż-[[żejt]]. === Trasport === [[Stampa:AVE Tarragona-Madrid.jpg|thumb|left|Ferrovija [[Alta Velocidad Española|AVE]] fuq il-linja [[Madrid]]-[[Barċellona]].]] [[Stampa:MADRID 060505 MXALX 100.jpg|thumb|left|Port Niexef ta' Coslada, Komunità ta' [[Madrid]]]] Is-sistema tat-toroq ewlenin hi ta' tip ċentralizzat, b'sitt awtostradi li jgħaqqdu lil Madrid mal-Pajjiżi Baski, ma' Katalonja, ma' Valencia, ma' Andalusija tal-punent, ma' Estremadura u ma' Galizja. Barra minn dawn, hemm toroq ewlenin oħra mal-kosta tal-Atlantiku (minn Ferrol sa Vigo), f'Cantabria (minn Oviedo sa San Sebastián) u mal-kosta tal-Mediterran (minn Girona sa Cadiz). Ix-xibka tal-ferrovija ta' veloċità għolja li għandha Spanja hi l-iżjed mifruxa fl-Ewropa u t-tieni l-iżjed mifruxa fid-dinja wara ċ-[[Ċina]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''The Need for Speed–High Speed Rail in Europe: Do You Speak Spanish? Europe on Track'' |url=http://blog.raileurope.com/high-speed-rail-news/the-need-for-speed-high-speed-rail-in-europe-do-you-speak-spanish |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110202103102/http://blog.raileurope.com/high-speed-rail-news/the-need-for-speed-high-speed-rail-in-europe-do-you-speak-spanish |arkivju-data=2011-02-02 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.theolivepress.es/spain-news/2010/11/17/spain-speeds-ahead/ ''Spain has developed Europe’s largest high-speed rail network.'']</ref>F'Ottobru tal-2010 Spanja kellha total ta' 3,500&nbsp;km ta' linji ta' veloċità għolja li jgħaqqdu Malaga, Sivilja, Madrid, Barċellona, ​​Valencia u Valladolid, b'treni li jilħqu veloċità ta' 300&nbsp;km/h. F'dak li jirrigwarda l-puntwalità, hi t-tieni fid-dinja (98.54 % jaslu fil-ħin) wara x-Shinkansen tal-[[Ġappun]] (99 %).<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Spain powers ahead with high-speed rail'' |url=http://www.railpro.co.uk/magazine/?idArticles=34 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721092807/http://www.railpro.co.uk/magazine/?idArticles=34 |arkivju-data=2011-07-21 |url-status=dead }}</ref> Jekk l-objettivi tal-programm ambizzjuż ta' ''Alta Velocidad Española'' jintlaħqu, sal-2020 Spanja jkollha 7,000&nbsp;km ta' linji ferrovjarji b'veloċità għolja li jgħaqqdu kwazi l-bliet kollha ma' Madrid f'inqas minn tliet sigħat u ma' Barċellona f'inqas minn erba' sigħat. Fi Spanja hemm 47 ajruport pubbliku. L-iżjed traffikuż minnhom hu l-ajruport ta' Madrid-Barajas, b'50.8 miljun passiġġier fl-2008. L-ajruport ta' Barċellona (El Prat) b'30 miljun passiġġier fl-2008 hu importanti wkoll. Hemm ajruporti kbar oħra f'Gran Canaria, Malaga, Valencia, Sivilja, Mallorca, Alicante u Bilbao. == Sport == [[Stampa:Camp Nou - Interior (2005).jpg|thumb|Camp Nou f'[[Barċellona]].]] L-interess sportiv fi Spanja hu ddominat mill-[[futbol]]. [[Real Madrid CF]] u [[FC Barcelona]] huma tnejn mit-timijiet tal-futbol li kellhom l-iżjed suċċess. It-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja]], rebaħ il-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonat Ewropew tal-Futbol]] fl-1964, fl-2008 u fl-2012 u t-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol]] fl- 2010. Il-[[basketball]], it-[[tennis]], iċ-[[ċikliżmu]], il-[[handball]], il-[[motoċikliżmu]] u l-[[Formula 1]] kollha żdiedu fil-popolarità u s-suċċess li kellhom bis-saħħa ta' ċampjins Spanjoli f'dawn l-oqsma. Il-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf 1992]] saru [[Barċellona]]. L-industrija tat-turiżmu ġabet titjib fl-infrastruttura sportiva, b'mod partikolari fl-oqsma tal-isport akwatiku, tal-golf u l-i[[skiing]]. [[Rafael Nadal]] li bħalissa hu l-aqwa plejer tat-tennis Spanjol rebaħ diversi titli tal-Grand Slam. Anki t-tim Spanjol tat-Tazza Davis kiseb riżultati tajbin ħafna b'ħames titli mirbuħa bejn l-2000 u l-2011. Fin-naħa ta' fuq ta' Spanja, il-logħba tal-pelota hi popolari ħafna. [[Alberto Contador]] hu l-aqwa ċiklista Spanjol u rebaħ diversi titli tal-''Grand Tour'' fosthom tliet titli tat-''[[Tour de France]]'', imma wara ġie skwalifikat minħabba d-drogi''. == Nies notevoli minn Spanja == [[Stampa:DiegoVelazquez MeninasDetail.jpg|thumb|150px|Il-pittur Spanjol [[Diego Velázquez]], detall mill-kwadru [[Las Meninas (Velázquez)|Las Meninas]].]] * [[Averroes]] kien filosfu, [[tabib]], matematiku e ġurista Għarbi * [[Isabella ta' Kastilja]], reġina konsorti ta' Sqallija mill-1469 sal-1504, reġina ta' Kastilja mill-1474 sal-1504, u reġina konsorti ta' Aragona, Valencia, Sardenja, [[Mallorca]] u reġina titulari ta' [[Korsika]], Kontessa konsorti ta' [[Barċellona]] u tal-kontej Katalani mill-1479 sal-1504. * [[Hernán Cortés]] * [[Vasco Núñez de Balboa]] * [[Juan Sebastián Elcano]] * [[Francisco Pizarro]] * [[Filippu II ta' Spanja|Filippu II]] * [[Tirso de Molina]] * [[Lope de Vega]] * [[Miguel de Cervantes]] * [[Diego Velázquez]] * [[Calderón de la Barca]] * [[Francisco Goya|Francisco de Goya]] * [[Baltasar Gracián]] * [[Santiago Ramón y Cajal]] * [[Antoni Gaudí]] * [[Pablo Ruiz Picasso]] * [[Joan Miró]] * [[Raimondo Lullo]] * [[Michele Serveto]] * [[Ignacio de Loyola]] (San Injazju Loyola) * [[Menchu Gal]] * [[María Dolores Pradera]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Antonio Ortiz Echague]] * [[Federico García Lorca]] * [[Luis Buñuel]] * [[Salvador Dalì]] * [[Pedro Almodovar]] == Ħoloq esterni == * [http://www.spain.info/en/ Sit uffiċjali tat-Turiżmu Spanjol] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Commons|Spain}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Spanja]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1975]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Ewropa]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Baħar Mediterran]] [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] qn4dsfgk6u3siqpod5hvdnpanjnxw32 0 2691 330600 329551 2026-06-19T00:16:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330600 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Solar eclips 1999 4.jpg|thumb|lemin|250px|L-eklissi solari tal-1999. Ir-raġġiera tad-dawl madwar id-diska tax-xemx eklissatahi l-korona solari.]] '''Eklissi''' (verb Grieg: ekleipô, "tgħib", għalkemm derivat mill-prefiss 'ex-', " 'il bogħod minn", u l-Grieg 'leipein', "titlaq") huwa avveniment astronomiku li jseħħ meta korp ċelesti jiġi fid-dell ta' korp ieħor. Eklissi tintuża ta' spiss biex tiddeskrivi l-[[eklissi solari]] (eklissi tax-xemx), jiġifieri, meta d-dell tal-[[Qamar]] jiġi fuq wiċċ id-[[Dinja]], jew inkella eklissi lunari (eklissi tal-qamar), meta l-Qamar jidħol fid-dell tad-Dinja. Biss, eklissi tista' tirreferi għal avvenimenti oltrè din is-sistema tad-Dinja u l-Qamar: pereżempju, pjaneta li jimxi fid-dell mitfugħ minn wieħed mill-qmura tiegħu, qamar li jgħaddi mid-dell mitfugħ mill-pjaneta tiegħu, jew qamar li jgħaddi mid-dell mitfugħ minn qamar ieħor. Eklissi hija tip ta' [[siżiġija]]. Eklissijiet huma impossibli fuq il-pjaneti [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]] u [[Venere (pjaneta)|Venere]], għax dawn m'għandhomx qmura. ==Ara wkoll== * [[Eklissi solari]] * [[Eklissi lunari]] * [[Siżiġija]] * [[Lista ta' eklissi solari]] == Ħoloq esterni == {{commons|Eclipse}} * [https://web.archive.org/web/20060501065549/http://www.phys.uu.nl/~vgent/calendar/eclipsecycles.htm Katalogu ta' Ċikli Eklittiċi] * [http://www.hermit.org/Eclipse/when_search.shtml Fittex 5,000 sena ta' eklissijiet]* [https://web.archive.org/web/20080311101543/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html Il-homepage tan-NASA dwar l-eklissijiet] * [https://web.archive.org/web/20011104054556/http://www.eclipses.info/ International Astronomical Union's Working Group on Solar Eclipses] * [http://www.perseus.gr/Astro-Eclipses.htm Gallerija ta' stampi ta' Eklissijiet Solari u Lunari] * [https://web.archive.org/web/20210318014324/http://xjubier.free.fr/en/site_pages/SolarEclipsesGoogleMaps.html Sit interattiv dwar l-eklissijiet] * [https://web.archive.org/web/20210309153121/http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ Sit ta' fotografija ta' eklissijiet ta' Prof. Druckmüller] * [http://www.totaleclipses.com Dan McGlaun's Total Eclipse web site] * [http://www.williams.edu/astronomy/eclipse Kollezzjoni ta' stampi dwar l-eklissijiet ta' Williams College] * [https://web.archive.org/web/20080612165550/http://www.sanskrit.org/www/Astronomy/Rahu.html Għalfejn il-Ħindu jemmnu li d-dimonji mitoloġiċi Rahu u Ketu jikkawżaq l-eklissi solari?] [[Category:Eklissi| ]] [[Category:Avvenimenti astronomiċi]] 6rcpwk5bckgg29uzdgp85oi1z4k93w1 0 3455 330624 325720 2026-06-19T01:51:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330624 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tas-Serbja |isem_nattiv = Република Србија<br />Republika Srbija |isem_komuni = Russja |stampa_bandiera = Flag of Serbia.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Serbia.svg |stampa_mappa = Location of Serbia (map).svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni tas-Serbja (aħdar) u l-Kosovo (aħdar ċar) fl-Ewropa (griż skur). |ħolqa_bandiera = Bandiera tas-Serbja |ħolqa_emblema = Emblema tas-Serbja |ħolqa_demografija = Demografija tas-Serbja |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "[[Bože pravde|Боже правде<br />Bože pravde]]"<br />Alla tal-Ġustizzja [[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Serba|Serb]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Belgrad]] |latd=44 |latm=48 |latNS=N |lonġd=20 |lonġm=28 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Belgrad]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President tas-Serbja|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tas-Serbja|Prim Ministru]] |titlu_kap3 = [[President tal-Assemblea Nazzjonali tas-Serbja|Kelliem tal-Parlament]] |isem_kap1 = [[Aleksandar Vučić]] (Александар Вучић) |isem_kap2 = [[Đuro Macut]] (Ђуро Мацут) |isem_kap3 = [[Ana Brnabić]] (Ана Брнабић) |poż_erja = 113 |erja_km2 = 88,361 |erja_mi_kw = 34,116 |perċentwal_ilma = 0.13 (<small>inkluża l-Kosovo</small>) |sena_stima_popolazzjoni =2024 |stima_popolazzjoni =6,605,168 |poż_stima_popolazzjoni = 108 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 6,647,003|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2022 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 130 |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $96.76&nbsp;biljun<ref name="imf2">{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=942&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CPCPIE%2CPCPIEPCH%2CLP%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&a=&pr.x=46&pr.y=6|titlu=Serbja|editur=International Monetary Fund |aċċessdata=April 2013}}</ref> |poż_PGD_PSX = 76 |PGD_PSX_per_capita = $13,004<small>(eskluża l-Kosovo)</small><ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 82 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.769<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf |titlu=Human Development Report 2013 |sena=2013 |editur=Nazzjonijiet Uniti |aċċessdata=14 ta' Marzu 2013}}</ref> |poż_IŻU = 64 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Storja tas-Serbja|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[Raška (stat)|L-Ewwel Stat]] |data_stabbilit1 = 768 |avveniment_stabbilit2 = [[Renju tas-Serbja (medjevali)|Renju \ Imperu]] |data_stabbilit2 = 1217 \ 1346 |avveniment_stabbilit = [[Imperu Serb|Imperu]] |data_stabbilit = 1346 |avveniment_stabbilit3 = [[Assedju ta' Belgrad (1521)|Waqgħa ta' Belgrad]] |data_stabbilit3 = 1521 |avveniment_stabbilit4 = [[Prinċipalità tas-Serbja|Monarkija Suzerina]] |data_stabbilit4 = 1817 |avveniment_stabbilit5 = [[Trattat ta' Berlin (1878)|Rikonoxxuta]] |data_stabbilit5 = 1878 |avveniment_stabbilit6 = [[Gwerer Balkaniċi|Unifikazzjoni tas-Serbja]] |data_stabbilit6 = 1912&ndash;1918 |avveniment_stabbilit7 = Repubblika indipendenti |data_stabbilit7 = 2006 |valuta = [[dinar Serb]] |kodiċi_valuta = RSD |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.rs]]<br />[[.срб]] |kodiċi_telefoniku = +381 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $53.1&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 79 |PGD_nominali_per_capita = $7,136<small>(eskluża l-Kosovo)</small><ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 92 |nota1 = |poż_ċensiment_popolazzjoni=107}} Is-'''Serbja''', uffiċjalment ir-'''Repubblika tas-Serbja''' ([[ilsien Serb|Serb]] [[Alfabett Ċirilliku|Ċirilliku]]: ''Република Србија'', [[Alfabett Latin|Latin]]: ''Republika Srbija'', huwa [[pajjiż interkjuż]] fiċ-[[Ewropa Ċentrali|Ċentru]] u x-[[Balkani|Xlokk]] tal-[[Ewropa]], li jifforma l-parti l-kbira tal-parti ċentrali tal-[[peniżola Balkanika]] u l-parti t’isfel tal-[[pjanura Pannonika]]. Il-kapitali hija [[Belgrad]]. Imissu mas-Serbja fit-Tramuntana nsibu lill-[[Ungerija]]; lir-[[Rumanija]] u l-[[Bulgarija]] fil-Lvant; lir-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq]] u l-[[Albanija]] fin-nofsinhar; u l-[[Montenegro]], il-[[Kroazja]], u r-[[Repubblika Srpska]] (parti mill-[[Bosnja-Ħerzegovina]]) fil-Punent. Wara r-[[L-ewwel ribelljoni Serba|ribelljoni]] kontra l-madmad Tork, bejn l-1804 u l-1815, is-Serbja ġiet imwaqqfa bħala stat awtonomu li ħadet l-indipendenza tagħha b’mod uffiċjali fl-1878. Bis-saħħa ta’ rebħ fil-[[gwerer Balkaniċi]] u fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], għal kważi seklu, is-Serbja kienet parti minn diversi [[Jugożlavja|Stati Slavi tan-nofsinhar]], fosthom ir-Renju tas-[[Serbi]], [[Kroati]] u [[Sloveni]] mill-1918 sal-1941 (imsemmija ir-[[Renju tal-Jugożlavja]] fl-[[1929]]), ir-[[Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugożlavja]] mill-1945 sal-1992, ir-[[Repubblika Federali tal-Jugożlavja]] mill-1992 sal-2003, u l-Unjoni tas-[[Serbja u Montenegro]] mill-2003 sal-2006. Wara li l-Montenegro vvota favur li jħallu l-Unjoni, is-Serbja ddikjarat l-indipendenza tagħha b’mod uffiċjali fil-5 ta’ Ġunju, 2006, bħala l-i[[stat suċċessur]] tal-Unjoni tas-Serbja u Montenegro. == Ġeografija == {{main|Ġeografija tas-Serbja}} Is-Serbja tinsab fil-[[Balkani]] (reġjun distint storikament u ġeografikament tax-xlokk tal-[[Ewropa]]) u fil-[[pjanura Pannonika]] (reġjun tal-Ewropa ċentrali). Għandha fruntieri mal-[[Albanija]], il-[[Montenegro]], il-[[Bosnja-Ħerzegovina]], il-[[Bulgarija]], il-[[Kroazja]], l-[[Ungerija]], ir-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq]] u r-[[Rumanija]]. Is-Serbja hija [[mdawwra bl-art]], għalkemm ix-[[Danubju|xmara tad-Danubju]] tagħti possibilità ta' tbaħħir fl-Ewropa u fil-[[Baħar l-Iswed]]. L-art tas-Serbja tvarja mill-pjanuri għonja u għammiela fir-reġjun tal-[[Vojvodja|Vojvodina]], mergħat u barrieri tal-[[franka]] fil-Lvant u fix-xlokk, muntanji u għoljiet antiki. It-tramuntana hija ddominata mix-xmara Danubju. Fergħa tagħha, ix-xmara Morava, tgħaddi mir-reġjuni aktar muntanjużi tan-nofsinhar. Total tal-fruntieri tas-Serbja: 2,322 km, pajjiżi tal-fruntiera (8): Bosnja u Ħerzegovina 345 km; Bulgarija 344 km; Kroazja 314 km; Ungerija 164 km; Kosovo 366 km; il-Maċedonja ta’ Fuq 101 km; Montenegro 157 km; Rumanija 531 km. === Klima === Il-[[klima]] Serba tvarja bejn klima kontinentali fit-tramuntana, bi Xtiewi kesħin, Sjuf sħan u umdi b’ħalbiet ta’ xita regolari u klima aktar Adrijatika fin-nofsinhar b’Sajf u Ħarifa sħan u xotti u bi Xtiewi relattivament kesħin fejn anke taqa' l-borra aktar 'il ġewwa. === L-Ibliet === {{main|Bliet Serbi}} [[Stampa:Serbia-CIA WFB Map.png|190px|thumb|right|Mappa tas-Serbja]] Bliet kbar (aktar minn 100,000 abitant) – ċensiment 2002 , għall-[[Kosovo u Metohija]] [https://web.archive.org/web/20130524223329/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1150378054&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-244&srt=npan&col=aohdq&geo=-3985 World Gazetteer] stimi kurrenti (mhux uffiċjali): * [[Beograd]] (Belgrad): 1,273,651 (il-parti ta’ ġewwa tal-belt); 1,710,000 (bis-subborgi) * [[Novi Sad]]: 215,659 (298,139 il-parti metropolitana) * [[Priština]]: bejn 200,000 (stima tal-2002 ) u 262,686 (stima tal-2006) * [[Niš]]: 173,724 (250,518 il-parti metropolitana) * [[Kragujevac]]: 147.473 (180.252 il-parti metropolitana) * [[Prizren]]: bejn 121,000 (stima tal-2002) u 165,227 (stima tal-2006) * [[Subotica]]: 99,471 (147,758 il-parti metropolitana) <gallery> File:Luis-Filipe-Gaspar-Belgrado-Servia.jpg|[[Beograd]] (Беoград, Belgrad) File:Panorama Novovg Sada sa zgrade Radničkog Univerziteta - panoramio (6).jpg|[[Novi Sad]](Нови Сад, Ġnien Ġdid) File:Prishtina Collage.jpg|[[Priština]] (Приштина) (iddikjarat) File:Niš collage.jpg|[[Niš]] (Ниш) File:Kragujevac architecture.jpg|[[Kragujevac]] (Крагујевац) File:Prizren Mix.jpg|Prizren (Призрен) (iddikjarat) File:SuboticaTownHall.GreenFountain.jpg|Subotica (Суботица) </gallery> === Ġonna Nazzjonali === Is-Serbja għandha ħames [[ġonna nazzjonali]]: * [[Fruška Gora]] (250 km²) * [[Kopaonik]] (120 km²) * [[Park Nazzjonali Tara|Tara]] (220 km²) * [[Đerdap]] ([[Rixtellu tal-Ħadid (Danubju)|Rixtellu tal-Ħadid]]) (640 km²) * [[Muntanja Šar|Šar-planina]] (390 km²) == Storja == {{main|Storja tas-Serbja}} === Is-Serbja Medjevali === [[Stampa:CarDusan.jpg|thumb|right|200px|[[Kżar]] [[Stefan Dušan|Stefan Dušan il-Kbir]] tal-[[Imperu Serb]].]] L-għeruq tal-istat Serb jmorru lura għas-seklu 7 u l-[[Familja ta’ Vlastimirović]]. Renju Serb (madwar [[Duklja]]) twaqqaf fis-seklu 11. Dan dam sal-aħħar tas-seklu 12. L-istat Medjevali Serb reġa' ġie ffurmat fis-seklu 12 fir-reġjun [[Raška (stat)|Raška]] mis-Serb [[Župan|Gran Župan]] [[Stefan Nemanja]]. Fl-1220, taħt [[Stiefnu l-Ewwel Inkurunat]], is-Serbja saret renju, u fl-1346, [[Stefan Dušan]] waqqaf l-[[Imperu Serb]]. L-Imperu sfaxxa u waqa’ f’idejn it-[[Imperu Ottoman|Torok Ottomani]] wara l-[[Battalja tal-Kosovo|battalja storika tal-Kosovo]] fl-1389. It-territorji Serbi tat-tramuntana (id-[[despotat Serb]]) kienu mirbuħa għal kollox fl-1459 meta ntrebħet [[Smederevo]]. Il-[[Bożnja (reġjun)|Bożnja]] ntrebħet ftit snin wara Smederevo u l-[[Ħerzegovina]] fl-1482. === Serbja Ottomana === Wara l-waqgħa tal-[[Imperu Serb]] fil-[[Battalja tal-Kosovo]], bejn l-1459 u l-1804, is-Serbja kienet taħt il-ħakma tal-[[Ottomani]], għad li kien hemm tliet invażjonijiet [[Awstrija|Awstrijaċi]] u għadd kbir ta’ ribelljonijiet (bħar-[[Ribelljoni tal-Banat]]). Dak iż-żmien l-[[Iżlam]] kien f’perjodu ta’ tkabbir, speċjalment f’[[Raska|Raška]], fil-[[Kosovo]] u fil-[[Bożnja]]. Ħafna [[Serbi]] (u [[Kroati]]) saru Musulmani; dan eventwalment wassal għat-twaqqif tan-nazzjon [[Bożnjakk]]. Il-perjodu Ottoman huwa wieħed ta’ ċerta importanza fl-istorja tal-pajjiż minħabba li l-kultura Slava, Biżantina, Għarbija u Torka tħalltu f’salt. Ħafna minn dak li jagħmel il-kultura Serba dak li hi nistgħu nsibu l-oriġini tiegħu f’dan il-perjodu. === Is-Serbja Moderna === [[L-ewwel ribelljoni Serba]] tal-1804-1813, immexxija minn [[Đorđe Petrović]] (magħruf ukoll bħala ''Karađorđe'' jew "Ġorġ l-Iswed"), u t-[[tieni ribelljoni Serba]] tal-1815 wassal għat-twaqqif tal-[[Prinċipat tas-Serbja]]. Minħabba li kienet semindependenti mill-Imperu Ottoman, hija kkunsidrata bħala dik li wasslet għat-twaqqif tas-[[Storja tas-Serbja moderna|Serbja moderna]]. Mill-1815 sal-1903, l-istat Serb kien immexxi mill-[[Familja Obrenović]], minbarra mill-1842 sal-1858, fejn is-Serbja kienet immexxija mill-Prinċep [[Aleksandar Karađorđević, Prinċep tas-Serbja|Aleksandar Karađorđević]]. Fl-1903, l-Obrenović ġew mibdula mill-[[Familja Karađorđević]], li kienu dixxendenti ta’ Đorđe Petrović. It-taqbida għal soċjetà moderna, għad-drittijiet tal-bniedem u għal stat nazzjon damet għaddejja xi tliet deċennji u ġiet kompluta bl-adozzjoni tal-Kostituzzjoni tal-15 ta' Frar 1835. Fl-1876, il-[[Montenegro]], is-Serbja, u l-[[Bosnja-Ħerzegovina|Bożnja]] ddikjaraw gwerra kontra l-Imperu Ottoman u ddikjaraw l-unifikazzjoni tagħhom. Iżda, it-[[Trattat ta’ Berlin, 1878|Trattat ta’ Berlin fl-1878]], li kien iffirmat fil-[[Kungress ta’ Berlin]] mill-[[Qawwiet il-Kbar]], ta indipendenza sħiħa lis-Serbja u l-Montenegro biss, filwaqt li tal-Bożnja u r-[[Raška (reġjun)|Raška]] lil [[Awstrija-Ungerija]],li waqqfu l-unifikazzjoni tagħhom sal-[[Gwerer Balkaniċi]] fl-1912 u fl-1913 u l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. [[Stampa:Karađorđe Petrović, by Vladimir Borovikovsky, 1816.jpg|thumb|left|200px|[[Karađorđe Petrović]], mexxej tal-[[Ewwel Ribelljoni Serba]] fl-1804.]] Fit-[[28 ta’ Ġunju]] [[1914]] il-[[Qtil f’Sarajevo|qtil]] tal-[[Arċiduka Franz Ferdinand tal-Awstrija]] f’[[Sarajevo]] fl-[[Awstrija-Ungerija]] minn [[Gavrilo Princip]], unjonista tas-Slavi tan-Nofsinhar, sudditu Awstrijak u membru tal-[[Bożnja Żagħżugħa]], wassal biex l-Awstrija-Ungerija ddikjarat gwerra kontra s-Serbja. L-[[Imperu Russu]] pprepara t-truppi tiegħu għad-difiża tal-alleata tiegħu, s-Serbja. Dan wassal biex l-[[Imperu Ġermaniż]] ddikjara gwerra kontra r-Russja b’appoġġ lill-alleata tiegħu l-Awstrija-Ungerija. Iżda tattiċisti militari Ġermaniż, biex [[Pjan Schlieffen Plan#Il-Pjan Schlieffen fl-azzjoni u l-falliment tiegħu|jiffrankaw attakk minn żewġ naħat]] kontra r-Russja u [[t-Tielet Repubblika Franċiża|Franza]], attakkaw l-ewwel lil Franza. Dan wassal għad-dħul fil-gwerra tal-[[Qawwiet Ewropej|Qawwiet Kbar Ewropej]]. L-armata Serba rebħet bosta battalji kontra l-Awstrija-Ungerija fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], imma fl-aħħar ġiet megħluba mill-forzi magħquda tal-Imperu Ġermaniż, l-Awstrija-Ungerija u l-Bulgarija. Fl-Ewwel Gwerra Dinjija s-Serbja tilfet 1,264,000 persuna — 28% tal- popolozzjoni, u 58% tal-popoluzzjoni maskili. === Perjodu bejn il-gwerer === Wara l-1918, is-Serbja, flimkien mal-[[Montenegro]], kienet waħda mill-membru fundaturi tar-[[Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni]], aktar tard imsemmija r-[[Renju tal-Jugożlavja]]. Matul it-[[Tieni Gwerra Dinijia]], is-Serbja kien stat okkupat mill-Ġermaniżi u kien jinkludi l-parti Ċentrali tas-Serbja tal-lum u l-[[Banat]], popolarment imsemmi s-[[Serbja ta’ Nedić]]. Imma, parti mit-territorju tas-Serbja tal-lum kien okkupat mill-armati Kroati, Ungeriżi, Bulgari, Albaniżi u Taljani. Il-qawwiet okkupanti wettqu diversi delitti fuq il-popolozzjoni ċivili, speċjalment fuq is-Serbi u l-Lhud. === Wara t-Tieni Gwerra Dinjija === Fl-1945, is-Serbja ġiet imwaqqfa bħala waħda mill-unitajiet federali tat-[[RFSJ|tieni Jugożlavja]], ir-Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugożlavja, mmexxija minn [[Josip Broz Tito]] sa mewtu fl-1980. Wara l-waqgħa tat-tieni Jugożlavja fl-1992, sal-[[2003]], is-Serbja, flimkien mal-Montenegro, kienet parti mir-[[Repubblika Federali tal-Jugożlavja]]. Minkejja l-fatt li s-Serbja ġġieldet bosta gwerer fuq territorji Kroati u Bożnjakki, hija baqgħet għaddejja fil-paċi internament sa l-1998. Bejn l-1998 u l-1999, kunflitti kontinwi fil-Kosovo bejn Forzi tas-Sigurtà Serbi u Jugożlavi u l-[[KLA]] wasslu għal [[Operazzjoni Forza Alleata|bumbardament mill-ajru tan-NATO]] li dam għaddej 78 jum. L-attakki waqfu meta l-President Jugożlav [[Slobodan Milošević]] aċċetta li jirtira l-Forzi tas-Sigurtà kollha, inklużi l-militar u l-pulizija u jissostitwixxihom bi grupp ta’ pulizija internazzjonali, bir-riżultat li l-Kosovo tibqa' formalment parti mill-Federazzjoni Jugożlavja(Ara: [[Gwerra tal-Kosovo]]). Mill-2003 sal-2006, is-Serbja kienet parti mill-[[Serbja u Montenegro|Unjoni Statali tas-Serbja u Montenegro]], l-isem li kien ingħata minflok ir-Repubblika Federali tal-Jugożlavja, biex b’hekk l-isem ‘Jugożlavja’ għeb għal kollox minn fuq il-mappa. Fil-[[21 ta’ Mejju]], [[2006]], il-Montenegro għamel [[Referendum għall-indipendenza Montenegrina, 2006|referendum]] biex jaraw għandhomx iwaqqfu l-għaqda mas-Serbja. L-għada, riżultati ċċertifikati mill-istat urew li 55.5% tal-votanti kienu favur li jinfirdu minn mas-Serbja, riżultat li kien biss ftit aktar mill-55% meħtieġ biex jgħaddi r-referendum. Fit-[[3 ta’ Ġunju]], l-[[Parlament Montenegrin]] ddikjara l-[[Montenegro]] indipendenti mill-Unjoni Statali u fil-[[5 ta’ Ġunju]], l-[[Assemblea Nazzjonali Serba]] ddikjarat is-Serbja bħala s-suċċessur tal-Unjoni Statali tas-Serbja u Montenegro. == Politika u Gvern == Fl-[[4 ta' Frar]] [[2003]] il-[[Parlament tas-Serbja u Montenegro|parlament tar-Repubblika Federali tal-Jugożlavja]] qabel ma' forma aktar flessibbli ta’ kooperazzjoni bejn is-Serbja u l-[[Montenegro]] fi ħdan [[commonwealth]] msejjaħ [[Serbja u Montenegro]]. Wara t-tneħħija ta' [[Slobodan Milošević]] fil-[[5 ta' Ottubru]] [[2000]], il-pajjiż beda jitmexxa mill-[[Oppożizzjoni Demkratika tas-Serbja]]. Fi ħdan din il-koalizzjoni kiber it-tensjoni sakemm [[Partit Demokratiku tas-Serbja]] (DSS) ħalla l-gvern biex ħalla lill-[[Partit Demokratiku (Serbja)|Partit Demokratiku]] (DS) f’kontroll assolut. Madankollu, f’Marzu tal-[[2004]] id-DSS ġabar biżżejjed appoġġ biex ifforma l-[[Gvern tas-Serbja|gvern ġdid tas-Serbja]], flimkien mal-[[G17 Plus]] u l-koalizzjoni [[Moviment tiġdid Serbjan|SPO]]-[[Serbja Ġdida|NS]], u bl-appoġġ tal-[[Partit Soċjalista Serb]], li ma jiħdux sehem fil-gvern, imma bil-bdil għall-appoġġ tagħhom, għandhom pożizzjonijiet żgħar fil-gvern u l-ġustizzja u jinfluwenzaw fil-politika. Il-[[Prim Ministru tas-Serbja]] huwa [[Vojislav Koštunica]], mexxej tal-[[Partit Demokratiku tas-Serbja]]. Il-[[President tas-Serbja|president attwali tas-Serbja]] huwa [[Boris Tadić]], mexxej tal-[[Partit Demokratiku (Serbja)|Partit Demokratiku]] (DS). Hu ġie elett bi 53% tal-voti fit-tieni ċiklu ta’ [[Elezzjonijiet presidenzjali Serbi, 2004|l-elezzjonijiet presidenzjali Serbi]] li saru fis-27 ta' Ġunju 2004, wara ħafna elezzjonjiet bla suċċess sa mill-[[2002]]. === Tqassim Amministrattiv === {{main|Sottodiviżjonijiet tas-Serbja}} [[Stampa:Srbija okruzi.png|thumb|150px|right|Mappa politika tas-Serbja]] Is-Serbja hija maqsuma f’29 distrett (5 minnhom qegħdin fil-[[Kosovo]], li attwalment hi amministrata mill-[[Ġnus Magħquda|ĠM]]) u l-[[Belt ta’ Belgrad]]. Id-distretti huma maqsuma f’108 muniċipalitajiet. Is-Serbja għandha żewġ provinċji awtonomi: fin-nofsinhar hemm il-[[Kosovo u Metoħija]] bi 30 muniċipalità, u fit-tramuntana hemm [[Vojvodja|Vojvodina]] b’46 muniċipalità. Il-parti tas-Serbja li ma tinsabx la fil-Kosovo u lanqas fil-Vojvodina hija msejjħa is-[[Serbja Ċentrali]]. Is-Serbja Ċentrali mhijiex taqsima amministrattiva, bħaż-żewġ provinċji awtonomi , u m’għandhiex gvern reġjonali tagħha. Fl-era Jugożlava din il-parti bidet tissejjaħ, bis-[[Serbo-Kroat]] "uža Srbija" li tfisser litteralment "Serbja d-dejqa". Din hija biss tifsira ġeografika mingħajr l-ebda implikazzjonijiet politiċi. === Organizzazzjoni territorjali === Hemm 29 distrett fis-Serbja (7 fil-Vojvodina, 8 fis-Šumadija u s-Serbja tal-Punent, 9 fin-Nofsinhar u l-Lvant tas-Serbja u 5 fil-Kosovo. L-unika parti tas-Serbja li mhix parti minn ebda distrett huwa t-territorju li jappartjeni lill-Belt ta’ Belgrad. , li għandha status speċjali simili ħafna għal dak ta’ distrett. === Adeżjoni fl-Unjoni Ewropea === ; 2012 - status ta' kandidat għall-UE L-applikazzjoni tas-Serbja għas-sħubija fl-UE ġiet ippreżentata fid-19 ta' Diċembru 2009. Fil-laqgħa tiegħu tal-25 ta' Ottubru 2010, il-Kunsill stieden lill-Kummissjoni biex tippreżenta lill-Kunsill l-opinjoni tagħha dwar l-applikazzjoni tas-Serbja. Fit-12 ta' Ottubru 2011, il-[[Kummissjoni Ewropea]] tat opinjoni pożittiva u rrakkomandat li s-Serbja tingħata l-istatus ta' pajjiż kandidat. Fid-9 ta' Diċembru 2011, il-[[Kunsill Ewropew]] talab lill-Kunsill biex jeżamina u jikkonferma li s-Serbja kienet kompliet turi impenn u tikseb aktar progress f'għadd ta' oqsma. Il-Kunsill imbagħad intalab jieħu deċiżjoni fi Frar 2012 dwar l-għoti ta' status ta' kandidat lis-Serbja, sabiex tiġi kkonfermata mil-laqgħa tal-Kunsill Ewropew ta' Marzu 2012. Fl-1 ta' Marzu 2012, il-[[Kunsill Ewropew]] ta lis-Serbja l-istatus ta' pajjiż kandidat. ; Jannar 2014 - bidu tan-negozjati tal-adeżjoni Fis-27 u t-28 ta' Ġunju 2013, il-[[Kunsill Ewropew]] qabel li jibda [[negozjati tal-adeżjoni]] mas-Serbja mhux aktar tard minn Jannar 2014. Fit-22 ta' Lulju 2013, il-Kunsill adotta deċiżjoni tal-Kunsill u tal-Kummissjoni dwar il-konklużjoni tal-Ftehim ta' Stabbilizzazzjoni u Assoċjazzjoni bejn l-UE u l-istati membri tagħha, u r-Repubblika tas-Serbja. Il-ftehim daħal fis-seħħ fl-1 ta' Settembru 2013. Il-Kunsill qabel dwar qafas għan-negozjati mas-Serbja fis-17 ta' Diċembru 2013. ; Laqgħat tal-Konferenza dwar l-Adeżjoni Fil-21 ta' Jannar 2014, l-ewwel laqgħa tal-Konferenza mas-Serbja dwar l-Adeżjoni fil-livell ministerjali fetħet in-negozjati tal-adeżjoni. Minn dakinhar, saru għaxar laqgħat tal-Konferenza dwar l-Adeżjoni fil-livell ministerjali fi [[Brussell]]. Minn total ta' 35 kapitolu ta' negozjar, issa nfetħu17-il kapitolu għan-negozjati, li minnhom diġà ngħalqu żewġ kapitoli proviżorjament. Ser jiġu ppjanati aktar Konferenzi dwar l-Adeżjoni, kif xieraq, sabiex il-proċess jitmexxa 'l quddiem fit-tieni nofs tal-2019. Fit-18 ta' Ġunju 2019 il-Kunsill Affarijiet Ġenerali adotta konklużjonijiet dwar it-tkabbir u l-proċess ta' stabbilizzazzjoni u ta' assoċjazzjoni, li jkopru s-Serbja. Fl-20 ta' Ġunju 2019 il-Kunsill Ewropew approva l-konklużjonijiet. == Demografija == {{main|Demografija tas-Serbja}} [[Stampa:Slovaci_u_Srbiji.jpg|thumb|left|175px|[[Slovakki]] fis-Serbja waqt żifna tradizzjonali]] Is-Serbja hija mgħammra l-aktar mis-[[Serbi]]. [[Minoranza|Minoranzi]] jinkludu l-[[Albaniżi]] (li huma fil-maġġoranza fil-provinċja tal-[[Kosovo-Metoħija]]), l-[[Ungeriżi]], il-[[Bosnijaċi]], r-[[Roma (poplu)|Roma]], l-[[Kroati]], is-[[Slovakki]], l-[[Bulgari]], r-[[Rumeni]], eċċ. Is-Serbja hija magħmula minn tlett territorji: il- provinċja tal-[[Kosovo-Metoħija]], provinċja tal-[[Vojvodina]] u s-[[Serbja Ċentrali]] ([[Ilsien Serb|Serb]] [[Ċirilliku]]: Централна Србија, [[Ilsien Serb|Serb]] [[Alfabett Latin|Latin]]: Centralna Srbija. Iż-żewġ provinċji huma etnikament diversi. Dan ġej mill-fatt li l-pajjiż ġie magħmul minn partijiet li kienu jiffurmaw parti, fin-nofsinhar, mill-[[Imperu Ottoman]] [[Musulman]] u fit-tramuntana mill-[[Imperu Asburġiku]] [[Kattoliku]]. Il-provinċja ta' fuq tal-[[Vojvodina]] hija l-aktar parti żviluppata tal-pajjiż f’termini ta’ saħħa ekonomika. Bħall-[[eks-Jugożlavja|eks-repubbliki Jugożlavi]] tas-[[Slovenja]], [[Kroazja]] u l-[[Bosnja-Ħerzegovina]], Vojvodina kienet parti mill-amministrazzjoni tal-[[Awstrija-Ungerija]] qabel l-Ewwel Gwerra Dinjija. Il-Vojvodina hija waħda mill-aktar territorji etnikament diversi fl-Ewropa b’aktar minn 25 komunità nazzjonali differenti. Skont l-aħħar ċensiment (2002), din il-provinċja għandha popolazzjoni ta’ 2 miljuni, li minnhom: 65% huma Serbi, 14.3% huma Ungeriżi, 2.79% huma Slovakki, 2.78% huma Kroati, 2.71% mhux dikjarati, 2.45% [[Jugożlavi]], 1.75% [[Montenegrini]], 1.50% Rumeni, 1.43% Roma, 0.97% [[Bunjevci]], 0.77% [[Pannonian Rusyns|Ruteni]], 0.58% [[Maċedonjani (grupp etniku)|Maċedonjani]], 0.50% affiljazzjoni reġjonali, 0.23% [[Ukraini]], oħrajn ([[Albaniżi]], [[Sloveni]], [[Ġens Ġermaniż|Ġermaniżi]], [[Pollakki]], [[Ċiniżi Ħan|Ċiniżi]] eċċ). ;Statistika tal-popolazzjoni tas-Serbja (Mejju 2005): * Serbja (total): 9,396,411 ** [[Vojvodina]]: 2,116,725 ** [[Serbja Ċentrali]]: 5,479,686 ** [[Kosovo-Metoħija]]: 1,800,000 Il-proġezzjonijiet demografiċi tal-popolazzjoni futura tas-Serbja jbassru li fl-2030, il-popolazzjoni tas-Serbja ħa tkun magħmula minn 7,200,000 Albaniż u 6,300,000 Serb. Il-proġezzjonijiet huma bbażati fuq il-fatt li l-popolazzjoni etnika Albaniża fis-Serbja tirdoppja kull 20 sena (fl-1961 kien hemm 646,000 Albaniż waqt li fl-1981 kien hemm 1,226,000), waqt li l-popolazzjoni etnika Serba tibqa madwar 6,000,000 (6,016,000 Serb fl-1971, 6,352,000 Serb fl-2002). Il-ftit żieda fil-popolazzjoni Serba hija attribwita lid-dħul ta’ rifuġjati Serbi mill-[[Bosnja-Ħerzegovina]] u l-[[Kroazja]] fl-1990 minħabba l-[[Gwerer Jugożlavi]] aktar milli riżultat ta’ xi tkabbir naturali tal-popolazzjoni. == Ekonomija == {{main|Ekonomija tas-Serbja}} ;GDP u tkabbir: :{| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #7f7f7f; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Prodott Gross Domestiku |- | '''Real GDP (PPP):''' $41.15 biljun (2005 est.) (Sors: CIA [https://web.archive.org/web/20060809170751/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sr.html#Econ]) $43.46 biljun (2005 est.; għall-eks Serbja u Montenegro) (Sors: IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2005/02/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=965&S=NGDPD-NGDPDPC-PPPWGT-PPPPC&CMP=0&x=57&y=14]) |- | '''Real GDP [[per kapita]] (PPP):''' $4,400 (2005 est.) (Sors: CIA [https://web.archive.org/web/20060809170751/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sr.html#Econ]) $5,203 (2005 est.; għall-eks Serbja u Montenegro) (Sors: IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2005/02/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=965&S=NGDPD-NGDPDPC-PPPWGT-PPPPC&CMP=0&x=57&y=14]) |- | '''Real GDP (rata ta' kambju):''' $19.19 biljun (2005 est.; mingħajr il-Kosovo) (Sors: CIA [https://web.archive.org/web/20060809170751/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sr.html#Econ]) $26.59 biljun (2005 est.; għall-eks Serbja u Montenegro) (Sors: IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2005/02/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=965&S=NGDPD-NGDPDPC-PPPWGT-PPPPC&CMP=0&x=57&y=14]) |- | '''Real GDP [[per kapita]] (rata ta' kambju):''' $3183.76 (2005 est.; għall-eks Serbja u Montenegro) (Sors: IMF [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2005/02/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=965&S=NGDPD-NGDPDPC-PPPWGT-PPPPC&CMP=0&x=57&y=14]) |- | '''Real GDP rata ta’ tkabbir (2005):''' 5.9% (2005 est.; mingħajr il-Kosovo) (Sors: CIA [https://web.archive.org/web/20060809170751/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sr.html#Econ]) |} :{| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #7f7f7f; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Statistika oħra |- | '''Rata ta’ tkabbir ta’ produzzjoni Industrijali:''' 7.1% (2004), 1.3% (2005) |- | '''Rata tal-qgħad:''' 20.0% (2005) (31.6% with Kosovo) |- | '''Inflazzjoni:''' 15.5% (2005) |- | '''Dejn Barrani:''' $15.43 Biljun (2005) |- | '''FDI (2005):''' $1 481 Miljun (Source: NBS [https://web.archive.org/web/20050608010900/http://www.nbs.yu/]) |- |} == Ħoloq esterni == * [http://www.b92.net B92] Aħbarijiet * [https://web.archive.org/web/20081113033015/http://www.blic.co.yu/ Blic] Gazzetta * [https://web.archive.org/web/20081015013900/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html CIA World Factbook profile on Serbia] * [https://web.archive.org/web/20081026035718/http://www.glas-javnosti.co.yu/ Glas Javnosti] Gazzetta * [http://www.krstarica.com Krstarica] Web Portal * [https://web.archive.org/web/20070904085405/http://www.rastko.org.yu/ Foundation Rastko] * [http://www.serbianunity.net Serbian Unity Congress] * Michael Boro Petrovich, ''The History of Modern Serbia 1804-1918'', 2 vols. I-II, Harcourt Brace Jovanovich, New York 1976. * Stevan K. Pavlowitch, (2002). ''Serbia: the History behind the Name'', London: C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 978-1-85065-476-6. * [[Dušan T. Bataković]], ''Histoire du peuple serbe'', (sous la direction de) D. T. Bataković, L'Age d'Homme, Lausanne 2005. * [[Dušan T. Bataković]], ''The Kosovo Chronicles'', Plato Books, Belgrade 1992. * ''The Serbs and Their National Interest'', N. Von Ragenfeld-Feldman & D. T. Bataković (eds.), SUC, San Francisco & Belgrade 1997 * ''Kosovo and Metohija. Living in the Enclave'', D. T. Bataković (ed.), Institute for Balkan Studies, SASA, Belgrade 2007. * [[Dušan T. Bataković]], Kosovo. ''Un conflit sans fin ?'', Lausanne, L`Age d`Homme 2008. * [[Dušan T. Bataković]], ''Serbia’s Kosovo Drama. A Historical Perspective'', Čigoja Štampa, Belgrade 2012. == Referenzi == {{Referenzi}} * [https://www.consilium.europa.eu/mt/policies/enlargement/serbia/ Serbija], Kunsill tal-Unjoni Ewropea {{Ewropa}} [[Kategorija:Serbja]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi interkjużi]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-2006]] 0dro1ziwqamqvofch9rn33h3z9mv6th 0 3835 330606 304753 2026-06-19T00:33:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330606 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | isem = Hyracoidea | stampa = Cape Hyrax, Gustav Hayek, 1876.png | deskrizzjoni_stampa = [[Iraċ ta' Kap]], ''Procavia capensis'' | daqs_stampa = 225px | renju = [[Annimal|Animalia]] | fajlum = [[Chordata]] | klassi = [[Mammalia]] | sottoklassi = [[Theria]] | infraklassi = [[Eutheria]] | superordni= [[Afrotheria]] | ordni = '''Hyracoidea''' | awtorità_ordni = [[Thomas Henry Huxley|Huxley]], 1869 | grad_sottodiviżjoni = Ġeneri | sottodiviżjoni = *''[[Procavia]]'' *''[[Heterohyrax]]'' *''[[Dendrohyrax]]'' }} '''Hyracoidea''' hija [[ordni (bijoloġija)|ordni]] ta' [[mammiferu|mammiferi]] [[placentat]]i, eżattament l-[[iraċi]], fil-[[klassi (bijoloġija)|klassi]] [[Mammalia]], fis-[[sottoklassi (bijoloġija)|sottoklassi]] [[Theria]], fl-[[infraklassi]] [[Eutheria]], fis-[[superordni]] [[Afrotheria]] u fit-[[takson]] [[Paenungulata]]. Din l-ordni għadha rappreżentat minn familja waħda biss ħajja, [[Procaviidae]], u minn tliet ġeneri ''[[Heterohyrax]]'', ''[[Procavia]]'' u ''[[Dendrohyrax]]'' u bi speċi ħajjin sa llum. Flimkien maż-żewġ ordnijiet oħra ta' [[Proboscidea]] u [[Sirenia]], Hyracoidea jiffurmaw it-takson Paenungulata u dan tal-aħħar flimkien mat-takson [[Afroinsectiphilia]] jiffurmaw is-superordni [[Afrotheria]]. ==Lista tal-ispeċi ħajjin tal-ordni Hyracoidea== Hemm dibattitu jaħraq għaddej bejn il-mammoloġisti dwar kemm huma fin-numru l-ispeċi ta' iraċi. Bħalissa fil-biċċa l-kbira tal-klassifikazzjonijiet qegħdin jiġu imniżżla 4 speċi, iżda din hija waħda temporanja, għaliex hemm pressjoni kbira minn ħafna xjentisti biex tinġabar aktar informazzjoni u materjal biex issiru aktar testijiet ġenetiċi. Klassifikazzjoni skont "Mammal Species of the World" ta' Wilson D.E. u Reeder D.M. (it-3et edizzjoni): *Ordni '''Hyracoidea''' **Familja [[Procaviidae]] ***Ġeneru ''[[Dendrohyrax]]'' ****[[Iraċ tas-siġar ta' Nofsinhar]], ''Dendrohyrax arboreus'' ****[[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''Dendrohyrax dorsalis'' ***Ġeneru ''[[Heterohyrax]]'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''Heterohyrax bruceii'' ***Ġeneru ''[[Procavia]]'' ****[[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''Procavia capensis'' Klassifikazzjoni skont "Walker's Mammals of the World" ta' R. M. Novak (is-6 edizzjoni): *Ordni '''Hyracoidea''' **Familja [[Procaviidae]] ***Ġeneru ''[[Dendrohyrax]]'' ****[[Iraċ tas-siġar ta' Nofsinhar]], ''Dendrohyrax arboreus'' ****[[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''Dendrohyrax dorsalis'' ****[[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''Dendrohyrax validus'' ***Ġeneru ''[[Heterohyrax]]'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''Heterohyrax bruceii'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''Heterohyrax antineae'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli ta' Matadi]], ''Heterohyrax chapini'' ***Ġeneru ''[[Procavia]]'' ****[[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''Procavia capensis'' Klassifikazzjoni alternattiva sal-1995: *Ordni '''Hyracoidea''' **Familja [[Procaviidae]] ***Ġeneru ''[[Dendrohyrax]]'' ****[[Iraċ tas-siġar ta' Nofsinhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' ****[[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' ****[[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' ***Ġeneru ''[[Heterohyrax]]'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''Heterohyrax bruceii'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''Heterohyrax antineae'' ****[[Iraċ tal-arbuxelli ta' Matadi]], ''Heterohyrax chapini'' ***Ġeneru ''[[Procavia]]'' ****[[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''Procavia capensis'' ****[[Iraċ tal-ġebel ta' Johnston]], ''Procavia johnstoni'' ****[[Iraċ tal-ġebel tal-Punent]], ''Procavia ruficeps'' ****[[Iraċ tal-ġebel tal-Lvant]], ''Procavia syriaca'' ****[[Iraċ tal-ġebel ta' Kaokoveld]], ''Procavia welwitchii'' ==Tassonomija tal-ordni Hyracoidea== *Ordni [[Hyracoidea]] **Familja [[Pliohyracidae]] ***''[[Sottofamilja]] [[Geniohyinae]] ****Ġeneru ''[[Seggeurius]]'' (Crochet, 1986) *****''[[Seggeurius amourensis]]'' (Crochet, 1986) ****Ġeneru ''[[Geniohyus]]'' (Andrews, 1904) *****''[[Geniohyus magnus]]'' (Andrews, 1904) *****''[[Geniohyus mirus]]'' (Andrews, 1904) *****''[[Geniohyus diphycus]]'' (Matsumoto, 1926) ***Sottofamilja [[Saghatheriinae]] ****Ġeneru ''[[Microhyrax]]'' (Sudre, 1979) *****''[[Microhyrax lavocati]]'' (Sudre, 1979) ****Ġeneru ''[[Meroehyrax]]'' (Whitworth, 1954) *****''[[Meroehyrax bateae]]'' (Whitworth, 1954) ****Ġeneru ''[[Selenohyrax]]'' (Rasmussen u Simons, 1988) *****''[[Selenohyrax chatrathi]]'' (Rasmussen u Simons, 1988) ****Ġeneru ''[[Pachyhyrax]]'' (Schlosser, 1910) *****''[[Pachyhyrax crassidentatus]]'' (Schlosser, 1910) ****Ġeneru ''[[Bunohyrax]]'' (Schlosser, 1910) *****''[[Bunohyrax fajumensis]]'' (Andrews, 1904) *****''[[Bunohyrax major]]'' (Andrews, 1904) ****Ġeneru ''[[Megalohyrax]]'' (Andrews, 1903) *****''[[Megalohyrax eocaenus]]'' (Andrews, 1903) *****''[[Megalohyrax gevini]]'' (Sudre, 1979) *****''[[Megalohyrax championi]]'' (Arambourg, 1933) ****Ġeneru ''[[Saghatherium]]'' (Andrews u Breadnell, 1902) *****''[[Saghatherium antiquus]]'' (Andrews u Breadnell, 1902) *****''[[Saghatherium sobrina]]'' (Matsumoto, 1926) *****''[[Saghatherium humarum]]'' (Rasmussen u Simons, 1988) *****''[[Saghatherium browni]]'' (Rasmussen u Simons, 1988) ****Ġeneru ''[[Thyrohyrax]]'' (Meyer, 1973) *****''[[Thyrohyrax domorictus]]'' (Meyer, 1973) *****''[[Thyrohyrax pygmaeus]]'' (Matsumoto, 1922) *****''[[Thyrohyrax meyeri]]'' (Rasmussen u Simons, 1991) *****''[[Thyrohyrax litholagus]]'' (Rasmussen u Simons, 1991) ***Sottofamilja [[Titanohyracinae]] ****Ġeneru ''[[Antilohyrax]]'' (Rasmussen u Simons, 2000) *****''[[Antilohyrax pectidens]]'' (Rasmussen u Simons, 2000) ****Ġeneru ''[[Titanohyrax]]'' (Matsumoto, 1922) *****''[[Titanohyrax andrewsi]]'' (Matsumoto, 1922) *****''[[Titanohyrax mongereaui]]'' (Sudre, 1979) *****''[[Titanohyrax ultimus]]'' (Matsumoto, 1922) *****''[[Titanohyrax angustidens]]'' (Rasmussen u Simons, 1988) ***Sottofamilja [[Pliohyracinae]] ****Ġeneru ''[[Sogdohyrax]]'' (Dubrovo, 1978) *****''[[Sogdohyrax soriaus]]'' (Dubrovo, 1978) ****Ġeneru ''[[Kvabebihyrax]]'' (Gabunia u Vekua, 1966) *****''[[Kvabebihyrax kachethicus]]'' (Gabunia u Vekua, 1966) ****Ġeneru ''[[Prohyrax]]'' (Stromer, 1926) *****''[[Prohyrax tertiarius]]'' (Stromer, 1926) ****Ġeneru ''[[Parapliohyrax]]'' (Lavocat, 1961) *****''[[Parapliohyrax mirabilis]]'' (Lavocat, 1961) *****''[[Parapliohyrax ngororgensis]]'' ****Ġeneru ''[[Pliohyrax]]'' (Osborn, 1899) *****''[[Pliohyrax graecus]]'' (Gaudry, 1862) *****''[[Pliohyrax rossignoli]]'' (Viret, 1947) ****Ġeneru ''[[Postschizotherium]]'' (Von Koenigswlad, 1932) *****''[[Postschizotherium chardini]]'' (Von Koenigswlad, 1932) *****''[[Postschizotherium licenti]]'' (Von Koenigswlad, 1966) *****''[[Postschizotherium intermedium]]'' (Von Koenigswlad, 1966) **Familja [[Procaviidae]] ***Ġeneru ''[[Dendrohyrax]]'' (Gray, 1868) ****''[[Dendrohyrax arboreus]]'' (A. Smith, 1827) *****Sottospeċi *****''[[Dendrohyrax arboreus adolfifriederici]]'' *****''[[Dendrohyrax arboreus arboreus]]'' *****''[[Dendrohyrax arboreus braueri]]'' *****''[[Dendrohyrax arboreus crawshayi]]'' *****''[[Dendrohyrax arboreus ruwenzorii]]'' ****''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' (Fraser, 1855) *****Sottospeċi *****''[[Dendrohyrax dorsalis dorsalis]]'' *****''[[Dendrohyrax dorsalis emini]]'' *****''[[Dendrohyrax dorsalis latrator]]'' *****''[[Dendrohyrax dorsalis nigricans]]'' ****''[[Dendrohyrax validus]]'' (True, 1890) *****Sottospeċi *****''[[Dendrohyrax validus neumanni]]'' *****''[[Dendrohyrax validus schusteri]]'' *****''[[Dendrohyrax validus terricola]]'' *****''[[Dendrohyrax validus validus]]'' (True, 1890) ***Ġeneru ''[[Gigantohyrax]]'' (Kitching, 1965) ****''[[Gigantohyrax maguirei]]'' (Kitching, 1965) ***Ġeneru ''[[Heterohyrax]]'' (Gray, 1868) ****''[[Heterohyrax antineae]]'' (Heim de Balsac u Begouen, 1932) ****''[[Heterohyrax brucei]]'' (Gray, 1868) *****Sottospeċi *****''[[Heterohyrax brucei brucei]]'' *****''[[Heterohyrax brucei chapini]]'' (Hatt, 1933) *****''[[Heterohyrax brucei dieseneri]]'' *****''[[Heterohyrax brucei kempi]]'' *****''[[Heterohyrax brucei manningi]]'' *****''[[Heterohyrax brucei munzneri]]'' *****''[[Heterohyrax brucei victorianjansae]]'' ***Ġeneru ''[[Procavia]]'' (Storr, 1780) ****''[[Procavia antiqua]]'' (Broom, 1934) ****''[[Procavia transvaalensis]]'' (Shaw, 1937) ****''[[Procavia capensis]]'' (Pallas, 1766) *****Sottospeċi *****''[[Procavia capensis abbyssinicus]]'' *****''[[Procavia capensis bounhioli]]'' *****''[[Procavia capensis burtonii]]'' *****''[[Procavia capensis capensis]]'' *****''[[Procavia capensis capillosa]]'' *****''[[Procavia capensis habessinica]]'' *****''[[Procavia capensis hopsi]]'' *****''[[Procavia capensis jayakari]]'' *****''[[Procavia capensis johstoni]]'' *****''[[Procavia capensis klaverensis]]'' *****''[[Procavia capensis lopesi]]'' *****''[[Procavia capensis mackinderi]]'' *****''[[Procavia capensis marlothi]]'' *****''[[Procavia capensis ruficeps]]'' *****''[[Procavia capensis scioana]]'' (Giglioni, ?) *****''[[Procavia capensis syriaca]]'' *****''[[Procavia capensis welwitchii]]'' *****''[[Procavia capensis windhuki]]'' ==Referenzi== *Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-801-88221-4. *Nowak, R. M. 1999. Order Hyracoidea. Pages 1041-1047 in: Walker's Mammals of the World. Sixth Edition. Volume II. (R. M. Nowak). Johns Hopkins University Press, Baltimore. *[https://web.archive.org/web/20120722051528/http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl The Paleobiology Database]. ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu minn "BBC Science and Nature" fuq l-Iraċ] *[https://web.archive.org/web/20070218153224/http://tolweb.org/Hyracoidea/15982 "The Tree of Life Web Project" Ordni Hyracoidea] *[https://web.archive.org/web/20061018220031/http://elephant.elehost.com/About_Elephants/Stories/Evolution/evolution.html Referenza għall-Iraċ fuq sit dwar l-Iljunfanti] [[Kategorija:Hyracoidea]] h22bbpvn0mmehcdqw3qsn4zjhsv3l4q 0 3903 330620 329581 2026-06-19T01:42:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330620 wikitext text/x-wiki '''Procaviidae''' hija [[familja (bijoloġija)|familja]] ta' [[mammiferu|mammiferi]] [[plaċentati]] (l-iraċi), fil-klassi [[Mammalia]], fis-sottoklassi [[Theria]], fl-infraklassi [[Eutheria]], fl-ordni [[Hyracoidea]], b'erba' ġeneri u b'erba' speċi ħajjin, għalkemm dwar dan hemm dibattitu jaħraq għaddej bejn il-mammoloġisti. Bħalissa fil-biċċa l-kbira tal-klassifikazjonijiet qegħdin jiġu imniżżla 4 speċi, iżda din hija waħda temporanja, għaliex hemm pressjoni kbira minn ħafna xjentisti biex tinġabar aktar informazjoni u materjal biex issiru aktar testijiet ġenetiċi biex tissolva din il-kwistjoni. == Lista tal-ispeċi tal-familja Procaviidae == *Familja '''Procaviidae''' **Ġeneru ''[[Dendrohyrax]]'' ***[[Iraċ tas-siġar ta' Nofsinhar]], ''Dendrohyrax arboreus'' ***[[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''Dendrohyrax dorsalis'' ***???([[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''Dendrohyrax validus'') **Ġeneru ''[[Gigantohyrax]]'' (estint) ***''[[Gigantohyrax maguirei]]'' (estinta) **Ġeneru ''[[Heterohyrax]]'' ***[[Iraċ tal-ġebel bit-tbajja sofor]], ''Heterohyrax bruceii'' ***???([[Iraċ tal-ġebel ta' Aħaġġar]], ''Heterohyrax antineae'') ***???([[Iraċ tal-ġebel ta' Matadi]], ''Heterohyrax chapini'') **Ġeneru ''[[Procavia]]'' ***''[[Procavia antiqua]]'' (estinta) ***''[[Procavia transvaalensis]]'' (estinta) ***[[Iraċ ta' Kap]], ''Procavia capensis'' == Referenzi == * Wilson, D. E.; Reeder, D. M. ''[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]'', Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4 * Nowak, R. M. 1999. Order Hyracoidea. Pages 1041-1047 in: Walker's Mammals of the World. Sixth Edition. Volume II. (R. M. Nowak). Johns Hopkins University Press, Baltimore. * [https://web.archive.org/web/20250126081530/https://paleodb.org/cgi-bin/bridge.plId-Databa%C5%BCi Palebijoloġika] == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu minn "BBC Science and Nature" fuq l-iraċ] * [https://web.archive.org/web/20070218153224/http://tolweb.org/Hyracoidea/15982 L-ordni Hyracoidea] fuq ''The Tree of Life Web Project'' * [https://web.archive.org/web/20061018220031/http://elephant.elehost.com/About_Elephants/Stories/Evolution/evolution.html Referenza għall-iraċ fuq sit dwar l-Iljunfanti] [[Kategorija:Hyracoidea]] d4scivvwuqe46cu03zdzheqt1nqtval 0 3904 330599 298476 2026-06-19T00:12:23Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330599 wikitext text/x-wiki [[Category:hyracoidea]] {{TaxoboxIng | name = Dendrohyrax | image = Beecroft'sTreeHyrax.JPG | image_width = 200px | image_caption = ''Dendrohyrax dorsalis'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | infraclassis = [[Eutheria]] | superordo = [[Afrotheria]] | ordo = [[Hyracoidea]] | familia = [[Procaviidae]] | genus = '''''Dendrohyrax''''' | genus_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1868 | subdivision_ranks = Speċi | subdivision = * ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' * ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' }} ''[[Dendrohyrax]]'' huwa [[ġeneru]] ta' [[mammiferi]] [[plaċentati]] (l-[[iraċ]]i), fil-[[klassi]] [[Mammalia]], fis-[[sottoklassi]] [[Theria]], fl-[[infraklassi]] [[Eutheria]], fl-[[ordni]] [[Hyracoidea]], fil-[[familja]] [[Procaviidae]] ma' 2 [[ġeneri]] oħra (''[[Heterohyrax]]'' u ''[[Procavia]]'') u b' 2 speċi ħajjin. ''(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu [[Iraċ]])'' ==Lista ta' l-[[speċi|ispeċi]] tal-[[ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]''== *[[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' (Gray, 1868) **''[[Dendrohyrax arboreus]]'' (A. Smith, 1827) **''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' (Fraser, 1855) ==Referenzi== *Shoshani, Jeheskel (Novembru 16, 2005). Wilson, D. E., u Reeder, D. M. (edituri) Mammal Species of the World, 3et edizzjoni, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-801-88221-4. ==Ħoloq Esterni== * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu tal-''BBC Science and Nature'' fuq Hyrax] * [https://web.archive.org/web/20061018220031/http://elephant.elehost.com/About_Elephants/Stories/Evolution/evolution.html Referenza għal Hyrax fuq sit web fuq l-iljunfanti (tinkludi video ta' Procavia capensis)] 9fg7urb2tmgho3d8lfqcsioh34ubozp 0 3905 330605 239177 2026-06-19T00:33:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330605 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |isem = ''Heterohyrax'' |stampa = Ein klippschliefer.jpg |daqs_stampa = 225px |deskrizzjoni_stampa = ''Heterohyrax brucei'' |renju = [[Annimal|Animalia]] |fajlum = [[Chordata]] |klassi = [[Mammiferu|Mammalia]] |sottoklassi = [[Theria]] |infraklassi = [[Eutheria]] |ordni = [[Hyracoidea]] |familja = [[Procaviidae]] |binominali = ''Heterohyrax'' |awtorità_binominali = [[John Edward Gray|Gray]], 1868 }} '''''Heterohyrax''''' huwa [[ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' [[mammiferu|mammiferi]] fil-[[klassi (bijoloġija)|klassi]] [[Mammiferu|Mammalia]], u fil-[[familja (bijoloġija)|familja]] [[Procaviidae]] ma' żewġ ġeneri oħra u bi speċi waħda biss ħajja. == Lista tal-ispeċi tal-ġeneru ''Heterohyrax'' == *Ġeneru ''[[Heterohyrax]]'' (Gray, 1868) **''[[Heterohyrax antineae]]'' (Heim de Balsac & Begouen, 1932) **''[[Heterohyrax brucei]]'' (Gray, 1868) **''[[Heterohyrax brucei chapini]]'' (Hatt, 1933) == Referenzi == * Wilson, D. E.; Reeder, D. M. ''[http://www.bucknell.edu/msw3/ Mammal Species of the World, 3rd edition]'', Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4 == Ħoloq esterni == {{Wikispeċi|Heterohyrax}} * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu fuq ''BBC Science and Nature'' dwar l-iraċ] [[Kategorija:Hyracoidea]] ildoa1qft1miyxg8nqr82wh7ivdmmgz 0 3906 330619 299634 2026-06-19T01:42:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330619 wikitext text/x-wiki '''Procavia''' huwa [[ġeneru]] ta' [[mammiferi]] [[plaċentati]] (l-[[iraċ]]i), fil-[[klassi]] [[Mammalia]], fis-[[sottoklassi]] [[Theria]], fl-[[infraklassi]] [[Eutheria]], fl-[[ordni]] [[Hyracoidea]], fil-[[familja]] [[Procaviidae]] ma' żewġ ġeneri oħra (''[[Dendrohyrax]]'' u ''[[Heterohyrax]]'') u bi speċi waħda biss ħajja. ==Lista tal-ispeċi tal-ġeneru Procavia== *Ġeneru '''''Procavia''''' **[[Iraċ ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' ==Referenzi== *Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-801-88221-4. ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu fuq il-BBC dwar il-Hyrax] * [https://web.archive.org/web/20061018220031/http://elephant.elehost.com/About_Elephants/Stories/Evolution/evolution.html Referenza għal Hyrax fuq sit dwar l-iljunfanti] [[Kategorija:Hyracoidea]] sz63qernlcg7e21dppofpxg7z416h6d 0 4037 330617 310160 2026-06-19T01:35:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330617 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} Il-'''pangolin ġgant''' (''Manis gigantea'') huwa [[mammiferu]] [[plaċentat]] [[insettivoru]] mifrux ma' bosta pajjiżi tal-[[Afrika]]. Il-Pangolin Ġgant ġie klassifikat taħt is-[[sottoġeneru]] [[Smutsia]], flimkien mal-aktar speċi ta' pangolin relatat fil-qrib miegħu, il-[[Pangolin ta' Temminck]]. == Klassifikazzjoni == * Ordni [[Pholidota]] ** Familja [[Manidae]] *** Sottofamilja [[Maninae]] **** Ġeneru ''[[Manis]]'' ***** Sottoġeneru ''[[Smutsia]]'' ****** '''Pangolin Ġgant''', ''Manis gigantea'' == Referenzi == * Pangolin Specialist Group (1996). [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/12762/all| Manis gigantea]. Lista Ħamra tal-IUCN 2006. == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20120323171133/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/621.shtml Paġna tal-BBC fuq il-Pangolin Ġgant] * [https://web.archive.org/web/20210429214815/http://tolweb.org/Pholidota/15954 ''Tree of Life of Pholidota''] [[Kategorija:Pangolin|Ġgant]] lmooodryk80oxki4k2dqo9i1f0u9m9b 0 4158 330629 321521 2026-06-19T02:00:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330629 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim nazzjonali tal-futbol | isem = Federazzjoni Franċiża tal-Futbol<Br> ''Fédération française de football (fr)'' | laqam = ''Les Bleus'' (Il-Blu)<br /> | assoċjazzjoni = [[Federazzjoni tal-futbol ta' Franza|Fédération Française de Football]] | konfederazzjoni = [[UEFA]] ([[Ewropa]]) | kowċ = {{flagicon|FRA}} [[Didier Deschamps]] | asst_kowċ = {{flagicon|FRA}} [[Guy Stéphan]] | kaptan = [[Kylian Mbappé]] | l-aktar_apparenzi = [[Lilian Thuram]] (142) | l-aktar_gowls = [[Thierry Henry]] (51) | grawnd = [[Stade de France]] | kodiċi_FIFA = FRA | rank_FIFA = [[Stampa:Straight Line Steady.svg|12px]] 17 | debutt = {{fb|Belġju}} 3 – 3 Franza {{flagicon|Franza}}<br />([[Brussell]], [[Belġju]]; 1 ta' Mejju, 1904) | rebħa = {{flagicon|Franza}} Franza 10 – 0 {{fb-lemin|Ażerbajġan}}<br />([[Auxerre]], [[Franza]]; 6 ta' Settembru, 1995) | telfa = {{fb|Danimarka}} 17 – 1 Franza {{flagicon|Franza}}<br />([[Londra]], [[Ingilterra]]; 22 ta' Ottubru, 1908) | pattern_la1 =_france2012h|pattern_ra1=_france2012h|pattern_b1=_france2012h | pattern_so1=|pattern_sh1= | leftarm1=253360|body1=253360|rightarm1=253360|shorts1=194188 | socks1 = 194188 |pattern_la2=_FRA13a |pattern_b2=_FRA13a |pattern_ra2=_FRA13a |pattern_sh2= |pattern_so2= |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=ADCEE9 |socks2=ADCEE9 |pajjiż=Franza}} '''L-iskwadra nazzjonali tal-futbol ta' Franza''' hu t-tim nazzjonali tal-[[futbol]] ta' [[Franza]]. It-tim kellu suċċess f'dawn l-aħħar għexieren ta' snin, fejn rebaħ it-[[Tazza tad-Dinja 1998]] li sar f'pajjiżu, u spiċċa wkoll it-tieni fl-edizzjoni ta' l-[[Tazza tad-Dinja 2006|2006]] fil-[[Ġermanja]]. Sa dak iż-żmien, Franza kienet rebħet l-edizzjoni tal-[[Kampjonati Ewropej]] tas-sena 2000. It-tim hu mmexxi mill-[[French Football Federation]] u jikkompeti bħala membru tal-[[UEFA]]. Franza spiċċat l-ewwel, it-tieni u t-tielet kemm fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] kif ukoll fil-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf]]. Hu hu l-uniku tim li rnexxielu jasal sa dal-punt. == Storja == === Is-Snin tal-Bidu === L-ewwel logħba ta' Franza kienet pari ta' 3-3 kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Belġju|Belġju]] fl-1904. Huma lagħbu fit-tliet edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja qabel it-[[Tieni Gwerra Dinjija]]. [[Lucien Laurent]] skorja l-ewwel gowl fit-Tazza tad-Dinja fl-1930, f'rebħa ta' 4-1 fuq il-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Messiku|Messiku]]. Huma waslu sal-kwarti tal-finali fl-1938 meta ospitaw il-kompetizzjoni. Franza spiċċat it-tielet fit-[[Tazza tad-Dinja 1958]], meta rebħet bi skor kbir ta' 6-3 lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Ġermanja|Ġermanja]] biex kisbet it-tielet post. Franza kienet tilfet mal-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Brażil|Brażil]] fis-semi-finali, wara l-''injury'' tad-difensur ċentrali u t-tripletta ta' [[Pelé]]. L-attakkant [[Just Fontaine]] skorja tlettax-il gowl fil-kampjonat f'sitt logħbiet. Dak iż-żmien kien fost l-aqwa timijiet ta' l-Ewropa. === L-Era ta' Platini === Matul l-era ta' [[Michael Platini]] bħala ''captain'', l-istil ta' logħob tal-Franċiżi fit-Tazza tad-Dinja tjieb, fejn spiċċa r-raba' fl-edizzjoni ta' l-1982 fi [[Spanja]] u t-tielet fl-edizzjoni tal-[[Messiku]] ta' l-1986. FIż-żewġ edizzjonijiet huma tilfu kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Ġermanja|Ġermanja tal-Punent]]. Is-semi-finali ta' l-1982 tibqa' famuża għad-daqqa ta' minkeb li l-gowler tal-Ġermanja, [[Harald Schumacher]], ta lill-plejer ta' Franza [[Patrick Battiston]] f'wiċċu wara li dan għamel xutt. Minkejja l-uġiegħ li sofra Battiston, Schumacher ma kienx penalizzat. Flimkien mal-ħafna apparenzi fis-semi-finali tat-Tazza tad-Dinja, bi Platini preżenti, huam rebħu l-Kampjonati Ewropej ta' l-1984 li sar ġewwa darhom, u kif ukoll il-medalja tad-deheb fl-[[Olimpjadi]] ta' [[Los Angeles]] ta' l-istess sena. === L-Era ta' Zidane === L-akbar suċċessi ta' Franza kienu lejn tmiem l-1990, fil-ġenerazzjoni ta' [[Zinedine Zidane]] u l-bidu ta' l-esperjenza internazzjonali ta' [[Thierry Henry]]. It-tim beda tajjeb hekk kif wasal fis-semi-finali tal-Kampjonati Ewropej ta' l-1996. Wara din l-edizzjoni, l-kowċ [[Aimé Jacquet]] addotta strateġija difensiva u għamel lis-''supporters'' anzjużi minħabba li t-tim qatt ma deher li kien qed jiżviluppa fit-tattika offensiva. Il-''media'' bdiet tattakka l-kowċ tat-tim u bdiet tgħidlu li t-tim ma kellux ċans li jimxi fl-edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja ta' l-1998 li kienet se ssir f'pajjiżhom. F'Mejju 1998, il-''media'' reġgħet attakkat lil Jacquet hekk kif hu semma' 28 plejer minflok 22 għat-Tazza tad-Dinja, u l-gazzetta "L'Équipe" stqarriet fl-editorjal li hu ma kienx l-aħjar persuna biex jiggwida lit-tim Franċiż għar-rebħa. === Tazza tad-Dinja 1998 === [[Stampa:1998poster.jpg|thumb|L-emblema uffiċċjali ta' l-edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja 1998 li saret fi Franza]] Franza bdew tajjeb l-edizzjoni ta' l-1998 hekk kif rebħu l-grupp b'punti massimi meta rebħu kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Afrika t'Isfel|Afrika t'Isfel]] (3-0), kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Għarabja Sawdita|Għarabja Sawdita]] (4-0) u kontra d-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tad-Danimarka|Danimarka]] (2-1). B'hekk huma spiċċaw biex skurjaw disa' gowls u laqqtu gowl wieħed biss. Wara kien imiss lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Paragwaj|Paragwaj]], u Franza rnexxiela tikkwalifika permezz ta' ''golden-goal'' ta' [[Laurent Blanc]]. Fil-kwarti tal-finali, huma rebħu lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Italja|Italja]] bil-''penalties'' wara li wara l-ħin normali u l-ħin miżjud huma spiċċaw 0-0. Fis-semi-finali huma affrontaw lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kroazja|Kroazja]] u wara li marru minn taħt, għall-ewwel darba fil-kampjonat, minn gowl tat-''top-scorer'' ta' l-istess kampjonat, [[Davor Šuker]], huma rribaltaw is-sitwazzjoni b'doppjetta ta' [[Lilian Thuram|Thuram]]. Fil-finali huma rebħu lir-rebbieħa ta' l-edizzjoni ta' qabel, il-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Brażil|Brażil]], bl-iskor ta' 3-0. Fl-ewwel taqsima, Zinedine Zidane tefa' lill-Franċiżi 2-0 fil-vantaġġ, biż-żewġ gowls jaslu minn daqqiet tar-ras minn żewġ ''corners''. Il-Brażil ma rnexxielhomx jagħmlu pressjoni biex inaqqsu d-distakk, alavolja Desailly kien muri l-karta l-ħamra. [[Emmanuel Petit]] skorja t-tielet gowl tas-serata fl-aħħar minuta tal-logħba. Din ir-rebħa kienet l-ewwel rebħa fil-finali mill-ospitu f'għoxrin sena. Madwar miljun persuna ċċelebraw ir-rebħa tal-Franċiżi fit-toroq ta' [[Pariġi]]. === Euro 2000 === Roger Lemerre ħa post Jacquet wara r-rebħa fil-finali tat-Tazza tad-Dinja ta' l-1998. Hu ggwidahom għall-[[Euro 2000]]. Zidane żamm il-forma tiegħu tal-Plejer tas-Sena tal-FIFA meta fil-kwarti tal-finali kontra [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Spanja|Spanja]] hu skorja ''free kick'' dirett u ''penalty'' fis-semi-finali kontra l-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Portugall|Portugall]]. Fil-finali, Franza rebħet lill-[[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' l-Italja|Italja]] 2-1, wara li kienet minn taħt. [[David Trezeguet]] skorja l-gowl tar-rebħa fil-ħin miżjud biex ta r-rebħa lill-Franċiżi. Din kienet l-ewwel darba li tim nazzjonali żamm it-titlu tat-Tazza tad-Dinja u t-titlu tal-Kampjonat Ewropew, wara l-Ġermanja tal-Punent fl-1974, u kienet ukoll l-ewwel darba li r-rebbieħ tat-Tazza tad-Dinja kiseb it-titlu ta' ''champion'' ta' l-Ewropa. Franza żammet l-pożizzjonijiet għoljin tar-''rankings'' tal-FIFA bejn s-sena 2000 u 2001. == Skwadra attwali == Il-plejers segwenti ġew imsejħa sabiex jipparteċipaw fil-partiti kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġeorġja|Ġeorġja]] (22 ta' Marzu) u [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]] (26 ta' Marzu) validi għall-fażi ta' kwalifikazzjoni għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014|Tazza tad-Dinja 2014]]. {{nat fs g start}} {{nat fs g player |no=1 |pos=G |name=[[Hugo Lloris]] ''([[Kaptan (futbol)|kaptan]])'' |age={{Data tat-twelid u età|1986|12|26}} |caps=45 |goals=0 |club=[[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=16 |pos=G |name=[[Steve Mandanda]] |age={{Data tat-twelid u età|1985|3|28}} |caps=15 |goals=0 |club=[[Olympique de Marseille|Marseille]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=23 |pos=G |name=[[Mickaël Landreau]] |age={{Data tat-twelid u età|1979|5|14}} |caps=11 |goals=0 |club=[[SC Bastia|Bastia]] |clubnat=FRA }} {{nat fs break}} {{nat fs g player |no=3 |pos=D |name=[[Patrice Evra]] |age={{Data tat-twelid u età|1981|5|15}} |caps=48 |goals=0 |club=[[Manchester United FC|Manchester United]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=22 |pos=D |name=[[Gaël Clichy]] |age={{Data tat-twelid u età|1985|7|26}} |caps=17 |goals=0 |club=[[Manchester City FC|Manchester City]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=2 |pos=D |name=[[Rod Fanni]] |age={{Data tat-twelid u età|1981|12|6}} |caps=5 |goals=0 |club=[[Olympique de Marseille|Marseille]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=5 |pos=D |name=[[Mamadou Sakho]] |age={{Data tat-twelid u età|1990|2|13}} |caps=13 |goals=0 |club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=21 |pos=D |name=[[Laurent Koscielny]] |age={{Data tat-twelid u età|1985|9|10}} |caps=8 |goals=0 |club=[[Arsenal FC|Arsenal]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=15 |pos=D |name=[[Christophe Jallet]] |age={{Data tat-twelid u età|1983|10|31}} |caps=4 |goals=1 |club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=13 |pos=D |name=[[Mapou Yanga-Mbiwa]] |age={{Data tat-twelid u età|1989|5|15}} |caps=3 |goals=0 |club=[[Newcastle United FC|Newcastle United]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=4 |pos=D |name=[[Raphaël Varane]] |age={{Data tat-twelid u età|1993|4|25}} |caps=1 |goals=0 |club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |clubnat=ESP}} {{nat fs break}} {{nat fs g player |no=7 |pos=M |name=[[Franck Ribéry]] |age={{Data tat-twelid u età|1983|4|7}} |caps=72 |goals=12 |club=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |clubnat=GER }} {{nat fs g player |no=6 |pos=M |name=[[Yohan Cabaye]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|1|14}} |caps=20 |goals=1 |club=[[Newcastle United FC|Newcastle United]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=8 |pos=M |name=[[Mathieu Valbuena]] |age={{Data tat-twelid u età|1984|9|28}} |caps=20 |goals=5 |club=[[Olympique de Marseille|Marseille]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=12 |pos=M |name=[[Blaise Matuidi]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|4|9}} |caps=11 |goals=0 |club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=11 |pos=M |name=[[Moussa Sissoko]] |age={{Data tat-twelid u età|1989|8|16}} |caps=8 |goals=0 |club=[[Newcastle United FC|Newcastle United]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=17 |pos=M |name=[[Maxime Gonalons]] |age={{Data tat-twelid u età|1988|3|10}} |caps=6 |goals=0 |club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=20 |pos=M |name=[[Dimitri Payet]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|3|29}} |caps=3 |goals=0 |club=[[Lille OSC|Lille]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=19 |pos=M |name=[[Paul Pogba]] |age={{Data tat-twelid u età|1993|3|15}} |caps=1 |goals=0 |club=[[Juventus FC|Juventus]] |clubnat=ITA }} {{nat fs break}} {{nat fs g player |no=10 |pos=A |name=[[Karim Benzema]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|12|19}} |caps=56 |goals=15 |club=[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |clubnat=ESP }} {{nat fs g player |no=14 |pos=A |name=[[Jérémy Ménez]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|5|7}} |caps=23 |goals=2 |club=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |clubnat=FRA }} {{nat fs g player |no=13 |pos=A |name=[[Loïc Rémy]] |age={{Data tat-twelid u età|1987|1|2}} |caps=18 |goals=4 |club=[[Queens Park Rangers FC|Queens Park Rangers]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=9 |pos=A |name=[[Olivier Giroud]] |age={{Data tat-twelid u età|1986|9|30}} |caps=16 |goals=3 |club=[[Arsenal FC|Arsenal]] |clubnat=ENG }} {{nat fs g player |no=18 |pos=A |name=[[Bafétimbi Gomis]] |age={{Data tat-twelid u età|1985|8|6}} |caps=10 |goals=3 |club=[[Olympique Lyonnais|Lyon]] |clubnat=FRA }} {{nat fs end}} == Storja tal-Kompetizzjonijiet == === [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] === * 1930 - L-Ewwel Rawnd * 1934 - L-Ewwel Rawnd * 1938 - Kwarti tal-Finali * 1950 - ''Irtirat'' * 1954 - L-Ewwel Rawnd * 1958 - Semi-Finali * 1962 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1966 - L-Ewwel Rawnd * 1970 sa l-1974 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1978 - L-Ewwel Rawnd * 1982 - Semi-Finali * 1986 - Semi-Finali * 1990 sa l-1994 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1998 - '''Rebbieħa''' * 2002 - L-Ewwel Rawnd * 2006 - Finalista Telliefa * 2010 - L-Ewwel Rawnd === [[Kampjonati Ewropej]] === * 1960 - Raba' Post * 1964 sa l-1980 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1984 - '''Rebbieħa''' * 1988 - ''Ma kkwalifikatx'' * 1992 - L-Ewwel Rawnd * 1996 - Semi-Finali * 2000 - '''Rebbieħa''' * 2004 - Kwarti tal-Finali * 2008 - L-Ewwel Rawnd * 2012 - Kwarti tal-Finali == Plejers == === Plejers famużi tal-passat === {| |valign="top"| * Manuel Amoros * [[Stampa:GuadFlag.png|border|20px]] Jocelyn Angloma * Henri Bard * Fabien Barthez * Joël Bats * Patrick Battiston * Bruno Bellone * [[Stampa:Flag of Morocco.svg|border|20px]] Larbi Ben Barek * Laurent Blanc * [[Stampa:Flag of Cote d'Ivoire.svg|border|20px]] Basile Boli * Maxime Bossis * Eric Cantona * [[Stampa:Flag of Ghana.svg|border|20px]] Marcel Desailly * Didier Deschamps * Jean Djorkaeff * Youri Djorkaeff |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * Jean-François Domergue * Christophe Dugarry * Jean-Luc Ettori * Luis Fernández * Just Fontaine * Bernard Genghini * David Ginola * Alain Giresse * Ludovic Giuly * Robert Herbin * Robert Jonquet * Raymond Kopa * Bernard Lama * Lucien Laurent * Bixente Lizarazu |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * Eugène Maës * Jean-Pierre Papin * Emmanuel Petit * Roger Piantoni * Robert Pirès * Michel Platini * Dominique Rocheteau * Didier Six * Yannick Stopyra * Jean Tigana * Marius Trésor * Thierry Tusseau * Jean Vincent * Zinedine Zidane |} === L-Aktar Apparenzi === {|{{tablabonita}} |- style="background:#efefef;" !# !Isem !Karriera !Partiti !Gowls |- |<center>1</center>||Lilian Thuram||1994-2008||<center>142</center>||<center>2</center> |- |<center>2</center>||Marcel Desailly||1993-2004||<center>116</center>||<center>3</center> |- |<center>3</center>||Zinedine Zidane||1994-2006||<center>108</center>||<center>31</center> |- |<center>4</center>||Dider Deschamps||1989-2000||<center>103</center>||<center>4</center> |- |<center>5</center>||''Patrick Vieria''||1997-preżent||<center>101</center>||<center>6</center> |- |<center>6</center>||Bixente Lizarzu||1992-2004||<center>97</center>||<center>2</center> |- |<center>7</center>||Laurent Blanc||1989-2000||<center>97</center>||<center>16</center> |- |<center>8</center>||''Thierry Henry''||1997-preżent||<center>93</center>||<center>40</center> |- |<center>9</center>||''Sylvain Wiltord''||1999-preżent||<center>92</center>||<center>26</center> |- |<center>10</center>||Fabien Barthez||1994-2006||<center>87</center>||<center>0</center> |} === L-Aktar Gowls === {|{{tablabonita}} |- style="background:#efefef;" !# !Isem !Karriera !Partiti !Gowls |- |<center>1</center>||Michel Platini||1976-1987||<center>72</center>||<center>41</center> |- |<center>2</center>||''Thierry Henry''||1997-preżent''||<center>93</center>||<center>40</center> |- |<center>3</center>||''David Trezeguet''||1998-preżent||<center>69</center>||<center>34</center> |- |<center>4</center>||Zinedine Zidane||1994-2006||<center>108</center>||<center>31</center> |- |<center>5</center>||Just Fontaine||1953-1960||<center>21</center>||<center>30</center> |- |<center>6</center>||Jean-Pierre Papin||1986-1995||<center>54</center>||<center>30</center> |- |<center>7</center>||Youri Djorkaeff||1993-2002||<center>82</center>||<center>28</center> |- |<center>8</center>||''Sylvain Wiltord''||1999-preżent||<center>92</center>||<center>26</center> |- |<center>9</center>||Jean Vincent||1953-1961||<center>46</center>||<center>22</center> |- |<center>10</center>||Jean Nicolas||1933-1938||<center>25</center>||<center>21</center> |} == Ħoloq esterni == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110214163251/http://www.fff.fr/bleus/ Sit uffiċjali tal-federazzjoni tal-futbol Franċiża] {{Timijiet nazzjonali tal-UEFA}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Ewropa|Franza]] [[Kategorija:Futbol fi Franza]] rigcp3us7vzgu4hlio0s5jbve9fuqir 0 5085 330607 323573 2026-06-19T00:35:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330607 wikitext text/x-wiki {{TaxoboxIng | color = pink | name = Hyraxes | fossil_range = Kmieni fl-[[Eocene]] sa Reċenti | image =Procavia_capensis.jpg | image_width = 300px | image_caption = Iraċ ta' Kap ''[[Procavia capensis]]'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | subclassis = [[Theria]] | infraclassis = [[Eutheria]] | cohors = [[Afrotheria]] | superordo = [[Paenungulata]] | ordo = ''[[Hyracoidea]]'' | ordo_authority = (Huxley, 1869) | familia = ''[[Procaviidae]]'' | familia_authority = (Thomas, 1892) | subdivision_ranks = [[Ġeneri]] | subdivision = * ''[[Procavia]]'' * ''[[Heterohyrax]]'' * ''[[Dendrohyrax]]'' }} [[Iraċ]], ħirax jew kif jissejjaħ ukoll prokavja jista' jkun 1 minn 5 [[speċi]]<nowiki/>jiet ta' mammiferi plaċentati, erbivori, pjutost żgħar u robusti tal-[[ordni]] [[Hyracoidea]]. Dawn il-ħ[[irakojdu|irakojdi]] llum il-ġurnata jinsabu mifruxin mal-kontinent [[Afrika]]n u fil-Lvant nofsani fl-[[Asja]]. Għalkemm fid-dehra tagħhom minn barra l-[[iraċ]]i moderni, m' għandhom xejn eċċezjonali, ta' minn jgħid li l-linjaġġ prejstoriku tal-[[ordni]] kien wieħed rimarkabli u hemm possibilita kbira, li l-[[iraċ]]i huma l-aktar mammiferi estanti jew ħajjin li huma ġenetikament relatati fil-qrib mal-iljunfanti, u b'hekk huma kklassifikati flimkien mal-ordni Proboscidea fil-[[koħort]] [[Afrotheria]]. == Deskrizjoni == L-[[Iraċ]]i huma krejaturi kemxejn żgħar, b' 4 saqajn qosra, sufin mhux ħażin, pjutost maqudin fit-tond u b'denb żgħir bil-kemm jidher. [[Iraċ]] adult jikber bejn wieħed u ieħor il-qies ta' [[qattus domestiku]] bejn 30 u 70 ċentimetru twil, u jiżem minn 2 sa 5 kilogrammi. == Ġrajjiet Storiċi == L-ewwel baħħara [[Feniċi]] li zaru [[Penisula Iberika|il-Penisula Iberika]] kienu tfixxklu l-[[fenek|fniek]] ma' [[Iraċ|iraċi]] (bil-Ludhi '''''"Shaphan"''''') u minn hemm bdiet tissejjaħ '''''"I-Shapan-im"''''', li tfisser '''"l-art tal-iraċi"''', li saret latinizzata bħala '''"[[Spanja|Hispania]]"''' li huwa l-għerq tal-kelma moderna u l-isem bl-i[[Spanjol]] ta' [[Spanja]] '''''"España"''''' u b' hekk l-isem bill-[[Malti]] ukoll li huwa '''[[Spanja]]'''. Fil-[[Bibja]], speċjalment fit-traduzjonijiet tal-bidu, l-kelma '''"[[fenek]]"''' kienet użata ħafna drabi minflok il-kelma '''"[[iraċ]]"''', dan minn ħabba li l-[[Ewropa|Ewropej]] ta' dak iż-żmien ma' kellhom 'l ebda tagħrif dwar l-eżistenza ta' l-[[iraċ]] (ara [http://www.htmlbible.com/sacrednamebiblecom/kjvstrongs/FRMSTRHEB82.htm#S8227 '''''"Shaphan"''''' f' '''''"Strong's Concordance"'''''] u b' hekk ma kienx hemm kelma jew isem biex jindirizza jew jiddentifika dan il-mammiferu. Minn barra dan, hemm referenzi fit-[[Testment il-Qadim]] li jirreferu għall-[[iraċ]] (ara [http://www.biblegateway.com/passage/?search=Lev+11:4-8;Dt+14:7;Ps+104:18;Pr+30:26 Lev 11:4-8; Deut 14:7; Ps 104:18; Prov 30:26]), u jidher li hemm żbal fl-identifikazzjoni, għax jindirzzaw l-[[iraċ]]i u l-[[fenek|fniek]] bħala mammiferi [[ruminant]]i (ara [http://www.ccel.org/ccel/jamieson/jfb.x.iii.xi.html#x.iii.xi-p5.1 Kummentarju fuq Lev. 11:5,6 minn Robert Jamieson]. == Iraċi Prestoriċi == L-[[Iraċ]]i moderni huma kollha membri tal-[[Familja]] [[Procaviidae]] (l-unika [[familja]] b' rappreżentanti estanti jew ħajjin fl-[[ordni]] [[Hyracoidea]] llum il-ġurnata) u jinsabu kollha fl-[[Afrika]] u fil-[[Lvant nofsani]]. Madankollu, fil-passat l-'''iraċi''' kienu ħafn' aktar varji u mifruxa. L-[[ordni]] jidher għal-ewwel darba bħala fossilu madwar 40 miljun sena ilu u għal ħafna miljuni ta' snin l-'''Iraċi''' kienu l-erbivori ta' l-art primarji fl-[[Afrika]], fl-istess niċċa ekoloġika li kienu fhija l-[[ungulati tas-swaba farada]] fl-[[Ameriki]]. Dak iż-żmien kien hemm ħafna [[speċi]] differenti ta' '''Iraċi''', l-akbar fosthom kien daqs ors bil-piż ta' żiemel żgħir u l-iżgħar ma kienx akbar minn ġurdien. Madankollu, matul il-[[Mijoċen]], kompetizjoni ħarxa mill-[[bovidi] (grupp ta' mammiferi li kienu għadhom ħerġin minn żvilupp evolutiv), li kienu erbivori addattati aħjar u ferm aktar effiċenti, tefgħu l-barra l-'''Iraċi''' mit-territorju primarju, u spiċċaw f' niċeċċ marginali. L-[[ordni]] [[Hyracoidea]] xorta waħda baqa mifrux sew u ta' suċċess sat-tmiem il-[[Plijoċen]] (madwar 2 miljuni ta' snin ilu), b' rappreżentanti mifruxa mal-biċċa l-kbira tal-kontinenti ta' l-[[Afrika]], l-[[Ewropa]] u l-[[Asja]]. Id-daqs kbir ta' l-'''Iraċi''' prestoriċi jgħina napprezzaw il-fatt li l-'''Iraċi''' moderni huma possibilment l-eqreb relativ ħaj tal-[[iljunfant]]i. Id-dixxendenti ta' l-[[irakojdi]] ġganti evolvew f' ħafna direzjonijiet. Uħud minnhom ċkienu u saru l-[[familja]] moderna [[Procaviidae]] ta' l-'''Iraċi''' ta' llum. Oħrajn jidher li qabdu t-triq għal ilma (bħal [[kapibara]]) li sa f' laħħar saru l-[[ordni]] [[Proboscidea]] (l-[[iljunfant]]i) u jista jkun ukoll l-[[ordni]] [[Sirenia]] (il-[[baqra tal-baħar|baqar tal-baħar]]). Evidenzi tad-DNA jissapportjaw din it-tejorija u minn barra hekk l-'''Iraċi''' moderni għalkemm żgħar jaqsmu numru kbir ta' fattizzi ma' l-[[iljunfant]]i, bħad-dwiefer tas-swaba, smiegħ eċċellenti, ġilda sensittiva fil-qiegħ tas-saqajn, iz-zanni (in-nejbiet li jsiru snin kbar speċjalizzati), memorja tajba, funzjoni ċelebrali għolja meta mqabla ma' mammiferi simili u l-forma ta' uħud mill-għadam. Hemm ħjiel ukoll li mil-ewwel '''Iraċi''' segħta evolva ukoll il-klad tal-[[Glires]] (ir-[[roditur]]i u l-[[lagomorfu|lagomorfi]]). == Gallarija == <gallery> Image:Ein klippschliefer.jpg|''[[Heterohyrax brucei]]'' Image:Dendrohyrax arboreus.jpg|''[[Dendrohyrax arboreus]]'' Image:Dassie4.jpg|''[[Procavia capensis]]'' </gallery> == L-Iraċi llum == L-'''Iraċi''' moderni ta' llum il-ġurnata, żammu numru ta' karatteristiċi tal-mammiferi primitivi. Partikolarita interessanti hija ir-regolazjoni tat-temperatura interna ftit li xejn żviluppata, li l-'''Iraċi''' jsolvu billi jitgezzu flimkien jew joqogħdu fix-xemx bħar-rettili. Għal kuntrarju tal-mammiferi li jgħiru, l-'''Iraċi''' m' għandhomx snin inċisivi żviluppati sew fuq quddiem, b' mod li jkunu jisgħtu jaqgħtu l-ħaxix u l-weraq faċilment u b' hekk ikollhom jużaw is-snin fil-ġenb tal-ħalq minflok. Għal kuntrarju ta' ħafna mill-[[ungulati tas-swaba żewġ]] u uħud mil-[[makropodi]], l-'''Iraċi''' ma jergux jomodu il-kad ('''"cud"''' huwa ikel li jkun diġa parzjalment diġestit) biex joħorġu n-nutrijenti u jieħdu dak kollu possibli f' sens nutrizjonali, mil-weraq u l-ħxix ta' kwalita inferjuri, biss ta' minn wieħed jgħid ukoll, li l-'''iraċi''' għandhom stonku kumpless maqsum f' kavitajiet fejn jiġi diġestit l-ikel b' bakterja simbjotika u l-abilita biex jidiġestjaw il-fibra tal-pjanti hija simili għal dik ta' l-[[ungulati]]. Ix-xjentisti reċentement naqqsu n-numru ta' l-i[[speċi]] distinti ta' l-'''iraċi''' rikonoxxuti, minn 11-il-[[speċi]], aċċettati sa l-1995 għal 4 [[speċi]]. Il-bqijja ġew rikonoxxuti bħala [[sottospeċi]] ta' dawn l-4 [[speċi]]. Infatti, b' kollox hemm il fuq minn 50 speċi u sottospeċi rikonoxxuti u ħafna minnhom huma kkunsidrati f' periklu kbir ta' estinzjoni. == Klassifikazjoni == * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' (Gray, 1868) **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' (A. Smith, 1827) **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' (Fraser, 1855) *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' (Gray, 1868) **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax brucei]]'' (Gray, 1868) *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' (Storr, 1780) **** [[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' (Pallas, 1766) Hemm dibattitu jaħraq għadej bejn il-mammoloġisti dwar kemm huma fin-numru l-i[[speċi]] ta' [[iraċ]]i. Bħalissa fil-biċċa l-kbira tal-klassifikazjonijiet qegħdin jiġu imniżżla 4 [[speċi]], iżda din hija waħda temporanja, għaliex hemm pressjoni kbira minn ħafna xjentisti biex tinġabar aktar informazjoni u materjal biex issiru aktar testijiet ġenetiċi. Klassifikazjoni skond '''''"Mammal Species of the World ta' Wilson D.E. u Reeder D.M."''''' 3 edizjoni: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' Klassifikazjoni skond '''''"Walker's Mammals of the World ta' Nowak, R. M."''''' 6 edizjoni: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''[[Heterohyrax antineae]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Matadi]], ''[[Heterohyrax chapini]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' Klassifikazjoni alternattiva sa l-1995: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''[[Heterohyrax antineae]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Matadi]], ''[[Heterohyrax chapini]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel ta' Johnston]], ''[[Procavia johnstoni]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel tal-Punent]], ''[[Procavia ruficeps]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel tal-Lvant]], ''[[Procavia syriaca]]'' **** [[Iraċ tal-ġebel ta' Kaokoveld]], ''[[Procavia welwitchii]]'' == Referenzi == * Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds): Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-8018-8221-4. * [https://web.archive.org/web/20120722051528/http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl The Paleobiology Database]. * [https://web.archive.org/web/20091025211418/http://geocities.com/mammal_taxonomy/nederlands2.html Tassonomija tal-Mammiferi]. == Link Esterni == * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu tal-BBC Science and Nature fuq l-Iraċ]. [[Kategorija:Mammiferi]] [[Kategorija:Hyracoidea]] 4dqtm8bowpg2m926fcs7wif3ft69dn0 0 5912 330608 324043 2026-06-19T00:37:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330608 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=Sir Isaac Newton ta' 46 sena}} [[Stampa:Isaac Newton signature.svg|right|200px]] '''Sir Isaac Newton''' ([[Woolsthorpe-by-Colsterworth]], [[4 ta' Jannar]] [[1643]] – [[Londra]], [[31 ta' Marzu]] [[1727]])<ref name="data">Billi l-[[Ingilterra]] kienet għadha m'addottatx il-[[kalendarju Gregorjan]], id-data tat-twelid ta' Isaac Newton kienet irregistrata bħala l-25 ta' Diċembru 1642. Id-dati tal-25 ta' Diċembru 1642 u l-20 ta' Marzu 1727 li nsibu fuq il-qabar ta' Newton f'Westminster Abbey, għat-twelid u l-mewt tiegħu jirreferu għall-[[kalendarju Ġuljanu]], u jikkorispondu mal-4 ta' Jannar 1643 u l-31 ta' Marzu 1726 tal-[[kalendarju Gregorjan]].</ref> kien [[matematiku]], [[fiżiku]], [[astronomu]] u [[filosfu]] [[Ingilterra|Ingliż]]. Figura emblematika fix-xjenzi, Newton hu l-aktar magħruf għat-teorija tal-[[gravità universali]], u l-ħolqien u l-iżvilupp tal-[[kalkulu infiniteżmali]] li skopra kontemporanjament ma' [[Gottfried Wilhelm von Leibniz|Leibniz]]. Fl-ottika, żviluppa teorija tal-kulur ibbażata fuq l-osservazzjoni li [[priżma]] jaqsam id-dawl abjad fl-[[spettru viżibbli|ispettru viżibbli]]. Ivvinta wkoll it-teleskopju riflettur magħmul minn mera konkava, imsejjaħ it-[[teleskopju ta' Newton]]. Fil-mekkanika, stabbilixxa t-[[liġijiet tal-moviment ta' Newton|tliet liġijiet universali tal-moviment]] li huma l-prinċipji li fuqhom hi msejsa t-teorija tiegħu għall-moviment tal-korpi, teorija li daż-żmien tissejjaħ il-[[Mekkanika klassika]]. Fil-[[matematika]], Newton qasam ma' [[Gottfried Wilhelm von Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]] l-iskoperta tal-[[kalkulu infiniteżmali]]. Hu magħruf ukoll għall-ġeneralizazzjoni tal-[[teorema binomjali]] u l-invenzjoni ta' dak li hu msejjaħ il-[[metodu ta' Newton]] li jippermettilna nsibu xi approssimazzjonijiet għaż-żero (jew radiċi) ta' [[Funzjonijiet (matematika)|funzjoni]] ta' varjabbli waħda reali b'valuri reali. Newton wera li l-moviment tal-oġgetti fuq l-art u l-korpi ċelesti huma mmexxija mill-istess liġijiet naturali; u bl-għajnuna tal-[[liġijiet ta' Kepler]] fuq il-moviment tal-[[pjaneta|pjaneti]],<ref>[http://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 La Loi de la gravitation universelle Newton, Euler et Laplace], Prosper Schroeder paġna 50 51</ref> żviluppa l-gravità universali. Il-ktieb tiegħu f'żewġ volumi, ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', hu meqjus bħala wieħed mix-xogħlijiet il-kbar fl-istorja tax-xjenza. Fih hu ddeskriva l-gravità universali, ifformula t-tliet liġijiet tal-moviment u lesta l-bażi tal-mekkanika klassika. Għamel ukoll xi tiftix fl-oqsma tat-[[teoloġija]], il-[[filosofija]] u l-[[alkimija]]. == Bijografija == [[Stampa:Woolsthorpe manor.jpg|thumb|left|200px|Woolsthorpe Manor, id-dar fejn twieled Isaac Newton]] Isaac Newton twieled [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] qrib Grantham, f'[[Lincolnshire]], l-[[Ingilterra]], minn ġenituri tar-raba'. Missieru miet tliet xhur qabel ma twieled ibnu, u meta t-tifel kellu tliet snin, ommu, Hannah Ayscough, reġgħet iżżewwġet. Kien għalhekk li mar joqgħod ma' nanntu fejn ħa ħsiebu zijuh. It-tfulija tiegħu tidher li ma kinitx hienja wisq.<ref>''Dictionary of Scientific Biography'', Vol. 11, paġna 43. Cohen, IB (New York: Charles Scribner's Sons - 1970)</ref> Meta kellu ħames snin mar l-iskola primarja ta' Skillington, imbagħad meta kellu tnax beda jattendi l-iskola ''King's School'' ta' Grantham. Baqa' hemm erba' snin sakemm ommu sejħitlu biex imur Woolsthorpe biex jintefa' fuq il-[[biedja]] u jieħu ħsieb ir-raba' tagħhom. Sadanittant ommu indunat li binha kien iżjed jinqala' għall-[[mekkanika]] milli għall-agrikultura u ħallietu jerġa' jmur l-iskola Grantham biex wara jidħol l-università. Meta kellu sbatax-il sena beda jinnamra ma' tfalja Ann Storer, il-filjastra tal-ispiżjar, William Clarke, ma' minn kien qiegħed joqgħod. Dan ħallieh jiltaqa' magħha u jitgħarrasha, imma riedu jtemm l-istudji tiegħu qabel jiżżewwiġha. Fl-aħħar, iż-żwieġ ma sarx u Newton baqa' għażeb ħajtu kollha. [[Voltaire]] kiteb li Newton ma kien jaf 'l ebda mara oħra f'ħajtu.<ref>''Oeuvres complètes de Voltaire: Mélanges'' Vol 17, paġna 81 (Edizzjoni Lahure et Cie, Pariġi - 1860)</ref> Ta' tmintax-il sena daħal [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]], [[Cambridge]] fejn baqa' hemm seba' snin. Hemm studja l-[[aritmetika]], il-[[ġeometrija]] fl-[[Kronoloġija tal-matematika|"Elementi" ta' Ewklidi]] u t-[[trigonometrija]], imma kellu wkoll interess personali fl-[[astronomija]], u l-[[alkimija]] u t-[[teoloġija]]. Ta' 25 sena ħa l-lawrja, imma kellu jieqaf mill-istudji tiegħu għal sentejn minħabba li feġġet il-marda qerrieda tal-[[pesta]], li laqtet il-belt fl-1665, u reġa' lura lejn raħal twelidu.<ref>''Dictionnaire universel d'Histoire et de Géographie. N. Douillet'', paġna 1267 (Pariġi, Hachette - 1858)</ref> Kien matul dan iż-żmien li Newton għamel progress kbir fil-[[matematika]], il-[[fiżika]] u fuq kollox fl-[[ottika]] (beda jifhem li d-[[dawl]] mhux abjad imma magħmul minn spettru ta' lwien), l-iskoperti kbar kollha li spjega fis-snin ta' wara kienu l-frott ta' dawn is-sentejn.<ref>''Oeuvres complètes de Bernard Le Bouyer de Fontenelle'', Vol I, parti I, paġna 387 (Pariġi, Belin - 1818)</ref> Kien ukoll f'dan iż-żmien li suppost saret il-ġrajja leġġendarja tat-tuffieħa li waqgħet fuq rasu u b'hekk induna bil-liġi tal-gravità universali. Newton żied il-pass fir-riċerka; fl-1666 beda l-istudju tal-[[Derivata|funzjonijiet derivabbli]] u d-derivati tagħhom ibbażat fuq ix-xogħol ta' [[Fermat]]. Ikklassifika l-funzjonijiet kubiċi u ta grafiċi korretti għalihom bl-asintoti, inflessionijiet u punti ta' dawrien. Fl-1669, kiteb fuq is-sisien tal-kalkulu infiniteżmali li sejjaħlu l-"metodu tal-flussjonijiet". Hekk Newton kien waqqaf l-[[Analisi matematika|analisi moderna]]. Fl-stess sena 1669, Newton ħa l-katedra tal-matematika.<ref>''Nouvelle Biographie générale: depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours'', Vol. 37, paġna 842 (Firmin-Didot, Pariġi - 1863)</ref> Tliet snin wara fl-età ta' 29 sena, sar membru tar-[[Royal Society]] ta' Londra, fejn iltaqa' ma' [[Robert Boyle]], bniedem ta' influwenza kbira. Irnexxilu wkoll jiżviluppa [[teleskopju]] bil-mirja sferiċi mingħajr aberazzjoni kromatika. Is-sena ta' wara iddeċieda li jispjega fit-tul ix-xogħol tiegħu fuq id-dawl u dan għamlu famuż f'ħakka t'għajn. Minħabba din iċ-ċelebrità l-iskoperti tiegħu saru l-oġġett ta' ħafna kontroversji u ġlied li hu kien jistmerr. Meta spjega x-xogħol tiegħu fuq id-dawl, ipprova bl-għajnuna tal-[[priżma]] li dan hu magħmul minn spettru ta' bosta kuluri u fl-1675, temm dan ix-xogħol billi spjega t-teorija korpuskulari tiegħu. Fl-1684 ikkuntatjah l-astronomu Ingliż [[Edmund Halley]] (li kien skopra l-famuża kometa msemmija għalih) dwar il-[[Kepler|liġijiet ta' Kepler]] fuq l-orbiti ellittiċi tal-pjaneti. Newton tah spjegazzjoni konvinċenti ħafna u Halley ħajru jippublika x-xogħlijiet tiegħu. Fl-1687, ippublika x-xogħol kbir tiegħu: ''Philosophiae naturalis principia mathematica''. Dan ix-xogħol jimmarka l-bidu tal-matematizzazzjoni tal-fiżika. Fih Newton spjega l-[[prinċipju tal-inerzja]], il-proporzjonalità bejn il-forzi u l-aċċellerazzjoni, l-ugwaljanza tal-azzjoni u r-reazzjoni, il-liġijiet tal-impatti, il-moviment tal-fluwidi, il-frugħ u l-mili tal-baħar, etċ. Imma fuq kollox spjega fih it-teorija tiegħu tal-attrazzjoni universali: Il-korpi jattiraw 'il xulxin b'forza proporzjonali għall-prodott tal-mases tagħhom u inversament proporzjonali għad-distanza bejniethom kwadrata. Newton kien jobgħod jispjega x-xogħol tiegħu u sikwit ippublikah bosta snin wara li kien wettqu. Inqabad spiss f'argumenti ma' [[Robert Hooke]] dwar id-dawl u t-teorija tiegħu tal-gravitazzjoni. Newton stenna li Hooke imut biex jippubblika x-xogħol tiegħu fuq l-ottika. Hooke akkuża 'l Newton bi [[plaġju]] fuq it-teorija tal-inversi kwadrati, minħabba li Newton beda x-xogħol tiegħu fl-istess żmien bħalu mingħajr ma qal lil ħadd, li irrabjat mhux ftit lil Hooke.<ref>''Revue des deux mondes'', Vol 6, paġni 541 sa 543 (Bureau de la revue des deux mondes, Pariġi - 1856)</ref> Newton, filwaqt ippretenda li ma kienx jaf bir-riċerki ta' Hooke u li lanqas kien qara x-xogħol tiegħu fuq il-gravità. Illum nafu li Newton kien gideb, mhux bil-ħażen imma minħabba l-biża' li jidħol fil-ġlied. Newton kien ibati b'personalità tturmentata u komplessa. Bejn l-1692 u l-1693, waqa' f'perjodu gravi ta' depressjoni nervuża, aktarx minħabba l-mewt ta' ommu, il-qirda tal-laboratorju tal-alkemija li kellu, u x-xogħol żejjed. Kien jgħix fi stat ta' paranoja u kien ikollu xi alluċinazzjoni. Ħa tliet snin biex jerga' jiġi f'tiegħu.<ref>''Revue des Cours scientifiques de la France et de l'Etranger'', Paġni 196&197 (Pariġi, germer Baillère, 1864-1865)</ref> [[Stampa:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|right|thumb|200px|Isaac Newton (''Godfrey Kneller, National Portrait Gallery, [[Londra]], 1702'')]] Fl-1696, Newton inħatar gwardjan taz-zekka tal-Ingilterra u sena wara sar ministru taz-zekka. Newton stima li 20% mill-muniti tal-flus fiċ-ċirkulazzjoni waqt ir-Riforma Kbira monetarja tal-1696 kienu foloz.<ref>[http://economix.u-paris10.fr/pdf/journees/mmei/2007-01-30_Aglietta.pdf ''Monnaie et Histoire: Les univers des monnaies métalliques jusqu'à la Première Guerre Mondiale''], Michel Aglietta (Università ta' Pariġi 10 - Nanterre EconomiX)</ref> Il-falsifikazzjoni tal-muniti kienet meqjusa bħala att ta' tradiment, ikkastigata bil-mewt bit-tgħallieq u l-iskwartament. Tant kien ikraħ il-kastig li t-tribunali ma kinux jagħtuh ħlief meta l-ministru seta' jagħti xhieda inkonfutabbli quddiem il-ġurati. Newton kien lest għal dan ix-xogħol. Ġabar il-fatti u pprova t-teoriji tiegħu b'mod brillanti daqs meta kien qiegħed jipprova xi liġi xjentifika. Bejn Ġunju tal-1698 u l-Milied tal-1699, mexxa madwar 200 kontro-interrogatorji ta' xhieda, informaturi u ta' nies suspettati u kiseb l-istqarrijiet li kellu bżonn. Ma kellux id-dritt li jirrikorri għat-torturi, imma hemm xi dubji fuq il-metodi użati, l-aktar billi Newton stess ordna li jinqerdu r-rapporti tal-interrogatorji. Kien kif kien, irnexxielu jikkonvinċi 'l-ġurati: fi Frar tal-1699, għaxar priġunieri ġew ikkundanati għall-mewt. Newton kellu l-ikbar suċċess bħala prokuratur tar-re fil-każ kontra [[William Chaloner]]. Dan kien ħalliel mill-kbar li stgħana biżżejjed biex jista' jagħmilha ta' ġentilwom. F'petizzjoni lill-parlament akkuża liz-Zekka li kienet qiegħda tagħti l-għodda lill-falzarji (akkuża li kienet saret diġà), u ppropona li jħalluh jispezzjona l-proċess taz-Zekka biex itejbu. Talab lill-parlament li jadotta l-pjani tiegħu biex isiru muniti li ma jistgħux jiġu ffalsifikati. Newton irrabja ħafna u għamel kollox biex jitkixxef kemm jista' fuq Chaloner. Sab li Chaloner stess kien imdaħħal fil-falsifikazzjoni tal-muniti u tellgħu quddiem il-qorti. L-ewwel darba Chaloner ħeles għax kellu ħafna ħbieb qawwija imma Newton reġa' tellgħu quddiem il-qorti u din id-darba kellu xhieda biżżejjed biex jiġi ikkundanat għall-mewt. Fl-23 ta' Marzu 1699, Chaloner ġie mgħallaq u skwartat. Fl-1699 inħatar membru tal-kunsill tar-"Royal Society", fl-1703 ġie elett president tagħha u baqa' president sa mewtu. Fl-1705 kien investit bit-titlu ta' Kavallier mir-Reġina Anna, iżjed biex tippremjah għar-riformi kbar tiegħu fiz-zekka milli għax-xogħol xjentifiku tiegħu. Fl-1717 iffissa rata ta' ekwivalenza bejn il-fidda u d-deheb b'dik li hi msejħa l-"liġi tar-Reġina Anna". Fl-1724, Isaac Newton marad. Tliet snin wara bilkemm kien għadu kemm fieq minn attakk tal-gotta meta reġa' mar [[Londra]] biex jippresiedi laqgħa tar-Royal Society. Dan il-vjaġġ għejjieh ħafna. Meta wasal lura Kensington, kellu jibqa' fis-sodda u miet fil-31 ta' Marzu tal-1727, fl-età ta' 84 sena. Kien midfun b'ċeremonji kbar f'[[Westminster Abbey]], fejn jindifnu r-rejiet tal-[[Ingilterra]]. Newton hu meqjus bħala wieħed mill-ikbar ġenji u għorrief tal-istorja umana. Nistgħu inqabbluh, fil-wisgħa tax-xogħol u l-iskoperti tiegħu, maż-żewġ ismijiet kbar l-oħra tax-xjenza: [[Arkimede]] u [[Albert Einstein]]. == Teoriji xjentifiċi == === Ottika === [[Stampa:Opticks.jpg|thumb|200px|left|L-ewwel edizzjoni tal-1704 tat-trattat ''Opticks'' fuq ir-[[riflessjoni ottika|riflessjoni]], ir-[[rifrazzjoni]], d-[[diffrazzjoni]] u t-teorija tal-lwien]] Bejn l-1670 u l-1672, Newton studja r-[[rifrazzjoni]] tad-[[dawl]] u wera li [[priżma]] tal-[[ħġieġ]] jaqsam id-dawl [[abjad]] fi spettru ta' lwien, u li apparat b'żewġ priżmi kontra xulxin jerga' jgħaqqad l-ispettru ta' ħafna kuluri f'dawl abjad. Isaac Newton għamel l-ewwel esperimenti tiegħu bid-dawl u d-dekompożizzjoni tiegħu fl-1666.<ref name=Murray>''Nouvelle Biographie Générale: depuis les Temps les plus reculés jusqu'à nos jours'', Murray u Nicolini, Vol 37, paġna 864 (Firmin Didot, Pariġi - 1863)</ref> Għadda raġġ tax-[[xemx]] minn ġo [[priżma]] u kiseb [[qawsalla]] ta' kuluri tal-[[spettru viżibbli|ispettru viżibblii]]. Sa dak iż-żmien kienu jaħsbu li dan jiġri għaliex il-priżma għandu l-kuluri moħbija ġo fih. Imma Newton induna li jekk jerġa' jgħaddi d-dawl minn priżma oħra imqiegħda kontra l-ewwel wieħed, il-qawsalla ta' dawl terġa' ssir dawl abjad. Din wasslitu għal konklużjoni rivoluzzjonarja: il-kulur qiegħed fid-dawl u mhux fil-[[ħġieġ]]. Jiġifieri, id-dawl abjad li naraw hu fir-realtà taħlita tal-kuluri kollha tal-ispettru li nistgħu naraw b'għajnejna. Wera wkoll li l-proprjetajiet tad-dawl ikkulurit ma jinbidlux meta jintefa' raġġ fuq xi oġġett. Newton innota li ma jimpurtax jekk id-dawl jiġix rifless, mifrux jew trażmess, hekk kif dan jibqa' dejjem l-istess lewn. Hekk sar jaf li l-kulur hu r-riżultat tal-interazzjoni bejn id-dawl li diġà għandu kulur u l-oġġetti, u mhux ħiereġ mill-oġġetti stess. Din jgħidulha t-teorija tal-kuluri ta' Newton. Fl-1704 Newton ippubblika t-trattat tiegħu ''Opticks'' fejn, fost affarijiet oħra, spjega t-teorija korpuskolari tiegħu tad-dawl. Fiha ssopona li d-dawl hu magħmul minn korpuskoli ħfief ħafna u l-materja ordinarja hi magħmula minn korpuskoli itqal u ssuġġerixxa li dawn jistgħu jinbidlu f'xulxin. Fit-trattat spjega wkoll ir-rifrazzjoni u d-diffrazzjoni tad-dawl u t-teorija tal-kuluri. [[Stampa:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|right|200px|Replika tat-teleskopju ta' 6 [[pulzier]]i (150 mm) li Isaac Newton ippreżenta lir-''Royal Society'' fl-1672.]] Il-ħidma tiegħu fil-qasam tal-istrumenti ottiċi ta' żmienu kienet importanti. Fl-1671 beda jtejjeb it-[[teleskopju|teleskopju riflettur]] ta' James Gregory. Mix-xogħol tiegħu fuq ir-rifrazzjoni, fejn wera d-dispersjoni tal-kuluri, ikkonkluda li t-teleskopji kollha bir-rifrazzjoni ibatu bid-dispersjoni tad-dawl u dan ħajru jistinka biex jevita l-problema. It-teleskopju riflettur bil-mera konkava li ħoloq illum insejħulu t-[[teleskopju ta' Newton]]. Newton kien jitħan il-mirja hu stess u biex iqies il-kwalità tax-xbieha ottika miksuba minhom kien juża' l-fenomenu li illum insejħulu ċ-[[ċrieki ta' Newton]]. L-ewwel verżjoni tat-teleskopju riflettur tiegħu kellu mera primarja konkava. Dan l-istrument kien ħafna aħjar mit-teleskopju astronomiku ta' [[Galileo Galilei|Galileo]] billi kellu dijametru ikbar mingħajr bdil fl-immaġini. Fl-istess sena, ir-''Royal Society'' stednitu jagħti dimostrazzjoni tat-teleskopju riflettur. Dan l-interess ħajjar lil Newton biex jippublika n-noti tiegħu fuq it-teorija tal-kuluri, li żviluppa iktar tard fit-trattat fuq l-ottika. It-teleskopju wrieh fl-1672. Kien hemm minn ma qabilx ma' Newton. [[Robert Hooke]] malli nduna li x-xogħol ta' Newton fuq l-ottika kien qrib ix-xogħol tiegħu, beda jikkritika bil-kbir ċerti ideat ta' Newton. Dan xaba' mill-argumenti kontra tiegħu u rtira minn kull diskussjoni fil-pubbliku.<ref>Ibid, paġna 867</ref> Iż-żewġt irġiel baqgħu għedewwa tul ħajjithom. === Mekkanika === [[Stampa:Trinity Isaac.JPG|thumb|left|200px|Statwa ta' Isaac Newton fit-Trinity College, [[Cambridge]].]] Fl-1677, Newton reġa' beda jaħdem fuq il-mekkanika, jiġifieri l-gravità u l-effetti tagħha fuq l-orbiti tal-pjaneti. Għal dan ix-xogħol mexa mal-[[liġijiet ta' Kepler]] fuq il-moviment tal-pjaneti u kkonsulta wkoll 'il [[Robert Hooke]] u 'l [[John Flamsteed]].<ref>''Oxford Figures 800 Years of the Mathematical Sciences'', John Fauvel, Raymond Flood, Robin J. Wilson, paġni 121 & 122 (Oxford University Press - 2000) ({{ISBN|0-19-852309-2}})</ref> F'Novembru tal-1684, bagħat 'il [[Edmond Halley|Halley]] trattat qasir ta' disa' paġni bit-titlu: ''De motu corporum in gyrum'' (Moviment tal-korpi jduru), fejn wera l-[[Liġi tal-invers kwadrat]], il-[[forza ċentripeta]] u kien fih l-ewwel ħjiel tal-[[Liġijiet tal-moviment ta' Newton]] li nsibu aktar tard fix-xogħol kbir tiegħu ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (li llum insibuh bl-isem ''Principia'' jew ''Principia Mathematica'') li ħareġ fil-5 ta' Lulju 1687 bl-għajnuna finanzjarja u l-inkuraġġament ta' [[Edmond Halley]]. Il-metodi tal-kalkulu li uża fih kienu l-ewwel bidu tal-kalkulu vettorjali. Fil-ktieb tiegħu, fuq żewġ volumi, Newton stabbilixxa t-tliet [[Liġijiet tal-moviment ta' Newton|liġijiet universali tal-moviment]] li baqgħu mingħajr bdil jew titjib għal żewġ sekli. Fih uża l-kelma bil-Latin "gravitas" li tfisser ''piż'', biex jitkellem fuq l-effetti li llum insejħulhom [[gravità]] u ddefinixxa l-liġijiet tal-[[gravitazzjoni universali]]. Fl-istess xogħol ippreżenta l-ewwel determinazzjoni analitika, ibbażata fuq il-liġijiet ta' [[Edmond Halley]] u [[Robert Boyle]] tal-[[veloċità tal-ħoss]]. Bil-''Principia'', Newton sar magħruf fuq skala internazzjonali u kiseb ċirku ta' ammiraturi. Fosthom kien hemm il-matematiku ta' oriġni Żvizzera, Nicolas Fatio de Duillier, li miegħu rabba ħbiberija kbira li damet sal-1693. Meta spiċċat din il-ħbiberija, 'il Newton qabditu depressjoni qawwija. [[Stampa:Newton's Principia title page.png|thumb|right|200px|[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]]] Isaac Newton huwa fuq kollox missier il-mekkanika moderna minħabba t-tliet liġijiet tal-moviment li jġibu ismu li nagħtu hawn taħt kif nitgħallmuhom illum: * Il-prinċipju tal-inerzja, * Il-prinċipju fundamentali tad-dinamika, * Il-prinċipju tal-azzjonijiet reċiproċi. Dan tal-aħħar kultant insibuh bħala ''l-liġi tal-azzjoni reazzjoni''. === Matematika === Barra l-kontribuzzjonijet tiegħu fil-[[fiżika]], Newton, fl-istess ħin ma' [[Gottfried Wilhelm von Leibniz]], żviluppa l-prinċipji li waqqfu l-[[kalkulu infiniteżmali]]. Waqt li Newton ma ppubblika xejn fuq il-metodu tiegħu tal-[[flussjoni]]jiet u s-suċċessjonijiet infiniti qabel l-1687, Leibniz ippubblika x-xogħol tiegħu fl-1684. Għalhekk hemm il-problema ta' min kien l-ewwel li għamel is-sejba. Però Newton fix-xogħol tiegħu, ''Principia'', ppubblikat fl-1687, faħħar l-iskoperta ta' Leibniz waqt li rrikonoxxa li dan kien wasal għall-istess riżultati b'metodu analogu għal tiegħu.<ref>''L'Investigateur'', paġni 136 u 137 (Journal de L'Institut historique de France - 1857)</ref> [[Stampa:Bolton-newton.jpg|thumb|left|200px|Isaac Newton (Bolton, Sarah K. ''Nies famużi tax-Xjenza'' New York: Thomas Y. Crowell & Co., 1889)]] Minkejja dan, xi membri tar-Royal Society (li Newton kien membru tagħha) akkużaw lil Leibniz li kien ipplaġja lil Newton. L-argument ħareġ fil-beraħ fl-1711.<ref>''Der Briefwechsel von Johann I [[Bernoulli]]'', Band 3. P Costabel, Pierre Varignon, J. Peiffer, David Speiser, Otto-Spiess-Stiftung. Notes en français: paġni 541 & 542 (Birkhaüser - 1992)({{ISBN|3-7643-2637-9}})</ref> meta r-Royal Society fi studju stqarret li kien Newton li kien skopra l-metodu u li [[Leibniz]] kien impostur. L-argument ħassar il-ħajja ta' Newton u ta' Leibniz sakemm dan miet fl-1716. Għal xi żmien, Newton kellu ħbiberija qawwija ma' Nicolas Fatio de Duillier li kien impressjonat ħafna bit-teorija tal-gravità. Fl-1691 dan beda jlesti verżjoni ġdida tal-''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' imma qatt ma' spiċċaha. Il-ħbiberija birdet ħesrem fl-1694. Dak iż-żmien Duillier kellu xi korrespondenza ma' Leibniz. Ma dan kollu f'''mémoire'' ippublikat fl-1699, Duriez għaraf lil Newton bħala l-ewwel inventur tal-kalkulu infiniteżmali. Newton huwa magħruf għat-[[Teorema Binomjali]] valida għall-potenzi kollha. Skopra wkoll l-[[identitajiet ta' Newton]], il-[[metodu ta' Newton]] u kklassifika l-kurvi kubiċi fil-pjan (polinomi ta' ordni tlieta b'żewġ varjabbli). Kien l-ewwel wieħed li uża indiċi frazzjonarji fil-ġeometrija analitika biex isolvi l-[[ekwazzjonijiet Diofantini]]. Stima wkoll is-somom parzjali tas-[[serje armonika]] permezz tal-[[logaritmi]] (prekursur tal-famuża [[formola ta' Euler]]) u sab formola biex jikkalkula n-numru [[pi]] ('''π'''). Fl-1699 inħatar professur Lucasjan<ref>Il-katedra twaqqfet fl-1663 minn Henry Lucas, li kien deputat fil-parlament għall-Università ta' Cambridge mill-1639 sal-1640, u kienet stabbilita uffiċjalment mir-Re Karlu II fl-1664. Lucas fit-testment tiegħu ħalla l-biblijoteka tiegħu li kien fiha 4,000 volum u stipula li tinxtara l-art biex tipprovdi 100 lira fis-sena għat-twaqqif ta' professorat.</ref> tal-matematika fl-[[Università ta' Cambridge]]. Dak iż-żmien kull min jgħallem Cambridge jew Oxford kien irid ikun qassis fil-knisja [[Anglikaniżmu|Anglikana]]. Imma waħda mill-kundizzjonijiet tal-katedra Lucasjana hi li min joħodha ma jistgħax jieħu sehem attiv fil-knisja (x'aktarx biex ikun jista' juża ħinu kollu għax-xjenza). Newton allura talab li jiġi eżentat mill-ħtieġa li jkun ordnat qassis u r-Re Karlu II tah il-permess li kellu bżonn. Hekk ġew evitati l-kunflitti bejn l-opinjonijiet reliġjużi ta' Newton u l-ortodossija Anglikana. === Il-liġi universali tal-gravità === [[Stampa:Eclipsing binary star animation 2.gif|right|210px|2 Orbiti u 2 ekklissi]] Newton skopra l-[[liġi universali tal-gravità]] jew il-ġibda universali li hi l-kawża tal-moviment tal-pjaneti. Fl-1684 għarraf f'ittra indirizzata lil sieħbu [[Edmund Halley]] li kien solva l-problema tal-forza inversament proporzjonali għall-kwadrat tad-distanzi u dik tal-orbiti ellittiċi, miġjuba minn Kepler.<ref>Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. De Denis Diderot, Jean Le Rond d' Alembert Vol 36, paġna 180. (Pellet, 1779)</ref> Fl-1685, kiteb trattat qasir ''De motu corporum in gyrum ''(Fuq il-moviment tal-korpi jduru) li fih iddeskriva l-liġi tiegħu li tqħaqqad il-mekkanika terrestri mal-[[mekkanika ċelesti]]. Esprima din il-liġi b'mod simplifikat permezz ta' din l-espressjoni matematika: :<math>\vec{F}=-G\frac{M_A M_B}{AB^2}\vec{u}</math> fejn <math>\vec{u}</math> hu l-vettur ta' norma wieħed li juri d-direzzjoni tal-moviment, <math>\vec{F}</math> il-forza u <math>\displaystyle{G}</math> kostanti tal-proporzjonalità jew il-[[kostanti gravitazzjonali]]. Minn din il-liġi ħareġ it-tliet liġijiet ta' Kepler li bihom spjega il-moviment tal-pjaneti matul l-orbita tagħhom. Waqt li x-[[xemx]] teżerċita l-forza tal-gravità fuq il-[[Sistema Solari|pjaneti]], bil-maqlub il-pjaneti għandhom l-istess l-effett fuq ix-xemx. Skont it-teorija tal-gravità ta' Newton, l-oġġetti kollha tal-univers jiġbdu 'l xulxin. Newton kien induna li l-moviment tal-korpi ċelesti ma kienx kostanti u dan fetaħ it-triq għall-iżvilupp sekli wara għall-prinċipju tar-relattività minn [[Albert Einstein]]. Newton kien qal li l-pjaneti ma jgħaddux iżjed minn darba mill-istess orbita. == Teoloġija == Il-liġi tal-gravità saret is-sejba l-iżjed magħrufa ta' Newton imma hu wissa kontra l-użu tagħha biex inħarsu lejn l-univers bħala sempliċi magna jew arloġġ kbir. Qal: {{Iċċita|"Il-gravità tispjega l-movimenti tal-pjaneti, iżda ma tistax tispjega minn ġiegħel lill-pjaneti jimxu. [[Alla]] jiggverna l-ħwejjeġ kollha u jaf kull ma hu u kull ma jista' jsir."}} Newton kiteb ukoll: {{Iċċita|"Din is-sistema mill-isbaħ tax-xemx, pjaneti, u kometi, setgħet toħroġ biss mill-ħsieb u l-qawwa ta' Esseri intelliġenti. ... Dan l-Esseri jiggverna l-ħwejjeġ kollha, mhux bħala r-ruħ tad-dinja, iżda bħala Mulej fuq kollox; u minħabba l-qawwa tiegħu irid li jissejjaħ "Mulej Alla" παντοκρατωρ [pantokrator] jew "Mexxej Universali". ... Is-suprem Alla huwa Esseri etern, infinit, assolutament perfett<ref>''Principia'', Book '''III'''; iċċitat f' ''Newton’s Philosophy of Nature: Selections from his writings'', (Il-filosofija ta' Newton tan-Natura:: Għażliet mill-kitba tiegħu), p. 42, ed. H.S. Thayer, Hafner Library of Classics, NY, 1953."</ref>}} {{Iċċita|"L-oppożizzjoni għar-reliġjon hu atejiżmu fl-istqarrija u fil-prattika. L-atejiżmu hu tant bla sens u tant mistmerr mill-umanità li qatt ma kien hemm ħafna li jistqarruh<ref>}} ''A Short Scheme of the True Religion'', (Skema qasira tar-Reliġjon Vera) manuskritt iċċitat f' ''Memoirs of the Life, Writings and Discoveries of Sir Isaac Newton'', (Memoirs tal-ħajja: Il-kitba u l-iskoperti ta' Sir Isaac Newton) minn Sir David Brewster, Edinburgh, 1850; iċċitat f' ''ibid'', p. 65.</ref>."}} Għalkemm hu iżjed magħruf għad-dedikazzjoni tiegħu għax-[[xjenza]], il-[[Bibbja]] kienet l-ikbar imħabba ta' Newton. Hu ddedika aktar ħin għall-istudju tal-iSkrittura milli għax-xjenza, u qal, "Jien għandi twemmin fundamentali fil-Bibbja bħala l-Kelma t'Alla, miktuba minn dawk li kienu ispirati minnu. Nistudja l-Bibbja kuljum." Qatta' ħafna żmien jipprova jiskopri messaġġi moħbija fil-Bibbja. Hemm opinjoni mifruxa li Newton kien [[Unitarjaniżmu|Unitarjan]] u [[arjaniżmu|Arjan]], u ma jaqbilx mad-domma tat-[[Trinità]]. Semma' "l-adorazzjoni ta' Kristu bħala Alla" fil-lista ta' "Idolatria" fil-pitazz teoloġiku tiegħu<ref> Westfall, Richard S. ''The Life of Isaac Newton'', (Il-Ħajja ta' Isaac Newton), Cambridge U Press, 1993, {{ISBN|0-521-47737-9}}, p. 124 </ref>. Hemm minoranza li huma tal-fehma li x'aktarx Newton fil-ħsieb tiegħu kien ħafna eqreb lejn kif il-Knisja Ortodossa tal-Lvant tħares lejn it-Trrinità milli kif iħarsu lejha il-knejjes Insara tal punent bħall-Kattoliċi, l-Anglikani u l-parti l-kbira tal-Protestanti<ref> Pfizenmaier, T.C., "Was Isaac Newton an Arian?", (Newton kien Arjan?), ''Journal of the History of Ideas'' '''68'''(1):57–80, 1997. </ref>. Il-filosofija mekkanista ta' Newton u [[Robert Boyle|Boyle]] intlaqgħet tajjeb mill-propagandisti tar-razzjonaliżmu bħala alternattiva aċċettabbli għas-setet Panteisti u Entużjasti, u ġiet aċċettata wara xi reżistenza mill-kleru ortodoss kif ukoll mid-dissidenti bħall-Latitudinaristi<ref> Jacob, Margaret C., ''The Newtonians and the English Revolution: 1689-1720'', (In-Newtonjani u r-Rivoluzzjoni Ingliża: 1689-1720), p28. </ref>. Fiċ-ċarezza u s-sempliċità tax-xjenza sabu mod li bih setgħu jikkumbattu l-entużjażmu superstizzjuż ġej minn eċċess ta' emozzjoni u ta' metafiżika, kif ukoll it-theddida tal-atejiżmu<ref>Jacob, Margaret C., ''The Newtonians and the English Revolution: 1689-1720'' (In-Newtonjani u r-Rivoluzzjoni Ingliża: 1689-1720), p37 and p44.</ref>. L-attakki magħmula kontra l-[[ħsieb maġiku]] ta' qabel l-Illuminiżmu, u l-elementi mistiċi tal-[[Kristjaneżmu]], kellhom is-sisien tagħhom fil-kunċett mekkaniku tal-univers ta' Boyle. Newton ipperfezzjona l-ideat ta' Boyle billi tahom provi matematiċii, u iktar importanti rnexxilu jagħmilhom popolari <ref> Westfall, Richard S. ''Science and Religion in Seventeenth-Century England'', (Ix-Xjenza u r-Reliġjon fl-Ingilterra tas-Seklu Sbatgħax), Yale University Press, New Haven: 1958. p 200.</ref>. Newton ittrasforma d-dinja immexxija minn Alla intervenzjonista għal dinja maħluqa minn Alla li iddisinjaha fuq prinċipji razzjonali u universali<ref> Fitzpatrick, Martin. ed. Knud Haakonssen. "The Enlightenment, politics and providence: some Scottish and English comparisons", (L-Illuminiżmu, il-pulitka u l-providenza: xi paraguni bejn l-iSkozja u l-Ingilterra), ''Enlightenment and Religion: Rational Dissent in eighteenth-century Britain'', (L-Illuminiżmu u r-Reliġjon: Dissens Razzjonali fil-Brittanja tas-seklu tmintax), Cambridge University Press, Cambridge: 1996. p 64.</ref>. Billi dawn il-prinċipji jista' jiskoprihom kulħadd, il-bniedem jista' jsegwi u jilħaq l-għanijiet tiegħu f'din il-ħajja, mhux f'li jmiss, u li jipperfezzjona ruħu bil-poteri razzjonali tiegħu stess <ref> Frankel, Charles. ''The Faith of Reason: The Idea of Progress in the French Enlightenment'', (Il-Fidi tar-Raġuni: L-idea ta' progress fl-Illuminiżmu Franċiż), King’s Crown Press, New York: 1948. p1.</ref>. Din il-possibbiltà li raw in-Newtonjani li jispjegaw d-dinja, kemm fiżika kif ukoll soċjali, permezz ta' kalkuli loġiċi biss, kien kruċjali għad-diżillużjoni li daħal fil-Kristjaneżmu<ref> Germain, Gilbert G. ''A Discourse on Disenchantment: Reflections on Politics and Technology'', (Diskors dwar id-Diżillużjoni: Ħsibijiet fuq il-Pulitka u t-Teknoloġija), p28.</ref>. Newton kien jara 'l Alla bħala ħallieq omnipotenti li l-eżistenza tiegħu ma setgħitx tiġi miċħuda quddiem il-grandjożità kollha tal-ħolqien<ref> Webb, R.K. ed. Knud Haakonssen. "The emergence of Rational Dissent", (Il-feġġ tad-Dissens Razzjonali) ''Enlightenment and Religion: Rational Dissent in eighteenth-century Britain'', (L-Illuminiżmu u r-Reliġjon: Dissens Razzjonali fil-Brittanja tas-seklu tmintax), Cambridge University Press, Cambridge: 1996. p19.</ref>. Imma l-konsegwenza imprevista teoloġika ta' kif kien jara 'l Alla, kif irrimarka [[Leibniz]], kien li Alla issa kien tneħħa kompletament mit-tmexxija tad-dinja, peress li ħtieġa ta' intervent turi biss imperfezzjoni fil-ħolqien t'Alla, li hu impossibbli għal ħallieq perfett u omnipotent<ref> Westfall, Richard S. ''Science and Religion in Seventeenth-Century England'', (Ix-Xjenza u r-Reliġjon fis-Seklu Sbatgħtax), p201.</ref>. Minkejja l-iskużi vagi, Alla kien tneħħa filosofikament mill-parteċipazzjoni fil-ħolqien tiegħu, u l-fehim tad-dinja issa tniżżel għal-livell tas-sempliċi raġuni tal-bniedem. Min-naħa l-oħra, ideat Latitudinaristi u Newtonjani imbuttati sat-tarf iwasslu għall-Millenarjaniżmu, setta reliġjuża ta' nies iddedikati għall-kunċett ta' univers mekkaniku imma li jsibu fih l-istess entużjażmu u mistiċiżmu li l-Illuminiżmu tant iġġieled biex jeqred<ref> Westfall, Richard S. ''Science and Religion in Seventeenth-Century England'', (Ix-Xjenza u r-Reliġjon fis-Seklu Sbatgħtax), p201.</ref>. Newton stess forsi kien interessat fil- Millenarjaniżmu billi kiteb dwar il-[[Ktieb ta' Danjel]] u l-[[Ktieb tal-Apokalissi]] fil-kitba tiegħu "Osservazzjonijiet dwar il-profezziji"<ref>[http://www.gutenberg.org/files/16878/16878-h/16878-h.htm]</ref>. Il-kunċett ta' Newton tad-dinja fiżika pprovda mudell stabbli tad-dinja naturali li kien ħa jsaħaħ l-istabbilità u l-armonija fid-dinja ċivika<ref> Jacob, Margaret C. ''The Newtonians and the English Revolution: 1689-1720'', (In-Newtonjani u r-Rivoluzzjoni Ingliża: 1689-1720), p61. </ref>. == Newton u Leibniz == [[Stampa:Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|left|200px|thumb|[[Gottfried Wilhelm von Leibniz]]]] Il-kontoversja bejn dawn iż-żewġ ġganti tax-xjenza, Newton u Leibniz, fil-bidu tas-[[seklu 18]] kienet iddur l-iżjed madwar żewġ punti. Il-punt l-inqas importanti kien fuq l-iskoperta li għamlu fl-istess ħin tal-[[kalkulu infiniteżmali]], il-punt l-ieħor, wisq iżjed importanti u ġej minn raġunijiet profondi, kien l-argument fuq it-teorija tal-gravità. Minħabba l-fehma tiegħu ta' univers, għal [[Gottfried Wilhelm von Leibniz]], il-moviment tal-pjaneti madwar ix-xemx kien immexxi miċ-ċirkulazzjoni armonika ta' eter fluwidu madwarha li jkaxkar miegħu il-kwiekeb.<ref name=Koyre>''From the Closed World to the Infinite Universe'', [[Alexandre Koyré]], Baltimore 1957</ref> Fil-fatt, il-metafiżika tiegħu ma ħallitux jikkonċepixxi spazju vojt, għax b'dan Alla jkun ħoloq xi ħaġa imperfetta ħafna (Leibniz iċċitat f'Koyré)<ref name=Koyre/> Fuq dan il-punt il-Karteżjani kienu qrib il-Leibnizjani, u [[Roger Cotes]] matul din il-kontroversja kien isejħilhom it-tnejn "plenisti".<ref name=Koyre/> [[Henry More]], filosfu tal-iskola msejħa tal-Platoniċi ta' Cambridge, minkejja li kien wieħed mill-ewwel li appoġġa 'l [[René Descartes]] fl-[[Ingilterra]], kien ukoll wieħed mill-ewwel li oppona din l-idea u ħareġ favur "l-eżistenza effettiva tal-ispazju battal".<ref name=Koyre/> B'ċertu mod More fetaħ it-triq li fl-aħħar segwa Newton. Id-diskussjoni min-naħa favur Newton kienet immexxija<ref name=Koyre/> minn xi nies qrib tiegħu bħal Samuel Clarke u Roger Cotes. Waslet għand Leibniz u l-Karteżjani imma dawn tal-aħħar ma wiġbux, u daret fuq il-kunċett ta' Alla u fuq l-idea viċina tal-libertà u r-razzjonalità. Hu importanti li nifhmu s-sens ta' din id-diskussjoni għaliex għal [[Alexandre Koyré]] ir-rebħa ta' Newton kienet Pirika u l-premju diżastruż "Hekk il-forza tal-attrazzjoni – li għal Newton kienet il-prova li l-mekkaniżmu waħdu mhux biżżejjed, xhieda ta' qawwiet superjuri mhux mekkaniċi, wirja tal-preżenza u l-għemil ta' Alla fid-dinja – ma baqgħetx hekk iżjed imma saret forza purament naturali, proprjetà tal-materja li saħħet iżjed il-mekkaniżmu minflok dgħajfitu".<ref name=Koyre/> Skont Alexandre Koyré<ref name=Koyre/> id-differenza bejniethom fuq l-idea ta' Alla kienet ċara għal kollox: "L-Alla ta' Leibniz ma kienx il-Mulej Newtonjan li jaħdem fuq id-dinja l-ħin kollu bħal ma għamel l-Alla tal-[[Bibbja]] fl-ewwel sitt ijiem tal-Ħolqien. Kien, jekk nazzarda nkompli il-paragun, l-Alla Bibbliku fil-jum tas-Sabat meta kien wettaq xogħlu u sab li dan jirrapreżenta …l-aħjar mid-dinjiet possibbli…". Bil-maqlub għal Leibniz, kif kiteb Samuel Clarke, għal Newton id-Dinja tista' tittejjeb<ref name=Koyre/> u meta skopra l-liġijiet tal-ġibda universali ma sab l-ebda ħtieġa li dawn huma kif inhuma. Sempliċiment qal x'inhuma. Dan it-tiftix mill-Leibnitzjani għal-liġijiet meħtieġa, skont [[Samuel Clarke]], jinnegaw il-libertà tal-aġenti. Fir-raba' tweġiba lil Leibnitz, kiteb hekk: "Id-dutrina li nsibu hawn twassal għan-Neċessità u l-Fatalità, meta nissoponu li l-Mottivi għandhom l-istess effett fuq Aġent intelliġenti bħall-użin fuq il-miżien…. Imma l-Esseri intelliġenti huma Aġenti; m'humiex sempliċiment passivi u l-Mottivi ma jaġixxux fuqhom kif jaġixxu l-użin fuq il-miżien. Għandhom qawwa attiva…."<ref name=Koyre/> Leibniz u ċerti Karteżjani Franċiżi bħal [[Nicolas Malebranche]], kellhom l-idea li bir-raġuni tiegħu il-bniedem "jista' jsib xhieda tal-aħjar li Alla jista' jagħmel".<ref> [[Roger Cotes]] Prefazju għat-tieni edizzjoni</ref> Bil-kuntrarju, għal Newton u n-Newtonjani, ir-raġuni aktarx tfittex u tosserva l-fatti u tispjegahom milli tipprova ssib spjegazzjonijiet totali. Newton kiteb fil-[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]] "Jien nispjega sa hawn il-fenomeni tas-sema u dawk tal-baħar permezz tal-forza tal-gravità, imma mkien ma nagħti l-kawża tal-gravità." == Newton alkimista == [[Stampa:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|200px|Newton, minn [[William Blake]]. Newton, ġeometra divin]] Matul ħajjet Newton, l-istudju tal-[[kimika]] kien għadu fi tfulitu, u għalhekk meta Newton iddeskriva l-istudji sperimentali tiegħu uża lingwaġġ eżoteriku u terminoloġija vaga li hi assoċjata mal-[[alkimija]]. Kellhom jgħaddu għexieren ta' snin wara mewtu qabel ma saru l-esperimenti fl-[[stekjometrija|istekjometrija]], parti mix-xogħol pijunier ta' [[Antoine Lavoisier]], u l-kimika analitika, bin-nomenklatura tagħha, saret tixbah il-kimika kif nafuha llum. Ħafna mill-kitba ta' Newton fuq l-alkimija x'aktarx inħarqet meta l-laboratorju qabad in-nar. Għalhekk il-ħidma tigħu f'dan il-qasam setgħet kienet ikbar milli nafu biha issa. Barra minn dan, 'il Newton qabditu depressjoni nervuża fiż-żmiem li kien qiegħed jaħdem fl-alkimija. Xi wħud jaħsbu li kienet effett psikoloġiku li oriġinarjament l-alkimija kienet maħluqa biex ikollha waqt li oħrajn jgħidu li kienet xi sura ta' avvelenament kimiku (forsi bil-[[Merkurju (element)|merkurju]], [[ċomb]], jew xi materjal ieħor). Il-kitba ta' Newton iġġiegħlna naħsbu li wieħed mill-għanijiet ewlenin tal-ħidma tiegħu fl-alkimija seta' kien is-sejba tal-[[Ħaġar Filosofali]] (materjal li kienu jemmnu li kien jibdel metalli mhux prezzjużi fid-deheb), u forsi naqra inqas, l-iskoperta tal-wisq mixtieq [[Eliżir tal-Ħajja]].<ref >Nova: Newton's Dark Secrets [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/] PBS, USA, 2005</ref> [[Stampa:Isaac Newton Labratory Fire.jpg|thumb|left|200px|Inċiżjoni tal-1874 li turi l-ħruq tal-laboratorju ta' Newton.<ref> Alfred Rupert Hall, ''Isaac Newton: Eighteenth Century Perspectives'', Oxford University Press, 1999, paġna 175. {{ISBN|0-19-850364-4}}. </ref>]] Xi tipi ta' alkimija kienu pprojbiti fl-[[Ingilterra]] matul il-ħajja ta' Newton, minħabba xi prattikanti bla skrupli li kienu jwegħdu lill-benefatturi għonja riżultati li qatt ma setgħu jintlaħqu biex jisolħulhom il-flus. Il-gvern Ingliż kien jibża' wkoll li jekk jinstab il-Ħaġar Filosofali, id-deheb imbagħad jitlef il-valur tiegħu, u għalhekk għamel pieni ħorox għal min jipprattika l-alkimija. F'ċerti każi il-kastig għall-prattika tal-alkimija bla permess kien ikun tgħallieq fuq forka ndurata imżejna bil-karti kuluriti. Newton apposta ma ppubblikax il-ħidma tiegħu fil-qasam tal-alkimija għal din ir-raġuni u forsi minħabba l-biża' li x-xjenzati l-oħra jiflu u jikkritikaw ix-xogħol tiegħu. Kulħadd kien jaf li Newton kien jieħu għalih malajr meta jikkritikawh bħal ma ġara fil-bosta drabi li kkritikah [[Robert Hooke]], u hu stess ammetta li ma tantx ried jippubblika informazzjoni sostanzjali fuq il-[[kalkulu]] qabel l-1693. Min-natura tiegħu kien perfezzjonista u ma kienx ikun irid jippubblika materjal li kien iħoss li mhuwiex komplut għal kollox, kif tixhed il-qabża ta' tletin sena mindu meta suppost għaraf l-kalkulu fl-1666 sa meta ppubblika x-xogħol komplut fl-1704, li kellu jwassal għall-polemika infami bejnu u bejn Leibniz. Fl-1936, ġabra ta' xogħlijiet ta' Isaac Newton li qatt ma ġew ippubblikati, telgħu għall-irkant f'Sotheby, Londra. Din kienet ta' ċertu Gerard Wallop, id-disa' Earl ta' Portsmouth, u għalhekk huma magħrufin bħala l-"Portsmouth Papers". 'Il fuq minn terz minn dawn il-manuskritti hu fuq l-alkimija. Meta miet Newton, dan il-materjal intilef billi l-eredi tiegħu ma qisux tajjeb għall-pubblikazjoni u s-sejba tiegħu fl-1936 kienet sensazzjonali. Fl-irkant bosta mid-dokumenti nxtraw mill-ekonomista [[John Maynard Keynes]], li matul ħajtu kien ġemma ħafna mill-kitbiet ta' Newton fuq l-alkimija. == Ta' min jinnota == Isaac Newton ta ismu lil dawn: * Fil-[[Fiżika]]: ** L-unità ta' [[Forza (fiżika)|forza]] fis-[[Sistema Internazzjonali]] (SI), in-[[Newton (unità)|Newton]], simbolu '''N''', definit bħala l-forza li tagħti aċċelerazzjoni ta' 1 [[metru|m]]/[[sekonda|s]]² lil korp ta' massa ta' 1 [[kilogramma|kg]]. ** L-''esperiment tat-[[tubu ta' Newton]]'', biex juri li l-oġġetti ta' [[densità|densitajiet]] differenti għandhom l-istess veloċità meta jinżlu fil-vojt. ** Iċ-''[[ċrieki ta' Newton]]'', li ġejjin mill-fenomenu tal-[[interferenza]]. * Fil-[[Matematika]] : ** It-[[teorema binomjali ta' Newton]], formola li tagħti l-iżvilupp ta' <math>(a + b)^n</math> f'serje għal ''n'' sħiħa u pożittiva. Newton oriġinarjament kien l-iżjed interessat fis-serje ta' <math>(1+x)^\alpha</math> fejn il-poter hu numru reali. ** Il-metodu ta' Newton-Raphson fl-[[analisi numerika]], użat għall-kalkulazzjoni tal-valur approssimattiv ta' soluzzjoni ta' ekwazzjoni. ** Il-metodu ta' Newton-Cotes fl-analisi numerika, li jestendi il-metodu tat-trapeżji u l-metodu ta' Simpson għall-kalkulazzjoni tal-integrali. ** Il-poligonu ta' Newton, użat biex jinstabu t-termini fl-iżvilupp ta' funzjonijiet alġebrin, minkejja li l-metodu fil-fatt nafuh lil Puiseux. ** Il-formula tal-interpolazzjoni ta' Newton. ** It-teorija tal-potenzjal Newtonjan, isem mogħti minn [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] lit-teorija li tgħaqqad fiha l-gravitazzjoni Newtonjana u l-[[elettrostatika]] ta' [[Charles de Coulomb|Coulomb]], imsejħa wkoll it-''teorija klassika tal-potenzjal''. * Fl-[[Astronomija]] ** L-[[asterojde|asterojdi]] (662) Newtonia u (8000) Isaac Newton. ** It-[[teleskopju ta' Newton]]. It-teoriji ta' Newton baqgħu s-suġġett ta' kontroversji u polemiċi xjentifiċi matul is-seklu 18. Mill-1734, dawk li jżommu mas-sistema ta' Newton bdew jissejħu ''Newtonjani'', bil-kontra tal-''Karteżjani''. Il-poeta Ingliż, [[Alexander Pope]] (1688-1744) kiteb epitaffju fuq Newton li baqa' famuż:<ref>Bl-Ingliż: ''Nature and nature's laws lay hid in night. God said "Let Newton be" and all was light.''</ref> {{Iċċita|"Il-liġijiet tan-Natura kienu fil-lejl moħbija.<br /> Qal Alla "jkun hemm Newton" u nkixfu bid-dija."}} == Stejjer == * Newton kien [[alkimista]] akkanit. Imma l-familja tiegħu ħbiet id-dokumenti tiegħu f'dan il-qasam għax beżgħu li fil-futur dawn kienu ħa jnaqqsu mill-fama tiegħu.<ref>''Newton ou le triomphe de l'alchimie'' par Jean-Paul Auffray, Le Pommier editur, April 2000 </ref> * Newton sikwit jppreżentawh bħala [[veġetarjan]] ħerqan,<ref>Congrès International de la Protection de L'Enfance. Vol 1, paġna 195 (Durand et Pedone-Lauriel, Paris - 1883) ({{ISBN|1-4212-0198-4}})</ref> madanakollu m'hemm xejn li jappoġġja din l-ipoteżi ħlief xi riċetti mit-tobba lejn l-aħħar ta' ħajtu, iħajruh jiekol ikel ħafif. * Newton hu rikonoxxut li stabbilixxa l-liġi tal-gravità universali, imma hemm bżonn li ngħidu li għad hemm xi dubji dwar dan il-fatt. Fil-fatt, Newton dam jaħdem ma' [[Robert Hooke]], u ''warrbu'' b'ċertu mod li l-iskoperta saret tiegħu biss. L-iskoperta waqqfet il-ħidma xjentifika ta' Hook. * Skont artiklu ppubblikat f'rivista Amerikana tal-psikjatrija fl-2000, Newton meta kellu ħamsin sena bata b'psikożi tal-persekuzzjoni.<ref>[https://web.archive.org/web/20081002013237/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/3/444] Chronic Late-Onset Schizophrenia-Like Psychosis That Remitted: Revisiting Newton's Psychosis? -- Jeste, et al. 157 (3): 444 -- Am J Psychiatry</ref> == Xogħlijiet == * '''Xogħlijiet xjentifiċi''' ** ''Method of Fluxions and Infinite series'' (Il-Metodu tal-Flussjonijiet u s-Serji infiniti): xogħol fuq il-kalkulu differenzjali, mitmum fl-1671 u ippubblikat wara mewtu fl-1736. ** ''De motu corporum in gyrum'' (Fuq il-moviment tal-korpi jduru), mibgħut lil [[Edmund Halley]] fl-1684. ** ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'', Londra, 1687, 2ni ed. 1713, 3et ed. 1726 ** ''Opticks'', Londra, 1704. Dan wieħed mix-xogħlijiet l-iżjed importanti fl-istorja tax-xjenza. Jittratta d-dawl u l-kompożizzjoni tiegħu. ** ''Arithmetica Universalis'', ippublikat fl-1707 jiġbor fih xi kunċetti matematiċi. ** ''Lectiones opticae'', ippubblikat wara mewtu fl-1728. * '''Xogħlijiet oħra ippubblikati wara mewtu''' ** ''A treatise of the system of the world'' (Trattat fuq is-sistema tad-dinja), ippublikat fl-1728. ** ''The chronology of ancient kingdoms amended'' (Il-kronoloġija tas-saltniet tal-qedem ikkoreġuta), ippubblikat fl-1728. ** ''Observations upon the prophecies of Daniel and the apocalypse of St John'' (Osservazzjonijiet fuq il-profeziji ta' Danjel u l-apokalissi ta' San Ġwann), ippubblikat fl-1733. ** ''Two letters of Sir Isaac Newton to Mr Leclerc...containing a Dissertation upon the Reading of the Greek Text'', ippubblikat fl-1754. * '''Xogħlijiet mhux ippublikati''' ** ''Of Natures Obvious Laws & Processes in Vegetation'' (Fuq il-liġijiet evidenti tan-natura u l-proċess tal-veġetazzjoni) (1671–75), xogħol fuq l-alkimija. == Studji fuq il-personalità u x-xogħol ta' Newton == * James Gleick, ''Isaac Newton'', Pantheon. ({{ISBN|1400032954}}). * Richard S. Westfall , ''Newton. 1642-1727'' ({{ISBN|2-08-211199-7}}). * [[Alexandre Koyré]], ''Newtonian Studies'', Cambridge/Mass. 1965. * [[Alexandre Koyré]], ''From the Closed World to the Infinite Universe'', Baltimore 1957. * [[John Maynard Keynes]], ''Newton the Man'', Newton Tercentenary Celebrations, 1947. == Noti u Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} == Ħoloq esterni == {{portal|Matematika|P_math.png}} {{Proġetti oħra|awtur=iva}} * [https://web.archive.org/web/20080924184624/http://pages.infinit.net/marct/newton.htm Bijografija oħra] * [https://web.archive.org/web/20081106053129/http://www.dma.ens.fr/culturemath/video/html/Panza.htm Isaac Newton matematiku: Is-snin ta' trobbija u l-ewwel kitbiet] * [http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/73/ ''Philosophiae naturalis principia mathematica'' - Isaac Newton (1687)] Università ta' Strasburgu * [https://web.archive.org/web/20070311041036/http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&O=NUMM-29037 ''Principes matematika de la philosophie naturelle'', Vol I] u [https://web.archive.org/web/20110812075909/http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&O=NUMM-29038 Vol II], fuq [[Gallica]], trad. Franċiża tal-[[Émilie du Châtelet|Markiża ta' Châtelet]] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k86285t ''Optique de Newton'', Vol I] u [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k862865 Vol II], fuq [[Gallica]], trad. Franċiża ta' M. [[Jean-Paul Marat]] * [http://www.lucasianchair.org/17/newton.html Isaac Newton fuq is-sit tal-Katedra Lucasjana] * [http://astro-canada.ca/_fr/a2304.html Teleskopju bir-riflessjoni: Il-konċentrazzjoni tad-dawl bir-riflessjoni fuq il-mirja] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html Bijografija fuq ScienceWorld] * [https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ Il-moħħ ta' Isaac Newton] * [https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html L-ewwel ekwazzjoni differenzjali ordinarja ta' Newton] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 Il-Proġett Newton] * [https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#newton Il-Principia ta' Newton - aqra u fittex] * [https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm Rifjut tal-astroloġija ta' Newton] * [https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html Il-fehmiet reliġjużi ta' Newton rikonsidrati] * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html Ir-rapporti minn Newton fuq iz-Zekka Rjali] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ Is-sigrieti moħbija ta' Newton] programm tat-TV ta' NOVA. * mill-i"Stanford Encyclopedia of Philosophy": ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ Issac Newton], minn George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ Il-''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'' ta' Newton], minn George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ Il-Filosofija ta' Newton], minn Andrew Janiak ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ Il-fehmiet ta' Newton fuq l-ispazju, il-ħin u l-moviment], minn Robert Rynasiewicz * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton Il-Kimika of Isaac Newton] Riċerki fuq il-kitba Alkimika tiegħu * [https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html Il-pożizzjoni ta' Newton dwar ir-reliġjon] * [https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm L-i"Scholium" tal-Principia ta' Newton] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Kategorija:Twieldu fl-1643]] [[Kategorija:Mietu fl-1727]] [[Kategorija:Filosfi Brittaniċi]] [[Kategorija:Matematiċi Brittaniċi]] [[Kategorija:Fiżiċi Brittaniċi]] [[Kategorija:Alkimisti Brittaniċi]] [[Kategorija:Inventuri Brittaniċi]] [[Kategorija:Presidenti tar-Royal Society]] [[Kategorija:Personalitajiet midfuna f'Westmister Abbey]] [[Kategorija:Astronomi Brittaniċi]] p5e5vkwl556ksfsb8xmw6uegu0kp51s 0 7319 330603 323097 2026-06-19T00:24:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330603 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=}} '''Franz Peter Schubert''' (twieled 31 ta' Jannar 1797 – miet 19 ta' Novembru 1828) kien kompożitur [[Awstrija]]k. Għalkemm miet ta' 31 sena, Schubert kien wieħed mill-kompożituri l-kbar tas-seklu XIX u l-aqwa kompożitur tal-[[lied]] bl-ilsien Ġermaniż. [[Stampa:Franz Schubert.jpg|thumb|right|250 px|Franz Schubert]] = Bijografija = Franz Peter Schubert twieled Lichtenthal, ħdejn [[Vjenna]]. Kien it-tnax-il wieħed minn familja ta' 14-il tifel u tifla. Missieru, Franz Theodor, li kien għalliem, tah l-ewwel lezzjonijiet tal-[[alto]], waqt li ħuh Ignaz għallmu l-pjanu. Mill-1808 sal-1813, kien kantant fil-kor tal-kappella imperjali ta' Vjenna u studja ''Konvikt'' (skola għall-kantanti tal-kappella tal-Qorti Rjali) u hekk kien student ta' [[Antonio Salieri]], direttur tal-mużika tal-Qorti. Matul dan il-perijodu ta' formazzjoni, beda jikkomponi minkejja l-problemi fil-familja; missieru ma kienx iħallih imur id-dar għax ommu kienet qiegħda tmut (1811-1813). Schubert beda jikteb l-ewwel għall-pjanu (mill-1810), imbagħad mhux inqas minn tmien kwartetti għall-kordi, xi [[Ouverture|ouvertures]] u xi [[Lied|lieder]]. Fl-1812, sar l-istudent ta' [[Antonio Salieri|Salieri]], li baqa' jirrispetta għal ħajtu kollha. Fl-1813, taħt l-influwenza qawwija ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] imma fuq kollox ta' [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], ikkompona l-ewwel sinfonija; sentejn wara (Schubert kellu sbatax-il sena) ġew l-ewwel opra tiegħu, l-ewwel quddiesa u l-ewwel kapulavur tiegħu fil-qasam tal-[[lied]] : ''Margerita fuq ir-Raddiena tal-Għażil'' (''Gretchen am Spinnrade'') (19 ta' Ottubru 1814.) Ftiet snin wara, fl-1818, mar l-[[Ungerija]], fejn sar l-għalliem tal-mużika tat-tfal tal-konti Esterházy. Reġa' lura fl-1824. Ħlief dan iż-żmien l-Ungerija u xi vjaġġi fl-Awstrija stess fosthom għal Graz, Linz, Steyer, Gmünden u Salzbourg, Schubert għadda l-ħajja qasira tiegħu Vjenna u meta telaq il-professjoni tiegħu ta' għalliem u ta' assistent ta' missieru, kien joqgħod kważi il-ħin kollu għand il-ħbieb u ddedika ħajtu kollha għall-kompożizzjoni. Kien jorganizza laqgħat mużikali bejn il-ħbieb‚ li saru mlaqqma ''schubertiade'' fejn il-''lieder'' tiegħu kellhom l-ewwel suċċess. Fl-1822-23, Schubert qabditu s-[[sifilide]], u saħħtu baqgħet sejra lura. Mill-mard tiegħu ħareġ mużika iżjed profonda u emoventi, iżjed qrib it-tbatija u l-mewt li kienu jhedduh (''Il-Mewt u t-Tfajla'', ''Vjaġġ Xitwi''). Franz Schubert miet bit-tifu fid-19 ta' Novembru 1828, sena u nofs wara [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] li kellu għalih, matul ħajtu kollha, rispett u ammirazzjoni bla-tarf. = Il-Mużika = [[Stampa:Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875.jpg|thumb|right|250 px|Franz Schubert, pittura ta' Wilhelm August Rieder 1875]] Fil-ħajja qasira tiegħu, Franz Schubert kien dejjem nieqes mill-flus, imma dan qatt ma kien jinkwitah, sakemm ħbiebu kienu lesti biex jgħinuh, kif hu kien dejjem lest biex jgħinhom. Għalkemm miet bit-tifu fl-età ta' 31 sena biss, kellu żmien biżżejjed biex jikkomponi 'il fuq minn 1000 xogħol, fosthom xi 600 lied. Dawn tal-aħħar huma fost l-iżjed importanti mix-xogħlijiet tiegħu. Huma komposti fuq versi tal-ikbar poeti tal-ilsien Ġermaniż ([[Friedrich Gottlieb Klopstock|Klopstock]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Friedrich Schiller|Schiller]], [[Friedrich Rückert|Rückert]], [[Heinrich Heine|Heine]]), ta' xi ħbieb tiegħu (Mayrhofer, Körner, Spaun, Schober, Senn, Collin, Schwind) jew poeti li baqgħu magħrufin minħabba l-lieder tiegħu (Müller). Il-baritonu Johann Michael Vogl, famuż ħafna f'dik l-epoka, sar ħabib u ammiratur ta' Schubert, u għamel kontribuzzjoni qawwija biex il-lieder isiru magħrufin, bħal ma għamlu l-baruni Carl von Schönstein u l-kantanta Anna Milder. Xi lieder kellhom suċċess tremend. Schubert kiteb għal kull forma mużikali, barra kunċerti. Minkejja li kien influwenzat ħafna minn [[Franz Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], il-mużika tiegħu baqgħet differenti. Il-kompożizzjonijiet qishom improvizzati, poetiċi u melodiċi ħafna, fihom sbuħija naturali u immaġinazzjoni kbira, imma fl-istess ħin jistgħu jkunu fantastiċi, tal-ħolm u sikwit ta' qsim il-qalb, l-iżjed wara li l-kompożitur marad bla tama ta' fejqan. L-importanza tal-mużika kommoventi tiegħu, li ġustament daż-żmien tintuża ħafna fiċ-ċinema, ma kinitx rikonoxxuta f'ħajtu; infatti ħafna xogħlijiet indaqqu għall-ewwel darba wara mewtu. = Nota fuq il-katalgu = In-numerazzjoni tradizzjonali tax-xogħlijiet ta' Schubert qiegħda ftit ftit tinbidel għan-notazzjoni mogħtija fil-katalgu editjat minn Otto Erich Deutsch u ppubblikat għall-ewwel darba fl-1951. In-notazzjoni hi magħmula mill-ittra ''D'' segwita minn ''numru Għarbi'' u wara b'ittra żgħira jekk ikun hemm xi tibdil. Pereżempju ''D 759'' tindika s-Sinfonija nru 8 "L-Inkompluta"''. = Kompożizzjonijiet prinċipali = == Mużika għall-pjanuforti == * Fantasija fuq Do maġġuri ''"Wanderer"' D 760 * 4 Improvviżi op. 90 D 899 * 4 Improvviżi op. 142 D 935 * 15-il Sonata == Mużika ''da camera'' == [[Stampa:Schuberts last home.jpg|thumb|right|250px|Id-dar fejn miet Franz Schubert, Kettenbrückengasse 6, Vjenna.]] * Trio għall-vjolin, vjola u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 581 * Trio għall-vjolin, vjola u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 471 * Trii għall-pjanuforti u kordi: :Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell nru 1 fis-Si bemoll maġġuri D 898 :Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell nru 2 fil-Mi bemoll maġġuri D 929 :Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 28 (Sonata) :Adagio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell fil-Mi bemoll maġġuri D 897 (Notturn) * Kwartetti għall-kordi: :Kwartett għall-kordi nru 10 fil-Mi bemoll maġġuri D 087 ''(ippublikata wara mewtu 125)'' :Kwartett għall-kordi fis-Si bemoll maġġuri op. 168 D 112 :Kwartett għall-kordi nru 12 fid-Do minuri D 703 :Kwartett għall-kordi nru 13 fil-La minuri ''"Rożamunda"'' D 804 :Kwartett għall-kordi nru 14 fir-Re minuri ''"Il-Mewt u t-Tfajla"'' D 810 :Kwartett għall-kordi nru 15 fis-Sol maġġuri D 887 ''(ippublikata wara mewtu 161)'' * Sonata fil-La minuri għall-[[arpeggione]], (vjolinċell) u pjanuforti D 821 * Kwintett għall-pjanuforti u kordi fil-La maġġuri ''"It-Trota"'' op. 114 D 667 * Kwintett għall-kordi fid-Do maġġuri D 956 ''(ippublikata wara mewtu 163)'' * Ottett fil-Fa maġġuri għall-klarinett, fagott, kornu, żewġ violini, vjola, vjolinċell u kuntrabaxx D 803 ''(ippublikata wara mewtu 166)'' == Mużika sagra == * Quddiesa Ġermaniża fil-Fa maġġuri D 872 * Quddiesa fil-La bemoll D 621 * ''Stabat Mater'' * ''Magnificat'' D 486 * ''Salve Regina'' * ''Ave Maria'' D 839 == Mużika sinfonika == * Sinfonija nru 1 fir-Re maġġuri D 82 ([[1813]]) * Sinfonija nru 2 fis-Si bemoll maġġuri D 125 ([[1815]]) * Sinfonija nru 3 fir-Re maġġuri D 200 ([[1815]]) * Sinfonija nru 4 fid-Do minuri ''"It-Traġika"'' D 417 ([[1816]]) * Sinfonija nru 5 fis-Si bemoll maġġuri D 485 ([[1816]]) * Sinfonija nru 6 fid-Do maġġuri ''"Iż-Żgħira"'' D 589 ([[1818]]) * Sinfonija nru 8 fis-Si minuri ''"L-Inkompluta"'' D 759 ([[1822]]) * Sinfonija nru 9 fid-Do maġġuri ''"Il-Kbira"'' ([[1825]]-[[1828]]) * Ouverture ''"Rożamunda prinċipessa ta' [[Ċipru]]"'', ''musica di scena'' ([[1823]]) * Ouverture "fl-istil Taljan" fuq do maġġuri * Ouverture ''"Alfonsu u Estrella"'' == Mużika vokali == * ''Margerita fuq ir-Raddiena tal-Għażil (Gretchen am Spinnrade ) D 118'' * ''Ir-Re tal-Elfi (Erlkönig)'' D 328 * ''Minn kant fuq l-ilma (Auf dem Wasser zu singen)'' D 774 * ''It-Tfajla Sbejħa tal-Mitħna (Die Schöne Müllerin )'' D 795 * ''Vjaġġ Xitwi (Winterreise)'' D 911 * ''L-Għanja taċ-Ċinju (Schwanengesang)'' D 957 == Opri liriċi == * ''Alfonsu u Estrella'' * ''It-Tewmin'' * ''Fierrabras'' * ''L-Arpa Msaħħra'' * ''Claudine von Villa Bella'' = Ħoloq esterni = * [http://www.musicologie.org/Biographies/schubert.html musicologie.org] : bijografija, katalgu tax-xogħlijiet, bibljografija, diskografija, partituri * [http://perso.wanadoo.fr/garry.holding/schubert perso.wanadoo.fr/garry.holding/schubert] : bijografija dettaljata jew imqasra, sors dokumentarju importanti, informazzjoni diretta lejn dawk li għadhom jibdew * [http://www.pianobleu.com/schubert.html pianobleu.com] : bijografija, diskografija * [https://web.archive.org/web/20090130013609/http://www.trovar.com/Deutsch.html Katalgu sħieħ tax-xogħlijiet] * [https://web.archive.org/web/20120118032035/http://www.angelfire.com/tn3/papazacharias/schubert.html Mużika għall-pjanu] {{commons|Franz Schubert}} * [http://www.notesonfranzschubert.com/schubert.htm Noti fuq on Franz Schubert mill-pjanista Bart Berman] * [http://www.symphozik.info/index.php?page=bcd_bacf11 Studju tal-lied ''Ihr Bild''] * [http://www.schubert-online.at/ Manuskritti tal-partituri ta' Schubert] {{DEFAULTSORT:Schubert, Franz}} [[Kategorija:Twieldu fl-1797]] [[Kategorija:Mietu fl-1828]] [[Kategorija:Kompożituri Awstrijaċi]] 36rns2ljanb5wh5ge41zbm0xjtnwdxv 0 7534 330611 323538 2026-06-19T00:44:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330611 wikitext text/x-wiki {{Infobox kompetizzjoni sportiva |isem = Kampjonati Ewropej tal-Futbol |staġun attwali = |logo = |sport = [[Futbol]] |fundazzjoni = 1960 |timijiet = 52 (Kwalifiki)<br />16 (Finali) |reġjun = [[Ewropa]] ([[UEFA]]) |ċampjin = {{fb|Spanja}} (3 titli) |l-aktar_rebħiet= {{fb|Ġermanja}}<br />{{fb|Spanja}}<br />(3 titli kull wieħed) |sit_elettroniku =[http://www.uefa.com/uefaeuro/finals/index.html Sit Uffiċjali] }} Il-'''Kampjonati Ewropej tal-Futbol''' hija l-kompetizzjoni prinċipali tal-[[futbol]] għat-[[Lista tat-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel#UEFA (Ewropa)|timijiet nazzjonali]] li huma mmexxija mill-[[UEFA]]. Din il-kompetizzjoni, li għandha l-istess bażi tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]], ilha sejra mill-[[1960]] u ssir kull erba' snin, eżattament bejn it-Tazza tad-Dinja. L-isem oriġinali kien it-'''Tazza tan-Nazzjonijiet Ewropej''', imma fl-1968 tbiddel u sar l-isem bħala mhu illum. Il-kampjonat hu kkunsidrat bħala t-tieni l-aktar avveniment importanti għat-timijiet nazzjonali wara t-Tazza tad-Dinja, alavolja dan il-kampjonat ma jolqotx pajjiżi barra mill-[[Ewropa]]. Ir-rebbieħa tal-kampjonat jingħataw l-opportunità li jikkompetu fit-[[Tazza tal-Konfederazzjonijiet]], imma mhumiex obbligati.<ref>http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid=95756.html</ref> == Storja == L-idea ta' kampjonat tal-futbol Ewropew kienet għall-ewwel propost minn [[Henri Delaunay]] mill-federazzjoni tal-futbol Franċiża fl-[[1927]], imma din l-idea ġiet fis-seħħ fl-[[1958]]. Bħala tfikira għal Delaunay, it-trofew li jingħata liċ-ċampjins hu msemmi għal warajh. L-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1960|edizzjoni tal-1960]] li saret fi [[Franza]], kellha 4 timijiet jikkompetu fil-fażi finali minn total ta' sbatax-il tim li daħlu fil-kompetizzjoni. Din kienet mirbuħa mill-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Unjoni Sovjetika|Unjoni Sovjetika]] 2-1 fuq l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]], f'finali intensa f'[[Pariġi]]. [[tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]] irtirat mill-partita tal-kwarti tal-finali kontra l-Unjoni Sovjetika minħabba raġunijiet politiċi. Mis-sbatax-il tim li ħadu sehem fil-fażi ta' kwalifikazzjoni, fost l-iktar timijiet prominenti li kienu assenti kienu l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Punent|Ġermanja tal-Punent]] u l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]]. Spanja organizzat l-edizzjoni ta' wara tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1964|1964]], li ra żieda ta' parteċipanti fil-fażi ta' kwalifikazzjoni, b'numru ta' 29 nazzjon; madanakollu, il-Greċja rtirat minħabba li kellha tilgħab kontra l-Albanija, u dawn kienu għadhom fi gwerra kontra xulxin. L-ospiti rnexxielhom jegħlbu lid-detenturi tat-tazza, l-Unjoni Sovjetika, 2-1 fis-[[Santiago Bernabéu]] ta' [[Madrid]]. Il-format tal-kampjonat baqa' l-istess għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1968|edizzjoni tal-1968]]. L-[[Italja]] kienu l-ospiti tal-edizzjoni kif ukoll iċ-ċampjins. Għall-ewwel u l-aħħar darba partita kienet deċiża permezz tat-tfigħ tal-munita (is-semi-finali kontra l-Unjoni Sovjetika) u l-finali marret f'[[replay (sport)|replay]], wara li l-partita kontra l-Jugożlavja spiċċat 1-1. Italy rebħu r-replay 2-0. Aktar timijiet daħlu fil-kampjonat (31), li kien juri l-popularità li bdiet tgawdi din il-kompetizzjoni. Il-[[Belġu]] ospitaw l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1972|edizzjoni tal-1972]], fejn il-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja tal-Punent|Ġermanja tal-Punent]] rebħu lill-Unjoni Sovjetika 3-0 fil-finali fi [[Brussell]]. It-tim Ġermaniż kien karaterizzat mill-plejers li sussegwentament rebħu t-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1974|Tazza tad-Dinja 1974]]. Il-kampjonat tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|1976]] kien l-aħħar wieħed fejn erba' timijiet biss kienu jikkwalifikaw għall-fażi finali, u l-aħħar wieħed fejn l-ospiti kienu jikkwalifikaw awtomatikament; fil-finali ċ-[[tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]] rebħu lill-Ġermanja tal-Punent permezz tal-[[għoti tal-penalties]]. Tmien timijiet ħadu sehem fl-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1980|edizzjoni ta' wara]] ospitata mill-Italja. Dan kien jinvolvi fażi tal-gruppi, bir-rebbieħa tal-gruppi jikkwalifikaw għall-finali, u t-timijiet fit-tieni post jikkwalifikaw għall-partita tat-tielet post. Il-Ġermanja tal-Punent rebħu t-tieni titlu tagħhom billi rebħu 2-1 lill-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Belġju|Belġju]] fi [[Stadio Olimpico]] ta' [[Ruma]]. [[tim nazzzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] rebħu l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|edizzjoni tal-1984]], bil-[[kaptan (futbol)|kaptan]] tagħhom [[Michel Platini]] jiskorja 9 gowls f'5 partiti biss, fosthom il-gowl tal-ftuħ fil-finali, fejn rebħu lil Spanja 2-0. Il-format tbiddel ukoll, bl-aqwa żewġ timijiet f'kull grupp jikkwalifikaw għall-fażi tas-semi-finali, minflok li r-rebbieħ jikkwalifika direttament għall-finali. Il-partita għat-tielet post kienet ġiet abolita. Fl-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|Euro 1988]], li saret fil-[[Ġermanja tal-Punent]], l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olanda]] rebħu lill-ospiti — u rivali tradizzjonali — 2-1 fis-semi-finali. L-Olanda komplew fil-kompetizzjoni sakemm rebħuha, meta għelbu lill-Unjoni Sovjetika 2-0 fi [[Stadju Olimpiku (Munich)|Stadju Olimpiku]], fejn din il-finali tibqa' waħda mill-iktar imfakkra hekk kif [[Marco van Basten]] skorja wieħed mill-iżjed gowls memorabbli fl-istorja tal-futbol, meta skorja l-gowl permezz ta' xutt bid-dawra fin-naħa leminija tal-kaxxa. Il-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1992|Kampjonati Ewropej 1992]] saru fl-[[Żvezja|Iżvezja]], u kienet mirbuħa mid-[[tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]] — sorpriża kbira meta wieħed għandu jkun jaf li d-Danimarka daħlu fil-kampjonat bħala s-sostitut tal-Jugożlavja li rtiraw minħabba l-[[gwerer Jugożlavi]]. Madanakollu, huma wettqu sorpriża, meta rebħu liċ-ċampjins tad-dinja tal-Ġermanja 2-0, wara li kienu għadhom kemm rebħu lid-detenturi tat-trofew, l-Olanda, permezz tal-penalties fis-semi-finali. Din kienet l-ewwel darba li il-Ġermanja lagħbet bħala [[unifikazzjoni tal-Ġermanja|nazzjon unifikat]] u kif ukoll l-ewwel darba li kampjonat maġġuri kellu l-ismijiet tal-plejers imniżżlin fuq id-dahar tal-flokkijiet tal-istess plejers. L-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|Euro 1996]], li sar fl-[[Ingilterra]], ra n-numru ta' timijiet jirdoppjaw għal 16. L-ospiti sfaw eliminati mill-Ġermanja bil-penalties, wara li kienu tilfu fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1990|Tazza tad-Dinja 1990]] kontra l-istess Ġermanja. Dan tal-aħħar kompla fil-kompetizzjoni biex rebaħ 2-1 kontra r-[[tim nazzjonali tal-futbol tar-Repubblika Ċeka|Repubblika Ċeka]], grazzi għall-ewwel [[gowl tad-deheb]] li sar f'kampjonat maġġuri, skurjat minn [[Oliver Bierhoff]]. Dan kien l-ewwel titlu tal-Ġermanja bħala nazzjon wieħed. L-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|edizzjoni tas-sena 2000]] kien l-ewwel kampjonat li sar f'żewġ pajjiżi, l-[[Olanda]] u l-Belġju. Iċ-ċampjins tad-dinja ta' Franza kienu favoriti li jirbħu, u rnexxielhom jagħmlu dan meta rebħu lill-Italja 2-1 wara l-ħin supplementari, wara li kienu minn taħt 1-0: [[Sylvain Wiltord]] kiseb il-pari fl-aħħar minuta tal-partita u [[David Trezegeut]] skorja l-gowl tar-rebħa. Bħal fl-1992, l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|Euro 2004]] ġab diżappunt hekk kif il-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]], li qabel kienu kkwalifikaw biss għal edizzjoni waħda tat-Tazza tad-Dinja (1994) u edizzjoni waħda tal-Kampjonati Ewropej (1980), rebħu lill-ospiti tal-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] 1-0 f'finali drammatika (wara li kienu rebħulhom ukoll fil-partita tal-ftuħ) biex rebħu l-kampjonat b'sorpriża kbira. Fit-triq għall-finali huma rnexxielhom jirbħu lid-detenturi tat-tazza, Franza, kif ukoll lir-Repubblika Ċeka b'[[gowl tal-fidda]], regola li ħadet post il-gowl tad-deheb fl-[[2003]], qabel ma kienet abolita ftit wara l-kampjonat. L-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|edizzjoni tal-2008]], ospitata mill-[[Awstrija]] u l-[[Svizzera|Isvizzera]] hi t-tieni darba li żewġ nazzjonijiet ospitaw edizzjoni waħda. Din bdiet fis-[[7 ta' Ġunju]] u spiċċat fid-[[29 ta' Ġunju]]. Il-finali saret bejn il-Ġermanja u Spanja fl-[[Ernst Happel Stadion]] ta' [[Vjenna]], u l-Ispanjoli ttrijonfaw għat-tieni darba f'din il-kompetizzjoni b'rebħa ta' 1-0. == Trofew == It-Trofew Henri Delaunay, li hu mogħti lit-tim rebbieħ tal-Kampjonat Ewropew, huwa taħt l-isem ta' [[Henri Delaunay]] li kien l-ewwel Segretarju Ġenerali tal-[[UEFA]] u li ħareġ bl-idea tal-Kampjonat Ewropew, imma laħaq miet ħames snin qabel l-ewwel edizzjoni. It-tifel tiegħu [[Pierre Delaunay]] kien il-persuna li ħa ħsieb biex jagħmel it-trofew.<ref>Michael Harold, [http://www.uefa.com/competitions/EURO/news/Kind=1/newsId=389177.html 'You won't find a superior trophy'] <span style="color:#555;">(Ingliż)</span>, UEFA.com, 27 ta' Jannar 2006</ref> Mill-ewwel kampjonat it-trofew kien ġie mogħti lit-tim rebbieħ biex iżommu sal-kampjonat ta' wara. Għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|kampjonat tal-2008]], it-trofew kien daqxejn mibdul, hekk kif issa sar ikbar. It-trofew, li hu magħmula mill-fidda sterlina, issa jiżen 8 kilogrammi u hu twil 60 ċm. Il-figura żgħira li kienet tidher fuq wara tat-trofew oriġinali ġiet imneħħija. Il-bażi tat-trofew kellu jiġi mkabbar biex ikun aktar stabbli. L-ismijiet tal-pajjiżi rebbieħa nkitbu fin-naħa ta' wara tat-trofew.<ref>[http://www.uefa.com/competitions/EURO/news/Kind=1/newsId=387580.html New trophy for UEFA EURO 2008] <span style="color:#555;">(Ingliż)</span>, UEFA.com, 23 ta' Jannar 2007</ref> <ref>[http://www.uefa.com/competitions/EURO/news/Kind=1/newsId=389177.html euro2008.uefa.com - Home Page] <span style="color:#555;">(Ingliż)</span></ref> == Format == === Il-kompetizzjoni === Qabel l-1980, erba' timijiet biss setgħu jikkwalifikaw għall-kampjonat. Mill-1980 in-numru kiber għal tmienja waqt li fl-1996 il-kampjonat espanda biex minn dak iż-żmien sa issa, jilqa' sittax-il pajjiż. It-timijiet li jikkwalifikaw jiġu magħżula minn serje ta' logħob ta' kwalifikazzjoni: fl-1960 u fl-1964 permezz ta' [[play-off]] li tintlagħab ġewwa u barra il-pajjiż tat-timijiet; fl-1968 kemm permezz ta' play-offs u gruppi ta' kwalifikazzjoni. Wara l-espansjoni tal-kampjonat finali mill-1980, il-pajjiż (jew pajjiżi) li jintagħżlu biex jospitaw il-kompetizzjoni kienu jikkwalifikaw awtomatikament. Iċ-ċampjin qatt ma kien ingħata post awtomatiku fil-fażi finali. == Il-futur == === Edizzjonijiet futuri === [[Stampa:European Football Championship appearances.png|thumb|250px|Mappa tan-numru ta' apparenzi tal-pajjiżi]] Nhar it-[[18 ta' April]] [[2007]], il-[[Polonja]] u l-[[Ukrajna]] ġew magħżula bħala l-ospiti tal-kompetizzjoni tas-sena [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|2012]]. Huma għelbu l-kompetizzjoni tal-favorita l-[[Italja]], u l-[[Kroazja]] u l-[[Ungerija]] li ngħaqdu flimkien. Fl-2010, il-UEFA tiddeċiedi liema pajjiż se jospita l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2016|Kampjonati Ewropej 2016]]. L-[[Żvezja|Iżvezja]] u n-[[Norveġja]] qed jippjanaw li jingħaqdu flimkien biex jospitaw flimkien il-kompetizzjoni, kif ukoll il-[[Galles]], l-[[Irlanda]] u l-[[Skozja|Iskozja]]. Is-sottomissjonijiet iridu jintbagħtu sal-[[2008]]. Kemm il-[[Bulgarija]] u r-[[Rumanija]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090111115626/http://uk.reuters.com/article/worldFootballNews/idUKL198809020071119?feedType=RSS&feedName=worldFootballNews Bulgaria, Romania discussing joint Euro 2020 bid] <span style="color:#555;">(Ingliż)</span></ref> u r-[[Repubblika Ċeka]] u l-[[Slovakkja|Islovakkja]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110501134338/http://www.lequipe.fr/Football/20071118_202146Dev.html Euro 2020 - La Tchéco-Slovaquie intéressée] <span style="color:#555;">(Franċiż)</span></ref> qed jikkonsidraw jospitawx l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2020|edizzjoni tal-2020]]. === Espansjoni għal 24 tim === Hemm diskussjoni dwar jekk n-numru ta' pajjiżi li jikkwalifikaw għall-fażi finali jikber minn sittax għal erbgħa u għoxrin, minħabba n-numru ta' pajjiżi li ħarġu wara l-firda taċ-[[Ċekoslovakkja]], il-[[Jugożlavja]] u l-[[Unjoni Sovjetika]]. Il-president attwali [[Michel Platini]] qabel mal-idea imma l-Kumitat Eżekuttiv tal-UEFA formalment ċaħad l-idea ta' espansjoni fl-2012.^{[http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=528866.html]} == Riżultati == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;" |- !rowspan="2" width="5%"|Sena !rowspan="2" width="12%"|Ospitu !colspan="3"|Finali !colspan="3"|Partita għat-tielet post |- !width="15%"|Rebbieħ !width="10%"|Riżultat !width="15%"|Finalista tellief !width="15%"|It-tielet post !width="10%"|Riżultat !width="15%"|Ir-raba' post |- |1960<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1960|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Franza}} |'''{{fb-kbira|Unjoni Sovjetika|1955}}''' |'''2–1'''<br />[[Ħin supplementari|ħs]] |{{fb-kbira|Jugożlavja}} |{{fb-kbira|Ċekoslovakkja}} |'''2–0''' |{{fb-kbira|Franza}} |- style="background: #D0E6FF;" |1964<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1964|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Spanja|1939}} |'''{{fb-kbira|Spanja|1939}}''' |'''2–1''' |{{fb-kbira|Unjoni Sovjetika|1955}} |{{fb-kbira|Ungerija|1957}} |'''3–1'''<br />[[Ħin supplementari|ħs]] |{{fb-kbira|Danimarka}} |- |1968<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1968|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Italja}} |'''{{fb-kbira|Italja}}''' |'''1–1''' [[Ħin supplementari|ħs]]<br />'''2–0''' [[replay (sports)|replay]] |{{fb-kbira|Jugożlavja}} |{{fb-kbira|Ingilterra}} |'''2–0''' |{{fb-kbira|Unjoni Sovjetika|1955}} |- style="background: #D0E6FF;" |1972<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1972|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Belġju}} |'''{{fb-kbira|Ġermanja tal-Punent}}''' |'''3–0''' |{{fb-kbira|Unjoni Sovjetika|1955}} |{{fb-kbira|Belġju}} |'''2–1''' |{{fb-kbira|Ungerija|1957}} |- |1976<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Jugożlavja}} |'''{{fb-kbira|Ċekoslovakkja}}''' |'''2–2''' [[Ħin supplementari|ħs]]<br />'''(5–3)''' [[għoti tal-penalties|pen]] |{{fb-kbira|Ġermanja tal-Punent}} |{{fb-kbira|Olanda}} |'''3–2'''<br />[[Ħin supplementari|ħs]] |{{fb-kbira|Jugożlavja}} |- style="background: #D0E6FF;" |1980<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1980|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Italja}} |'''{{fb-kbira|Ġermanja tal-Punent}}''' |'''2–1''' |{{fb-kbira|Belġju}} |{{fb-kbira|Ċekoslovakkja}} |'''1–1'''<br />'''(9–8)''' [[għoti tal-penalties|pen]] |{{fb-kbira|Italja}} |- !rowspan="2" width="5%"|Sena !rowspan="2" width="12%"|Ospitu !colspan="3"|Finali !colspan="3" rowspan="2"|Semifinalisti telliefa ^[[#1|(1)]] |- !width="15%"|Rebbieħ !width="10%"|Riżultat !width="15%"|Finalista tellief |- |1984<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Franza}} |'''{{fb-kbira|Franza}}''' |'''2–0''' |{{fb-kbira|Spanja}} | colspan="3" |{{fb|Danimarka}} u {{fb|Portugall}} |- style="background: #D0E6FF;" |1988<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Ġermanja tal-Punent}} |'''{{fb-kbira|Olanda}}''' |'''2–0''' |{{fb-kbira|Unjoni Sovjetika}} | colspan="3" |{{fb|Italja}} u {{fb|Ġermanja tal-Punent}} |- |1992<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1992|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Żvezja}} |'''{{fb-kbira|Danimarka}}''' |'''2–0''' |{{fb-kbira|Ġermanja}} | colspan="3" |{{fb|Olanda}} u {{fb|Żvezja}} |- style="background: #D0E6FF;" |1996<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Ingilterra}} |'''{{fb-kbira|Ġermanja}}''' |'''2–1'''<br />[[gowl tad-deheb|gd]] |{{fb-kbira|Repubblika Ċeka}} | colspan="3" |{{fb|Ingilterra}} u {{fb|Franza}} |- |2000<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Belġju}}<br />{{nowrap|{{bandiera|Pajjiżi l-Baxxi}}}} |'''{{fb-kbira|Franza}}''' |'''2–1'''<br />[[gowl tad-deheb|gd]] |{{fb-kbira|Italja}} | colspan="3"|{{fb|Olanda}} u {{fb|Portugall}} |- style="background: #D0E6FF;" |2004<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Portugall}} |'''{{fb-kbira|Greċja}}''' |'''1–0''' |{{fb-kbira|Portugall}} | colspan="3"|{{fb|Repubblika Ċeka}} u {{fb|Olanda}} |- |2008<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Awstrija}}<br />{{nowrap|{{bandiera|Żvizzera}}}} |'''{{fb-kbira|Spanja}}''' |'''1–0''' |{{fb-kbira|Ġermanja}} | colspan="3"|{{fb|Russja}} u {{fb|Turkija}} |- style="background: #D0E6FF;" |2012<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Polonja}}<br />{{nowrap|{{bandiera|Ukrajna}}}} |'''{{fb-kbira|Spanja}}''' |'''4–0''' |{{fb-kbira|Italja}} | colspan="3" | {{fb|Ġermanja}} u {{fb|Portugal}} |- |2016<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2016|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Franza}} |'''{{fb-kbira|Portugall}}''' |'''1–0''' [[Ħin supplementari|ħs]] |{{fb-kbira|Franza}} | colspan="3" | {{fb|Ġermanja}} u {{fb|Wales}} |- style="background: #D0E6FF;" |2020<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2020|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Ewropa}} |'''{{fb-kbira|Italja}}''' |'''1–1''' [[Ħin supplementari|ħs]]<br />(3–2) [[għoti tal-penalties|pen]] |{{fb-kbira|Ingilterra}} | colspan="3" | {{fb|Danimarka}} u {{fb|Spanja}} |- |2024<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2024|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Ġermanja}} |'''{{fb-kbira|Spanja}}''' |'''2–1''' |{{fb-kbira|Ingilterra}} | colspan="3" | {{fb|Franza}} u {{fb|Netherlands}} |- |2028<br />''[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2028|Dettalji]]'' |align=left|{{bandiera|Ingilterra}}<br />{{bandiera|Irlanda}}<br />{{bandiera|Skozja}}<br />{{bandiera|Wales}} | | | | colspan="3" | |} <div id="1">^'''1''' L-ebda partita ma ntlagħbet għat-tielet post sal-1980; semifinalist telliefa huma mniżżla f'ordni alfabetiku.</div> * '''Leġġenda:''' ** ħs - ''[[ħin supplementari]]'' ** pen - ''[[għoti tal-penalties]]'' ** gd - ''[[gowl tad-deheb]]'' == Statistika == === Rebbieħa u finalisti === [[Stampa:European Football Championship winners.svg|250px|thumb|Mappa tal-pajjiżi rebbieħa]] {| class="wikitable" |- !width=16%|Tim !width=16%|Titli !width=16%|Finalista telliefa |- |bgcolor=gold|{{fb|GER}}[[#4|^]] |bgcolor=gold|3 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1972|1972]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1980|1980]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]]) |3 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|1976]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1992|1992]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|2008]]) |- |bgcolor=gold|{{fb|ESP}} |bgcolor=gold|3 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1964|1964]][[#3|*]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|2008]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|2012]]) |1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|1984]]) |- |bgcolor=gold|{{fb|FRA}} |bgcolor=gold|2 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|1984]][[#3|*]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]]) | - |- |bgcolor=gold|{{fb|RUS}}^‡ |bgcolor=gold|1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1960|1960]]) |3 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1964|1964]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1972|1972]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|1988]]) |- |bgcolor=gold|{{fb|CZE}}^† |bgcolor=gold|1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|1976]]) |1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]]) |- |bgcolor=gold|{{fb|ITA}} |bgcolor=gold|1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1968|1968]][[#3|*]]) |2 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|2012]]) |- |bgcolor=gold|{{fb|NED}} |bgcolor=gold|1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|1988]]) | - |- |bgcolor=gold|{{fb|DEN}} |bgcolor=gold|1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1992|1992]]) | - |- |bgcolor=gold|{{fb|GRE}} |bgcolor=gold|1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|2004]]) | - |- |{{fb|RFS Jugożlavja}} | - |2 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1960|1960]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1968|1968]]) |- |{{fb|BEL}} | - |1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1980|1980]]) |- |{{fb|POR}} | - |1 ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|2004]][[#3|*]]) |} :<div id="3">''<nowiki>*</nowiki> = ospiti'' :<div id="4">''<nowiki>^</nowiki> = tinkludi riżultati bħala Ġermanja tal-Punent sal-1988'' :<div id="5">''^{<nowiki>‡</nowiki>} = tinkludi riżultati bħala ċ-[[tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]] sal-1992''<ref>http://www.fifa.com/associations/association=rus/index.html</ref> :<div id="6">''^{<nowiki>~</nowiki>} = tinkludi riżultati bħala l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Unjoni Sovjetika|Unjoni Sovjetika]] sal-1988, u l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Komunità tal-Istati Indipendenti|Komunità tal-Istati Indipendenti]] fl-1992''<ref>http://www.fifa.com/associations/association=cze/ranking/gender=m/index.html</ref> === Prestazzjoni min-nazzjonijiet ospiti === {| class="wikitable" |- !Sena !Nazzjon ospitu !Fażi |- |1960 |{{fb|FRA}} |Raba' post |- |1964 |{{fb|ESP|1939}} |'''Rebbieħa''' |- |1968 |{{fb|ITA}} |'''Rebbieħa''' |- |1972 |{{fb|BEL}} |Tielet post |- |1976 |{{fb|RF Jugożlavja}} |Raba' post |- |1980 |{{fb|ITA}} |Raba' post |- |1984 |{{fb|FRA}} |'''Rebbieħa''' |- |1988 |{{fb|FRG}} |Semifinali |- |1992 |{{fb|SWE}} |Semifinali |- |1996 |{{fb|ENG}} |Semifinali |- |2000 |{{fb|NED}}<br />{{fb|BEL}} |Semifinali<br />Fażi tal-gruppi |- |2004 |{{fb|POR}} |Finalista tellief |- |2008 |{{fb|AUT}}<br />{{fb|SUI}} |Fażi tal-gruppi <br />Fażi tal-gruppi |- |2012 |{{fb|POL}}<br />{{fb|UKR}} |Fażi tal-gruppi <br />Fażi tal-gruppi |} === L-aqwa skorers (ta' kull żmien) === {| class="wikitable" |- !Plejer !Gowls |- |{{flagicon|FRA}} [[Michel Platini]] | align="center"|9 |- |{{flagicon|ENG}} [[Alan Shearer]] | align="center"|7 |- |{{flagicon|FRA}} [[Thierry Henry]]<br />{{flagicon|NED}} [[Patrick Kluivert]]<br />{{flagicon|NED}} [[Ruud van Nistelrooy]]<br />{{flagicon|POR}} [[Nuno Gomes]] | align="center"|6 |- |{{flagicon|FRA}} [[Zinédine Zidane]]<br />{{flagicon|DEU}} [[Jürgen Klinsmann]]<br />{{flagicon|CZE}} [[Milan Baroš]]<br />{{flagicon|NED}} [[Marco van Basten]]<br />{{flagicon|RF Jugożlavja}} [[Savo Milošević]] | align="center"|5 |} === L-aqwa skorers (ta' kull edizzjoni) === {| class="wikitable" |- !Sena !Plejer !Gowls |- |1960 |{{flagicon|FRA}} [[François Heutte]] <br />{{flagicon|USSR}} [[Valentin Kozmich Ivanov|Valentin Ivanov]] <br />{{flagicon|USSR}} [[Viktor Ponedelnik]] <br />{{flagicon|YUG}} [[Milan Galić]] <br />{{flagicon|YUG}} [[Dražan Jerković]] |align=center|2 |- |1964 |{{flagicon|ESP|1939}} [[Jesús María Pereda]] <br />{{flagicon|HUN|1957}} [[Ferenc Bene]] <br />{{flagicon|HUN|1957}} [[Dezső Novák]] |align=center|2 |- |1968 |{{flagicon|YUG}} [[Dragan Džajić]] |align=center|2 |- |1972 |{{flagicon|GER}} [[Gerd Müller]] |align=center|4 |- |1976 |{{flagicon|GER}} [[Dieter Müller]] |align=center|4 |- |1980 |{{flagicon|FRG}} [[Klaus Allofs]] |align=center|3 |- |1984 |{{flagicon|FRA}} [[Michel Platini]] |align=center|9 |- |1988 |{{flagicon|NED}} [[Marco van Basten]] |align=center|5 |- |1992 |{{flagicon|DEN}} [[Henrik Larsen]] <br />{{flagicon|GER}} [[Karlheinz Riedle]] <br />{{flagicon|NED}} [[Dennis Bergkamp]] <br />{{flagicon|SWE}} [[Tomas Brolin]] |align=center|3 |- |1996 |{{flagicon|ENG}} [[Alan Shearer]] |align=center|5 |- |2000 |{{flagicon|NED}} [[Patrick Kluivert]] <br />{{flagicon|RF Jugożlavja}} [[Savo Milošević]] |align=center|5 |- |2004 |{{flagicon|CZE}} [[Milan Baroš]] |align=center|5 |- |2008 |{{flagicon|ESP}} [[David Villa]] |align=center|4 |- |2012 |{{flagicon|CRO}} [[Mario Mandžukić]]<br />{{flagicon|GER}} [[Mario Gómez]]<br />{{flagicon|ITA}} [[Mario Balotelli]]<br />{{flagicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]]<br />{{flagicon|RUS}} [[Alan Dzagoev]]<br />{{flagicon|ESP}} [[Fernando Torres]] |align=center|3 |} === Tripletti === [[Tripletta]] issir meta plejer jiskorja tliet gowls jew aktar f'partita waħda. Imniżżla f'ordni kronoloġiku. {|class="wikitable" |- !Plejer !Riżultat !Gowls !align=center|Edizzjoni |- |[[Dieter Müller]]||{{flagicon|FRG}} 4–2 {{flagicon|YUG}}||82', 115', 119'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1976|1976]] |- |[[Klaus Allofs]]||{{flagicon|FRG}} 3–2 {{flagicon|NED}}||20', 60', 65'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1980|1980]] |- |[[Michel Platini]]||{{flagicon|FRA}} 5–0 {{flagicon|BEL}}||4', 74', 89'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|1984]] |- |[[Michel Platini]]||{{flagicon|FRA}} 3–2 {{flagicon|YUG}}||59', 62', 77'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|1984]] |- |[[Marco van Basten]]||{{flagicon|NED}} 3–1 {{flagicon|ENG}}||44', 71', 75'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|1988]] |- |[[Sérgio Conceição]]||{{flagicon|POR}} 3–0 {{flagicon|GER}}||35', 54', 71'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]] |- |[[Patrick Kluivert]]||{{flagicon|NED}} 6–1 {{flagicon|RF Jugożlavja}}||24', 38', 54'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]] |- |[[David Villa]]||{{flagicon|ESP}} 4–1 {{flagicon|RUS}}||20', 44', 75'||[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|2008]] |} === L-aktar edizzjonijiet parteċipanti === {| class="wikitable" |- ! App. ! Plejer ! Edizzjonijiet |- | align="center" valign="top" |4 |{{flagicon|GER}} [[Lothar Matthäus]] |[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1980|1980]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1984|1984]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|1988]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]] |- | align="center" valign="top" |4 |{{flagicon|DEN}} [[Peter Schmeichel]] |[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|1988]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1992|1992]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]] |- | align="center" valign="top" |4 |{{flagicon|NED}} [[Aron Winter]] |[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1988|1988]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1992|1992]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]] |- | align="center" valign="top" |4 |{{flagicon|FRA}} [[Lilian Thuram]] |[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|2004]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|2008]] |- | align="center" valign="top" |4 |{{flagicon|NED}} [[Edwin van der Sar]] |[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|2004]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|2008]] |- | align="center" valign="top" |4 |{{flagicon|ITA}} [[Alessandro Del Piero]] |[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2004|2004]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|2008]] |} == Nazzjonijiet parteċipanti == [[Stampa:European Football Championship appearances.png|250px|thumb|Mappa tan-numru ta' parteċipazzjonijiet tal-pajjiż]] {| |valign="top"| '''10 darbiet''' * {{fb|GER}}¹ '''9 darbiet''' * {{fb|RUS}}² '''8 darbiet''' * {{fb|NED}} * {{fb|ESP}} '''7 darbiet''' * {{fb|DEN}} * {{fb|FRA}} * {{fb|ENG}} * {{fb|ITA}} * {{fb|CZE}}³ '''5 darbiet''' * {{fb|POR}} * {{fb|RF Jugożlavja}}<ref>Ma tinkludix il-kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewroepj 1992 u l-iskwalifikazzjoni minħabba sanzjonijiet internazzjonali</ref> '''4 darbiet''' * {{fb|BEL}} * {{fb|ROU}} * {{fb|SWE}} |width="50"|&nbsp; |valign="top"| '''3 darbiet''' * {{fb|CRO}} * {{fb|GRE}} * {{fb|SUI}} * {{fb|TUR}} '''darbtejn''' * {{fb|BUL}} * {{fb|SCO}} * {{fb|HUN}} '''darba''' * {{fb|AUT}} * {{fb|LAT}} * {{fb|NOR}} * {{fb|POL}} * {{fb|IRL}} * {{fb|SVN}} |width="50"|&nbsp; |valign="top"| |} ¹:Tinkludi 5 apparenzi bħal ''Ġermanja tal-Punent'' ²:Tinkludi 6 apparenzi bħala l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Unjoni Sovjetika|Unjoni Sovjetika]] u 1 bħala l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Komunità tal-Istati Indipendenti|Komunità tal-Istati Indipendenti]] ³:Tinkludi 3 apparenzi bħala ċ-[[tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]] == Statisika ġenerali == {| class="sortable wikitable" width=60% !bgcolor=#efefef width=35%|Tim !bgcolor=#efefef width=5%|L !bgcolor=#efefef width=5%|R !bgcolor=#efefef width=5%|P !bgcolor=#efefef width=5%|T !bgcolor=#efefef width=5%|GF !bgcolor=#efefef width=5%|GK !bgcolor=#efefef width=5%|DG |- align=center bgcolor=#F5FAFF |align=left|{{fb|FRG}} <small>(1960-1988)</small><br />{{fb|GER}} <small>(mill-1992)</small> |38||19||10||9||55||39||+16 |- align=center |align=left|{{fb|NED}} |32||17||8||7||55||32||+23 |- align=center |align=left|{{fb|FRA}} |28||14||7||7||46||34||+12 |- align=center |align=left|{{fb|ESP}} |30||13||9||8||38||31||+7 |- align=center |align=left|{{fb|POR}} |23||12||4||7||34||22||+12 |- align=center |align=left|{{fb|ITA}} |27||11||12||4||27||18||+9 |- align=center |align=left|{{fb|TCH}} <small>(1960-1980)</small><br />{{fb|CZE}} <small>(mill-1996) |25||11||5||9||36||32||+4 |- align=center |align=left|{{fb|URS}} <small>(1960-1988)</small><br />{{fb|CIS}} <small>(1992)</small><br />{{fb|RUS}} <small>(mill-1996)</small> |27||11||5||11||31||36||−5 |- align=center |align=left|{{fb|ENG}} |23||7||7||9||31||28||+3 |- align=center |align=left|{{fb|DEN}} |24||6||6||12||26||38||−12 |- align=center |align=left|{{fb|CRO}} |11||5||3||3||14||13||+1 |- align=center |align=left|{{fb|SWE}} |14||4||5||5||19||16||+3 |- align=center |align=left|{{fb|GRE}} |12||4||2||6||9||13||−4 |- align=center |align=left|{{fb|BEL}} |12||4||2||6||13||20||−7 |- align=center |align=left|{{fb|TUR}} |12||3||2||7||11||18||−7 |- align=center |align=left|{{fb|YUG}} <small>(1960-1984)</small><br />{{fb|YUG|FR}} <small>(2000)</small> |14||3||2||9||22||39||−17 |- align=center |align=left|{{fb|SCO}} |6||2||1||3||4||5||−1 |- align=center |align=left|{{fb|ROU}} |13||1||4||8||8||17||−9 |- align=center |align=left|{{fb|SUI}} |9||1||2||6||5||13||−8 |- align=center |align=left|{{fb|IRL}} |3||1||1||1||2||2||0 |- align=center |align=left|{{fb|NOR}} |3||1||1||1||1||1||0 |- align=center |align=left|{{fb|BUL}} |6||1||1||4||4||13||−9 |- align=center |align=left|{{fb|HUN}} |4||1||0||3||5||6||−1 |- align=center |align=left|{{fb|SVN}} |3||0||2||1||4||5||−1 |- align=center |align=left|{{fb|AUT}} |3||0||1||2||1||3||−2 |- align=center |align=left|{{fb|POL}} |3||0||1||2||1||4||−3 |- align=center |align=left|{{fb|LVA}} |3||0||1||2||1||5||−4 |}<small>L-aħħar aġġornament: 20 ta' Mejju 2013‎.</small> == Referenzi == {{reflist|2}} == Ħoloq esterni == * [http://www.uefa.com/competitions/euro/index.html Sit uffiċjali] fuq uefa.com {{Futbol internazzjonali}} [[Kategorija:Kompetizzjonijiet tal-futbol]] [[Kategorija:UEFA]] [[Kategorija:Kampjonati Ewropej tal-Futbol| ]] opof8xjsaicj82yeowh1qorj5n842l1 0 9293 330627 314239 2026-06-19T01:55:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330627 wikitext text/x-wiki {{mur lura|Chelsea FC}} Din il-paġna tittrata dwar l-'''istorja ta' Chelsea Football Club''' mill-1905 sal-ġurnata tal-lum. ==Oriġini u fundazzjoni fl-1905== Fl-1896, [[Gus Mears|Henry Augustus Mears]], negozjant appassjonat tal-futbol, kiseb flimkien ma' ħuh [[Joseph Mears]] il-kampi tal-atletika ta' [[Stamford Bridge]] f'[[Fulham]], fil-punent ta' Londra, bil-għan li jorganizza partiti tal-futbol tal-aqwa livell. Kellhom jistennew sal-1904 biex jakkwsitaw il-propjetà, però l-aħwa ma rnexxielhomx jikkonvinċu lil [[Fulham FC|Fulham Football Club]] biex jaddottaw il-grawnd ta' Stamford Bridge bħala l-grawnd fejn jintlagħbu l-partiti interni tal-klabb, għalhekk kienu qed jaħsbu biex ibigħuh lil kumpanija tal-ferroviji. M'hemmx storja li tikkonferma x'ġara u skont leġġenda din tgħid li Mears kien kważi se jbigħ lill-klabb, u kien ippersawdit mill-kollega tiegħu [[Fred Parker]] biex ma jbigħux, meta l-kelb tiegħu gidmu fuq saqajh. Parker ħa l-inċident fi spirtu tajjeb kif ukoll Mears, u mpresjonat b'dan, iddeċieda li jieħu l-parir tal-kollega tiegħu u ffonda klabb ġdid li jilgħab fi Stamford Bridge. ==Snin tal-bidu== [[Stampa:1905squad.jpg|thumb|350px|It-tim ta' Chelsea fl-1905]] Il-Chelsea FC kien fondat fil-[[14 ta' Marzu]] [[1905]] fil-pub ''The Rising Sun'', faċċata tad-daħla attwali tal-grawnd ta' Fulham FC, il-[[Craven Cottage]]. L-għażla tal-isem waqgħet fuq [[Royal Borough of Kensington and Chelsea]], wara li ismijiet oħra bħal ''London FC'', ''Kensington FC'' u ''Stamford Bridge FC'' kienu ġew rifjutati. Għall-ewwel kien rifjutat l-ingress fis-[[Southern League]] wara objezzjonijiet min-naħa ta' [[Fulham FC|Fulham]] u [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]]. Il-kandidatura ġiet approvata fid-29 ta' Mejju 1905. Chelsea allura kien ammess għall-[[Football League]]. Mears adotta flokkijiet ta' kulur [[blu]], xorts [[abjad|bojod]] u kalzetti [[blu|blu skuri]]. L-ewwel logħba tal-kampjonat kienet kontra [[Stockport County FC|Stockport County]] fit-2 ta' Settembru 1905 barra minn darhom, fejn kien tilfu 1–0. L-ewwel logħba ġewwa darhom kienet logħba ta' ħbiberija kontra [[Liverpool FC|Liverpool]] u spiċċat b'rebħa ta' 4–0. Bħala l-ewwel plejer-kowċ tal-iskwadra kien ingaġġat l-[[Skozja|Iskoċċiż]] [[John Tait Roberston]]. It-tim kien kompost minn plejers parti minn timijeit oħra, bħall-gowlkiper [[William Foulke|William "Fatty" Foulke]], rebbieħ tal-[[FA Cup]] flimkien ma' [[Sheffield United FC|Sheffield United]], u l-attakkant [[Jimmy Windridge]], minn [[Birmingham City FC|Small Heath]]. Fl-ewwel staġun huma laħqu t-tielet post, imma l-irwol ta' Roberston kien konstatament indebolit b'kawża ta' indħil min-naħa tad-diriġenza. F'Novembru 1906 hu tilfu l-liberta li jagħżel it-tim u f'Jannar 1907 hu telaq biex ingħaqad ma' [[Glossop North End FC|Glossop]]. Is-segretarju tal-klabb [[William Lewis]] ħa temporanjament il-kariga u rnexxielu jiggwida l-iskwadra għall-promozzjoni fl-aħħar tal-istaġun, fuq kollox grazzi għall-gowls ta' Windrige u [[George Hilsdon|George "Gatling Gun" Hilsdon]]. Dan tal-aħħar kien l-ewwel fuq il-ħafna skorers prolifiċi ta' Chelsea. Skorja ħames gowls fid-debutt tiegħu u sebgħa u għoxrin fl-istaġun, biex kompla hekk sakemm sar l-ewwel plejer li laħaq it-tragward ta' 100 gowl bil-flokk ta' Chelsea. [[Stampa:Chelsea-ilkmac.jpg|thumb|left|250px|Chelsea jirbħu lil West Brom fi Stamford Bridge f'Settembru 1905]] [[David Calderhead]] ħa post Lewis, li kompla bħala kowċ ta' Chelsea għas-sitta u għoxrin sena ta' wara. Għall-ewwel ma tantx gawdex minn suċċessi u raw lill-klabb bejn l-ewwel u t-tieni diviżjoni. Fl-istaġun [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1909-10|1909–1910]] raw l-ewwel relegazzjoni, li kienet segwita minn ritorn fl-aqwa serje s-sena ta' wara u l-post ta' qabel tal-aħħar fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1911-12|1911–1912]], l-aħħar staġun qabel is-sospensjoni tal-futbol Ingliż kawża tal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-klabb suppost kellu jkun relegat, imma wara l-espansjoni tal-kampjonat, Chelsea kien invitat biex jingħaqad mal-[[First Division]]. Minkejja l-fortuni alternati, il-popularità ta' Chelsea kibret mhux ħażin. Il-klabb sar b'fost l-akbar numru ta' benjamini, attiri minn plejers bħal [[Ben Warren]] u [[Bob Whittingham]]. Fil-Ġimgħa l-Kbira tal-[[1906]] kienu 67,000 l-ispetatturi preżenti fil-grawd biex jassistu għal-logħba tal-kampjonat kontra [[Manchester United FC|Manchester United]]. L-ewwel derby ta' [[Londra]] ra lil Chelsea jaffrontaw lil [[Arsenal FC|Woolwich Arsenal]] u rreġistra 55,000 spettatur, l-aktar numru ta' spettaturi għal partita fil-First Division. 77,952 spettatur ippreżentaw ruħhom fl-istadju għar-raba' rawnd tal-FA Cup kontra Swindon, fit-13 ta' April 1911. Fl-1915, Chelsea laħqu l-ewwel finali tal-FA Cup, li kienet magħrufa bħala t-tazza "Khaki", minħabba n-numru ta' suldati bl-uniformi fost l-ispettaturi. Il-partita kontra [[Sheffield United FC|Sheffield United]] intlagħbet f'[[Old Trafford]]. L-iżball tal-gowlkiper [[Jim Molyneux]] ippermetta lil United biex jiftħu l-iskor qabel tmiem l-ewwel taqsima, imma l-"Blues" baqgħu jżommu sħiħ sal-aħħar sitt minuti, meta t-tim oppost żied tnejn oħra għal riżultat finali ta' 3–0. L-ewwel staġun sħiħ wara l-konflitt mondjali, fl-[[Kampjonati tal-futbol Ingliż 1919-20|1919–1920]], kellu jkun bħala l-aqwa wieħed sa dak il-punt. L-akwist ta' [[Jack Cock]], attakant ta' 24 gowl, kien wieħed deċiżiv: huma spiċċaw it-tielet fil-kampjonat - sa dak inhar kienet l-aqwa pożizzjoni għal klabb minn Londra - u semi-finalisti tal-FA Cup wara li spiċċaw eliminati minn [[Aston Villa FC|Aston Villa]], u tilfet b'hekk l-okkażżjoni li tilgħab il-finali fi Stamford Bridge. Fl-[[Kampjonati tal-futbol Ingliż 1923-24|1923–1924]] il-klabb reġa' ġie relegat. Fl-erba tal-ħames staġuni ta' wara kienu kważi laħqu l-promozzjoni. Fl-[[Kampjonati tal-futbol Ingliż 1929-30|1929–1930]] kisbu l-promozzjoni għall-[[First Division]], fejn minn dakinhar baqgħet hemm għat-tnejn u tletin sena ta' wara. Biex jikkapitalizzaw il-promozzjoni tal-1930 il-klabb investa [[lira sterlina|£]]25,000 għall-akkwist ta' plejers ta' fama, l-Iskoċċiżi [[Hughie Gallacher]], [[Alex Jackson]] u [[Alec Cheyne]]. Partikularment, Gallacher kien wieħed mill-akbar talenti ta' dik l-era, magħruf l-aktar għall-attitudni tiegħu u li kien wassal lil [[Newcastle United FC|Newcastle United]] għall-kampjonat [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1926-27|1926–1927]]. Hu u Jackson kienu membri tal-[[Wembley Wizards]] ("Sħaħar ta' Wembley"), il-komponenti tat-tim nazzjonali Skoċċiż li għeleb lill-Ingilterra 5–1 f'[[Wembley Stadium]] fl-1928. Minkejja s-suppożizzjoni li se jirnexxu, l-ebda mit-tlieta ma espressa għal livell ta' logħob deżiderat. Kienu f'okkażżjonijiet rari bħar-rebħa ta' 6–2 kontra [[Manchester United]] u r-rebħa ta' 5–0 kontra [[Sunderland AFC|Sunderland]], li t-tliet urew impressjoni favorevoli. Fil-verità Gallacher kien l-awa skorer ta' Chelsea f'kull staġun tal-erba' staġuni li dam mat-tim, fejn skorja total ta' 81 gowl, imma l-perjodu mat-tim ta' Londra kien karatterizzat minn sospensjonijiet minħabba indixxiplina. Jackson u Cheyne damu biex jidraw fl-ambjent u ma rnexxielhomx jirkupraw il-forma li darba kellhom. Jekk wieħed jgħaqqad it-total ta' preżenzi ta' dawn it-tliet, it-triju għamel total minimu ta' 300 apparenza u sal-[[1936]], kien wera li l-akkwist tagħhom kien telf finanzjarju. Il-flus kienu jiġu wżati, imma ħafna drabi inadegwatament u fuq kollox għall-akkwist ta' attakanti, waqt li d-difiża kienet tibqa' traskurata. Kien fl-FA Cup li l-klabb avviċina għall-midalja tal-fidda. Fl-1932 kien protagonista ta' rebħiet notevoli kontra [[Liverpool FC|Liverpool]] u [[Sheffield Wednesday FC|Sheffield Wednesday]], qabel ma spiċċaw pari ma' [[Newcastle United FC|Newcastle United]] fis-semi-finali. Newcastle marru 2–0, imma Gallacher naqqas l-iżvantaġġ għal Chelsea. Il-plejers ta' Chelsea assedjaw l-kaxxa ta' United fit-tieni taqsima, imma ma rnexxielhomx jiskurjaw. Kienu l-"Geordies" li laħqu l-finali. Calderhead ta d-dimissjonijiet fl-1933 u kien sostitwit minn [[Leslie Knighton]], imma l-bidla ma tantx bidlet il-fortuni tat-tim. Diversi drabi matul id-deċennju, l-iskwadra setgħet tiddependi minn [[Tommy Law]], [[Sam Weaver]], [[Syd Bishop]], [[Harry Burgess]], [[Dick Spence]] u [[Joe Bambrick]], li kollha kienu jagħmlu parti mit-timijiet nazzjonali tagħhom, imma l-aqwa post f'dawk l-għaxar snin kien it-tmien post. Kurżitament tnejn mill-aqwa elementi tal-iskwadra matul din l-epoka ma kienu swew xejn lid-diriġenza: il-gowlkiper [[Vid Woodley]], li rnexxielu jagħmel 19-il apparenza mat-tim nazzjonali Ingliż, u l-attakkant ċentrali [[George Mills]], l-ewwel plejer li skorja 100 gowl fil-kampjonat ma' Chelsea. Ir-relegazzjoni kienet evitata għal żewġ punti fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1932-33|1932–1933]] u fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1933-34|1933–1934]] u b'punt fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1938-39|1938–1939]]. Il-formazzjoni tal-1939 irnexxielha tagħmel mixja oħra fit-tazza nazzjonali, fejn wara r-rebħiet kontra [[Arsenal FC|Arsenal]] u [[Sheffield Wednesday FC|Sheffield Wednesday]] kien hemm it-telfa ġewwa darhom fil-kwarti tal-finali kontra [[Grimsby Town FC|Grimsby Town]]. Chelsea baqgħet waħda mill-iskwadri l-aktar sostenuti fil-pajjiż. Il-vista ta' [[Arsenal FC|Arsenal]] fit-[[12 ta' Ottubru]] [[1935]] attira 82,905 persuna għal Stamford Bridge. Dan hu rekord assolut għall-klabb u t-tieni l-aktar numru ta' spettaturi li attendew partita fil-kampjonat Ingliż. Folla ta' 50,000 persuna assitew għad-debutt ġewwa darhom ta' Gallacher u Jackson. Fl-1939 Knighton ma baqax kowċ tal-iskwadra minħabba li t-tim ma marx viċin tas-suċċess. Kien sostitwit minn [[Billy Birrell]], li kien kowċ ta' [[Queens Park Rangers FC|Queens Park Rangers]], raġel li l-ideat tiegħu biddlu radikalment il-fortuni tal-klabb. ==Gwerra, viżita ta' Dynamo u s-settur ġovanili ġdid (1940–1952)== Birrell kien nominat bħala kowċ ta' Chelsea ftit qabel il-bidu tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Wara tliet ġranet tal-kampjonat [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1939-40|1939–1940]], l-attività tal-futbol kienet sospiża fir-[[Renju Unit]] għaż-żmien tal-konflitt. Ir-riżultati tal-partiti matul dan iż-żmien kienu inuffiċjali. Chelsea komplew jikkompetu f'xi kampjonati reġjonali u, bħal kull klabb ieħor, rat l-iskwadra tonqos fl-ammont minħabba li xi wħud kienu msejjħin għall-gwerra. Kien f'dan iż-żmien li d-diriġenza ġabet "plejers-ospiti", fosthom [[Matt Busby]], [[Walter Winterbottom]] u [[Eddie Hapgoood]]. Huma wkoll ikkompetew fil-[[Football League War Cup]], fejn dak inhar għamlu d-debutt f'[[Wembley Stadium|Wembley]], fejn tilfu 3–1 kontra [[Charlton Athletic FC|Charlton Athletic]] fil-finali tal-1944. Sena wara huma rebħu 2–0 lil [[Millwall FC|Millwall]] quddiem folla ta' 80,000 spettatur. Wara dan, [[John Harris]] sar l-ewwel kaptan ta' Chelsea li refa' t-trofew f'Wembley. Fil-fatt hu rċieva t-trofew mill-Prim Ministru [[Winston Churchill]]. F'[[Ottubru]] [[1945]], fejn il-gwerra kienet għadha kemm spiċċat, l-awtorita tal-futbol Ingliż sabu l-mod li jiċċelebraw ir-ritorn tal-futbol fi żmien tal-paċi. Kien imħabbar li [[FC Dynamo Moscow]], ċampjin kurrenti tal-[[Unjoni Sovjetika]], kienet se jilgħabu xi logħob fir-Renju Unit. Il-logħba kontra Chelsea saret fit-13 ta' Novembru fi Stamford Bridge. Il-klabb li kien qed jilgħab ġewwa daru kellu jilbes flokk [[aħmar]] minħabba l-kuntrast tal-kulur blu mal-flokkijiet tal-avversarji. Ir-Russi taw prova ta' talent kbir u teknika, fejn irnexxielhom jagħmlu rimonta minn 2–0 minn taħt għal 2–3, biex laħqu r-riżultat ta' 3–3 meritat, minkejja li l-gowl kien ''offside''. Kien hemm folla ta' madwar 100,000 persuna, mingħajr ma jingħadd in-numru ta' nies li daħlu fl-istadju illegatament. Hi l-attendza l-aktar numeruża li kien hemm fi Stamford Bridge.{{nota|It-turnelli ta' Stamford Bridge kienu magħluqa meta l-ispettaturi laħqu l-kwota ta' 74,496, imma eluf komplew jidħlu illegalment. Jikkalkulaw li kien hemm total ta' 100,000 persuna.<ref>{{ċita web |url=http://www.chelseafc.com/team-history/article/1800268 |pubblikatur=Chelsea FC |titlu=TEAM HISTORY - 1940s |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140606200104/http://www.chelseafc.com/team-history/article/1800268 |arkivju-data=2014-06-06 |lingwa=en}}</ref>}} Fl-aħħar tal-gwerra, Chelsea investew ċifri konsiderevoli għall-akkwist ta' plejers ġodda. Waslu tliet attakkanti ta' kalibru kbir bħal [[Tommy Lawton]], [[Len Goulden]] u [[Tommy Walker]], għal madwar 22,000 sterlina. It-triju pproduċa gowls u spettaklu: Lawton skorja 26 gowl f'34 partita fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1946-47|1946–1947]], imma Chelsea ikklassifikaw fil-ħmistax-il post u b'Birrell ma marrux aktar mit-tlettax-il post. L-aqwa kontribuzzjoni ta' Birrell kien barra l-grawnd. Hu ħa ħsieb it-tfittxija u l-iżvilupp intensiv ta' atleti ġovanili, megħjun minn [[Dickie Foss]], [[Dick Spence]] u [[Jimmy Thompson]] li kienu plejers. Parikularment, fit-tliet deċennji ta' wara, il-politika kellha tkun li s-settur ġovanili jipprovdi talent ġdid kontinwament għall-ewwel tim. F'dak il-perjodu, wasal ma' Chelsea l-attakkant [[Roy Bentley]], akkwistat minn [[Newcastle United FC|Newcastle United]] għal £11,000 fl-1948, wara t-tluq ta' Lawton. L-1950 kienet qisha s-sena ta' Chelsea fl-FA Cup wara tant drabi li waslu viċini. Wara li għelbu lil [[Manchester United FC|Manchester United]] fil-kwarit tal-finali bl-iskor ta 2–0, l-iskwadra affrontat lil [[Arsenal FC|Arsenal]]. F'[[White Hart Lane]] żewġ gowls ta' Bentley taw vantaġġ ta' 2–0, imma gowl qabel tmiem l-ewwel taqsima ta' Arsenal wara żball tal-gowlkiper ta' Chelsea, reġa' fetaħ il-logħba. Chelsea ma rnexxielhomx jerġgħu jieħdu f'idejhom il-logħba u l-Arsenal approfittaw billi kisbu l-pari ta' 2–2, 15-il minuta qabel tmiem il-partita. Meta reġgħet intlagħbet il-logħba, il-"Gunners" rebħu bl-iskor ta' 1–0. Sena wara, Chelsea kien mistenni li jkun relegat: b'erba' logħbiet biex jintlagħbu huma kienu fl-aħħar post, b'distanza ta' sitt punti miż-żona salva, mingħajr rebħa wara erbatax-il logħba. Wara li rebħu inaspettatament tlieta mill-erbgħa li kien għad baqa', l-iskwadra affrontaw fl-aħħar ġurnata lil [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderers]], fejn kienu jafu li rebħa u riżultat favorevoli fil-partita bejn [[Everton FC|Everton]] u [[Sheffield Wednesday FC|Sheffield Wednesday]] li kienu wkoll qedgħin fiż-żona ta' relegazzjoni, kien iffiser salvezza. Chelsea rebħu 4–0 u Sheffield għelbu lit-tim ta' Everton 6–0, biex b'hekk Chelsea baqgħu fl-aqwa serje. Fl-1952 affrontaw fis-semi-finali tal-FA Cup lil Arsenal. Wara li l-ewwel logħba spiċċat 1–1, il-partita biex tiddeċiedi r-rebbieħ tat ir-rebħa lil Arsenal bl-iskor ta' 3-0. Birrell irriżenja minn kowċ ta' Chelsea ftit wara. ==Ted Drake: modernizazzjoni u l-ewwel titlu (1952–1961)== Fl-1952 kien nominat [[Ted Drake]] bħala kowċ, li qabel kien attakkant tal-[[Arsenal FC|Arsenal]] u tat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|tim nazzjonali Ingliż]]. Waħda mill-ewwel azzjonijiet tiegħu kienet li jbiddel il-logo storiku fejn kienu juri pensjonant ta' Chelsea (suldati Brittaniċi), biex b'hekk il-laqam storiku ta' "The Pensioners" ma jibqax użat, u jkun sostitwit għal "The Blues". Drake introduċa sessjonijiet ta' eżerċitazzjoni bil-ballun, prattika li kienet rari fl-Ingilterra f'dik l-epoka. Is-settur ġovanili u s-sistemà ta' tfittxija ta' plejers ġodda li l-predeċessur tiegħu kien ħalla baqa' jiżviluppaha, però abbanduna l-politika li jixtri talenti li ma kinux jagħmlu prestazzjoni tajba mal-klabb. Drake appella lill-benjamini biex jipparteċipaw aktar fil-logħob ta' Chelsea. L-ewwel sentejn ma kinux promettenti: Chelsea kklassifikaw fid-19-il post, punt biss 'il bogħod mir-relegazzjoni, u s-sena ta' wara fit-8 post. Fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1954-55|1954–1955]], f'għeluq il-ħamsin sena ta' fundazzjoni, is-sitwazzjoni tbiddlet. Chelsea rebħu mingħajr mistenni l-[[First Division]] bi skwadra magħrufa għan-nuqqas ta' stilel, fotshom il-gowlkiper [[Charlie Thomson|Charlie "Chic" Thomson]], plejers non-professjonisti bħal [[Derek Saunders]] u [[Jim Lewis]], il-midfilder ċentrali [[Johnny McNichol|Johnny "Jock" McNichol]], il-ġwejnħa [[Eric Parsons|Eric "Rabbit" Parsons]], [[Frank Blunstone]], id-difensur [[Peter Sillett]], il-kowċ futuri tal-Ingilterra [[Ron Greenwood]] fi rwol ta' midfilder ċentrali, [[Ken Armstrong]], [[Stan Willemse]] u l-veteran [[John Harris]]. Forsi l-unika stella tal-iskwadra kien il-kaptan u l-aqwa skorer (b'21 gowl fil-kampjonat) Roy Bentley. Chelsea bdew il-kampjonat bħal ma spiċċaw fl-istaġun ta' qabel, b'erba' telfiet konsekuttivi, fosthom t-telfa entużjażmanti ta' 6–5 kontra Manchester United. F'Novembru kienet diġà fit-tnax-il post. Minn dak il-mument, it-tim minn Londra kiseb diversi riżultati favorevoli, fejn tilfu biss tliet darbiet minn 25 partita li segwew u assiguraw it-titlu ġurnata qabel ma spiċċa l-kampjonat, grazzi għas-suċċess ta' 3–0 kontra Sheffield Wednesday fil-ġurnata ta' [[San Ġorġ]]. Għar-rebħ tat-titlu kienu fundamentali ż-żewġ rebħiet kontra t-tieni klassifikata, [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhampton Wanderers]]. L-ewwel partita spiċċat 4–3 għal Chelsea f'[[Molineux]] wara li huma kienu fi żvantaġġ ta' 2–3. Il-partita ta' ritorn spiċċat 1–0 favur it-tim minn Londra ġewwa [[Stamford Bridge]], wara gowl permezz ta' penalty. Chelsea kisbu total ta' 52 punt (medja ta' 1.71 punti f'kull partita), li jirrapreżentaw illum waħda mill-inqas kwoti ta' rebħ tal-kampjonat Ingliż wara l-Ewwel Gwerra Mondjali. Fl-aħħar partita tal-istaġun tal-"Blues", fejn huma kienu diġà ċampjins, ingħataw midalja ta' unur mill-[[Busby Babes]] ta' [[Manchester United]] ta' [[Matt Busby]]. Ir-rebħa taċ-Championship kellha tagħti lil Chelsea l-parteċipazzjoni fl-ewwel [[Tazza taċ-Ċampjins]], kompetizzjoni li kienet se tibda' fis-sena ta' wara u b'hekk il-"Blues" kienu se jkunu l-ewwel tim [[Ingilterra|Ingliż]] li se jieħu sehem. Il-poloz tal-ewwel rawnd raw lil Chelsea jaffrontaw liċ-ċampjins [[Żvezja|Żvediżi]] ta' [[Djurgårdens IF Fotboll|Djurgårdens]]. Però, Chelsea kellhom jirtiraw wara l-intervent tal-[[Football League]] u l-[[The Football Association|FA]], fejn ħafna membri raw li l-prijorità kellha tingħata għall-kompetizzjonijiet domestiċi.<ref>Il-pressjoni mitfugħa fuq iċ-ċermen tal-klabb Joe Mears mill-awtoritajiet tal-futbol Ingliżi hi referenza f'dan [https://web.archive.org/web/20060719024344/http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2005/04/06/sfnphi06.xml&sSheet=/sport/2005/04/06/ixfooty.html l-artiklu tat-''Telegraph'']. L-objezzjonijiet tas-segretarju tal-Football League Alan Hardaker huma diskussi [https://web.archive.org/web/20260103030346/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,762-1586242,00.html hawnhekk].</ref> Chelsea lagħbu verament logħba ta' ħbiberija inuffiċjali kontra ċ-ċampjins tal-[[Skozja|Iskozja]] [[Aberdeen FC|Aberdeen]], fejn Aberdeen rebħu. Bħala rikompensa, it-tim ta' Chelsea offra lil Aberdeen platt bl-emblema tal-klabb. L-iskwadra ma kinitx kapaċi li tibni rebħiet ġodda wara s-suċċess tal-1955. Fl-istaġun [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1955-56|1955–1956]] ikklassifikaw fis-sittax-il post. Fis-snin ta' wara l-formazzjoni, fejn l-età medja kienet qed tikbet, kisbet serje ta' pożizzjonijiet modesti fin-nofs tal-klassifika. L-unika nota pożittiva ta' dan il-perjodu kien il-bidu tal-skorer prolifiku [[Jimmy Greaves]], wieħed mill-aqwa prodotti tas-settur ġovanili tat-tim ta' Chelsea, u skorer ta' 122 f'erba' kampjonati. Flimkien ma' Greaves ħarġu diversi żgħażagħ ta' valur, magħrufin aktar bħala ''Drake's Duckings'' ("Il-Papri Żgħar ta' Drake") u l-inesperjenza tagħhom, kienet riżultat ta' prestazzjonijiet li ftit li xejn kienu kontinwi. Waħda mill-punti l-aktar baxxi tal-klabb f'dawn is-snin, kienu l-eliminazzjoni fit-tielet rawnd tal-FA Cup kontra skwadra tal-[[Fourth Division]], [[Crewe Alexandra FC|Crewe Alexandra]], f'[[Jannar]] [[1961]]. Wara li Greaves kien ċedut għat-tim ta' [[AC Milan|Milan]] f'Ġunju ta' wara, il-konsegwenzi kienu evidenti: mingħajr il-gowls tal-attakkant tagħhom, l-iskwadra batiet. Drake kien imkeċċi f'Settembru wara telfa ta' 4–0 kontra [[Blackpool FC|Blackpool]], b'Chelsea fl-aħħar tal-klassifika. Kien sostitwit mill-plejer-kowċ ta' tlieta u tletin sena [[Tommy Docherty]]. ==Emerġenza (1963–1971)== ===Tommy Docherty=== Docherty impona dixxiplina stretta u ċeda diversi plejers anzjani, biex issostwixxihom ma' akkwisti astuti u uża' talent aktar żagħżugħ permezz tas-sistemà ġovanili adottata minn Birrell. Fil-wasla tiegħu, f'[[Jannar]] [[1962]], l-iskwadra kienet kważi destinata għar-relegazzjoni, u hu uża' dan il-ħin biex jesperimenta u jippjana l-futur. Fl-ewwel staġun sħiħ ta' Docherty hu reġa ta l-promozzjoni lil Chelsea għas-[[Second Division]]. Il-partita deċiżiva, kontra [[Sunderland AFC|Sunderland]], kienet waħda kumbattuta u spiċċat b'rebħa ta' 1–0, grazzi għall-gowl ta' [[Tommy Harmer]]. Fl-aħħar ġurnata t-tim minn Londra rebħu 7–0 lil [[Portsmouth FC|Portsmouth]]. Chelsea rritornaw fil-First Division bi skwadra ġovanili, fejn ibbrillaw [[Ron Harris|Ron "Chopper" Harris]], il-gowlkiper [[Peter Bonetti]], il-ġwejnħa [[Bobby Tambling]], il-midfilder [[John Hollins]], id-difensur [[Ken Shellito]], l-attakkant [[Barry Bridges]], il-ġwejnħa [[Bert Murray]] u l-kaptan [[Terry Venables]], kollha prodotti tas-settur ġovanili. Ma' dawn, Docherty żied l-attakkant [[George Graham]], [[Eddie McCreadie]] u d-difensur eleganti [[Marvin Hinton]], akkwistati għal somma żgħira. Fl-istaġun ta' ritorn fl-aqwa serje, Chelsea spiċċaw fil-ħames post, waqt li fis-sena ta' wara kienu qed jimmaraw lejn it-''[[treble]]'' tal-kampjonat, [[FA Cup]] u l-[[Football League Cup|League Cup]]. L-istil ta' logħob kien ibbażat fuq id-dinamiżmu fiżiku u fuq iċ-ċirkolazzjoni rapida tal-ballun. Chelsea bdew tajjeb il-kampjonat u fl-aħħar kienu flimkien ma' [[Manchester United FC|Manchester United]] u [[Leeds United FC|Leeds United]], qed jiġġieldu għar-rebħ tal-kampjonat. Mas-suċċess fl-aqwa serje huma rebħu l-League Cup, meta fil-finali l-"Blues" għelbu 3–2 lil [[Leicester City FC|Leicester City]] (grazzi għall-prestazzjoni tajba ta' McCreadie) biex fil-partita ta' ritorn f'[[Fibert Street]] huma spiċċaw pari ta' 0–0, f'logħba kumbattuta. Però, bdew jinħassu l-ewwel problemi fl-ambjent, hekk kif Docherty kellu xi jgħid ma xi plejers, partikularment Venables. F'Marzu sofrew telfa kontra Manchester United, rivali tat-titlu, u ftit wara riżultat negattiv (0–2) kontra [[Liverpool FC|Liverpool]] fis-semi-finali tal-FA Cup, minkejja l-fatt li Chelsea kienu favoriti f'din l-aħħar logħba. Fl-aħħar erbat ijiem tat-tmiem tal-kampjonat, Chelsea baqgħu xorta l-ewwel, imma fil-logħba ta' wara kontra [[Burnley FC|Burnley]] Docherty ħalla barra mit-tim tmien plejers pedini (Venables, Graham, Bridges, Hollins, McCreadie, Hinton, Bert Murray u [[Joe Fascione]]). Li kien għad baqa' mit-tim kien grupp ta' riservi u żgħażagħ, u dawn tilfu 6–2 u ta ċans lir-rivali biex jersqu aktar qrib. Fl-aħħar, Chelsea spiċċaw it-tielet. Fis-sena ta' wara reġgħet offriet ħafna avvenimenti, mingħajr ebda titlu mirbuħ. Chelsea ikkompetiet fuq tliet naħat: kampjonat, FA Cup u [[Tazza tal-Fieri]]. Huma lagħbu rekord ta' 60 logħba fit-tliet kompetizzjonijiet. Fl-aħħar ikklassifikaw fir-raba' post tal-kampjonat u fl-FA Cup kisbu s-semi-finali wara li rebħu f'[[Anfield]] liċ-ċampjins kurrenti, [[Liverpool FC|Liverpool]]. Fis-semi-finali affrontaw lil [[Sheffield Wednesday FC|Sheffield Wednesday]], għal darb'oħra f'[[Villa Park]]. Minkejja li kienu favoriti, it-tim minn [[Yorkshire]] għeleb lil Chelsea 2–0 u kien eliminat. Fit-Tazza tal-Fieri huma eliminaw lil [[AS Roma|Roma]], [[TSV 1860 München|1860 München]] u lil [[AC Milan|Milan]] (fejn f'din l-aħħar logħba, ir-rebħa kienet deċiża permezz tat-tfigħ tal-munita, wara li l-partita spiċċat pari wara l-ħin normali). Fis-semi-finali tilfu kontra [[FC Barcelona|Barcelona]]. Iż-żewġ timijiet tad-dar rebħu 2–0, u fil-partita ta' spareġġ li ntlagħbet f'[[Nou Camp]], Barcelona rebħu 5–0. Docherty, li kellu relazzjoni ma' xi plejers li kienet imkissra, iddeċieda li jibni skwadra ta' età medja ta' 21 sena. Venables, Graham, Bridges u Murray kienu ġew mibjugħha matul is-sena, waqt li kien akkwistat il-ġwejnħa Skoċċiż [[Charlie Cooke]] għal £72,000, flimkien mal-midfilder [[Tommy Baldwin]], li wasal fi Stamford Bridge bħala midfilder parzjali għall-bidla ma' Graham. Mis-settur ġovanili ħareġ attakkant ta' talent kbir, [[Peter Osgood]]. L-operazzjonijiet tat-trasferimenti ta' Docherty kienu inizzjalment produttivi. Chelsea, b'Osgood bħala fulkru tat-tim sħiħ, marru fl-ewwel post tal-klassifika sa' [[Ottubru 1966]], l-unika formazzjoni imbattuta wara għaxar logħbiet. Wara Osgood kiser saqajn f'partita fil-League Cup u l-pjanijiet ikkomplikaw. Biex jissostitiwixxi lil Osgood, Docherty kiser ir-rekord ta' trasferiment permezz tal-akkwist ta' [[Tony Hateley]] għal £100,000, però l-logħob fl-arja ta' Hateley, ma qabilx mal-istil ta' Chelsea. Huma bdew jinżlu fil-klassifika u spiċċaw fid-9 post. Ir-ribalta tal-istaġun kienet li laħqu l-finali tal-FA Cup. Fis-semi-finali l-"Blues" rebħu lil [[Leeds United FC|Leeds United]] f'dik li l-istoriċi<ref>{{Ċita ktieb | kunjom=Glanvill |isem=Rick | titlu=Chelsea FC: The Official Biography - The Definitive Story of the First 100 Years| pubblikatur=Headline Book Publishing Ltd| sena=2006| isbn= 0-7553-1466-2|paġna=321 |lingwa=en}}</ref> jgħidu li bdiet ir-rivalità bejn dawn iż-żewġ timijiet. F'waħda mill-aqwa mumenti ta' Hateley ma' Chelsea kien li skorja gowl bir-ras, fejn fl-aħħr kien wieħed deċiżiv, imma l-partita kienet waħda kontestata wara li tliet gowls ta' Leeds kienu mħassra. Chelsea affrontaw lil [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]] fl-ewwel finali tal-FA Cup bejn żewġ timijiet minn Londra, magħrufa aktar bħala l-''Finali tal-Cockney Cup''. Kienet l-ewwel finali li Chelsea kienu preżenti fiha mill-1915 u l-ewwel preżenza fil-finali f'[[Wembley Stadium|Wembley]]. Ron Harris, li dakinhar kellu 22 sena, kien l-aktar kaptan ġuvni li niżel fil-grawnd fil-finali tat-Tazza tal-Ingilterra. Il-"Blues" ma għamlux prestazzjoni tajba u madanakollu l-gowl lejn tmiem il-logħba ta' Tambling permezz ta' daqqa ta' ras, ma kienx biżżejjed hekk kif tilfu 2–1 kontra Tottenham li fost it-tim kien jinvolvi li Venables u Greaves. Docherty, figura li kienet kontinwament diskussa, kien imneħħi mill-kariga ta' kowċ wara li rebħu tnejn biss mill-ewwel għaxra logħbiet, flimkien ma' problemi ta' Docherty mal-plejers u hu serva skwalifikazzjoni ta' 28 ġurnata mill-[[The Football Association|FA]]. ===Dave Sexton=== Fl-ewwel sena wara t-tluq ta' Docherty, Chelsea tilfu 7–0 kontra [[Leeds United FC|Leeds United]], fejn din saret waħda mill-akbar telfiet fl-istorja tal-klabb (fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1953-54|1953–1954]] huma tilfu 8–1 kontra [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhampton Wanderers]]). [[Dave Secton]], li kien eks-kowċ ta' Chelsea u [[Leyton Orient FC|Leyton Orient]], b'temperament aktar kalm u riservat minn Docherty, ħa l-post ta' kowċ. Il-qalb tal-iskwadra eriditata minn Docherty baqa' fil-parti l-kbira tiegħu l-istess. Ġew miżjud żewġ plejers fid-difiża [[John Dempsey]] u [[David Webb]], l-attakkant [[Ian Hutchinson]], il-midfilder debuttant [[Alan Hudson]] u l-ġwejnħa [[Peter Houseman]], li kien irritorna minn self. Sexton wera li kien influwenti u wassal lil Chelsea għal żewġ klassifikazzjoni fost l-ewwel sitta, kif ukoll għat-Tazza tal-Fieri [[1968]]–[[1969]], fejn il-"Blues" spiċċaw eliminati minn [[DWS|DWS Amsterdam]] wara t-tfigħ tal-munita. Fil-kampjonat [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1969-1970|1969–1970]], il-klabb ikklassifika fit-tielet post wara [[Everton FC|Everton]] u [[Leeds United FC|Leeds United]]. Osgood u Hutchinson irnexxielhom jiskorjaw total ta' 53 gowl flimkien fl-istaġun, u laħqu l-finali tal-FA Cup tal-istess staġun. It-tim oppost kien propju il-Leeds United, dominant tal-kampjonat u fost l-aqwa timijiet ta' dik l-era. Fl-ewwel partita f'Wembley, Chelsea kienu dejjem minn taħt imma rnexxielhom jiksbu pari ta' 2–2 grazzi għall-gowls ta' [[Segnarono Houseman]] u fl-aħħar minuti Hutchinson. Il-partita ta' spareġġ saret f'[[Old Trafford]] ta' Manchester ġimgħatejn wara. Il-logħba baqgħet famuża għat-tattiċiżmu estrem tal-iskwadri u għat-talent u l-abilità kbira li kienet murija mill-plejers. Għal darb'oħra fi żvantaġġ, Chelsea reġgħu ġabu l-iskor l-istess għat-tielet darba fil-partita grazzi għad-daqqa ta' rus ta' Osgood minn passaġġ ta' Cooke. Il-partita kompliet fil-[[ħin supplementari]], fejn Webb, minn assist ta' Hutchinson, ta daqqa ta' ras u kiseb il-gowl tar-rebħa, dak tat-2–1. Is-suċċess tat-Tazza tal-Ingilterra ta lil Chelsea l-kwalifikazzjoni fit-[[Tazza tat-Tazez Ewropej|Tazza tat-Tazez]] għall-ewwel darba fl-istorja tal-klabb. Ir-rebħiet kontra [[Aris Thessaloniki]] u [[CSKA Sofia]] fetħu t-triq tal-iskwadra lejn il-kwarti tal-finali, fejn elimaw lil [[Clube Brugge]] wara rimonta emozzjonali. Wara li tilfu l-ewwel leg barra minn darhom bl-iskor ta' 2–0, Chelsea kienu 0–0 b'disa' minuti mit-tmiem fil-partita ta' ritorn, imma gowl ta' Osgood dawwar l-istorja tal-logħba u ġab l-iskor taż-żewġ partiti l-istess. Fil-ħinijiet supplementari huma trijonfaw 4–0. Ir-rivali ta' [[Manchester City FC|Manchester City]], kienu eliminati fis-semi-finali. L-ewwel finali bejn Chelsea u [[Real Madrid CF|Real Madrid]] spiċċat 1–1, il-partita ta' spareġġ saret jumejn wara u kienet deċiża mill-gowls ta' Dempsey u Osgood: it-2–1 ta lil Chelsea biex jerfgħu għall-ewwel darba trofew Ewropew. Il-kanzunetta ''[[Blue is the Colour]]'' ("Blu hu l-Kulur"), li ħarġet fl-1972 u kantata mill-membri tat-tim, laħqet il-ħames pożizzjoni tal-[[UK Singles Chart]]. Din hi waħda mill-aktar kanzunetti famużi fil-futbol Ingliż, u legata għal dejjem mat-tim ta' Chelsea ta' dik l-era. ==Il-kriżi (1972–1983)== Fid-deċennju ma kienx hemm aktar suċċessi hekk kif problemi finanzjarji kbar ġabu lill-klabb fuq irkubbtejh. Mill-bidu tas-snin sebgħin id-dixxiplina li kienet tirrenja fl-iskwadra saret debboli hekk kif Sexton kellu xi jgħid ma' xi plejers, fosthom Osgood, Hudson u Baldwin, dawr l-atteġġjament tagħhom u l-istil ta' ħajja tagħhom. Flimkien mad-dekadenza tal-ispirtu tal-iskwadra, hekk ukoll kienu r-riżultati. Eliminati mit-[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1971-72|Tazza tat-Tazez Ewropej 1971–72]] minn tim [[Żvezja|Żvediż]] inqas kwotat ta' [[Åtvidabergs FF]], Chelsea kienu estromessi wkoll mill-[[FA Cup]] minn [[Leyton Orient FC|Leyton Orient]], skwadra tas-[[Second Division]], minkejja li kellhom vantaġġ ta' 2–0. Fl-aħħar tilfu l-finali tal-FA Cup kontra [[Stoke City FC|Stoke City]] fl-[[1972]]. F'dawn l-okkażżjonijiet kollha l-formazzjoni minn Londra ħarġet telliefa kontra rivali teknikament inferjuri u minkejja li ddominaw il-partita għal diversi ħinijiet. Fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1972-73|1972–1973]] ippożizzjonaw fit-tnax-il post u fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1973-74|1973–74]] fis-sbatax-il post. L-ostilità bejn Sexton fuq naħa u Osgood u Hudson fuq naħa oħra laħqet il-punt kruċjali wara telfa ġewwa darhom ta' 4–2 kontra [[West Ham United FC|West Ham United]] f'jum [[San Stiefnu]] fl-[[1973]]. Iż-żewġ plejers kienu ċeduti xahrejn wara, imma anke Sexton kien imkeċċi fil-bidu tal-istaġun [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1974-75|1974–1975]] wara bidu diffikultuż. Is-suċċessur tiegħu kien l-assistent tiegħu [[Ron Suart]], però ma setgħax jevita l-forma fqira tat-tim u dan spiċċa relegat fl-[[1975]]. Il-kostruzzjoni tal-''East Stand'' (Tribuna tal-Lvant), li għadha żżomm postha fl-impjant modern, irrappreżenta fonti ta' danni. Il-proġett kien parti minn pjan ta' potenzjmanet tal-istadju, biex il-kapaċità jiġi estiż għal 60,000 post, kollha biex ipoġġu bilqiegħda. Dan il-proġett ġie deskritt bħala "l-aktar ambizzjuż li qatt sar fir-Renju Unit"<ref>John Parsons, ''Daily Mail''. Quoted Mears (2002), pġ. 192.</ref>. Dak iż-żmien kien hemm kriżi enerġetika mondjali u x-xogħol kien ostakolat mid-dewmien flimkien mal-istrajk tal-ħaddiema u tal-iskarsita tal-materjali, hekk kif dawn kienu l-fatturi li kien hemm aktar spiża milli kien qabel previst. Fl-[[1976]], il-klabb sab ruħu b'dejn ta' £3.4 miljun. B'konsegwenza t'hekk, bejn [[Awwissu]] [[1974]] u [[Ġunju]] [[1978]], id-diriġenza ma akkwistat l-ebda plejer. Id-dekadenza tal-iskwadra kien akkompanjat minn dekandeza fl-attendenza: dawk li baqgħu kellhom reputazzjoni ta' vjolenza fi ħdan sezzjoni ta' sapport ta' Chelsea. Lejn tmiem is-sebgħinijiet u l-bidu tas-snin tmenin kien il-perjodu ta' żvilupp maġġuri tal-fenominu tal-[[hooligan]]s. Il-benjamini vjolenti ta' Chelsea, il-Headhunters ta' Chelsea, kienu partikularmenti familjari mal-vjolenza u għal-legami ma' gruppi politi estremi, u dawn kellhom jagħmlu l-preżenza tagħhom fis-snin suċċessivi. [[Stampa:Chelsea stand.jpg|350px|thumb|L-''East Stand'', waħda mill-kawżi tal-problemi finanzjarji ta' Chelsea fis-snin sebgħin u tmenin]] Ftit qabel ir-relegazzjoni tal-[[1975]], [[Eddie McCreadie]] kien nominat bħala kowċ. Wara sena ta' tranżazzjoni u konsolidament (Second Division 1975–76), il-kowċ reġa' poġġa lill-klabb fl-aqwa serje fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1976-77|1976-1977]], bi skwadra komposta minn żgħażagħ (fosthom [[Ray Wilkins]] u l-attakkant [[Steve Finnieston]], awtur ta' 24 gowl) u veterani taż-żminijiet tas-suċċessi (fosthom Cooke, Harris u Bonetti). McCreadie, però, ħalla lill-klabb wara argument ma' Brian Mears fuq kumpanija tal-karozzi. Postu ħadu eks-plejer ieħor, [[Ken Shellito]]. Shellito żamm lil Chelsea fil-First Division fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1977-78|1977–1978]], staġun fejn il-punt l-iktar kruċjali kienet ir-rebħa ta' 4–2 li l-"Blues" għamlu kontra ċ-ċampjins Ewropej [[Liverpool FC|Liverpool]] fl-[[FA Cup]]. Shellito irriżenja f'nofs l-istaġun ta' wara, wara li rebaħ tliet darbiet biss tal-kampjonat sal-[[Milied]]. Lanqas ir-ritorn ta' Peter Osgood ma serva biex itejjeb ir-rendiment tat-tim. Is-suċċessur ta' Shellito, [[Danny Blanchflower]], li kien kaptan tat-tim ta' [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]] rebbieħ tad-''double'', ma rnexxielux jevita r-relegazzjoni, b'bilanċ ta' 5 rebħiet u 27 telfa. Kien qed jinfetaħ wieħed mill-aktar żminijiet imdallmin fl-istorja ta' Chelsea. Wilkins, wieħed mill-ftit stilel ta' Chelsea, kien mibjugħ lil [[Manchester United]], waqt li f'[[Settembru]] [[1979]] kien assunt bħala kowċ l-eroj tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1966|Tazza tad-Dinja 1966]] [[Geoff Hurst]], b'[[Bobby Gould]] bħala assistent. Il-wasla tagħhom ta żvolta fl-ambjent. Għal perjodu twil, Chelsea ikkonduċew il-klassifika, però l-forma tagħhom naqset lejn l-aħħar parti tal-istaġun fejn ikkaġuna r-raba' post: l-iskwadra tilfet il-promozzjoni għad-differenzi tal-gowls. Fis-sena ta' wara it-tim minn Londra bata biex jiskorja, fejn irreġistra total ta' disa' partiti konsekuttivi mingħajr ma jiskorja gowl u bi tliet rebħiet minn għoxrin logħba. Fl-aħħar huma spiċċaw it-tnax fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1980-81|1980–1981]] u Hurst kien eżonerat. Fl-1981 Brian Mears irriżenja minn ċermen, fejn temm is-76 sena tal-assoċċazzjoni tal-familja tiegħu mal-klabb. Waħda mill-aħħar azzjonijiet ta' Mears kien li jappunta lil [[John Neal]] bħala kowċ. Sena wara, Chelsea Football & Athletic Company, kellhom dejn kbir u ma setgħux iħallsu lill-plejers, kienet akkwista, fl-iktar punt prekarju tal-istorja tal-klabb, min-negozjant [[Ken Bates]], li f'dak iż-żmien kien president ta' [[Oldham Athetlic FC|Oldham Athletic]] u li kisibha mill-familja Mears għas-somma ta' £1. Bates, però, irrifjuta li jħallas il-grawnd u d-dejn tiegħu, deċiżjoni li batal-konsegwenza biha. Il-proprjetarju l-ġdid wera li hu vera ġellied fil-pożizzjoni ta' ċermen, anki jekk l-avversarji tiegħu kienu jinkludu wkoll il-benjamini (li ma ħadux gost bid-deċiżjoni li jiġi installat ċnut elettriċi biex iżommuhom barra mill-grawnd) u l-kumpanija tal-iżvilupp immobiljarju Marler Estates, li David Mears, ħu Brian, biegħ il-parti tiegħu ta' Stamford Bridge. Fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1981-82|1981–1982]], staġun ieħor deludenti spiċċa fit-tnax-il post tas-Second Division, Chelsea għamlu l-aqwa mixja fl-FA Cup wara ħafna snin u eliminaw lil Liverpool ċampjin tal-Ewropa fil-ħames rawnd. Il-"Blues" lagħbu aħjar tar-rivali nobbli u rebħulhom 2-0. Fil-kwarti tal-finali affaċċjaw l-avversarji antiki ta' [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]], li, minkejja l-vantaġġ ta' [[Mike Fillery]] kellhom iċedu u ħarġu telliefa 3–2. L-istaġun [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1982-83|1982–1983]] kien l-agħar fl-istorja ta' Chelsea. Wara bidu tajjeb, l-iskwadra beda nieżel aktar fil-klassifika, fejn minn disa' partiti ma rnexxielhomx jirbħu l-ebda minnhom fejn kienu qed jissugraw għal relegazzjoni fit-[[Third Dvision]]. F'dan l-istant, konsiderati l-problemi finanzjari tal-klabb, il-waqgħa fit-tielet diviżjoni kienet tfisser tmiem tas-soċjetà. Fil-ġurnata ta' qabel tal-aħħar kien hemm l-konfront dirett ma' [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderers]], li kien deċiż minn gowl minn 25 metru ta' [[Clive Walker]], xutt li ta rebħa deċiżiva ta' 1–0. Fl-aħħar ġurnata kisbu pari ġewwa darhom kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]] biex b'hekk evitaw ir-relegazzjoni b'żewġ punti ta' marġni fil-klassifika. ==Era ġdida (1983–1989)== Is-sajf tal-[[1983]] kien wieħed importanti fl-istorja ta' Chelsea hekk kif il-kowċ [[John Neal]] għamel serje ta' akkwisti li kienu se juru li huma kruċjali biex ibiddlu l-futur tal-iskwadra. L-uċuh ġodda kienu l-attakkant [[Kerry Dixon]], mixtri minn [[Reading FC|Reading]], il-ġwejnħa [[Pat Nevin]] minn [[Clyde FC|Clyde]], li kellu kapaċità kbira fil-ġiri, il-midfilder [[Nigel Spackman]] minn [[Bournemouth FC|Bournemouth]] u l-gowlkiper [[Eddie Niedzwiecki]] minn [[Wrexham FC|Wrexham]]. Ma' dawn il-plejers ġodda kien hemm ir-ritorn ta' [[John Hollins]] bħala plejer-kowċ, għal somma totali ta' £500,000. Dixon ifforma koppja tal-attakk prolifika mal-plejer il-ġdid [[David Speedie]] u t-tnejn li huma kkombinaw kemm huma ma' Nevin biex taw il-ħajja għal-triju li pproduċa 22 gowl fi tliet snin. Chelsea l-ġdid beda l-istaġun [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1983-84|1983–1984]] b'rebħa kbira ta' 5–0 kontra [[Derby County FC|Derby County]], u wara segwew rebħiet oħra ta' 5–3 kontra [[Fulham FC|Fulham]] u 4–0 kontra [[Newcastle United FC|Newcastle United]] ta' [[Kevin Keegan]]. Grazzi wkoll għall-gowls ta' Dixon, li rnexxielu jiskorja 36 fil-kompetizzjonijiet kollha - rekord staġonali megħlubb biss minn [[Bobby Tambling]] u [[Jimmy Greaves]] &mdash; il-promozzjoni kienet miksuba permezz ta' rebħa oħra ta' 5–0 kontra r-rivali antiki ta' [[Leeds United FC|Leeds United]]. L-iskwadra kienet ikoronata ċampjin tas-Second Division fl-aħħar ġurnata wara rebħa barra minn darhom kontra [[Grimsby Town FC|Grimsby Town]]. Għal din l-okkażżjoni, 10,000 benjamin ta' Chelsea għamlu l-vjaġġ lejn [[Lincolnshire]]. Lura fil-First Division, Chelsea kienet konkorrenta għall-kwalifikazzjoni tat-tazez [[Ewropa|Ewropej]] fl-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1984-85|1984–85]], fejn spiċċaw is-sitt post. L-iskwadra kienet ukoll fit-triq lejn it-tielet finali tal-[[Football League Cup|League Cup]], imma s-semi-finali kontra [[Sunderland AFC|Sunderland]], li kien kandidat għar-retroċessjoni kellu riżultat mhux mistenni. Il-plejer [[Clive Walker]], li kien jilgħab ma' Chelsea iggwida għar-rebħa ta' 3–2 fi Stamford Bridge (5–2 ir-riżultat aggregat), fejn kien ukoll xi ġlied u rvellijiet. Il-partita kompliet fl-isfond tal-pulizija u xi benjamini li daħlu fil-grawnd, hekk kif il-ġlied kompla sejjer fit-toroq. Neal irtira fl-aħħar tal-istaġun għal raġuni ta' saħħa u kien sostitwit minn Hollins. L-ewwel sena taħt Hollins ra lil Chelsea jiġġieldu għat-titlu. L-ewwel fil-klassifika fi Frar, it-tim kellu jirrinunzja lil Dixon u Niedzwiecki, vittmi ta' uġigħ gravi, u matul iż-żmien tal-[[Għid]] it-tim laqqat għaxar gowls f'żewġ partiti, fejn kien kważi jinsab barra mill-ġlieda għar-rebħ tal-kampjonat. Żewġ suċċessi ta' 2–1 kontra [[Manchester United FC|Manchester United]] f'[[Old Trafford]] u [[West Ham United FC|West Ham United]] f'[[Upton Park]] &mdash; fejn b'hekk qata' lil "Hammers" barra mill-ġirja għat-titlu &mdash; ħalla lil Chelsea tliet punti minn Liverpool li kienu fl-ewwel post, b'ħames partiti x'jintlagħbu. Minn dak inhar sal-aħħar ġurnata tal-kampjonat kisbu biss punt wieħed, u b'hekk reġa' tahom is-sitt post. Fl-istess staġun it-tim minn Londra rebħu l-ewwel edizzjoni tal-[[Full Members Cup]], meta għelbu 5–4 lil [[Manchester City FC|Manchester City]] f'Wembley grazzi għal [[tripletta]] ta' Speedie u minkejja li l-oppożizzjoni kellha żvantaġġ ta' 1–5. Wara dan il-bidu ġdid, il-forma tat-tim reġgħet niżlet u kisbu biss l-erbatax-il post. L-ispritu tal-iskwadra beda jiddiġenera hekk kif Hollins kellu argumenti ma' xi plejers pedini, l-aktar Speedie u Spackman, fejn fl-aħħar kienu ċeduti. Hollins kien imkeċċi f'Marzu tal-istaġun ta' wara, bl-iskwadra fil-ġirja għas-salvezza. [[Bobby Campbell]], ħa l-irwol ta' kowċ imma dan ma setax jevita r-relegazzjoni li kienet b'riżultat ta' telfa fil-[[play-off]] kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]], fejn għal darb'oħra l-partita kienet iddominata minn problemi min-nies u attentati biex jinvadu l-grawnd. Il-federazzjoni kkastiga lill-klabb, fejn tahom sitt partiti mingħahjr ma jidħlu nies fl-istadju. Mingħajr rebħa fl-ewwel sitt partiti tal-kampjonat, il-"Blues" irnexxielhom madanakollu jirbħu l-kampjonat tas-Second Division [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1988-89|1989–1989]] b'99 punt, 17-il punt aktar mir-rivali Manchester City. ==Is-snin '90: lura għall-ġirja== Fil-[[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1989-90|First Division 1989–90]] Chelsea, li kienet għadha kemm ġiet promossa, kienet fost il-protagonisiti. Il-kowċ [[Bobby Campbell]] iggwida skwadra bi plejers li ma tantx kienu ta' esperjenza u rnexxielu jakkwista pożizzjoni tajba, dik tal-ħames post. Minkejja l-iskwalifika tal-klabb Ingliżi mill-kompetizzjonijiet Ewropej, Chelsea tilfu l-aċċess fit-[[Tazza UEFA]] minħabba li f'dak l-istaġun l-uniku post assenjat għall-Ingilterra mar għal [[Aston Villa FC|Aston Villa]] viċi-ċampjin nazzjonali. FL-istess sena, Campbell iggwida l-formazzjoni ta' Londra għat-tieni suċċess fil-[[Full Members Cup]], grazzi għar-rebħa minima ta' 1–0 kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]] fil-finali ta' Wembley. Campbell irriżenja sena wara u kien sostitwit minn [[Ian Porterfield]], li wassal lit-tim ta' Chelsea f'pożizzjoni għolja tal-klassifika [[Kampjonat tal-futbol Ingliż 1991-92|1991–1992]] biex setgħu jiksbu l-ewwel staġun tal-[[Premier League]]. Ħalla lill-klabb f'nofs l-istaġun [[FA Premier League 1992-93|1992-1993]], rimpjazzat minn [[David Webb]], protagonist ieħor tar-rebħa tal-"Blues" fl-[[FA Cup]] tal-1970. Taħt Webb, it-tim spiċċa l-ħdax, pożizzjoni li ma tatux konferma ta' staġun ieħor mat-tim. Postu ħadu fl-aħħar tal-istaġun, [[Glenn Hoddle]], li kien jilgħab midfilder mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|tim nazzjonali Ingliż]] u li kien għadu kemm kiseb il-promozzjoni fil-Premiership bħala plejer-kowċ ta' [[Swindon Town FC|Swindon Town]]. Fil-frattant, fl-[[1992]], fil-konklużjoni tad-deċennju ta' inċertezza fuq il-futur ta' Stamford Brdige karaterizzat minn disputi legali u tal-kampanja ''Save the Bridge'' ("Salvaw il-Bridge", bħala riferiment għall-istadju), Bates finalment ħeles mill-iżviluppaturi mmobiljarji u għaqqad il-proprjetà mal-klabb. Hu approfitta tad-diffikulta tal-iżviluppaturi flimkien mal-waqgħa fis-suq u għamel ftehim mal-banek tagħhom. Kienet ikkrejata l-[[Chelsea Pitch Owners]] ("Il-Possidenti tal-Grawnd ta' Chelsea"), li fl-[[1997]] akkwistaw il-proprjetà assoluta tal-grawnd, id-dritti tad-denominazzjonali tal-klabb u l-granwd, b'garanzija li sitwazzjoni bħal dik preċedenti ma kienet qatt se tiġi qatt ripetuta. Wara li ġiet sistemata s-sitwazzjoni legali, bdew ix-xogħlijiet ta' rinnovament tal-grawnd sħiħ (eskluża l-''East Stand''), fejn għamluh il-post kollu postijiet fejn jistgħu jpoġġu. Barra minn hekk, it-tribuni kienu mressqa lejn il-grawnd u għamluhom taħt koperta, operazzjonijiet li kienu mlestija lejn il-bidu tal-[[millenju]]. L-ewwel staġun ta' Hoddle, l-[[FA Premier League 1992-93|1992–1993]], ra lil Chelsea titlef bil-mod il-forma, imma r-riskju temporanju ta' relegazzjoni kien minsi grazzi għall-gowls tal-akkwist il-ġdid [[Mark Stein]], imħallas £1,500,000 lil [[Stoke City FC|Stoke City]], li kien figura mportanti fis-salvazzjoni tat-tim. Fl-istess staġun il-"Blues" waslu finalisti tal-FA Cup, fejn affrontaw liċ-ċampjins tal-Premiership, [[Manchester United FC|Manchester United]], skwadra li l-Chelsea kienu rebħulhom 1–0 fiż-żewġ partiti tal-kampjonat. L-ewwel taqsima tal-logħob għalqet 0–0, imma f'ħin ta' ħames minuti fit-tieni parti tal-logħob lil Manchester United ingħataw żewġ penalties, fejn it-tnejn kienu traformati għal gowls. Chelsea marru fuq l-attakk imma r-rivali ħolqu għal darbtejn kontra-attakk għall-finali tal-logħba ta' 4–0. It-telfa kienet waħda kbira, imma xorta tat lil Chelsea l-kwalifikazzjoni għat-[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1994-95|Tazza tat-Tazez Ewropej 1994–1995]], wara li Manchester United kienu diġà akkwistaw il-kwalfifikazzjoni fil-[[UEFA Champions League]]. F'dik l-edizzjoni, Chelsea laħqu s-semi-finali, fejn sfaw eliminiat minn [[Real Zaragoza]], rebbieħa eventwali tat-trofew. Il-"Blues" kellhom issa skwadra diċenti bi plejers ta' klassi, fejn fost l-aktar importanti kien hemm il-kaptan [[Dennis Wise]]. Iċ-ċermen [[Ken Bates]] u d-direttur sportiv [[Matthew Harding]] kienu qed jiġbru somma ta' flus biex jinvestu fi plejers ġodda. Fis-sajf tal-[[1995]] waslu fi Stamford Bridge żewġ stilel ta' fama mondjali, it-talent [[Netherlands|Netherlandiż]] [[Ruud Gullit]] (trasferiment b'xejn minn [[UC Sampdoria|Sampdoria]]) u l-attakkant ta' Manchester United [[Mark Hughes]] (imħallas £1.5 miljun), flimkien mad-difensur [[Rumanija|Rumen]] [[Dan Petrescu]]. Hoddle wassal lil Chelsea għal darb'oħra fil-11-il post tal-istaġun [[FA Premier League 1995-96|1995-96]] u semi-finali oħra tal-FA Cup, u wara ħalla lill-klabb biex jieħu l-inkarigu ta' kowċ tat-tim nazzjonali Ingliż. ==Twelid ġdid: Gullit, Vialli e Zola (1996–2000)== Għall-istaġun [[FA Premier League 1996-97|1996–1997]], Gullit ħa l-post ta' plejer-kowċ, fejn żied diversi plejers ta' livell għoli għall-iskwadra: l-attakkant ta' [[Juventus FC|Juventus]] ċampjin tal-Ewropa [[Gianluca Vialli]], id-difensur espert [[Franza|Franċiż]] [[Frank Lebœuf]] u l-plejers nazzjonali [[Italja|Taljani]] [[Gianfranco Zola]], li maż-żmien sar wieħed mill-aktar maħbubin mill-benjamini ta' Chelsea u wieħed mil-aqwa plejers fl-istorja tal-klabb, u [[Roberto di Matteo]], li ġie mixtri għal rekord tal-klabb, £4,900,000. Flimkien ma' dawn, waslu wkoll, il-midfilder prolifiku [[Urugwaj|Urugwajan]] [[Gustavo Poyet]], u l-attakkant [[Tore André Flo]], ta' nazzjonalità [[Norveġja|Norveġiża]]. Kien b'dan it-tim li Gullit u s-suċċessur tiegħu ħarġu lil Chelsea bħala wieħed mill-aqwa timijiet Ingliżi, kapaċi li jesperimentaw futbol veloċi u pjaċevoli. Gullit għamel debutt tajjeb bħala kowċ. L-iskwadra waslet is-sitt post, l-aqwa post mill-1989–90, u temm iż-żmien ta' mingħajr suċċessi wara li rebaħ l-FA Cup. Probabilment l-aktar partita mportanti kienet dik kontra [[Liverpool FC|Liverpool]] fir-raba' rawnd. Fi żvantaġġ ta' 2–0 fl-intervall, Gullit daħħal lil Hughes fil-grawnd, u dan mal-ewwel ħalla l-marka hekk kif skorja gowl ftit minuti mid-dħul tiegħu fil-logħob u assista lil Zola għal gowl minn 25 metru. Hekk kif irnexxielhom jagħmlu rimonta, Chelsea ibbenefikaw bid-doppjetta ta' Vialli (riżultat finali ta' 4–2). Il-finali kienet kontra Middlesbrough u din spiċċat bl-iskor favorevoli ta' 2–0: Di Matteo skorja l-aktar gowl veloċi fl-istorja tat-Tazza Ingliża wara biss 43 sekonda mit-tisfira tal-bidu; [[Eddie Newton]] għalaq il-partita fl-aħħar minuti. Ir-rebħa tat tmiem tajjeb tal-istaġun; staġun li kien dominat mit-telfa tad-direttur sportiv popolari u benefattur finanzjarju [[Matthew Harding]], li miet f'Ottubru 1996, f'inċident tal-[[ħelikopter]] meta kien qed jirritorna lura mill-partita tal-League Cup kontra [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderers]]. Gullit kien eżonerat f'daqqa waħda fi Frar 1998, probabilment minħabba li ma kienx hemm qbil fuq il-kuntratt<ref>{{ċita web |url=http://www.telegraph.co.uk/htmlContent.jhtml?html=/archive/1998/02/13/nruu13.html |titlu=Gullit sacked |pubblikatur=Telegraph |data=2006-05-18 |lingwa=en}}</ref>, bil-"Blues" it-tieni fil-Premiership u fis-semi-finali taż-żewġ kompetizzjonijiet nazzjonali. Kien deċiż li jippuntaw għal darb'oħra fuq il-formula ta' plejer-kowċ, fejn din id-darba kien Gianluca Vialli li kien se jieħu ħsieb l-iskwadra. It-Taljan beda l-karriera tiegħu tajjeb ħafna, fejn rebaħ żewġ trofej f'xahrejn. Fil-League Cup, it-tim minn Londra rebaħ b'riżultat ieħor ta' 2–0 kontra Middlesbrough f'Wembley (Di Matteo għal darb'oħra jiskorja gowl). Fit-[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1997-98|Tazza tat-Tazez Ewropej 1997–98]] eliminaw lil [[Vicenza Calcio|Vicenza]] fis-semi-finali mimlija emozzjonijiet: huma tilfu barra minn darhom 1–0 fl-ewwel leg, il-"Blues" sofrew gowl fil-partita ta' ritorn fi Stamford Bridge, imma rnexxielhom jirbħu 3–1 grazzi fuq kollox għal Hughes. Fil-finali huma rebħu lil [[VfB Stuttgart]] f'[[Råsunda Stadium]] fi Stokkolma, b'Zola jiskorja l-gowl rebbieħ meta kien għadu kemm daħal fil-grawnd 17-il sekonda qabel. Fis-sajf ta' dik i-sena waslet is-[[Supercup Ewropeja]], mirbuħa għall-ispejjeż tal-favoriti [[Real Madrid CF|Real Madrid]] fl-ewwel edizzjoni tal-kompetizzjonji f'logħba unika fi [[Stade Louis II]] ta' [[Monako]] (1–0, gowl ta' Poyet). Fl-istaġun [[FA Premier League 1998-99|1998–99]], Chelsea reġgħu rritornaw għall-ġlieda għat-titlu Ingliż wara ħafna snin. Minkejja telfa inizzjali kontra [[Coventry City FC|Coventry City]], baqgħet mhux megħluba sa' Jannar, fejn marru fil-quċċata tal-klassifika fil-[[Milied]]. Il-possibilità tar-rebħ tal-kampjonat sfumaw wara telfa ġewwa darhom kontra [[West Ham United FC|West Ham United]] u pari konsekuttivi kontra [[Middlesbrough FC|Middlesbrough]], [[Leicester City FC|Leicester City]] u [[Sheffield Wednesday FC|Sheffield Wednesday]] f'April. Il-klabb wasal fit-tielet post, erba' punti 'l bogħod miċ-ċampjins Manchester United. Id-difiża tat-Tazza tat-Tazez mirbuħa fis-sena ta' qabel tispiċċa meta fis-semi-finali kienu eliminati minn [[RCD Mallorca]], waqt li fit-tazez nazzjonali l-oħra sfaw ukoll eliminati fil-kwarti tal-finali. It-tielet post fil-kampjonat tathom għall-ewwel darba fl-istorja tal-klabb, il-kwalifikazzjoni fiċ-Champions League. Erbgħa u erbgħin sena wara li kienu miċħudin mill-aċċess għall-ewwel edizzjoni tal-kampjonat, Chelsea għamlu d-debutt tagħhom fl-aqwa kompetizzjoni Ewropeja f'Awwissu 1999 u huma rnexxielhom jagħmlu serje ta' prestazzjonijiet impressjonanti fosthom ir-rebħiet f'[[San Siro]] u fi [[Stadio Olimpico]] kontra [[AC Milan|Milan]] u [[SS Lazio|Lazio]] rispettivament, kif ukoll rebħa kbira ta' 5–0 barra minn darhom kontra t-[[Turkija|Torok]] ta' [[Galatasaray SK|Galatasaray]]. Fl-ewwel leg tal-kwarti tal-finali fi Stamford Bridge kontra [[FC Barcelona|Barcelona]], Chelsea marru 3–0 fil-vantaġġ u laqqat gowl fil-finali ta' [[Luís Figo]] barra minn daru. Seba' minuti mit-tmiem tal-partita ta' ritorn f'[[Camp Nou]] il-Chelsea, minkejja li kienu qed jitilfu 2–1, kien kwalifikat, imma l-Ispanjoli skurjaw il-gowl tat-3–1 li poġġa l-partita fil-[[ħinijiet supplementari]]. Hawnhekk, il-Katalani skurjaw żewġ gowls oħra u qatgħu qalbu l-Brittaniċi, biex tilfu 5–1 (skor aggregat ta' 6–4). Chelsea, li issa kienet skwadra multinazzjonali li kienu jinkludu plejers bħal ''Magic Box'' Zola, Di Matteo, Poyet, il-gowlkiper [[Netherlands|Netherlandiż]] [[Ed de Goey]] u t-triju [[Franza|Franċiż]] rebbieħ tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1998|Tazza tad-Dinja 1998]] [[Frank Lebœuf]], [[Marcel Desailly]] u [[Didier Deschamps]]. Taħt Vialli, it-tim kellu jsir l-ewwel tim fl-istorja tal-futbol Ingliż li mal-ewwel ħdax kellu biss plejers barranin, u dan juri l-internazzjonaliżmu li kien qed jikber fil-logħba. Fl-istaġun [[FA Premier League 1999–00|1999–2000]] il-formazzjoni minn Londra ma rnexxilhiex tkun involuta fuq iż-żewġ naħat tal-Premier League u Champions League u għalqet staġun deludenti fil-ħames post tal-kampjonat. Vialli rnexxielu jwassal lit-tim għat-tieni suċċess fil-finali tal-FA Cup f'erba' snin, din id-darba kontra [[Aston Villa FC|Aston Villa]] fl-aħħar finali li ntlagħbet f'Wembley minħabba li kellu jingħalaq għal ristruttarazzjoni. Determinanti kien il-gowl għal darb'oħra ta' Di Matteo. F'Awwissu kienet konkwistata l-[[Charity Shield]] b'rebħa ta' 2–0 kontra Manchester United: Vialli sar l-aktar kowċ b'suċċess fil-gwida tat-tim ta' Chelsea. ==Claudio Ranieri (2000–2004) u l-wasla ta' Abramovich (2003)== Vialli għamel użu ta' £26 miljun biex jinforza l-iskwadra matul is-sajf. Kienu mixtrija l-iskorer [[Netherlands|Netherlandiż]] [[Jimmy Floyd Hasselbaink]] u l-attakkant talentuż [[Iżlanda|Iżandiż]] [[Eiður Guðjohnsen]], imma l-kowċ Taljan kien imkeċċi f'Settembru 2000 wara li kien rebaħ partita waħda mill-ewwel ħamsa tal-kampjonat. Għal darb'oħra kien hemm għajdut li Vialli kellu xi jgħid ma xi plejers importanti.<ref>{{ċita web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2000/09/13/sfnwin13.xml |titlu=Dressing-room support sapped in Zola backlash |pubblikatur=Telegraph |data=2000-09-13 |data-aċċess=2006-08-11 |lingwa=Ingliż }}</ref> Kien sostitwit minn Taljan ieħor, [[Claudio Ranieri]], fejn minkejja l-problemi inizzjali bil-[[lingwa Ingliża]], kien kapaċi jiggwida lill-klabb għal post ieħor fost l-ewwel sitt fl-ewwel staġun. Ranieri bena l-iskwadra mill-ġdid bil-paċenzja kollha, biex niżżel l-età medja bil-bejgħ ta' Wise u Poyet, u ssostwixxihom bi plejers żgħażagħ bħal [[John Terry]], [[William Gallas]], [[Frank Lampard]] u [[Jesper Grønkjær]]. [[Stampa:Roman Abramovich 2.jpg|180px|thumb|[[Roman Abramovich]]]] It-tieni staġun ta' Ranieri ra xi progessi, speċjalment fit-tazez. Infatti, il-Chelsea laħqu s-semi-finali tal-League Cup u finali oħra tal-FA Cup, kompetizzjoni li tilfuha kontra [[Arsenal FC|Arsenal]], li f'dik is-sena rebħu d-''double''. Fil-kampjonat il-passi l-quddiem ma tantx kienu kbar u Chelsea spiċċaw għal darb'oħra fis-sitt post. F'dak iż-żmien kien hemm għajdut fuq is-sitwazzjoni finanzjarja perikoluża tal-klabb, fejn huma ma setgħux jakkwistaw plejers. Inaspettatament huma kienu xorta fil-ġlieda għat-titlu tal-istaġun [[FA Premier League 2002-03|2002–2003]] u rebħu lil [[Liverpool FC|Liverpool]] 2–1 fl-aħħar ġurnata , f'waħda mill-aqwa partiti fl-istorja tal-kalabb. Is-suċċess kontra t-tim minn [[Merseyside]] ta r-raba' post u tahom l-aħħar post eliġibbli biex jikkwalifikaw għaċ-Champions League. Bil-klabb fi kriżi ekonomika<ref>{{ċita web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml;$sessionid$CHJ0QWLEZOQUFQFIQMGSFF4AVCBQWIV0?xml=/sport/2003/07/08/sfnbos08.xml&sSheet=/sport/2003/07/08/ixfooty.html |titlu=Chelsea saviour arrived in time for £23 m bill |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Telegraph |data=2003-07-08 |data-aċċess=2006-04-11}}</ref> f'Ġunju 2003 Bates, inaspettatament, biegħ il-klabb għal ċifra ta' £60 miljun lil billjunarju [[Russja|Russu]].<ref>{{ċita web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml;jsessionid=T1NQDJACRCOETQFIQMGCFGGAVCBQUIV0?xml=/sport/2003/07/02/sfnche02.xml |titlu=Bates sells off Chelsea to a Russian billionaire |lingwa=Ingliż |data=2006-04-11 |pubblikatur=Telegraph}}</ref> Kien rappurat li Bates għamel profitt personali ta' £17-il miljun minn fuq il-klabb li kien akkwistah għal £1 fl-1982. Il-proprjetarju l-ġdid tal-klabb sar ir-Russu [[Roman Abramovich]], u dan ħa mal-ewwel ir-responsabbilità li jħallas parti kbira tad-dejn ta' £80 miljun li kellu l-klabb. Wara hu għamel kampanja akkwisti, fi spiża totali ta' £100 miljun qabel il-bidu tal-istaġun u ġab plejers bħal [[Claude Makélélé]], [[Geremi Njitap|Geremi]], [[Glen Johnson]], [[Joe Cole]] u [[Damien Duff]]. L-ispiża li saret tat ritorn tajjeb, hekk kif Chelsea spiċċaw it-tieni fil-Premiership (l-aqwa pożizzjoni fil-klassfika f'49 sena) u laħqu s-semi-finali taċ-Champions League wara li drammatikament eliminaw lil [[Arsenal FC|Arsenal]] fil-kwarti tal-finali. Imma Ranieri kien eżonerat wara li kien għamel deċiżjoni tattiċi ħżiena kontra [[AS Monaco]] u minħabba li spiċċa l-istaġun mingħajr ebda trofew. Il-pubbliku ta' Chelsea tah ħajr għas-servizz tiegħu lill-klabb speċjalment fl-aħħar partita kontra [[Leeds United FC|Leeds United]]. Kienet proprju din il-partita li tat lill-benjamini idea dwar kif kien ikun li kieku Abramovich ma kienx ħa f'idejh it-tim: l-iskwadra għelbet lit-tim oppost b'kowċ li kien se jkun eżonerat u b'theddida ta' instabilità finanzjarja. Abramovih ta l-post ta' Ranieri lil [[José Mourinho]] (li kien rebaħ żewġ titli tal-[[Liga Portugiża|kampjonat Portugiż]], [[Tazza tal-Portugall|Tazza Portugiża]], [[Tazza taċ-Ċampjins]] u t-[[Tazza UEFA]] ma' [[FC Porto]]). ==José Mourinho (2004–2007)== L-istaġun [[FA Premier League 2004-05|2004–2005]] jibqa' bħala l-akbar suċċess fl-istorja ta' Chelsea FC. Wara bidu diffiċli fil-kampjonat, fejn skurjaw biss tmien gowls fl-ewwel disa' logħbiet u b'distakk ta' ħames punti minn [[Arsenal FC|Arsenal]], il-kampanja għat-titlu bdiet bl-għajnuna tal-aqwa skorer tagħhom [[Frank Lampard]] u anki bir-ritorn tal-plejer [[Netherlands|Netherlandiż]] [[Arjen Robben]]; bl-għajnuna tagħhom huma rnexxielhom jirbħu aktar u jiskurjaw aktar. Huma marru fl-ewwel post tal-klassifika f'[[Novembru]] [[2004]] b'rebħa kontra [[Everton FC|Everton]], u minn dak inhar qatt ma ċedew posthom b'telfa waħda u jirbħu 29 logħba, b'total rekord ta' 95 punt. Id-difiża kienet l-inqas li sofriet gowls, b'total ta' 15-il gowl l-istaġun kollu. Chelsea ikkunsolidaw ir-rebħa tal-kampjonat wara r-rebħa barra minn darhom bl-iskor ta' 2–0 fuq [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderers]] grazzi għal doppjetta ta' Lampard, biex b'hekk rebħu t-tieni titlu wara kważi ħamsin sena ta' stennija. Huma kienu wkoll rebħu lil [[Liverpool FC|Liverpool]] fil-finali tal-[[Football League Cup|League Cup]] fil-[[Millenium Stadium]]. Fiċ-Champions League, Chelsea għaddew mill-ewwel fażi b'żewġ partiti oħra x'jintlagħbu biex b'hekk iltaqgħu ma' waħda mill-aqwa timijiet tal-Ewropa, [[FC Barcelona|Barcelona]]. Fi [[Nou Camp]], Chelsea marru fil-vantaġġ 1–0 u wara spiċċaw bi plejer inqas wara li [[Didier Drogba]] ġie mkeċċi; Barcelona spiċċaw rebħu 2–1. Mourinho, wara l-logħba, allega li l-kowċ ta' Barcelona [[Frank Rijkaard]] kien tkellem mar-referì [[Anders Frisk]] fi tmiem l-ewwel taqsima u li hu kien ikkorrotta r-riżultat.<ref>{{Ċita web | url=http://football.guardian.co.uk/print/0,3858,5165760-103,00.html | titlu=Uefa: Rijkaard did approach Frisk | pubblikatur=The Guardian | data-aċċess=2006-10-05 | lingwa=Ingliż | arkivju-url=https://archive.ph/20120629234830/http://football.guardian.co.uk/print/0,3858,5165760-103,00.html | arkivju-data=2012-06-29 | url-status=dead }}</ref> Mourinho spiċċa sospiż għal żewġ partiti. Chelsea rebħu fi Stamford Bridge, b'gowl kontroversjali ta' [[John Terry]] bl-iskor ta' 4–2. Fil-kwarti tal-finali huma eliminaw lil [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] bl-iskor ta' 6–5. Kontra Liverpool, fis-semi-finali huma spiċċaw 0–0 f'darhom u f'[[Anfield]] grazzi għal gowl kontroversjali huma spiċċaw barra mill-kompetizzjoni. Sena wara Chelsea rnexxielhom iżommu t-titlu tal-kampjonat, b'aktar rekords. Huma rnexxielhom jirbħu l-ewwel disa' partiti, fejn tinkludi r-rebħa ta' 4–1 fuq Liverpool f'Anfield. F'ċertu stadju huma kienu 18-il punt fuq [[Manchester United FC|Manchester United]]. Wara forma mhux daqshekk tajba lejn l-aħħar tal-kampjonat u b'Manchester United b'disa' rebħiet konsekuttivi, id-distakk bejn l-ewwel żewġ timijiet kien dak ta' seba' punti. Huma assiguraw ir-rebħa tat-titlu b'rebħa ta' 3–0 fuq United fi Stamford Bridge. Huma saru l-ewwel tim minn Londra li rebħu l-kampjonat darbtejn konsekuttivament mill-1930, u l-ħames tim li għamel dan wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Huma wettqu rekord fejn f'darhom irnexxielhom jirbħu 18-il logħba u jispiċċaw pari waħda minn dsatax-il logħba. Fil-kompetizzjonijiet l-oħra ma tantx kellhom suċċess hekk kif fiċ-Champions League spiċċaw eliminati minn Barcelona u fis-semi-finali tal-FA Cup minn Liverpool. [[Stampa:Cfc fa cup2007.jpg|thumb|left|300px|Il-plejers ta' Chelsea waqt festa wara r-rebħa tal-FA Cup 2007, miksuba wara li rebħu lil Manchester United f'Wembley]] L-istaġun [[FA Premier League 2006-07|2006–2007]] raw lil Chelsea jċedu t-titlu lil [[Manchester United]] wara li damu ħafna fit-tieni post tal-kampjonat matul l-istaġun kollu. Huma xorta kellhom ċans li jirbħu erba' trofej fl-aħħar ta' April. Huma rebħu l-[[Football League Cup|League Cup]] bl-iskor ta' 2–1 fuq Arsenal, fl-aħħar finali li qatt saret fil-[[Millenium Stadium]]. Huma rebħu wkoll 1–0 lil Manchester United fl-ewwel finali tal-FA Cup li saret f'[[Wembley Stadium]] il-ġdid; Chelsea kienu wkoll l-aħħar tim li rebħu l-FA Cup fil-Wembley il-qadim. Huma waslu sal-finali taċ-Champions League, imma spiċċaw barra wara l-għoti tal-penalties kontra [[Liverpool FC|Liverpool]]. ==Wara Mourinho: Grant jieħu postu (2007–08)== Fl-[[20 ta' Settembru]] [[2007]], kien imħabba li Mourinho ħalla lil Chelsea bi "ftehim kollettiv"<ref>{{Ċita aħbar | data=2007-09-20 | titlu=Chelsea Statement|url=http://www.chelseafc.com/page/NewsHomePage/0,,10268~1116424,00.html |pubblikatur=Chelsea FC | data-aċċess=2007-09-21 |lingwa=Ingliż}}</ref> wara diversi xhur ta' konfront bejn Mourinho u Abramovich.<ref>{{Ċita aħbar | data=2007-09-20 | titlu=Mourinho makes shock Chelsea exit |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/7003912.stm |pubblikatur=BBC | data-aċċess=2007-09-21 |lingwa=Ingliż}}</ref> Ftit wara [[Avram Grant]], li kien appuntat bħala d-direttur tal-futbol ta' Chelsea fit-[[8 ta' Lulju]] [[2007]], sar is-suċċessur ta' Mourinho,<ref>{{Ċita aħbar| titlu = Grant given position at Chelsea| url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/6246796.stm| pubblikatur = BBC| data = 2007-07-08| data-aċċess = 2007-09-21| lingwa = Ingliż}}</ref> bi [[Steve Clarke]] ikun l-assistent tiegħu.<ref>{{Ċita aħbar | data=2007-09-20 | titlu=Chelsea name Grant as new manager |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/7004083.stm |pubblikatur=BBC | data-aċċess=2007-09-21 |lingwa=Ingliż}}</ref> Chelsea tilfu l-finali tal-League Cup 2008 f'Wembley 2–1 kontra [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham Hotspur]]. Il-"Blues" marru fil-vantaġġ permezz ta' [[Didier Drogba]] però [[Dimitar Berbatov]] kiseb il-pari minn penalty u [[Jonathan Woodgate]] skorja l-gowl tar-rebħa fil-ħin supplementari. Fit-30 ta' April 2008, Chelsea rebħu s-semi-finali taċ-Champions League kontra [[Liverpool FC|Liverpool]] bl-iskor aggregat ta' 4–3, biex b'hekk laħqu għall-ewwel darba fl-istorja tal-klabb il-finali ta' din il-kompetizzjoni. Madanakollu, kollox dar kontrihom. Chelsea daħlu fl-aħħar partita tal-kampjonat bl-istess punti ma' Manchester United. Huma ma rnexxielhomx jirbħu lil [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderers]] fejn kienu miżmuma f'pari, waqt li United ittrijunfaw 2–0 kontra [[Wigan Athletic FC|Wigan Athletic]]. Il-taħbit tal-qalb kompla fil-finali tal-[[UEFA Champions League 2007–08]]. Il-partita marret għall-għoti tal-penalties, u Chelsea kellhom iċ-ċans li jirbħuha kieku John Terry skorja. Madanakollu, hu żelaq hekk kif kien qed jagħti l-penalty u United rebħulhom għal darb'oħra. Avram Grant spiċċa eżonerat fl-24 ta' Mejju 2008. Postu ħadu l-[[Brażil|Brażiljan]] [[Luiz Felipe Scolari]], li beda xogħlu bħala kowċ fl-1 ta' Lulju 2008.<ref>{{Ċita aħbar | data=2008-06-11 | titlu=Scolari named as Chelsea manager | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/7449627.stm | pubblikatur=BBC | data-aċċess=2008-06-03 | lingwa=Ingliż}}</ref> ==Biblijografija== *{{Ċita ktieb | kunjom=Batty |isem=Clive | titlu=Kings of the King's Road: The Great Chelsea Team of the 60s and 70s| pubblikatur=Vision Sports Publishing Ltd| sena=2004| isbn= 0-9546428-1-3 |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Batty |isem=Clive | titlu=A Serious Case of the Blues: Chelsea in the 80s| pubblikatur=Vision Sports Publishing Ltd| sena=2005| isbn= 1-905326-02-5 |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Cheshire |isem=Scott | titlu=Chelsea: an Illustrated History| pubblikatur=Breedon Books| sena=1998| isbn= 1-85983-143-5 |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Glanvill |isem=Rick | titlu=Chelsea FC: The Official Biography - The Definitive Story of the First 100 senas| pubblikatur=Headline Book Publishing Ltd| sena=2005| isbn= 0-7553-1465-4 |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Hadgraft |isem=Rob | titlu=Chelsea: Champions of England 1954-55| pubblikatur=Desert Island Books Limited| sena=2004| isbn= 1-874287-77-5 |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Harris |isem=Harry | titlu=Chelsea's Century| pubblikatur=Blake Publishing| sena=2005| isbn= 1-84454-110-X |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Mears |isem=Brian | titlu=Chelsea: A 100-sena History | pubblikatur=Mainstream Sport| sena=2004| isbn= 1-84018-823-5 |lingwa=Ingliż}} *{{Ċita ktieb | kunjom=Mears |isem=Brian | titlu=Chelsea: Football Under the Blue Flag| pubblikatur=Mainstream Sport| sena=2002| isbn= 1-84018-658-5 |lingwa=Ingliż}} ==Noti== {{noti}} ==Referenzi== {{referenzi}} [[Kategorija:Chelsea FC]] [[Kategorija:Storja tal-futbol skont il-klabb|Chelsea FC]] fu0ohfrp4ligsmu0qbukbqk2rpuap64 0 9812 330628 300532 2026-06-19T01:56:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330628 wikitext text/x-wiki {{Infobox kompetizzjoni futbol |kampjonat isem = Tazza tad-Dinja VIVA |sena = 2008 |titli oħra = |stampa = |daqs = |pajjiż = Sapmi |dati = 7 ta' Lulju – 13 ta' Lulju |parteċipanti = 5 |konfederazzjoni = 2 |grawnds = 1 |bliet = 1 |rebbieħ = {{fb|Padanja}} |tieni = {{fb|Aramea}} |tielet = {{fb|Sapmi}} |raba' = {{fb|Kurdistan}} |partiti = 14 |gowls = 59 |attendenza = |l-aqwa_skorer = {{flagicon|Padanja}} Giordan Ligarotti<br />{{flagicon|Padanja}} Stefano Salandra<br />(4 gowls) |l-aqwa_plejer = }} It-'''Tazza tad-Dinja VIVA 2008''' kienet it-tieni edizzjoni tat-[[Tazza tad-Dinja VIVA]], kompetizzjoni internazzjonali tal-[[futbol]], li ħadet post f'Lulju tal-2008. Ir-rebbieħa kienu l-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Padanja|Padanja]], li ħadu f'darhom it-Trofew Nelson Mandela. It-turnew kien ospitat minn [[Nouvelle Fédération-Board]]. L-ospiti u fl-istess ħin iċ-ċampjins li kienu qed jiddefendu t-titlu kienu [[tim nazzjonali tal-futbol ta' Sapmi|Sapmi]]. Il-kompetizzjoni, organizzata mis-[[Sami]], żvolġiet bejn is-7 ta' Lulju u t-13 ta' Lulju, f'[[Gällivare]], ġewwa l-[[Żvezja|Iżvezja]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2008-08-17 |titlu=Archive copy |url=http://www.vivaworldcup.info/2008/en/01/1.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080415074902/http://www.vivaworldcup.info/2008/en/01/1.html |arkivju-data=2008-04-15 |url-status=dead }}</ref> == Kwalifikazzjoni == Minħabba l-istat inawgurali tat-turnew, l-applikanti kienu ammessi fit-turnew mingħajr ebda proċess ta' kwalifikazzjoni. === Timijiet kwalifikati === It-timijiet tal-irġiel li ħadu sehem kienu: * {{fb|Sapmi}} (ospitu) * {{fb|Padanja}} * {{fb|Provenza}} * {{fb|Kurdistan}} * {{fb|Aramea}} It-timijiet tan-nisa li ħadu sehem kienu: * {{flagicon|Sapmi}} [[Tim nazzjonali femminili tal-futbol ta' Sapmi|Sapmi]] * {{flagicon|Kurdistan}} [[Tim nazzjonali femminili tal-futbol ta' Kurdistan|Kurdistan]] Xi timijiet oħra tal-irġiel wrew interess li jieħdu sehem f'ċertu punt: * {{fb|Masaj}} * {{fb|Papwa tal-Punent}} * {{fb|Għawdex}} * {{fb|Groenlandja}} * {{fb|Żanżibar}} * {{fb|Tibet}} * {{fb|Rijeka}} == Ħarsa ġenerali == Il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Padanja|Padanja]] saru ċ-ċampjins tat-Tazza tad-Dinja VIVA 2008 wara li rebħu lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Aramea|Aramej]] fil-finali bl-iskor ta' 2–0. Sapmi, l-ospiti tal-kompetizzjoni, wara li spiċċaw ir-raba' fil-fażi tal-gruppi, irnexxielhom jirbħu l-partita għat-tielet u r-raba' post. Il-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Kurdistan|Kurdistan]], li kien ukoll qed jiddebutta, spiċċaw it-tielet fil-fażi tal-gruppi, imma tilef fil-partita kontra Sapmi għat-tielet post. [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Provenza|Provenza]], rappreżentazzjoni ta' reġjun fi [[Franza]], spiċċa fl-aħħar post migħajr punt. Fil-kampjonat inawgurali tan-nisa, Sapmi rebħu lill-Kurdistan bi skor totali ta' 16–1. == Riżultati tal-irġiel == :''Il-ħinijiet kollha huma skond il-[[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali]] (UTC+2)''<ref name="vwc">{{Ċita web |data-aċċess=2008-08-17 |titlu=Archive copy |url=http://www.vivaworldcup.info/2008/en/11/1.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080704065057/http://www.vivaworldcup.info/2008/en/11/1.html |arkivju-data=2008-07-04 |url-status=dead }}</ref> === Fażi tal-gruppi === {| class=wikitable style="text-align:center" !width=175|Tim !width=20|L !width=20|R !width=20|P !width=20|T !width=20|GF !width=20|GK !width=20|+/- !width=20|Pti |-style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{fb|Padanja}} | 4 || 4 ||0 ||0 ||14 || 3|| +11|| '''12''' |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{fb|Aramea}} | 4 || 2 || 1 || 1 || 7 || 4 || +3|| '''7''' |- style="background:#ffff00" |style="text-align:left"|{{fb|Kurdistan}} | 4 || 1 || 2 || 1 || 6 || 4 || +2|| '''5''' |- style="background:#ffff00" |style="text-align:left"|{{fb|Sapmi}} | 4 || 1 || 1 || 2 || 6 || 7 || −1|| '''4''' |- |style="text-align:left"|{{fb|Provenza}} | 4 || 0 || 0 || 4 || 3 || 18 || −15|| '''0''' |} {{logħba futbol |data = 7 ta' Lulju 2008 |ħin = 23:00 |tim1 = {{fb-lemin|Sapmi}} |riżultat = 2 – 2 |rapport = http://www.vivaworldcup.info/vwc2008/match001.pdf |tim2 = {{fb|Kurdistan}} |gowls1 = Matti Eira {{goal|50}}<br /> Erik Berthelsen {{goal|63}}<ref>{{cite news |url=http://www.nrk.no/kanal/nrk_sami_radio/1.6130435 |titlu=Uavgjort i første kamp i Viva World Cup |publikatur=NRK Sámi Radio |l-ewwel=Sigve |l-aħħar=Nedredal |data=08-07-2008 |aċċessdata=17-08-2008 |lingwa=Norveġiż }}</ref> |gowls2 = Ciawar Khandan {{goal|40}}<br /> Halkurd M. Mohammed {{goal|70}} |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = 1,300 |referi = {{flagicon|NOR}} [[Johnny Nielsen]]}} ---- {{logħba futbol |data = 8 ta' Lulju 2008 |ħin = 17:00 |tim1 = {{fb-lemin|Provenza}} |riżultat = 1 – 6 |rapport = http://www.vivaworldcup.info/vwc2008/match002.pdf |tim2 = {{fb|Padanja}} |gowls1 = Stephan Giordano {{goal|23}}<br /> |gowls2 = Michele Cossato {{goal|7}}<br /> Stefano Salandra {{goal|36}} {{goal|45|pen}}<br /> Giordan Ligarotti {{goal|36}} {{goal|80}}<br /> Giacomo Ferrari {{goal|90}} |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = 600 |referi = {{flagicon|NOR}} [[Ragnar Dahl]]}} ---- {{logħba futbol |data = 9 ta' Lulju 2008 |ħin = 13:00 |tim1 = {{fb-lemin|Provenza}} |riżultat = 0 – 3 |rapport = http://www.vivaworldcup.info/vwc2008/match003.pdf |tim2 = {{fb|Kurdistan}} |gowls1 = |gowls2 = Deyar Hamad Rahman {{goal|55}}<br /> Halkurd M. Mohammed {{goal|90+1}} {{goal|90+3}} |grawnd = [[Malmberget Stadium]], [[Malmberget]] |attendenza = 600 |referi = {{flagicon|NOR}} [[Mikkel Sara]]}} ---- {{logħba futbol |data = 9 ta' Lulju 2008 |ħin = 17:00 |tim1 = {{fb-lemin|Aramea}} |riżultat = 1 – 0 |rapport = http://www.vivaworldcup.info/vwc2008/match004.pdf |tim2 = {{fb|Sapmi}} |gowls1 = Tuncay Yüksel {{goal|62}} |gowls2 = |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = 1,000 |referi = {{flagicon|NOR}} [[Ragnar Dahl]]}} ---- {{logħba futbol |data = 10 ta' Lulju 2008 |ħin = 12:00 |tim1 = {{fb-lemin|Aramea}} |riżultat = 5 – 0 |rapport = |tim2 = {{fb|Provenza}} |gowls1 = |gowls2 = |grawnd = [[Malmberget Stadium]], [[Malmberget]] |attendenza = |referi = }} ---- {{logħba futbol |data = 10 ta' Lulju 2008 |ħin = 17:00 |tim1 = {{fb-lemin|Padanja}} |riżultat = 2 – 1 |rapport = |tim2 = {{fb|Kurdistan}} |gowls1 = Giuliano Gentilini {{goal}}<br /> Stefano Salandra {{goal}} |gowls2 = |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = |referi = }} ---- {{logħba futbol |data = 11 ta' Lulju 2008 |ħin = 13:00 |tim1 = {{fb-lemin|Sapmi}} |riżultat = 0 – 2 |rapport = |tim2 = {{fb|Padanja}} |gowls1 = |gowls2 = Giordan Ligarotti<ref>{{cite web |url=http://www.nrk.no/kanal/nrk_sami_radio/1.6136183 |titlu=Sápmi misbrukte den siste sjansen |publikatur=NRK Sámi Radio |awtur=Ballovara, Nedredal, Guttorm, Pulk |data=11-07-2008 |aċċessdata=17-08-2008 |lingwa=Norveġiż }}</ref> {{goal|85}}<br />Michele Cossato {{goal|87}} |grawnd = [[Malmberget Stadium]], [[Malmberget]] |attendenza = |referi = }} ---- {{logħba futbol |data = 11 ta' Lulju 2008 |ħin = 17:00 |tim1 = {{fb-lemin|Kurdistan}} |riżultat = 0 – 0 |rapport = |tim2 = {{fb|Aramea}} |gowls1 = |gowls2 = |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = |referi = }} ---- {{logħba futbol |data = 12 ta' Lulju 2008 |ħin = 12:00 |tim1 = {{fb-lemin|Padanja}} |riżultat = 4 – 1 |rapport = |tim2 = {{fb|Aramea}} |gowls1 = Michele Cossato {{goal}}<br /> Andrea D'Alessandro {{goal}} {{goal}}<br /> Stefano Salandra {{goal}} |gowls2 = |grawnd = [[Malmberget Stadium]], [[Malmberget]] |attendenza = |referi = }} ---- {{logħba futbol |data = 12 ta' Lulju 2008 |ħin = 16:00 |tim1 = {{fb-lemin|Sapmi}} |riżultat = 4 – 2 |rapport = |tim2 = {{fb|Provenza}} |gowls1 = |gowls2 = Stephan Giordano {{goal}}<br /> Stephan Giordano {{goal}} |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = |referi = }} === Partita għat-tielet post === {{logħba futbol |data = 13 ta' Lulju 2008 |ħin = 11:00 |tim1 ={{fb-lemin|Kurdistan}} |riżultat = 1 – 3 |rapport = |tim2 = {{fb|Sapmi}} |gowls1 = |gowls2 = |grawnd = [[Malmberget Stadium]], [[Malmberget]] |attendenza = |referi = }} === Finali === {{logħba futbol |data = 13 ta' Lulju 2008 |ħin = 20:00 |tim1 = {{fb-lemin|Padanja}} |riżultat = 2–0 |rapport = |tim2 = {{fb|Aramea}} |gowls1 = Alberto Colombo {{goal}}<br />Giordan Ligarotti {{goal}} |gowls2 = |grawnd = [[Gällivare Stadium]], [[Gällivare]] |attendenza = |referi = }} == Rebbieħ == {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Rebbieħ tat-Tazza tad-Dinja VIVA 2008 |- |{{flagicon|Padanja|size=150px}}<br />'''[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Padanja|Padanja]]'''<br />'''L-ewwel titlu''' |} == Riżultati tan-nisa == :''Il-ħinijiet kollha huma skond il-[[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali]] (UTC+2)''<ref name="vwc"/> {{logħba futbol |data = 10 ta' Lulju 2008 |ħin = 18:00 |tim1 = {{fb-lemin|Sapmi}} |riżultat = 4 – 0 |rapport = |tim2 = {{fbf|Kurdistan}} |gowls1 = |gowls2 = |grawnd = [[Stadju Malmberget]], [[Malmberget]] |attendenza = |referi = }} ---- {{logħba futbol |data= 13 ta' Lulju 2008 |ħin = 14:00 |tim1 = {{fb-lemin|Sapmi}} |riżultat = 12 – 1 |rapport = |tim2 = {{fbf|Kurdistan}} |gowls1 = |gowls2 = |grawnd = [[Stadju Gällivare]], [[Gällivare]] |attendenza = |referi = }} == L-aqwa skorers == ;4 gowls * {{flagicon|Padanja}} Stefano Salandra * {{flagicon|Padanja}} Giordan Ligarotti ;3 gowls * {{flagicon|Padanja}} Michele Cossato * {{flagicon|Kurdistan}} Halkurd Mulla Mohammed * {{flagicon|Provenza}} Stephan Giordano == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20070212204239/http://www.vivaworldcup.info/ Sit uffiċjali] * [https://web.archive.org/web/20060529032637/http://www.gmff.se/notiser.asp Sit tal-Gällivare-Malmbergets Fotbollsförening] {{Futbol internazzjonali}} {{Tazza tad-Dinja VIVA}} [[Kategorija:Tazza tad-Dinja VIVA|2008]] [[Kategorija:Futbol fl-Iżvezja]] 3akw0ttuc17cny52069ebaqlnkln4kd 0 12416 330614 322839 2026-06-19T01:20:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330614 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=}} '''Maurits Cornelis Escher''' (twieled fis-17 ta' Ġunju 1898 – miet fis-27 ta' Marzu 1972), is-soltu magħruf bħala '''M.C. Escher''' (IPA 'ɛsjər), kien [[arti grafika|artista grafiku]] [[Netherlands|Netherlandiż]]. Magħruf għall-inċiżjonijiet fl-[[injam]], il-[[litografija|litografiji]] u l-[[mezzotint|mezzitinti]] tiegħu sikwit ispirati mill-[[matematika]]. Dawn jirrappreżentaw kostruzzjonijet impossibbli, esplorazzjonijiet tal-infinità, [[arkitettura]] u tessellaturi. == Bijografija == Maurits Cornelis, jew "Mauk" kif kien imlaqqam,<ref>"Semmejnih Maurits Cornelis għaz-ziju maħbub ta' S [Sara] , Van Hall, u konna nsejħulu 'Mauk' fil-qosor ....", Djarju ta' missier Escher iċċitat f’ ''M. C. Escher: His Life and Complete Graphic Work'', Abradale Press, 1981, p. 9.</ref> twieled [[Leeuwarden]], il-[[Pajjiżi l-Baxxi]]. Kien l-iżgħar tifel ta' inġinier idrawliku George Arnold Escher u t-tieni mara tiegħu, Sara Gleichman. Kien tifel marradi, u meta kellu seba’ snin beda jmur skola speċjali u weħel l-eżami tat-tieni sena.<ref name="sundial">Barbara E, PhD. Bryden. Sundial: ''Theoretical Relationships Between Psychological Type, Talent, And Disease'', Gainesville, Fla: Center for Applications of Psychological Type. ISBN 0-935652-46-9.</ref> Fl-1903, il-familja marret togħqod [[Arnhem]] fejn kien jitgħallem is-sengħa ta' mastrudaxxa u jdoqq il-pjanu sakemm kellu tlettax-il sena. Mill-1903 sal-1918 kien jattendi l-iskola primarja u sekondarja. Minkejja li bbrilla fid-disinn, il-marki tiegħu fis-suġġetti l-oħra kienu s-soltu baxxi. Fl-1919, Escher daħal fl-iSkola tal-Arkitettura u Arti Dekorattiva ta' Haarlem. Għal xi żmien studja l-[[arkitettura]], imma weħel f'xi suġġetti (daqsxejn minħabba infezzjoni persistenti fil-ġilda) u qaleb għall-Arti Dekorattiva.<ref name="sundial"/> Hawn studja taħt Samuel Jessurun de Mesquita, li baqa' ħabib miegħu għal ħafna snin. Fl-1922 Escher ħalla l-iskola, wara li kien kiseb esperjenza fid-disinn u s-sengħa tal-inċiżjoni fl-injam. Fl-1922, li kienet sena importanti f'ħajtu, Escher ivvjaġġa mal-[[Italja]] ([[Firenze]], [[San Gimignano]], [[Volterra]], [[Siena]]) u ma' [[Spanja]] ([[Madrid]], [[Toledo]], [[Granada]]). Il-kampanja Taljana u l-[[Alhambra]], kastell Moresk tas-seklu erbatax f’Granada, Spanja, impressjonawh ħafna. Sal-1935, Escher, flimkien ma' sħabu, artisti, oħra, kien jitlaq kull Rebbiegħa għal vjaġġ ta' xahrejn fl-muntanji ta' Abruzzi, l-Campania, [[Sqallija]], Corsica u [[Malta]]<ref>Escher pinġa veduta tal-[[Isla]], Malta, li użaha aktar tard f'inċiżjoni oħra, "Gallerija tal-istampi", fl-1956. F' "Il-kaskata” tal-1961 fir-rokna ta' isfel tal-lemin, tidher mara tonxor il-ħwejjeġ fuq il-bejt li tidher li hi meħuda minn xi impressjoni ta' Malta</ref> minn fejn kien jiġbor l-impressjonijiet u jagħmel disinji. L-Italja ltaqa’ ma' Jetta Umiker, u żżewiġha fl-1924. Il-koppja żagħżugħa marret togħqod [[Ruma]] u baqgħu hemm sal-1935, meta ma setgħux jissaportu iżjed il-klima politika taħt [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Binhom, Giorgio Arnaldo Escher, imsemmi għal missieru twieled Ruma. Il-familja imbagħad marru joqgħodu [[Château-d'Œx]], l-i[[Żvizzera]] fejn qagħdu sentejn. Escher, li kienu jogħġbuh ħafna l-veduti Taljani li kienu għalih ta' inspirazzjoni qawwija, ma kien xejn kuntent l-i[[Żvizzera]], u għalhekk fl-1937, il-familja reġgħu ġarru u marru jogħqodu Ukkel, belt żgħira qrib [[Brussell]], il-[[Belġju]]. It-[[Tieni Gwerra Dinjija]] ġegħlithom jerġgħu iġorru għal [[Baarn]], il-[[Pajjiżi l-Baxxi]], fejn Escher baqa jgħix sal-1970. Il-parti l-kbira tad-disinji l-iżjed magħrufin ta' Escher ġejjin minn dan iż-żmien. It-temp, x'aktarx imsaħħab, kiesaħ u bix-xita tal-[[Olanda]] ħallih jiffoka b'intensità kbira fuq ix-xogħlijiet tiegħu u kien biss matul l-1962, meta għamel xi operazzjonijiet, li ma ħoloqx xbihat ġodda. Fl-1970, Escher mar jogħqod fid-dar Rosa-Spier, Laren, dar għall-artisti anzjani fejn kellu studju. Miet hemmhekk fis-27 ta' Marzu 1972, fl-età ta' 73 sena. == Xogħlijiet == [[Stampa:250px-DrawingHands.jpg|thumb|250px|''Idejn ipinġu'', 1948]] L-ewwel stampa ta' Escher ta' realtà impossibbli kienet ''Natura mejta u triq'', 1937. L-espressjoni artistika tiegħu ma ħalaqhiex direttament minn osservazzjonijiet u vjaġġi f'pajjiżi oħra imma minn xbihat ġejjin minn moħħu. Fost l-eżempji l-oħra magħrufin sewwa tax-xogħol tiegħu insibu ''Idejn ipinġu'', xogħol li fih naraw żewġ idejn, waħda tpinġi lill-oħra; ''Sema u ilma'', li fih jilgħab bid-dawl u d-dell biex jisfuma l-isfond tal-ilma wara l-ħut f'xbihat ta' għasafar bl-isfond tas-sema; u ''Telgħin u niżlin'', fejn ringieli ta' nies jitilgħu u jinżlu taraġ f'ħolqa infinita, fuq bini li mhux possibbli li jimbena imma possibbli li jitpinġa permezz ta' stramberiji fil-perċezzjoni u l-prospettiva. Ħadem primarjament fil-vejikli tal-litografija u l-inċiżjoni fl-injam, għalkemm il-ftit mezzitinti li wettaq huma meqjusa bħala kapolavuri ta' din it-teknika. Fl-arti grafika tiegħu juri relazzjonijiet matematiċi bejn forom, figuri u spazju. Barra minn hekk, esplora figuri mħabblin flimkien bl-użu tal-iswed u abjad biex jenfasizzaw d-dimensjonijiet differenti. Integrati fl-istampi tiegħu insibu riflessi fil-mera ta' koni, sferi, kubi, ċrieki u spirali. Barra d-disinji tal-veduti u n-natura fl-ewwel snin tiegħu, pinġa wkoll insetti, li dehru sikwit fil-ħidma tiegħu ta' aktar tard. L-ewwel xogħol artistiku, li tlesta fl-1922, dehru tmient irjus umani maqsuma fi pjani differenti. Wara, madwar 1924, tilef l-interess fil-"qsim regolari" tal-pjani, u dar għat-tpinġija tal-veduti fl-[[Italja]] b'prospettivi irregolari li m’humiex possibbli fil-forma naturali. [[Stampa:Escher's Relativity.jpg|thumb|left|250px|''Relattività'', 1953]] Għalkemm Escher ma kellux taħriġ matematiku — il-komprensjoni tiegħu tal-matematika kienet fil-parti kbira viżiva u intuwittiva— il-ħidma ta' Escher kellha komponent matematiku qawwi, u aktar minn ftit mid-dinjiet li pinġa huma mibnija madwar oġġetti impossibbli bħall-[[kubu ta' Necker]] u t-[[trijanglu ta' Penrose]]. Ħafna mix-xogħlijiet ta' Escher użaw kisjiet bil-madum ripetuti imsejħin tessellaturi. Ix-xogħol artistiku ta' Escher jintogħġob partikularment mill-[[matematika|mathematiċi]] u [[xjenza]]ti, li japprezzaw l-użu ta' poliedri u tagħwiġ ġeometriku. Per eżempju, fil-''Gravità'', fkieren multi-lwien jittawlu minn wara dodekaedru stellat. L-influwenza matematika fil-ħidma tiegħu bdiet tidher madwar 1936, meta kien jivvjaġġa fil-[[Mediterran]] mal-''Adria Shipping Company''. Beda partikularment jinteressa ruħu fl-ordni u s-[[simmetrija]]. Escher iddeskriva l-vjaġġ tiegħu mal-Mediterran bħala "l-ogħna għajn ta' ispirazzjoni li qatt sfruttajt." Wara l-vjaġġ tiegħu 'l-[[Alhambra]], Escher ipprova jagħmel xogħol isbaħ minn tal-Għarab bl-użu ta' gradilji ġeometriċi bħala l-bażi għad-disinji tiegħu, li mbagħad firex fuqhom disinji oħra, l-iżjed annimali bħal għasafar u ljuni. L-ewwel studju tiegħu tal-matematika, li wara wassal biex jinkorporaha fix-xogħlijiet artistiċi tiegħu, beda bl-artiklu akkademiku ta' [[George Pólya]] fuq il-[[gruppi tas-simmetrija]] fil-pjan li bagħtlu ħuh Berend. Dan l-artiklu spirah biex jitgħallem il-kunċett tas-17-il [[grupp tat-tapazzerija]] (il-gruppi tas-simmetrija fil-pjan). Bl-użu ta' dan il-kunċett matematiku, Escher ħoloq tessellaturi perjodiċi b' 43 disinn kulurit b'tipi differenti ta' simmetrija. Minn dan il-punt żviluppa metodu matematiku għall-espressjoni tas-simmetrija fix-xogħlijiet artistiċi tiegħu. Mill-1937, ħoloq bosta [[inċiżjonijiet fl-injam]] bl-użu tal-kunċett tas-17-il grupp tas-simmetrija fil-pjan. [[Stampa:Escher Circle Limit III.jpg|thumb|right|250px|''Limitu taċ-ċirku III'', 1959]] Fl-1941, Escher kiteb l-ewwel artiklu tiegħu, li issa hu rikonoxxut pubblikament, imsejjaħ "Diviżjoni Regolari tal-Pjan permezz ta' Poligoni Kongruwenti Asimmetriċi", fejn spjega l-approċċ matematiku tiegħu għall-ħolqien ta' xogħol artistiku. L-intenzjoni tiegħu meta kitbu dan kienet li jkun ta' għajnuna għalih stess fl-integrazzjoni tal-matematika fl-arti. B'dan l-artiklu Escher għamel kontibut fir-riċerka matematika ta' żmienu. Fih, hu studja diviżjoni bbażata fuq il-kulur, u żviluppa sistema ta' klassifikazzjoni ta' kombinazzjonijiet ta' forom, kuluri u proprjetajiet simmetriċi. Permezz tal-istudju ta' dawn is-simmetriji, esplora qasam li aktar tard il-mathematiċi laqqmu "kristallografija". Madwar 1956, Escher esplora l-kunċett tar-rappreżentazzjoni tal-infinità fil-pjan bidimensjonali. Xi diskussjonijiet mal-matematiku Kanadiż HSM Coxeter ispiraw lil Escher b'interess fit-tessellaturi iperboliċi, li huma kisjiet regolari tal-pjan iperboliku bil-madum. Ix-xogħlijiet ta' Escher ''Limitu taċ-ċirku I-IV'' juru dan il-kunċett. Fl-1995, Coxeter ivverifika li Escher kiseb perfezzjoni matematika fl-inċiżjonijiet tiegħu f'artikl li ppubblika. Coxeter kiteb, "Escher ġabha assolutament eżatta sal-aħhar millimetru." Ix-xogħlijiet tiegħu għamluh famuż: fl-1955 inħatar Kavalier tal-Ordni ta' Orange-Nassau. Min dak iż-żmien 'l hemm kellu regolarment kummissjonijiet ta' disinn minn dinjitarji minn madwar id-dinja. Fl-1985 l-[[Asterojde]], "4444 Escher", issemmiet għalih. Fl-1958, ippubblika artiklu imsejjaħ ''Diviżjoni Regolari tal-Pjan'', li fih iddeskriva l-akkumulazzjoni sistematika ta' disinji matematiċi fix-xogħlijiet artistiċi tiegħu. Huwa saħaq li "l-matematiċi fetħu l-bieb li jwassal għal qasam vast." [[Stampa:Escher Waterfall.jpg|thumb|250px|left|''Il-kaskata'', 1961]] Fuq kollox, kienet l-imħabba li kellu minn kmieni għall-veduti [[Ruma]]ni u [[Italja|Taljani]] u għan-natura li nteressatu fil-kunċett tad-diviżjoni regolari ta' pjan, li applika f'aktar minn 150 xogħol bil-kulur. Fost il-prinċipji oħra matematiċi li nsibu xhieda tagħhom fix-xogħlijiet tiegħu hemm is-sovrapożizzjoni ta' pjan iperboliku fuq pjan bidimensjonali fiss, u l-inkorporazzjoni ta' oġġetti tridimensjonali bħal sferi, kolonni u kubi fis-xogħlijiet tiegħu. Per eżempju, f'stampa imsejħa "ir-Rettili," ikkombina xbihat bi- u tridimensjonali. F'wieħed mill-artikli tiegħu, Escher enfatizza l-importanza tad-dimensjonalità u ddeskriva lilu nnifsu bħala "mxabba" bil-forom ċatti: "Jien nagħmilhom jaqbżu 'l barra mill-pjan." Escher studja wkoll il-kunċetti matematiċi tat-[[topoloġija]]. Mill-matematiku Brittaniku Roger Penrose tgħallem kunċetti oħra fil-matematika. Minn dan l-għarfien ħoloq "Il-kaskata"' u ''Telgħin u Niżlin'', li nsibu fihom prospettivi irregolari simili għall-kunċett tal-istrixxa ta' Möbius. Fl-1937 Escher stampa ''Metamorfożi I'', li kienet il-bidu ta' sensiela ta' disinji li jirrakontaw storja permezz tal-istampi. Dawn ix-xogħlijiet urew fl-aqwa tagħha il-ħila ta' Escher biex jinkorpora l-matematika fl-arti. F'''Metamorfożi I'', ittrasforma poligoni konvessi f'disinn regolari fil-pjan biex jifformaw għamla ta' bniedem. Dan l-effett jisimbolizza l-bidla fl-interess tiegħu mill-veduti u n-natura għall-diviżjoni regolari tal-pjan. Wieħed mill-aktar xogħlijiet notevoli tiegħu huwa l-opra ''Metamorfożi III'', li hija wiesgħa biżżejjed biex tgħatti l-ħitan ta' kamra, u mbagħad terġa' lura fuq innifsha. Wara l-1953, Escher kien mistieden jagħti taħdidiet minn ħafna organizzazzjonijiet. Sensiela ta' taħdidiet ippjanati fl-[[Amerika ta' Fuq]] fl-1962 tħassret minħabba xi marda, imma x-xbihat u test għall-lectures, miktuba sħaħ minn Escher, aktar tard kienu ippubblikati bħala parti mill-ktieb ''Escher fuq Escher ''. F'Lulju 1969, lesta l-aħħar xogħol tiegħu qabel ma miet, inċiżjoni fl-injam imsejħa ''Sriep''. Din turi inċiżjonijiet ta' disinji li jispiċċaw ftit ftit lejn l-infinità kemm fiċ-ċentru u kemm fit-tarf ta' ċirku. Erba' sriep jaqsmu ċ-ċirku u d-disinji fih, b'irjushom jittawwlu minnu. == Il-legat ta' Escher == [[Stampa:Escher museum-edit.jpg|thumb|right|250px|Il-Mużew ta' Escher fil-[[Ħaag]]<ref>Jissejjaħ ukoll l-Aja</ref>]] Il-pussess tal-proprjetà intellettwali ta' Escher u tax-xogħlijiet artistiċi uniċi tiegħu ġew mifrudin minn xulxin. Fl-1969, il-konsulent kummerċjali ta' Escher, il-mejjet Jan W. Vermeulen, awtur ta' bijografija bl-Olandiż tal-artista, waqqaf l-''MC Escher Stichting'' (Fundazzjoni MC Escher), u ttrasfera għal din l-entità kważi x-xogħol kollu ta' Escher kif ukoll mijiet ta' stampi oriġinali tiegħu. Dawn ix-xogħlijiet ġew mislufa mill-Fundazzjoni lill-Mużew tal-Ħaag. Mal-mewt ta' Escher, it-tliet subien tiegħu xoljew il-Fundazzjoni, u issieħbu f'kumpanija biex jieħdu x-xogħlijiet artistiċi f’idejhom. Fl-1980, bigħu din l-impriża lil negozjant tal-arti Amerikan u lill-Mużew tal-Ħaag. Il-Mużew kiseb id-dokumentazzjoni kollha u inqas min-nofs tax-xogħlijiet artistiċi. Il-''copyrights'' baqgħu fill-pussess tat-tliet ulied - li aktar tard begħuhom lil Cordon Art, kumpanija Olandiża. Il-kontroll tal-''copyrights'' wara kien ittrasferit lil MC Escher Company BV Baarn, tal-Olanda, li tilliċenzja l-użu tal-copyrights fuq l-arti kollha ta' Escher u fuq testi mitkellma u miktuba, u tikkontrolla wkoll it-''trademarks''. Ir-reġistrazzjoni tat-''trademark'' "MC Escher" fl-Istati Uniti kienet opposta, imma l-kumpanija Olandiża rebħet fil-qrati fuq il-bażi li artista jew il-werrieta tiegħu għandhu d-dritt li jagħmel ''trademark'' ta' ismu. Entità oħra, il-Fundazzjoni M.C. Escher ta' Baarn, tippromwovi x-xogħol ta' Escher billi torganizza wirjiet, tippubblika kotba u tipproduċi films dwar il-ħajja u x-xogħol tiegħu. Il-kollezzjonijiet istituzzjonali ewlenin tax-xogħlijiet oriġinali ta' MC Escher huma l-Mużew Escher, mużew sussidjaru tal-''Haags Gemeentemuseum'' fil-Ħaag; il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Washington, DC); il-Gallerija Nazzjonali tal-Kanada (Ottawa); il-Mużew ta' Iżrael (Ġerusalemm) u l-Bibljoteka Pubblika ta' Boston. == Lista tax-xogħlijiet == {| width="{{{1|100%}}}" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background-color:transparent; table-layout:fixed" |- valign="top" |<div style="margin-right:20px"> * 1920 ''Siġar'', linka * 1920 ''Knisja ta' San Bavo, Haarlem'', linka * 1921 ''Il-fantażma'', inċiżjoni fl-injam * 1921 ''Il-mogħża espjatorja'', inċiżjoni fl-injam * 1921 ''L-isfera'', inċiżjoni fl-injam * 1921 ''Sabiħ'', inċiżjoni fl-injam * 1921 ''Flor de Pascua (Fjura tal-Għid)'', inċiżjoni fl-injam / illustrazzjonijiet fi ktieb * 1922 ''Tmien irjus'', inċiżjoni fl-injam * 1922 ''Siena'', inċiżjoni fl-injam * 1922 ''San Francesco'', inċiżjoni fl-injam * 1923 ''San Gimignano'', inċiżjoni fl-injam * 1923 ''Veduta Taljana'', linka u gwazz abjad * 1923 ''Dniefel f'baħar fosforixxenti'', inċiżjoni fl-injam * 1923 ''Siġra tal-palm'', lapes u linka * 1923 ''Awtoritratt'', inċiżjoni fl-injam * 1925 ''Mara bil-fjura'', inċiżjoni fl-injam * 1925 ''Vitorchiano'', inċiżjoni fl-injam * 1925 ''Iċ-ċawlun iswed'', inċiżjoni fl-injam * 1925 ''It-tieni jum tal-Ħolqien'', inċiżjoni fl-injam * 1926 ''Il-ħames jum tal-Ħolqien'', inċiżjoni fl-injam * 1926 ''Is-sitt jum tal-Ħolqien'', inċiżjoni fl-injam * 1926 jew 1927 ''Studju fid-diviżjoni regolari tal-pjan b'annimali fantastiċi'', lapis u akkwarell * 1927 ''Purċissjoni fil-kripta'', inċiżjoni fl-injam * 1928 ''Kastell fl-arja'', inċiżjoni fl-injam * 1928 ''Torri ta' Babel'', inċiżjoni fl-injam * 1928 ''Corte, Corsica'', linka * 1928 ''Sartene'', linka * 1928 ''Soveria, Corsica'', linka * 1928 ''Bonifacio, Corsica'', inċiżjoni fl-injam * 1929 ''Veduta ta' Goriano Sicoli'', litografija * 1929 ''Il-kattedral taħt l-ilma'', inċiżjoni fl-injam * 1929 ''Awtoritratt'', litografija * 1930 ''Castrovalva'', litografija * 1930 ''Triq f'Scanno, Abruzzi'', litografija * 1930 ''Il-Pont'', litografija </div> |<div style="margin-right:20px"> * 1930 ''Palizzi, Calabria'', inċiżjoni fl-injam * 1930 ''Pentedattilo, Calabria'', litografija * 1930 ''Atrani, Kosta ta' Amalfi'', litografija * 1930 ''Ravello u l-Kosta ta Amalfi'', litografija * 1930 ''Sqaq imsaqqaf f'Atrani, Kosta ta' Amalfi'', inċiżjoni fl-injam * 1931 ''Saħħara'', inċiżjoni fl-injam * 1933 ''Baħar fosforixxenti'', litografija * 1933 ''Logħob tan-nar'', litografija * 1934 ''Natura mejta bil-mera'', litografija * 1934 ''Natura mejta bi sfera tirrifletti'', litografija * 1935 ''[[L-Isla]], Malta'' inċiżjoni fl-injam bi tliet kuluri * 1935 ''Id bi sfera tirrifletti'', litografija * 1935 ''Ritratt ta' G.A.Escher'', litografija * 1935 ''L-Infern'', litografija, (ikkupjata minn pittura ta' [[Hieronymus Bosch]]) * 1936 ''Diviżjoni Regolari tal-pjan'', sensiela ta' disinji li kompla sa l-1960 * 1937 ''Natura mejta u triq (L-ewwel realtà impossibbli tiegħu)'', inċiżjoni fl-injam * 1937 ''Metamorfożi I'', inċiżjoni fl-injam * 1938 ''Lejl u mewt'', inċiżjoni fl-injam * 1938 ''Ċiklu'', litografija * 1938 ''Sema u ilma I'', inċiżjoni fl-injam * 1938 ''Sema u ilma II'', inċiżjoni fl-injam * 1939-1940 ''Metamorfożi II'', inċiżjoni fl-injam bi tliet kuluri * 1942 ''Verbum'', litografija * 1943 ''Rettili'', litografija * 1943 ''Nemla'', litografija * 1944 ''Laqgħa'', litografija * 1945 ''Gallarija'', litografija * 1945 ''Kolonni doriċi'', inċiżjoni fl-injam bi tliet kuluri * 1945 ''Tliet sferi I'', inċiżjoni fl-injam * 1946 ''Għajn'', mezzotint * 1946 ''Mera maġika'', litografija * 1946 ''Tliet sferi II'', litografija * 1946 ''Dinja oħra'', mezzatinta * 1947 ''Dinja oħra II'', inċiżjoni fl-injam </div> |<div style="margin-right:20px"> * 1947 ''Dinja oħra'', inċiżjoni fl-injam * 1947 ''Fuq u isfel'', litografija * 1947 ''Kristalla'', mezzatinta * 1948 ''Idejn ipinġu'', litografija * 1948 ''Qatra nida'', mezzatinta * 1948 ''Xemx u Qamar'' * 1948 ''Stilel'', inċiżjoni fl-injam * 1949 ''Planetojde doppja'', inċiżjoni fl-injam * 1950 ''Ordni u kaos'', litografija * 1950 ''Wiċċ (Superfiċju) immewweġ'', inċiżjoni fuq il-linolju b'żewġ kuluri * 1951 ''Kutrumbajsa'', litografija * 1951 ''Dar tat-taraġ I'', litografija * 1951 ''Dar tat-taraġ II'', litografija * 1952 ''Għadira'', inċiżjoni fl-injam * 1952 ''Dragun'', inċiżjoni fl-injam * 1952 ''Gravità'', litografija u akkwarell * 1952 ''Diviżjoni spazjali kubika'', litografija * 1953 ''Relattività'', litografija * 1954 ''Planetojde tetraedrika'', inċiżjoni fl-injam b'żewġ kuluri * 1955 ''Konvess u konkav'', litografija * 1955 ''Tliet dinjiet'', litografija * 1956 ''Gallerija tal-istampi'', litografija * 1957 ''Kubu b'żigarelli magiċi'', litografija * 1957 ''Mużajk II'', litografija * 1958 ''Belveder'', litografija * 1958 ''Spirali sferiċi'', inċiżjoni fl-injam b'erba’ kuluri * 1960 ''Telgħin u niżlin'', litografija * 1961 ''Strixxa ta' Möbius I'', inċiżjoni fl-injam b'erba' kuluri * 1961 ''Il-kaskata'', litografija * 1963 ''Strixxa ta' Möbius II'' (Nemel ħomor), inċiżjoni fl-injam bi tliet kuluri * 1966 ''Għoqod'', inċiżjoni fl-injam bi tliet kuluri * 1967-68 ''Metamorfożi III'', inċiżjoni fl-injam * 1968 ''Metamorfożi'', pittura fuq il-ħajt * 1969 ''Sriep'', inċiżjoni fl-injam bi tliet kuluri </div> |} </div> == Bibljografija == * M.C. Escher, ''The Graphic Work of M.C. Escher'', Ballantine, 1971. Jinkludi l-kummentarju ta' Escher stess. * Locher, J.L. ''The Magic of M. C. Escher''. Harry N. Abrams, Inc. ISBN 0-8109-6720-0, 2000. * Ernst, Bruno; Escher, M.C. ''The Magic Mirror of M.C. Escher (Taschen Series)'' 1995. TASCHEN America Llc. ISBN 1-886155-00-3 L-arti ta' Escher b'kummentarju minn Ernst fuq il-ħajja u l-arti ta' Escher, jinkludi bosta paġni fuq kif uża l-poliedri. * J. L. Locher (editur) ''M.C. Escher: His Life and Complete Graphic Work'', , Amsterdam 1981. * Douglas R. Hofstadter. ''Gödel, Escher, Bach. Girlanda eterna brillanti.'' Adelphi, 1984. * Michele Emmer. ''Il-faxxinu enigmatiku ta' Escher''. CUEN, 1984. * Doris Schattschneider. ''Viżjonijiet tas-Simmetrija''. Zanichelli, 1992. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{wikiquote}} {{commons}} * {{lingwi|en|nl}} [https://web.archive.org/web/20110225103926/http://mcescher.com/ M.C. Escher — Sit uffiċjali] * {{en}} [http://www.worldofescher.com/ World of Escher] — Sit kummerċjali, gallerija, forum ta' diskussjoni u kompetizzjonijiet ta' tessellaturi. * {{en}} [http://euler.slu.edu/escher Il-Matematika u l-Arti ta' M.C. Escher] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20020524104743/http://www.escher.info/ Websajt iddedikata għal tagħrif fuq Escher u x-xogħlijiet tiegħu] * [https://web.archive.org/web/20070702032851/http://aixa.ugr.es/escher/table.html Gallerija ta' xogħlijiet ta' Escher bi xbihat ta' riżoluzzjoni għolja] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20160121000117/http://escherdroste.math.leidenuniv.nl/ Escher u l-effett Droste] – Applikazzjoni tal-matematika għall-''Gallerija tal-istampi'' ta' Escher * {{en}} [https://web.archive.org/web/20160127040921/http://www.cgl.uwaterloo.ca/~csk/projects/escherization/ Il-problema ta' Escherizzazzjoni u r-riżoluzzjoni tiegħu] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20051125063326/http://www.passionforpaint.com/Escher.html Kull ma laqtgħu kellu jpinġih] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20080120055138/http://www.cs.technion.ac.il/~gershon/EscherForReal/ Escher fil-verità] – mudelli veri ta' disinji "impossibbli" ta' Escher. * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090803124602/http://www.nga.gov/collection/gallery/ggescher/ggescher-main1.html NGA - M.C. Escher: Ħajja u Ħidma] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110904010139/http://mcescher.frloup.com/ Le monde étrange de M.C. Escher] * {{en}} [http://www.artcyclopedia.com/artists/escher_mc.html Escher fuq ArtCyclopedia] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071203180407/http://les-mangeurs-dimages.blogspot.com/2007/03/escher-et-lescalier-de-penrose.html Analiżi tal-litografija Telgħin u Niżlin] * {{lingwi|nl|en}} [http://www.escherinhetpaleis.nl/ Mużew Escher], Den Haag {{DEFAULTSORT:Escher, Maurits Cornelis}} [[Kategorija:Twieldu fl-1898]] [[Kategorija:Mietu fl-1972]] [[Kategorija:Inċiżuri Olandiżi]] heuwebf85lcsxbm8t3r7pdd57vd477l 0 12783 330601 327123 2026-06-19T00:18:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330601 wikitext text/x-wiki Fil-[[bijoloġija]], l-'''evoluzzjoni''' hija l-bidla fil-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|materjal ġenetiku]] ta' popolazzjoni ta' [[organiżmu|organiżmi]] minn ġenerazzjoni għal oħra. Għalkemm il-bidliet li jsiru f'kull waħda mill-ġenerazzjonijiet huma żgħar, id-differenzi jinġemgħu ma' kull ġenerazzjoni u jistgħu, matul iż-żmien, iwettqu bidliet sostanzjali fl-organiżmi. Dan il-proċess jista' jirriżulta fil-[[speċjazzjoni|ħolqien ta' speċi ġodda]]. Tabilħaqq, ix-xebh bejn l-organiżmi jissuġġerixxi li l-[[speċi|ispeċi]] magħrufa kollha huma [[dixxendenza komuni|imnisslin minn antenat komuni]] (jew [[Introduzzjoni għall-ġenetika|patrimonju ġenetiku]] wieħed) permezz ta' dan il-proċess ta' diverġenza gradwali.<ref name="Futuyma">{{ċita ktieb |kunjom=Futuyma |isem=Douglas J. |titlu=Evolution |sena=2005 |editur=Sinauer Associates, Inc. |post=Sunderland, Massachusetts |isbn=0-87893-187-2}}</ref> Is-sisien tal-evoluzzjoni huma l-[[ġene|ġeni]] li jiġu mgħoddija minn ġenerazzjoni għal oħra; dawn jipproduċu l-[[karatteristika (bijoloġika)|karatteristiċi]] jew xeħtiet li jintirtu fl-organiżmu. Dawn il-karatteristiċi jvarjaw fost il-popolazzjonijiet, bl-effett li l-organiżmi juru [[varjazzjoni ġenetika|differenzi li jintirtu]] (varjazzjoni) fil-karatteristiċi tagħhom. L-evoluzzjoni nfisha hi l-prodott ta' żewġ forzi opposti: il-proċessi li l-ħin kollu jintroduċu l-varjazzjoni, u l-proċessi li jagħmlu l-varjanti jsiru aktar komuni jew rari. Varjazzjoni ġdida tista' tinħoloq b'żewġ modi ewlenin: jew minn [[mutazzjoni]]jiet fil-ġeni, jew mit-trasferiment tal-ġeni bejn il-popolazzjonijiet u bejn l-ispeċi. Fl-ispeċi li [[riproduzzjoni sesswali|jirriproduċu sesswalment]], xi taħlitiet ġodda ta' ġeni huma prodotti wkoll mir-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|rikombinazzjoni ġenetika]], li tista' żżid il-varjazzjoni bejn l-organiżmi. Hemm żewġ mekkaniżmi prinċipali li jiddeterminaw liema varjanti jsiru aktar komuni jew rari fil-popolazzjoni. L-ewwel hi s-[[selezzjoni naturali]], proċess li l-karatteristiċi ta' ġid (dawk li jżidu ċ-ċans ta' sopravivenza u riproduzzjoni) iġegħilhom isiru aktar komuni f'popolazzjoni u jrażżan il-karatteristiċi ta' ħsara biex isiru aktar rari. Dan jiġri għaliex individwi b'karatteristiċi vantaġġjużi huma aktar probabbli li jirriproduċu, li jfisser li aktar individwi fil-ġenerazzjoni li jmiss se jirtu dawn il-karatteristiċi.<ref name="Futuyma"/><ref name="Lande">{{ċita ktieb |kunjom=Lande |isem=R |kunjom2=Arnold | isem2=Stevan |titlu=The measurement of selection on correlated characters |lingwa=bl-Ingliż |sena=1983 |kapitlu=Evolution |format=7a edizzjoni |paġni=1210-26 |url=http://www.jstor.org/stable/2408842?origin=crossref }}</ref> Matul ħafna ġenerazzjonijiet, l-[[adattament]] iseħħ permezz ta' kombinazzjoni ta' bidliet żgħar każwali waħda wara l-oħra fil-karatteristiċi u ta' għażla naturali tal-varjanti l-iżjed adattati għall-ambjent tagħhom.<ref name="Ayala">{{ċita ktieb |kunjom=Ayala |isem=Francisco J. |titlu=Darwin's greatest discovery: design without designer |sena=2007 |url=http://www.pnas.org/content/104/suppl.1/8567.full |paġni=8567-73 |lingwa=bl-Ingliż}}</ref> It-tieni mekkaniżmu importanti li jsuq l-evoluzzjoni hu t-[[tkarkir ġenetiku]], proċess indipendenti li jipproduċi bidliet każwali fil-frekwenza tal-karatteristiċi f'popolazzjoni. It-tkarkir ġenetiku jirriżulta mill-effett tal-[[probabbiltà]] fuq jekk ċertu karatteristika titgħaddiex jew le lil individwi li jgħixu u jirriproduċu. Il-bijoloġi evoluttivi jiddokumentaw il-fatt li l-evoluzzjoni sseħħ, kif ukoll jiżviluppaw u jittestjaw teoriji li jispjegaw il-kawżi tagħha. L-istudju tal-bijoloġija evoluttiva bdiet f'nofs is-seklu 19, meta l-istudji tal-fossili u d-[[bijodiversità|diversità]] tal-organiżmi ħajjin ikkonvinċew lill-parti l-kbira tax-xjenzjati li l-ispeċi jinbidlu maż-żmien.<ref name=EarlyModernGeology>{{ċita web |url=http://records.viu.ca/~johnstoi/darwin/sect2.htm |titlu=History of Science: Early Modern Geology |sena=1999 |awtur=Ian C. Johnston |editur=Malaspina University-College |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-05-24 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080701211900/http://records.viu.ca/~johnstoi/darwin/sect2.htm |arkivju-data=2008-07-01 |url-status=dead }}</ref><ref name="bowler">{{ċita ktieb |kunjom=Bowler |isem=Peter J. |sena=2003 |titlu=Evolution:The History of an Idea |editur=University of California Press |id=ISBN 0-520-23693-9}}</ref> Madanakollu, il-mekkaniżmu li jsuq dawn il-bidliet baqa' mhux ċar sal-wasla tat-teoriji tas-[[selezzjoni naturali]] skoperta indipendentement minn [[Charles Darwin]] u [[Alfred Wallace]]. Bix-xogħol importantissmu ta' Darwin ''[[Dwar l-oriġni tal-ispeċi]]'' tal-1859, it-teoriji l-ġodda tal-evoluzzjoni naturali xxandru u tferrxu fil-wisa'.<ref name="Darwin">{{ċita ktieb |kunjom=Darwin |isem=Charles |titlu=On the Origin of Species |post=Londra |sena=1859 |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=16 |lingwa=bl-Ingliż}}</ref> Ix-xogħol ta' Darwin malajr wassal għal aċċettazzjoni qawwija u mifruxa tal-evoluzzjoni fost ix-xjenzjati.<ref name="AAAS1922Resolution">{{ċita web |url=http://archives.aaas.org/docs/resolutions.php?doc_id=450 |titlu=AAAS Resolution: Present Scientific Status of the Theory of Evolution |editur=Kunsill AAAS (26 ta' Diċembru, 1922) |lingwa=Ingliż}}</ref><ref name="IAP2006Statement">{{ċita web |url=http://www.interacademies.net/Object.File/Master/6/150/Evolution%20statement.pdf |titlu=IAP Statement on the Teaching of Evolution |format=PDF |sena=2006 |editur=The Interacademy Panel on International Issues, <small>Dikjarazzjoni konġunta maħruġa mill-akkademji nazzjonali tax-xjenza ta' 67 pajjiż</small> |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-05-25 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070927094546/http://www.interacademies.net/Object.File/Master/6/150/Evolution%20statement.pdf |arkivju-data=2007-09-27 |url-status=dead }}</ref><ref name="AAAS2006Statement">{{ċita web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf |titlu=Statement on the Teaching of Evolution |format=PDF |sena=2006 |editur=American Association for the Advancement of Science, <small>l-ikbar soċjetà ġenerali xjentifika tad-dinja</small> |lingwa=Ingliż}}</ref><ref name="NCSEStatementsFromScientificOrgs">{{ċita web |url=http://ncseweb.org/media/voices/science |titlu=Statements from Scientific and Scholarly Organizations |editur=National Center for Science Education |lingwa=Ingliż}}</ref> Fis-snin 1930, l-għażla naturali Darwinjana ġiet ikkombinata mal-eredità [[Gregor Mendel|Mendeljana]] biex tifforma s-[[sinteżi evoluttiva moderna]],<ref name=Kutschera/> li għamlet konnessjoni bejn l-''unitajiet'' tal-evoluzzjoni (il-ġeni) u l-''mekkaniżmu'' tal-evoluzzjoni (l-għażla naturali). Din t-teorija, b'ħila qawwija li tispjega u tbassar, issuq ir-riċerka billi l-ħin kollu tqanqal problemi ġodda, u saret il-prinċipju ċentrali li jorganizza l-bijoloġija moderna, li jipprovdi spjegazzjoni unifikanti għad-[[speċjazzjoni|diversità tal-ħajja]] fuq l-[[Art]].<ref name="IAP2006Statement"/><ref name="AAAS2006Statement"/><ref name="NewScientistJan2008SpecialReport">{{ċita web |url=http://www.newscientislution/ |titlu=Special report on evolution |sena=2008 |lingwa=Ingliż}}</ref> == L-eredità == [[Stampa:ADN static.png|thumb|right|200px| L-istruttura tal-ADN<ref name="ADN"/>. Il-bażijiet jinsabu fiċ-ċentru, imdawrin minn ktajjen ta' zokkor u fosfati f'[[elika doppja]].]] L-evoluzzjoni fl-organiżmi sseħħ permezz ta' bidliet fil-karatteristiċi li jintirtu – il-karatteristiċi partikolari ta' organiżmu. Fil-bniedem, pereżempju, il-kulur tal-għajnejn hi karatteristika li tintiret, jiġifieri l-individwi jistgħu jirtuha minn wieħed mill-ġenituri tagħhom<ref>Sturm RA, Frudakis TN, ''Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry'' (Il-kulur tal-għajnen: il-ġeni tal-pigmentazzjoni u l-antenati) Trends Genet. Vol. 20, Ħarġa 8, paġni = 327-32, 2004</ref>. Il-karatteristiċi li jintirtu huma kkontrollati mill-[[ġene|ġeni]], u s-sett komplut ta' ġeni fil-[[ġenoma]] tal-organiżmu jissejjaħ il-[[ġenotip]] tiegħu<ref name=Pearson_2006> Pearson H., ''Genetics: what is a gene?'' (Il-ġenetika: x'inhu ġene?), Nature, Vol. 441, Ħarġa 7092, paġni 398-401, 2006.</ref>. Is-sett komplut ta' karatteristiċi osservabbli li jiffurmaw l-istruttura u l-imġiba ta' organiżmu jissejjaħ il-[[fenotip]] tiegħu. Dawn il-karatteristiċi jiġu mill-interazzjoni tal-ġenotip tiegħu mal-ambjent <ref> PM Visscher, Hill WG, Wray NR, ''Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions''(Ereditabbiltà fl-epoka tal-ġenomika—kunċetti u kunċetti żbaljati), Nat. Rev. Genet. Vol. 9, Ħarġa 4, paġni 255-66, April, 2008 [http://www.nature.com/nrg/journal/v9/n4/abs/nrg2322.html] </ref>. Allura, mhux kull aspett tal-fenotip ta' organiżmu jintiret. Is-smurija tal-ġilda li tiġi milli wieħed joqgħod fix-xemx tirriżulta mill-interazzjoni bejn il-ġenotip ta' persuna u d-dawl tax-xemx; għalhekk, dan it-tip ta' smurija ma jgħaddix minn bniedem għall-uliedu. Madankollu, in-nies għandhom reazzjonijiet differenti għax-xemx, li jirriżultaw minn differenzi fil-ġenotip tagħhom; eżempju li jolqotna ta' dan hu n-nies li jirtu l-karatteristika tal-[[albiniżmu]] u allura ma jismarux u huma sensittivi ħafna għall-ħruq bix-xemx<ref> Oetting WS, Brilliant MH, King RA ''The clinical spectrum of albinism in humans'' (L-ispettru kliniku tal-albiniżmu fil-bniedem), Molecular medicine today, Vol. 2, Ħarġa 8, paġni 330-5, 1996.[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8796918]</ref>. Il-karatteristiċi li jintirtu jgħaddu minn ġenerazzjoni għall-oħra permezz tal-[[ADN]]<ref name="ADN">ADN hu l-akronimu għall-aċtu desossiribonuklejku, l-akronimu Ingliż hu DNA</ref>, [[molekula]] li tikkodifika l-informazzjoni ġenetika <ref Name=Pearson_2006/>. L-ADN hi [[polimeru]] magħmul minn erba' tipi ta' [[nukleobażi|bażijiet]]. Is-sekwenza ta' bażijiet matul molekola partikulari tal-ADN tispeċifika t-tagħrif ġenetiku, bl-istess mod li sekwenza ta' ittri tispeċifika sentenza. Parti ta' molekula tal-ADN li tispeċifika unità funzjonali waħda tissejjaħ [[ġene|ġeni]]; ġeni differenti għandhom sekwenzi differenti ta' bażijiet. Ġewwa ċ-[[ċellula(Bijoloġija)|ċelluli]], il-ħjut twal tal-ADN jiffurma strutturi kondensati msejħa [[kromożoma|kromożomi]]. Post speċifiku fi kromożoma huwa magħruf bħala [[locus(ġenetika)|locus]]. Jekk is-sekwenza tal-ADN f'locus tvarja bejn l-individwi, il-forom differenti ta' din is-sekwenza jissejħu [[allele|alleli]]. Is-sekwenzi tal-ADN jistgħu jinbidlu permezz ta' mutazzjoni li tipproduċi alleli ġodda. Jekk mutazzjoni tiġri ġewwa ġene, l-allele l-ġdida tista' taffettwa l-karatteristika li l-ġene tikkontrolla u tbiddel il-fenotip tal-organiżmu. Madankollu, filwaqt li din il-korrispondenza sempliċi bejn allele u karatteristika taħdem f'xi każijiet, il-parti kbira tal-karatteristiċi huma aktar komplessi u huma kkontrollati minn numru ta' ġeni b'interazzjoni bejniethom <ref> Phillips PC, ''Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems'' (L-Epistażi—ir-rwol essenzjali tal-interazzjonijiet bejn il-ġeni fl-istruttura u l-evoluzzjoni ta' sistemi ġenetiċi) Nat. Rev. Genet. Vol. 9, Ħarga 11, paġni = 855-67, 2008) [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18852697]</ref> <ref name=Lin> R Wu, Lin M, ''Functional mapping - how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits'' (Immappar funzjonali - kif timmappa u tistudja l-arkitettura ġenetika ta' karatteristiċi dinamiċi komplessi), Nat. Rev. Genet., Vol. 7, Ħarġa 3, paġni 229-37, 2006 [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16485021] </ref> L-istudju ta' karatteristiċi komplessi bħal dawn hi qasam ewlieni tar-riċerka kurrenti fil-ġenetika. Problema oħra interessanti fil-ġenetika li għaliha għad m'hemmx soluzzjoni hi jekk l-[[epiġenetika]] hijiex importanti fil-evoluzzjoni, dan hu meta bidliet li jintirtu jiġru f'organiżmi mingħajr ma jkun hemm ebda bidla fis-sekwenzi tal-ġeni tagħhom<ref> Richards EJ ''Inherited epigenetic variation—revisiting soft inheritance'' (Varjazzjoni epiġenetika mwirta—ħarsa ġdida lejn l-eredità laxka), Nat. Rev. Genet., Vol. 7, Ħarġa 5, paġni 395-401, (2006) [http://www.nature.com/nrg/journal/v7/n5/abs/nrg1834.html][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16534512]</ref>. == Il-varjazzjoni == Il-[[fenotip]] individwali ta' organiżmu jirriżulta kemm mill-[[ġenotip]] tiegħu u kemm mill-influwenza tal-ambjent li għex fih. Parti sostanzjali mill-varjazzjoni fil-fenotipi f'popolazzjoni ġejja mid-differenzi bejn il-ġenotipi tagħhom<ref name=Lin/>. Is-[[sinteżi evoluttiva moderna]] tiddefinixxi l-evoluzzjoni bħala l-bidla maż-żmien f'din il-varjazzjoni ġenetika. Il-frekwenza ta' allele waħda partikolari tvarja, u issir iktar jew anqas prevalenti relattivament mal-forom l-oħra ta' dik il-ġene. Il-qawwiet evoluttivi jaġixxu billi jsuqu dawn il-bidliet fil-frekwenza tal-alleli f'direzzjoni waħda jew oħra. Il-varjazzjoni tgħib meta allele tilħaq il-punt tal-[[fissazzjoni (ġenetika tal-popolazzjoni)|fissazzjoni]] - meta jew tisparixxi mill-popolazzjoni jew tissostitwixxi l-alleli antenati kollha <ref Name=Amos>Harwood AJ, ''Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations'' (Fatturi li jaffettwaw il-livelli tad-diversità ġenetika fil-popolazzjonijiet naturali) Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci., Vol. 353, Ħarġa 1366, paġni 177-86, 1998 [https://web.archive.org/web/20140823063810/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/353/1366/177][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9533122]</ref> . Il-varjazzjoni tiġi mill-mutazzjoni fil-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|materjal ġenetiku]], il-migrazzjoni bejn l-popolazzjonijiet (il-fluss tal-ġene), u t-taħlit tal-ġeni permezz tar-[[riproduzzjoni sesswali]]. Il-varjazzjoni tiġi wkoll mill-iskambji ta' ġeni bejn speċi differenti; pereżempju, permezz tat-[[trasferiment orizzontali tal-ġene]] fil-[[batterji]], u l-[[ibridizazzjoni]] fix-xtieli <ref> Draghi J, Turner P, ''DNA secretion and gene-level selection in bacteria'' (Is-sekrezzjoni tal-ADN u l-għażla tal-livell tal-ġeni fil-batterji) Microbiology (Reading, Ingilterra.), Vol. 152, Ħarġa 9, paġni 2683-8, 2006 [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16946263]<br /> * Mallet J, ''Hybrid speciation'' (L-ispeċjazzjoni ibrida), Nature, Vol. 446, Ħarġa 7133, paġni 279-83, 2007 [http://www.nature.com/nature/journal/v446/n7133/full/nature05706.html][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17361174] </ref>. Minkejja l-indħul kontinwu ta' varjazzjoni permezz ta' dawn il-proċessi, il-parti kbira tal-[[ġenoma]] ta' speċi hi l-istess fl-individwi kollha ta' dik l-ispeċi<ref>Butlin RK, T Tregenza, ''Levels of genetic polymorphism: marker loci versus quantitative traits'' (Livelli ta' polimorfiżmu ġenetiku: il-loci indikaturi kontra l-karatteristiċi kwantitattivi) Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci., Vol. 353, Ħarġa 1366, paġni 187-98, 1998 [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=169221][https://web.archive.org/web/20140823064201/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/353/1366/187][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9533123]</ref>. Madankollu, anki bidliet relattivament ċejknin fil-ġenotip jistgħu jwasslu għal bidliet drammatiċi fil-fenotip: Iċ-ċimpanzi u l-bnedmin huma differenti f'madwar 5% biss tal-ġenomi tagħhom <ref> Wetterbom A, Sevov M, L Cavelier, Bergström TF, ''Comparative genomic analysis of human and chimpanzee indicates a key role for indels in primate evolution'' (Analiżi komparattiva ġenomika bejn il-bniedem u ċ-ċimpanzi jindika rwol ċentrali għall-indeli (inserzjoni/tħassir) fl-evoluzzjoni tal-primati), J. Mol. Evol., Vol. 63, Ħarġa 5, paġni 682-90, 2006 [http://www.springerlink.com/content/f7783l76602ggm06/][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17075697]</ref> . === Il-mutazzjoni === [[Stampa: Gene-duplication.svg|thumb|100px|left|Duplikazzjoni ta' parti ta' kromożoma]] Il-varjazzjoni ġenetika tiġi minn mutazzjonijiet każwali li jiġru fil-ġenomi tal-organiżmi. Mutazzjoni hi bidla fis-sekwenza tad-ADN tal-ġenoma taċ-ċellula u ssir minħabba r-[[radjazzjoni]], [[viru|viri]], [[traspożoni]] u [[kimiċi mutaġeniċi]], kif ukoll minħabba żbalji li jiġru matul il-[[meożi]] jew [[replikazzjoni tal-ADN]]<ref name="Bertram"> Bertram J, "The molecular biology of cancer" (Il-bijoloġija molekolari tal-kanċer), Mol. Aspects Med, Vol. 21, Ħarġa 6, paġni 167-223, 2000, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T9P-429XTXN-1&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=a90ac0261e549f08bbc74402a9920c2d][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11173079]</ref><ref name="transposition764"> Aminetzach YT, Macpherson JM, Petrov DA, "Pesticide resistance via transposition-mediated adaptive gene truncation in Drosophila" (Reżistenza għall-pestiċidi permezz tal-qtugħ tal-ġeni addittivi bil-medjazzjoni tat-traspożizzjoni fid-Drosofila), Science, Vol. 309, Ħarġa 5735, paġni 764-7, 2005 [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/309/5735/764][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16051794]</ref><ref name"Burrus">Burrus V, Waldor M, (Shaping bacterial genomes with integrative and conjugative elements) (L-iffurmar tal-ġenomi batteriċi permezz ta' elementi integrattivi u konjugattivi), Res. Microbiol., Vol. 155, Ħarġa 5, paġni 376-86, 2004, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/309/5735/764][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11173079] </ref>. Dawn il-mutaġeni jipproduċu bosta tipi differenti ta' bidliet fis-sekwenzi tal-ADN; jista' jkun li dawn il-bidliet ma jkollhom l-ebda effett, jew li jbiddlu l-prodott tal-ġene, jew li ma jħallux il-ġene taħdem. Studji fuq id-dubiena ''[[Drosophila melanogaster]]'' jissuġġerixxu li jekk mutazzjoni tbiddel il-protejina prodotta minn ġene, din x'aktarx se tkun ta' ħsara; madwar 70 fil-mija minn dawn il-mutazzjonijiet għamlu l-ħsara u l-qbija kienu jew newtrali jew ta' ġid dgħajjef<ref> Sawyer SA, Parsch J, Zhang Z, Hartl DL, ''Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila'' (Prevalenza ta' għażla pożittiva fost sostituzzjonijiet b'amminoaċtu kważi newtrali fid-Drosofila), journal Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 104, Ħarġa 16, paġni 6504-10, 2007[http://www.pnas.org/content/104/16/6504][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17409186] </ref>. Minħabba l-ħsara li l-mutazzjonijiet jistgħu jagħmlu fuq iċ-ċelluli, l-organiżmi evolvew mekkaniżmi bħat-[[tiswija tal-ADN]] biex ineħħu l-mutazzjonijiet<ref name="Bertram"/>. Għalhekk, l-aħjar rata ta' mutazzjoni għal speċi hi bilanċ bejn id-dannu li jiġi minn rata għolja ta' mutazzjoni, bħall-mutazzjonijiet ta' ħsara, u x'jiswa l-metaboliżmu tagħha biex iżomm sistemi li jnaqqsu r-rata ta' mutazzjoni, bħal enzimi tat-tiswija tal-ADN<ref name"Sniegowski"> Sniegowski P, Gerrish P, Johnson T, Shaver A, ''The evolution of mutation rates: separating causes from consequences'' (L-evoluzzjoni tar-rati tal-mutazzjoni: separazzjoni tal-kawżi mill-konsegwenzi), Bioessays , Vol. 22, Ħarġa 12, paġni 1057-66, 2000, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/75501483/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11084621]</ref> Xi speċi bħar-[[retroviru|retroviri]] għandhom rata ta' mutazzjoni tant għolja li l-parti kbira ta' wliedhom ikollhom mutazzjoni ġenetika<ref> Drake JW, Charlesworth B, D Charlesworth D, Crow JF, ''Rates of spontaneous mutation'' (Rati ta' mutazzjoni spontanja), Genetics, Vol. 148, Ħarġa 4, paġni 1667-86, 1998 [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1460098][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9560386] </ref>. Mutazzjoni hekk mgħaġġla tista' tkunu ta' vantaġġ għalihom billi dawn il-viri jevolvu malajr u l-ħin kollu, u hekk jevitaw ir-reazzjoni tas-[[sistema immunitarja]] tal-bniedem<ref> Holland J, Spindler K, Horodyski F, Grabau E, Nichol S, VandePol S, ''Rapid evolution of RNA genomes'' Evoluzzjoni mgħaġġla tal-ġenomi tal-ARN), Science, Vol. 215, Ħarġa 4540, paġni 1577-85, 1982 [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/215/4540/1577] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7041255]</ref> . Fil-mutazzjoni sezzjonijiet kbar tal-ADN jistgħu jiġu dduplikati. Dawn huma sors ewlieni ta' materja prima għall-evoluzzjoni ta' ġeni ġodda u bejn għaxar u mitt ġene jiġù dduplikati fil-ġenomi tal-annimali kull miljun sena<ref> Carroll SB, Grenier J, Weatherbee SD, ''From DNA to Diversity: Molecular Genetics and the Evolution of Animal Design'' (Mill-ADN għad-Diversità: Ġenetika Molekulari u l-Evoluzzjoni tad-Disinn tal-Annimali) It-tieni Edizzjoni, 2005, Blackwell Publishing, Oxford, ISBN 1-4051-1950-0 </ref>. Il-parti kbira tal-ġeni jappartienu għall-familji ikbar ta' ġeni bl-istess antenati<ref>Harrison P, Gerstein M, ''Studying genomes through the aeons: protein families, pseudogenes and proteome evolution'' (Studju tal-ġenomi matul miljuni ta' snin: familji ta' protejini, psewdoġeni u l-evoluzzjoni tal-proteomi) J Mol Biol, Vol. 318, Ħarġa 5, paġni 1155-74, 2002 [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WK7-462F332-2&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=5e76e06623d394a9f6ff5acebe2d9252] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12083509] </ref>. Il-ġeni ġodda jiġu b'bosta metodi, l-iżjed sikwit permezz tad-duplikazzjoni u l-mutazzjoni ta' ġene antenata, jew permezz tar-rikombinazzjoni ta' partijiet ta' ġeni differenti biex jiffurmaw kombinazzjonijiet ġodda b'funzjonijiet ġodda<ref> Orengo CA, Thornton JM, ''Protein families and their evolution-a structural perspective'' (Il-familji tal-protejin u l-evoluzzjoni tagħhom: prospettiva strutturali), Annu. Rev. Biochem., Vol. 74, Ħarġa, paġni 867-900, 2005 [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15954844] </ref><ref>Long M, Betrán E, Thornton K, Wang W, ''The origin of new genes: glimpses from the young and old'' (L-oriġni tal-ġeni ġodda: daqqa t’għajn miż-żgħażagħ u x-xjuħ), Nat. Rev. Genet., Vol 4, Ħarġa 11, paġni 865-75, 2003 [http://www.nature.com/nrg/journal/v4/n11/abs/nrg1204.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14634634]</ref>. Hawn, id-[[dominju ta' proteini|dominji]] jagħmluha ta' moduli, kull wieħed b'funzjoni partikulari u indipendenti, li jistgħu jitħalltu flimkien biex jipproduċu ġeni li jikkodifikaw proteini ġodda b'proprjetajiet ġodda<ref> Wang M, Caetano-Anollés G, ''The evolutionary mechanics of domain organization in proteomes and the rise of modularity in the protein world'' (Il-mekkaniżmu evoluttiv tal-organizzazzjoni fil-proteomi u l-feġġ tal-modularità fid-dinja tal-proteini), Structure, Vol. 17, Ħarġa 1, paġni 66-78, 2009, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0969212608004565]</ref>. Pereżempju, għajn il-bniedem tuża erba' ġeni biex tagħmel strutturi li jħossu d-dawl: tlieta għall-[[ċellula konu|vista bill-kulur]] u waħda għall-[[ċellula bastun|vista ta' bil-lejl]]; L-erba' kollha ġew minn ġene antenata waħda<ref>Bowmaker JK, ''Evolution of colour vision in vertebrates'', ( L-evoluzzjoni tal-vista bil-kulur fil-vertebrati), Eye (Londra, l-Ingilterra), Vol. 12, Ħarġa Pt 3b, paġni 541-7, 1998, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9775215]</ref>. Vantaġġ ieħor tad-duplikazzjoni ta' ġene (jew anki [[Poliplojdi|ġenoma sħiħa]]) hu li din tista' żżid il-ġeni żejda; dan iħalli l-kopja żejda tal-ġene tikseb funzjoni ġdida waqt li l-kopja oriġinali tal-ġene tibqa' tagħmel l-istess funzjoni li kellha fil-bidu, u b'hekk tiżdied id-diversità ġenetika<ref> Gregory TR, Hebert PD, ''The modulation of DNA content: proximate causes and ultimate consequences'' (Il- modulazzjoni tal-kontenut tal-ADN: kawżi fil-qrib u l-konsegwenzi f'il bogħod), Genome Res., Vol. 9, Ħarġa 4, paġni 317-24, 1999, [http://genome.cshlp.org/content/9/4/317.full] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10207154] </ref>. Il-bidliet fin-numru tal-kromożomi jistgħu jinvolvu anki mutazzjonijiet ikbar, fejn segmenti tal-ADN ġol-kromożomi jinqasmu u mbagħad jerġgħu jirranġaw ruħhom. Pereżempju, żewġ kromożomi fil-[[ġeneru]] [[Homo (ġeneru)|''Homo'']] għaqdu ma' xulxin biex jipproduċu l-kromżoma 2; din l-għaqda ma seħħitx fil-linjaġġi tax-xadini l-oħra li baqgħu bil-kromożomi mifrudin<ref> Zhang J, Wang X, Podlaha O, ''Testing the chromosomal speciation hypothesis for humans and chimpanzees'' (L-ittestjar tal-ipoteżi tal-ispeċjazzjoni kromożomali għall-bnedmin u ċ-Ċimpanzi, Genome Res., Vol. 14, Ħarġa 5, paġni 845-51, 2004, [http://genome.cshlp.org/content/14/5/845] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15123584]</ref>. Fl-evoluzzjoni, l-effet l-iktar importanti ta' dawn ir-riarranġamenti kromożomali jista' jkun li jaċċellera d-diverġenza ta' popolazzjoni lejn speċi ġdida billi jagħmel il-popolazzjonijiet inqas probabbli li jgħammru bejniethom, u b'hekk jinżammu d-differenzi ġenetiċi bejn dawn il-popolazzjonijiet<ref> Ayala FJ, Coluzzi M, ''Chromosome speciation: humans, Drosophila, and mosquitoes'' (L-ispeċjazzjoni tal-kromożomi: il-bnedmin, id-Drosofila u n-nemus), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 102, Ħarġa Suppl 1, paġni 6535-42, 2005, [http://www.pnas.org/content/102/suppl.1/6535.full] [http://www.pnas.org/content/102/suppl.1/6535] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15851677]</ref>. Is-sekwenzi tal-ADN li jistgħu jimxu ġol-ġenoma, bħat-[[traspożon]]i, jagħmlu frazzjoni kbira tal-materjal ġenetiku tal-pjanti u l-annimali, u setgħu kienu importanti fl-evoluzzjoni tal-ġenomi<ref>Hurst GD, Werren JH, ''The role of selfish genetic elements in eukaryotic evolution'' (Ir-rwol ta' elementi ġenetiċi egoisti fl-evoluzzjoni ewkarjotika), Nat. Rev. Genet., Vol. 2, Ħarġa 8, paġni 597-606, 2001, [http://www.nature.com/nrg/journal/v2/n8/abs/nrg0801_597a.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11483984]</ref>. Pereżempju, iżjed minn miljun kopja tas-[[sekwenza Alu]] huma preżenti fl-[[ġenoma umana]], u dawn is-sekwenzi issa jintużaw biex iwettqu funzjonijiet bħall-kontroll tal-[[espressjoni tal-ġene]]<ref> Häsler J, Strub K, ''Alu elements as regulators of gene expression'', (Elementi Alu bħala regolaturi tal-espressjoni tal-ġene), Nucleic Acids Res., Vol. 34, Ħarġa 19, paġni 5491-7, 2006, [http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/34/19/5491] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17020921]</ref>. Effett ieħor ta' dawn is-sekwenzi mobbli tad-ADN hi li meta jimxu ġol-ġenoma, jistgħu jinbidlu jew iħassru ġeni eżistenti u b'hekk jipproduċu d-diversità ġenetika<ref name="transposition764"/>. === Is-sess u r-rikombinazzjoni === Fl-organiżmi asesswali, il-ġeni jintirtu flimkien, jew ''marbuta'' ma xulxin, għax ma jistgħux jitħalltu ma' ġeni ta' organiżmi oħra matul ir-riproduzzjoni. Imma, ulied l-organiżmi sesswali fihom taħlitiet każwali tal-kromożomi tal-ġenituri tagħhom li huma prodotti permezz tal-[[assortiment indipendenti]]. Fil-proċess relatat ta' [[Introduzzjoni għall-ġenetika|rikombinazzjoni ġenetika]], l-organiżmi sesswali jistgħu ipartu wkoll l-ADN bejn żewġ kromożomi li jaqblu <ref>Radding C, ''Homologous pairing and strand exchange in genetic recombination'' (Il-formazzjoni omologa ta' pari u tpartit ta' ħjut fir-rikombinazzjoni ġenetika), Annu. Rev. Genet.,Vol. 16, paġni 405-37, 1982, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146%2Fannurev.ge.16.120182.002201] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6297377] </ref>. Ir-rikombinazzjoni u riassortment ma jbiddlux il-frekwenzi tal-alleli, iżda minflok jibdlu liema alleli jaqblu ma xulxin biex jipproduċu wlied b'kombinazzjonijiet ġodda ta' alleli <ref name="Agrawal"> Agrawal AF, ''Evolution of sex: why do organisms shuffle their genotypes?'' (Evoluzzjoni tas-sess: għaliex l-organiżmi iħalltu l-ġenotipi tagħhom?), l Curr. Biol.,Vol. 16, Ħarġa 17, paġna R696, 2006 [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220601918X] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16950096] </ref>. Riċerka reċenti tissuġġerixxi li s-sess is-soltu jżid l-varjazzjoni ġenetika u jista' jżid ir-rata tal-evoluzzjoni. <ref> Peters AD, Otto SP, ''Liberating genetic variance through sex'' (Il-liberazzjoni tal-varjanza ġenetika permezz tas-sess), Bioessays,Vol. 25, Ħarġa 6, paġni 533-7, 2003, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/104531477/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12766942]</ref> <ref> Goddard MR, Godfray HC, Burt A, ''Sex increases the efficacy of natural selection in experimental yeast populations'' (is-sess iżid l-effikaċja tal-għażla naturali f'popolazzjonijiet sperimentali tal-ħmira, Nature, Vol. 434, Ħarġa 7033, paġni 636-40, 2005, [http://www.nature.com/nature/journal/v434/n7033/full/nature03405.html][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15800622] </ref>. Ir-rikombinazzjoni tippermetti anki l-alleli li huma qrib xulxin fuq ħajta tal-ADN li jintirtu indipendentement. Madankollu, ir-rata ta' rikombinazzjoni hi baxxa (madwar żewġ ġrajjiet kull kromożoma kull ġenerazzjoni). Jirriżulta li l-ġeni qrib xulxin fuq kromożoma mhux dejjem imorru 'l bogħod minn xulxin fit-taħlit, u l-ġeni li huma qrib xulxin għandhom it-tendenza li jintirtu flimkien, fenomenu magħruf bħala r-[[rabta ġenetika]] <ref> Lien S, Szyda J, Schechinger B, Rappold G, Arnheim N, ''Evidence for heterogeneity in recombination in the human pseudoautosomal region: high resolution analysis by sperm typing and radiation'' (Xhida tal-eteroġeneità fir- rikombinazzjoni fir-reġjun psewdoawtosomali tal-bniedem: analiżi b'riżoluzzjoni għolja mit-tip tal-isperma u r-radjazzjoni), Am. J. Hum. Genet., Vol. 66, Ħarġa 2, paġni 557-66, 2000, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1288109] [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002929707634302] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10677316]</ref>. Din it-tendenza titkejjel minn kemm żewġ alleli jidhru spiss flimkien fuq kromożoma waħda, li jissejjaħ l-[[żbilanċ fir-rabta|iżbilanċ fir-rabta tagħhom]]. Sett ta' alleli li s-soltu jintiret fi grupp jissejjaħ [[haplotip]]. Meta l-alleli ma jkunux jistgħu jinfirdu bir-rikombinazzjoni - bħal fil-[[kromożoma Y]] tal-[[mammiferi]], li tgħaddi intatta mill-missirijiet lil uliedhom subien – jinġemgħu ħafna [[krikk ta' Muller|mutazzjonijiet ta' ħsara]] <ref> Muller H, ''The relation of recombination to mutational advance'' (Ir-relazzjoni bejn ir-rikombinazzjoni u l-avvanz tal-mutazzjonijiet), Mutat. Res., Vol. 106, Ħarġa, paġni 2-9, 1964, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14195748] </ref> <ref>Charlesworth B, Charlesworth D, ''The degeneration of Y chromosomes'' (Id-deġenerazzjoni tal-kromożomi Y), Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci., Vol. 355, Ħarġa 1403, paġni 1563-72, 2000, [https://web.archive.org/web/20160305010648/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/355/1403/1563] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11127901]</ref>. Bil-qsim tal-kombinazzjonijiet tal-alleli, ir-riproduzzjoni sesswali tippermetti t-tneħħija ta' mutazzjonijiet ta' ħsara u ż-żamma ta' mutazzjonijiet ta' ġid <ref name="Otto"> Otto S, ''The advantages of segregation and the evolution of sex'' (Il-vantaġġi tas-segregazzjoni u l-evoluzzjoni tas-sess), Genetics, Vol. 164, Ħarġa 3, paġni 1099-118, 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1462613] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12871918] </ref>. Barra minn hekk, ir-rikombinazzjoni u riassortment jistgħu jipproduċu individwi b'kombinazzjonijiet ta' ġeni ġodda li huma ta' ġid. Dawn l-effetti pożittivi huma bbilanċjati mill-fatt li s-sess inaqqas ir-rata riproduttiva ta' organiżmu, jista' jikkawża mutazzjonijiet u jista' jissepara kombinazzjonijiet ta' benefiċċju ta' ġeni <ref name="Otto"/>. Għalhekk ir-raġunijiet għall-[[evoluzzjoni tar-riproduzzjoni sesswali]] mhumiex ċari u din il-kustjoni għadha qasam attiv ta' riċerka fil-bijoloġija evoluttiva <ref> CP Doncaster, Lira GE, Cox SJ, ''The ecological cost of sex'' (Id-dannu ekoloġiku tas-sess), Nature, Vol. 404, Ħarġa 6775, paġni 281-5, 2000, [http://www.nature.com/nature/journal/v404/n6775/full/404281a0.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10749210]</ref> <ref> Butlin R, ''Evolution of sex: The costs and benefits of sex: new insights from old asexual lineages'' (L-evoluzzjoni tas-sess: id-dannu u l-benefiċċji tas-sess: intuwiti ġodda minn linjaġġi asesswali qodma), Nat. Rev. Genet, volum 3, Ħarġa 4, paġni 311-7, 2002, [http://www.nature.com/nrg/journal/v3/n4/abs/nrg749.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11967555]</ref>, li minnha ħarġu ideat bħall-ipoteżi tar-"Reġina l-Ħamra" <ref> Salathé M, Kouyos RD, Bonhoeffer S, ''The state of affairs in the kingdom of the Red Queen'' (L-istat tal-affarijiet fir-renju tal-Reġina l-Ħamra), journal Trends Ecol. Evol. (Amst.), Vol. 23, Ħarġa 8, paġni 439-45, 2008, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VJ1-4SWFGTS-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=cdfc08785a19df0f41df27c73dc4fc99] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11967555] </ref>. === Il-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|ġenetika tal-popolazzjoni]] === [[Stampa:Biston.betularia.7200.jpg|right|200px|thumb|Baħrija ''Biston betularia'' bajda]] [[Stampa:Biston.betularia.f.carbonaria.7209.jpg|right|200px|thumb|Il-varjanti sewda tal-istess baħrija ''Biston betularia f. carbonaria'']] Mil-lat ġenetiku, l-evoluzzjoni hija bidla "minn-ġenerazzjoni-għal-ġenerazzjoni" fil-frekwenzi tal-alleli f'popolazzjoni li għandha patrimonju ġenetiku komuni <ref> Stoltzfus A, ''Mutationism and the dual causation of evolutionary change'', (Il-mutazzjoni u l-kawżalità doppja tal-bidla evoluttiva), Evol. Dev., Vol. 8, Ħarġa 3, paġni 304-17, sena 2006, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118634377/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16686641]</ref>. [[Popolazzjoni]] hi grupp lokalizzat ta' individwi tal-istess speċi. Pereżempju, l-insetti baħrijiet kollha tal-istess speċi li jgħixu ġo foresta iżolata jagħmlu popolazzjoni. Kull ġene fil-popolazzjoni jista' jkollha diversi forom differenti, li jagħtu l-varjazzjonijiet bejn il-fenotipi tal-organiżmi. Eżempju ta' dan hi l-ġene tal-lewn fil-baħrijiet li għandha żewġ alleli: abjad u iswed. [[Patrimonju ġenetiku]] hu s-sett sħiħ ta' alleli għal ġeni f'popolazzjoni waħda; il-[[frekwenza tal-alleli]] tkejjel il-frazzjoni tal-patrimonju ġenetiku magħmul minn allele waħda (pereżempju, il-frazzjoni tal-ġeni tal-lewn li huma l-allele s-sewda). L-evoluzzjoni sseħħ meta jkun hemm bidliet fil-frekwenzi ta' alleli f'popolazzjoni ta' organiżmi li jipproduċu l-ibridi; pereżempju, l-allele għal-lewn iswed fil-popolazzjoni tal-baħrijiet issir iktar komuni. Biex nifhmu l-mekkaniżmi li jġiegħlu l-popolazzjoni tevolvi, hu utli nqisu liema huma l-kondizzjonijiet meħtieġa biex il-popolazzjoni ma tevolvix. Il-''[[prinċipju Hardy-Weinberg]]'' jgħid li l-frekwenzi ta' alleli (varjazzjonijiet fil-ġene) f'popolazzjoni kbira biżżejjed, tibqa' kostanti jekk il-forzi li jaġixxu fuqha huma biss it-taħlit każwali tal-alleli matul il-formazzjoni tal-isperma jew tal-bajd, u l-kombinazzjoni każwali tal-alleli f'dawn ċelluli tas-sess matul il-[[fertilizzazzjoni]]. <ref name="oneil">O'Neil D,''Hardy-Weinberg Equilibrium Model'' (Mudell għall-ekwilibriju Hardy-Weinberg), 2008, The synthetic theory of evolution: An introduction to modern evolutionary concepts and theories|publisher= lege (It-teorija sintetika tal-evoluzzjoni: Introduzzjoni għall-kunċetti u t-teoriji evoluttivi moderni), ippubblikat mill-''Behavioral Sciences Department'', Palomar College [https://web.archive.org/web/20080219124859/http://anthro.palomar.edu/synthetic/synth_2.htm]</ref>. F'dal-każ ngħidu li l-polazzjoni hi fi stat ta' ''ekwilibriju Hardy-Weinberg''- mhux qiegħda tevolvi <ref name "Teach2"> Bright K, ''Causes of evolution'' (Il-kawżi tal-evoluzzjoni), 2006, ''Teach Evolution and Make It Relevant'', ippublikata min-''National Science Foundation'' [http://www.evoled.org/lessons/speciation.ht] </ref>. === Il-fluss tal-ġeni === [[Stampa:Lion waiting in Namibia.jpg|250px|thumb|left|[[Iljun]] iħalli l-familja li jkun twieled fiha. Dan jirriżulta fil-[[fluss tal-ġeni]] bejn il-familji]] Bil-[[fluss tal-ġeni]] nfissru t-tpartit tal-ġeni bejn il-popolazzjonijiet, li s-soltu huma tal-istess speċi <ref> Morjan C, Rieseberg L, ''How species evolve collectively: implications of gene flow and selection for the spread of advantageous alleles'' (Kif l-ispeċi jevolvu kollettivament: implikazzjonijiet tal-fluss tal-ġeni u l-għażla għat-tixrid tal-alleli vantaġġużi), Mol. Ecol., Vol. 13, Ħarġa 6, paġni 1341-56, 2004, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118794954/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15140081]</ref>. Fost l-eżempji tal-fluss tal-ġeni fi speċi insibu t-tgħammir bejn l-organiżmi wara l-migrazzjoni, u anki t-tpartit tal-[[pollin]]. It-trasferiment tal-ġeni bejn l-ispeċi jinkludi l-formazzjoni ta' organiżmi [[ibridu (bijoloġija)|ibridi]] u t-[[trasferiment orizzontali tal-ġeni]]. Il-migrazzjoni lejn jew minn popolazzjoni tista' tbiddel il-frekwenzi tal-alleli, kif ukoll iddaħħal varjazzjoni ġenetika f'popolazzjoni. L-immigrazzjoni tista' żżid materjal ġenetiku ġdid fil-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|patrimonju ġenetiku]] stabbilit ta' popolazzjoni. Bil-kuntrarju, l-emigrazzjoni tista' tneħħi materjal ġenetiku. Billi, biex żewġ popolazzjonijiet diverġenti jsiru żewġ speċi ġodda, jeħtieġ li jkun hemm ostakli għar-riproduzzjoni bejniethom, il-fluss ġenetiku jista' jagħmel dan il-proċess iżjed bilmod billi jferrex id-differenzi ġenetiċi bejn il-popolazzjonijiet. Il-fluss ġenetiku hu mrażżan mill-ktajjen tal-muntanji, l-oċeani u d-deżerti u saħansitra minn strutturi magħmula mill-bniedem bħall-[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]], li fixkel l-fluss tal-ġeni tax-xtieli<ref> Su H, Qu L, He K, Zhang Z, Wang J, Chen Z, Gu H, ''The Great Wall of China: a physical barrier to gene flow?'' (Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina: barriera fiżika għall-fluss tal-ġeni?), Heredity, Vol. 90, Ħarġa 3, paġni 212-9, 2003, [http://www.nature.com/hdy/journal/v90/n3/abs/6800237a.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12634804] </ref>. Jekk żewġ speċi ma jkunux tbegħdu wisq mill-antenat komuni tagħhom l-iżjed reċenti, jista' jkun li jkollhom l-ulied, bħal ma t-tgħammir bejn iż-[[żiemel]] u l-[[ħmar]] jipproduċi l-[[bagħal]] <ref> Short RV, ''The contribution of the mule to scientific thought'' (Il-kontribuzzjoni tal-bagħal lill-ħsieb xjentifiku), J. Reprod. Fertil. Suppl., Ħarġa 23, paġni 359-64, 1975, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1107543]</ref>. Dawn l-[[ibridu (bijoloġija)|ibridi]] ġeneralment huma [[infertilità|ħawlija]], minħabba li ż-żewġ settijiet differenti ta' kromożomi ma jistgħux jiffurmaw par matul il-[[meożi]]. Minkejja li l-ispeċi li jiġu minn xulxin mill-qrib jista' jkollhom ulied ibridi regolarment, dawn l-ibridi ma jgħaddux il-ġeni tagħhom u l-ispeċi jibqgħu distinti. Madankollu, xi minn daqqiet jiffurmaw ibridi vijabbli u dawn l-ispeċi ġodda jistgħu jkollhom proprjetajiet intermedji bejn l-speċi tal-ġenituri, jew ikollhom fenotip ġdid għal kollox <ref> Gross B, Rieseberg L, ''The ecological genetics of homoploid hybrid speciation'' (Il-ġenetika ekoloġika tal-ispeċjazzjoni tal-ibridi omoplojdi), J. Hered., Vol. 96, Ħarġa 3, paġni 241-52, 2005, [http://jhered.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/96/3/241] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15618301] </ref>. L-importanza tal-ibridizzazzjoni fil-ħolqien ta' speċi ġodda ta' annimali mhijiex ċara, għalkemm ġiet osservata f'ħafna tipi ta' annimali <ref> Burke JM, Arnold ML, ''Genetics and the fitness of hybrids'' (Il-ġenetika u s-saħħa tal-ibridi), Annu. Rev. Genet., Vol. 35, Ħarġa , paġni 31-52, 2001, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.genet.35.102401.085719] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11700276]</ref>, u l-eżempju taż-żrinġ ''[[Hyla versicolor]]'' ġie studjat sewwa ħafna. <ref> Vrijenhoek RC, ''Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species'' (Ibridi poliplojdi: oriġni multipli tal-ispeċi taż-żrinġ ''Hyla versicolor'') Curr. Biol., Vol. 16, Ħarġa 7, page R245, 2006, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S096098220601253X] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16581499]</ref> . L-ibridizzazzjoni, madankollu, hi mezz importanti ta' speċjazzjoni fil-pjanti, billi l-[[poliplojdja]] (il-pussess ta' iktar minn żewġ kopji ta' kull kromożoma) hi tollerata fil-pjanti iktar faċilment milli fl-annimali <ref name="Wendel">Wendel J, ''Genome evolution in polyploids'', (L-evoluzzjoni tal-ġenomi fil poliplojdi), journal Plant Mol. Biol., Vol. 42, Ħarġa 1, paġni 225-49, 2000, [https://web.archive.org/web/20190913115807/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1006392424384] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10688139]</ref> <ref name="Semon"> Sémon M, Wolfe KH, ''Consequences of genome duplication'', (Il-konsegwenzi tad-duplikazzjoni tal-ġenomi), Curr Opin Genet Dev, Vol. 17, Ħarġa 6, paġni 505-12, 2007, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS0-4R5GK82-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=30b6d617017b9a0e34eab02a198f3da9] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18006297]</ref>. Il-poliplojdja hi importanti fl-ibridi billi tippermetti r-riproduzzjoni, b'żewġ settijiet differenti ta' kromożomi fejn kull wieħed minnhom jista' jifforma par ma' ieħor identiku matul il-meożi<ref>Comai L, ''The advantages and disadvantages of being polyploid'', (Il-vantaġġi u l-iżvantaġġi tal-poliplojdja), Nat. Rev. Genet., Vol. 6, Ħarġa 11, paġni 836-46, 2005, [http://www.nature.com/nrg/journal/v6/n11/abs/nrg1711.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16304599] </ref>. Il-poliplojdi għandhom ukoll iktar diversità ġenetika, li tippermettilhom li jevitaw id-dipressjoni minħabba d-dakkir f'popolazzjonijiet żgħar<ref> Soltis P, Soltis D, ''The role of genetic and genomic attributes in the success of polyploids'', (Ir-rwol ta' attributi ġenetiċi u ġenomiċi fis-suċċess tal-poliplojdi), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 97, Ħarġa 13, paġni 7051-7, 2000, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=34383] [http://www.pnas.org/content/97/13/7051] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10860970]</ref>. It-[[trasferiment orizzontali tal-ġeni]] hu t-trasferiment ta' materjal ġenetiku minn organiżmu għall-ieħor li mhuwiex imnissel minnu; dan huwa l-aktar komuni fost il-[[batterji]]<ref>Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF, ''Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups'', (It-trasferiment Laterali tal-ġeni u l-oriġni tal-gruppi prokarjotiċi), Annu Rev Genet, Vol. 37, paġni 283-328, 2003, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.genet.37.050503.084247] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14616063]</ref>. Fil-mediċina, din tikkontribwixxi għat-tixrid tar-[[reżistenza antibijotika]], għax meta batterju jikseb xi ġeni ta reżistenza tista' malajr jgħaddihom lil speċi oħra<ref>Walsh T, ''Combinatorial genetic evolution of multiresistance'', (Evoluzzjoni ġenetika kombinatorjali ta' reżistenza multipla) Curr. Opin. Microbiol., Vol. 9, Ħarġa 5, paġni 476-82, 2006,[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS2-4KSD8CX-3&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f1841c960d3df916d06e48766f25e936] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16942901]</ref>. It-trasferiment orizzontali ta' ġeni mill-batterji għall-ewkarjoti bħal ħmira ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' għall-ħanfusa ''Callosobruchus chinensis'' jistgħu wkoll ġraw<ref> Kondo N, Nikoh N, N Ijichi, Shimada M, Fukatsu T, ''Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect''. (Framment tal-ġenoma ta' Wolbachia endosimbjonti trasferit lill-kromożoma X tal-insetti li jirċivuha), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 99, 22, paġni 14280-5, 2002, [http://www.pnas.org/content/99/22/14280] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12386340]</ref><ref>Sprague G, ''Genetic exchange between kingdoms'', (It-tpartit ġenetku bejn is-saltniet), Curr. Opin. Genet. Dev., Vol. 1, Ħarġa 4, paġni 530-3, 1991, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS0-4GC353M-G&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d812bddcf15e069cc98c337c6633df58] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1822285]</ref>. Bħala eżempju ta' trasferimenti fuq skala akbar hemml-ewkarjotiċi [[Bdelloidea]], li jidhru li rċevew firxa ta' ġeni minn batterji, fungi, u xtieli<ref>Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR, ''Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers'', (It-trasferiment orizzontali massiv tal-ġene fil-Bdelloidea), Science, Vol. 320, Ħarġa 5880, paġni 1210-3, 2008, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/320/5880/1210] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18511688] </ref>. Il-[[viru|viri]] wkoll jistgħu iġorru l-ADN bejn organiżmu u ieħor u hekk jippermettu t-trasferiment ta' ġeni anki saħansitra minn [[dominju (bijoloġija)|dominju bijoloġiku]] għal ieħor<ref>Baldo A, McClure M, ''Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts'', (L-evoluzzjoni u t-trasferiment orizzontali ta' ġeni li jikkodifikaw id-dUTPase fil-viri u dawk li jirċivuhom), J. Virol., Vol. 73, Ħarġa 9, paġni 7710-21, 1999, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=104298] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10438861]</ref>. Trasferiment tal-ġeni fuq skala kbira sar ukoll bejn l-antenati taċ-[[ewkarjoti|ċelluli ewkarjotiċi]] u l-prokarjoti, matul l-akkwist tal-[[kloroplast]] u l-[[mitokondriju]]<ref name="rgruqh"> Poole A, Penny D, ''Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes'', (Evalwazzjoni l-ipoteżi għall-oriġni tal-ewkarjoti), Bioessays, Vol. 29, Ħarġa 1, paġni 74-84, 2007, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/114030360/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17187354] </ref>. == Il-mekkaniżmi == Iż-żewġ mekkaniżmi ewlenin li jipproduċu l-evoluzzjoni huma s-[[selezzjoni naturali]] u t-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|tkarkir ġenetiku]]. Is-selezzjoni naturali tiffavorixxi l-ġeni li jtejbu l-ħila għas-sopravivenza u r-riproduzzjoni. It-tkarkir ġenetiku hu bidla każwali fil-frekwenzi tal-alleli, ikkawżata mill-kampjunament każwali tal-ġeni ta' ġenerazzjoni li jsir matul ir-riproduzzjoni. L-importanza relattiva tal-għażla naturali u t-tkarkir ġenetiku f'popolazzjoni tvarja skond il-qawwa tal-għażla u d-[[daqs effettiv tal-popolazzjoni]], li hu n-numru ta' individwi li jistgħu jgħammru<ref name="Whitlock"> Whitlock M, ''Fixation probability and time in subdivided populations'', (Probabbiltà u l-ħin tal-fissazzjoni f'popolazzjonijiet maqsumin), Genetics, Vol. 164, Ħarġa 2, paġni 767-79, 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1462574] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12807795]</ref>. L-għażla naturali s-soltu tippredomina f'popolazzjonijiet kbar, waqt li t-tkarkir ġenetiku jippredomina f'popolazzjonijiet żgħar. Id-dominanza tat-tkarkir ġenetiku fil-popolazzjonijiet żgħar tista' twassal ukoll għall-fissazzjoni ta' mutazzjonijiet ta' ħsara ħafifa<ref name="Ohta"> Ohta T, ''Near-neutrality in evolution of genes and gene regulation'', (Kważi-newtralità fl-evoluzzjoni tal-ġeni u l-kontroll tal-ġeni), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 99, Ħarġa 25, paġni 16134-7, 2002, [http://www.pnas.org/content/99/25/16134.abstract] [http://www.pnas.org/content/99/25/16134] </ref>. Għalhekk, bidliet fid-daqs tal-popolazzjoni jistgħu jinfluwenzaw ir-rotta tal-evoluzzjoni b'mod drammatiku. [[Għonq ta' flixkun fil-Popolazzjoni]], meta l-popolazzjoni tonqos temporanjament u għalhekk titlef il-varjazzjoni ġenetika, jirriżulta f'popolazzjoni iktar uniformi <ref name="Amos"/>. === L-għażla naturali === [[Stampa:Mutazzjoni u Selezzjoni.jpg|thumb|right|300px| L-[[għażla naturali]] ta' popolazzjoni għal kulur skur]] L-[[għażla naturali]] hu l-proċess li bih mutazzjonijiet ġenetiċi li jsaħħu r-riproduzzjoni isiru, u jibqgħu iktar komuni fl-ġenerazzjonijiet ta' wara ta' popolazzjoni. Ħafna jqisu dan bħala mekkaniżmu "evidenti" għaliex jirriżulta inevitabbilment minn tliet fatti sempliċi: * Fil-popolazzjonijiet tal-organiżmi hemm varjazzjoni li tintiret. * L-organiżmi jipproduċu aktar ulied milli jistgħu jgħixu. * Dawn l-ulied ivarjaw fil-ħila tagħhom li jgħixu u jirriproduċu. Dawn il-kundizzjonijiet jipproduċu kompetizzjoni bejn l-organiżmi għas-sopravivenza u r-riproduzzjoni. Allura, l-organiżmi li jkollhom karatteristiċi li jagħtuhom vantaġġ fuq il-kompetituri tagħhom jgħaddu dawn il-karatteristiċi vantaġġużi lil uliedhom, filwaqt li l-karatteristiċi li ma jagħtux xi vantaġġ ma jgħadduhomx lill-ġenerazzjoni li jmiss<ref name="Hurst"> Hurst LD, ''Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection'' K (Kunċett fundamentali fil-ġenetika: ġenetika u l-fehim tas-selezzjoni), Nat. Rev. Genet., Vol. 10, Ħarġa 2, paġni 83-93, 2009, [http://www.nature.com/nrg/journal/v10/n2/abs/nrg2506.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19119264] </ref>. Il-kunċett ċentrali tal-għażla naturali hu l-[[adattament(bijoloġija)|adattament evoluttiv]] ta' organiżmu, jiġifieri kemm l-organiżmu jkun adattat. Dan ikejjel il-kontribuzzjoni ġenetika li l-organiżmu jagħti 'l-ġenerazzjoni li jmiss. Però, din mhijiex sempliċiment in-numru totali ta' wlied: l-adattament, minflok, ikejjel il-proporzjon tal-ġenerazzjonijiet ta' wara li jkollhom il-ġeni tal-organiżmu<ref name="Haldane"> Haldane J, ''The theory of natural selection today'' (It-teorija tal-għażla naturali illum), Nature, Vol. 183, Ħarġa 4663, paġni 710-3, 1959, [http://www.nature.com/doifinder/10.1038/183710a0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/13644170]</ref>. Għalhekk, jekk allele żżid l-adattament iktar mill-alleli l-oħra ta' dak il-ġene, din l-allele, imbagħad issir iktar komuni fil-popolazzjoni ma' kull ġenerazzjoni. Ngħidu li dawn il-karatteristiċi jiġu ''magħżula "favur''". Eżempji ta' karatteristiċi li jistgħu iżidu l-adattament huma dawk li jsaħħu s-sopravivenza u jżidu l-[[fekondità]]. Bil-kuntrarju, jekk ikun hemm adattament agħar minħabba xi allele ta' inqas ġid jew ta' ħsara, jirriżulta li din l-allele ssir iktar rari – ngħidu li tiġi "magħżula ''kontra''"<ref name="Lande"/>. Hu importanti li ngħidu li l-adattament ta' allele mhijiex karatteristika fissa, jekk l-ambjent jinbidel, xi karatteristiċi li qabel kienu newtrali jew ta' ħsara jistgħu isiru ta' ġid u xi karatteristiċi li qabel kienu ta' ġid jistgħu isiru ta' ħsara<ref name="Futuyma"/>. Is-selezzjoni naturali fost popolazzjoni għal xi karatteristika li tista' tvarja ħafna bħat-tul ta' organiżmu, nistgħu naqsmuha fi tliet kategoriji differenti. L-ewwel hi l-[[għażla direzzjonali]], li hi bidla bilmod fil-valur medju ta' karatteristika matul iż-żmien - pereżempju l-każ fejn l-organiżmi bil-mod kollha jitwalu<ref> Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J, ''Strength and tempo of directional selection in the wild'' (Il-qawwa u t-tempo tal-għażla direzzjonali fis-selvaġġ), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 98, Ħarġa 16, paġni 9157-60, 2001, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=55389] [http://www.pnas.org/content/98/16/9157] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11470913]</ref>. It-tieni, l-[[għażla dirompenti]] hi l-għażla tal-valuri estremi ta' karatteristika kontra l-valur medju li spiss tirriżulta f'li żewġ valuri differenti isiru aktar komuni. Ikun hekk meta jew organiżmi qsar jew twal ikollhom vantaġġ, imma mhux dawk ta' tul medju. Fl-aħħar, l-[[għażla stabbilizzanti]] hi kontra l-valuri estremi ta' karatteristika fuq iż-żewġ truf u hekk tikkawża tnaqqis fl-[[varjanza]] madwar il-valur medju u mela inqas diversità<ref name="Hurst"/> <ref> Felsenstein, ''Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection'', Genetics, Vol. 93, Ħarġa 3, paġni 773-95, 1979, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1214112] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17248980] </ref>. Din, pereżempju, iġġiegħel l-organiżmi kollha bilmod isiru tal-istess tul. L-[[għażla sesswali]] hi każ speċjali tal-għażla naturali. Din hi l-għażla favur kull karatteristika li żżid is-suċċess fit-tgħammir billi żżdid l-attrazzjoni tas-sħab potenzjali lejn organiżmu <ref> M Andersson, Simmons L, ''Sexual selection and mate choice'', (Is-selezzjoni sesswali u l-għażla tas-sieħeb), Trends Ecol. Evol. (Amst.), Vol. 21, Ħarġa 6, paġni 296-302, 2006, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VJ1-4JMM5HV-2&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=ed94ce8e25974f3231d9a924ddace0be] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16769428] </ref>. Il-karatteristiċi li evolvew permezz tal-għażla sesswali huma partikularment prominenti fl-irġiel ta' xi speċi ta' annimali, minkejja li karatteristiċi bħal qran ġoffi u kuluri jgħajtu jattiraw il-predaturi u hekk inaqqsu s-sopravivenza tal-irġiel individwali<ref>Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A, ''The sexual selection continuum'', (Il-continuum tal-għażla sesswali), Proc. Biol. Sci., Vol. 269, Ħarġa 1498, paġni 1331-40, 2002, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1691039] [https://web.archive.org/web/20140823063139/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/269/1498/1331] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12079655]</ref>. Dan l-iżvantaġġ fis-sopravvivenza hu bbilanċjat b'suċċess riproduttiv ogħla fl-irġiel li jkollhom dawn il-karatteristiċì, diffiċli li jiġu ffalsifikati, magħżula sesswalment<ref> Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L, ''High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young'', (Grilli tal-għelieqi, rġiel, ta' kwalità għolja jinvestu ħafna fil-wirja sesswali iżda jmutu żgħar), Nature, Vol. 432, Ħarġa 7020, paġni 1024-7, 2004, [http://www.nature.com/nature/journal/v432/n7020/full/nature03084.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15616562] </ref>. L-għażla naturali, b'mod l-aktar ġenerali, tagħmel in-natura l-miżura li magħha jitkejjel kemm l-individwi, u l-karatteristiċi individwali għandhom iċ-ċans li jgħixu jew jispiċċaw. In-"Natura" f'dan is-sens tirreferi għal [[ekosistema]], jiġifieri, sistema fejn l-organiżmi jinteraġixxu mal-elementi l-oħra kollha, [[abijotiku|fiżiċi]] kif ukoll [[bijotiku|bijoloġiċi]], fl-[[ambjent(bijofiżiku)|ambjent]] lokali tagħhom. Eugene Odum, il-fundatur tal-ekoloġija, iddefinixxa ekosistema bħala: "Kull unità li tinkludi l-organiżmi kollha... li f'ċertu lokal jirriaġixxu mal-ambjent fiżiku sabiex il-fluss ta' enerġija jwassal għal struttura trofika, diversità bijotika, u ċikli materjali (ie: tpartit ta' materjali bejn il-partijiet ħajjin u m'humiex) definiti b'mod ċar fi ħdan is-sistema. "<ref name="Odum1971"> Odum, EP (1971), ''Fundamentals of Ecology'', (Prinċipji tal-ekoloġija), it-tielet edizzjoni, Saunders New York </ref>. Kull popolazzjoni ġo ekosistema tokkupa pożizzjoni distinta, b'relazzjonijiet distinti ma' partijiet oħra tas-sistema. Dawn ir-relazzjonijiet jinvolvu l-passat tal-organiżmu, il-pożizzjoni tiegħu fil-[[katina tal-ikel]], u l-firxa ġeografika tiegħu. Dan il-fehim fil-wisa' tan-natura jippermetti x-xjenzati li jiddefinixxu forzi speċifiċi li, flimkien, jagħmlu l-għażla naturali. Wieħed mill-oqsma attivi fir-riċerka hu fuq x’inhi l-[[unità ta' għażla]], fejn ġie propost li l-għażla naturali taħdem fil-livell tal-ġeni, ċelluli, organiżmi individwali, gruppi ta' organiżmi u anki speċi<ref name="Gould">Gould SJ, ''Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection'', (Iżjed vjaġġi ta' Gulliver: il-ħtieġa u d-diffikultà tat-teorija ġerarkika tal-għażla), Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci., Vol. 353, Ħarġa 1366, paġni 307-14, 1998, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1692213] [https://web.archive.org/web/20140823062702/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/353/1366/307] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9533127]</ref> <ref> Mayr E, ''The objects of selection'', (L-oġġetti tal-għażla), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 94, Ħarġa 6, paġni 2091-4, 1997, [http://www.pnas.org/content/94/6/2091] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9122151] </ref>. L-ebda minn dawn ma jeskludu 'l xulxin u l-għażla tista' taħdem fuq bosta livelli fl-istess ħin<ref> Maynard Smith J, ''The units of selection'' (L-unitajiet ta' l-għażla), Novartis Found. Symp., Vol. 213, paġni 203-11; diskussjoni 211-7, 1998, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9653725]</ref>. Eżempju ta' għażla li sir taħt il-livell tal-organiżmu individwali huma l-ġeni msejħa [[traspożon]]i, li jistgħu jirreplikaw u jinfirxu mal-[[ġenoma]]<ref> Hickey DA, ''Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes'', (Dinamika evoluttiva ta' elementi traspostabbli fil-prokarjoti u l-ewkarjoti), Genetica, Vol. 86, Ħarġa 1 -3, paġni 269-74, 1992, [http://www.springerlink.com/content/kj557ju48597w43k/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1334911] </ref>. Is-selezzjoni f'livell 'l fuq mill-individwu, bħall-[[għażla tal-grupp]], tista' tippermetti l-evoluzzjoni tal-kooperazzjoni, kif ħa niddiskutu hawn taħt<ref> Gould SJ, Lloyd EA, ''Individuality and adaptation across levels of selection: how shall we name and generalize the unit of Darwinism?'' (L-individwalità u l-adattament livelli differenti tal-għażla: kif ħa nsemmu u niġġeneralizzaw l-unità tad-Darwiniżmu?), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 96, Ħarġa 21, paġni 11904-9, 1999, [http://www.pnas.org/content/96/21/11904] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10518549] </ref>. === It-tkarkir ġenetiku === [[Stampa:Allele-frequency-mt.jpg|thumb|left|300px| Simulazzjoni tat-[[Introduzzjoni għall-ġenetika|tkarkir ġenetiku]] ta' 20 allele mhux magħqudin, f'popolazzjonijiet ta' 10 (fuq) u 100 (isfel). Minħabba l-[[fissazzjoni]], it-tarkir hu aktar mgħaġġel f'popolazzjonijiet żgħar.]] It-tkarkir ġenetiku hu l-bidla fil-frekwenza tal-alleli minn ġenerazzjoni għall-oħra li ssir minħabba li l-alleli fl-ulied huma [[kampjun każwali]] ta' dawk fil-ġenituri, kif ukoll minħabba s-sehem tax-xorti fid-determinazzjoni ta' jekk ċertu individwu jgħix u jirriproduċix<ref name="Amos"/> F'termini [[matematika|matematiċi]], l-alleli huma suġġetti għall-żbalji fl-ikkampjunar. Allura, meta ma jkunx hemm forzi selettivi jew dawn ikunu relattivament dgħajfa, il-frekwenzi tal-alleli għandhom it-tendenza li "jitkarkru" 'l fuq jew 'l isfel bl-addoċċ (f'[[passiġġata aljatorja]]). Dan it-tkarkir jieqaf meta l-allele fl-aħħar issir "fissa", jew billi tgħib għal kollox mill-popolazzjoni, jew billi tissostitwixxi l-alleli l-oħra kollha. It-tkarkir ġenetiku jista' għalhekk jeqred xi wħud mill-alleli minn ġo popolazzjoni minħabba x-xorti biss. Anki meta ma jkunx hemm forzi selettivi, it-tkarkir ġenetiku jista', żewġ popolazzjonijiet separati li bdew bl-istess struttura ġenetika, ikarkarhom 'il bogħod minn xulxin f'żewġ popolazzjonijiet diverġenti b'settijiet differenti ta' alleli<ref> Lande R, ''Fisherian and Wrightian theories of speciation'' (It-teoriji tal-ispeċjazzjoni ta' Fisher u ta' Wright), Genome, Vol. 31, Ħarġa 1, paġni 221-7, 1989, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2687093]</ref>. Il-ħin li tieħu allele biex issir fissa permezz tat-tkarkir ġenetiku jiddependi mid-daqs tal-popolazzjoni; il-fissazzjoni sseħħ aktar malajr f'popolazzjonijiet żgħar<ref>Otto S, Whitlock M, ''The probability of fixation in populations of changing size'', (Il-probabbiltà ta' fissazzjoni fil-popolazzjonijiet ta' daqs jinbidel), Genetics, Vol. 146, Ħarġa 2, paġni 723-33, 1997, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1208011] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9178020]</ref>. Il-kejl preċiż ta' popolazzjoni li huwa importanti jissejjaħ id-[[daqs effettiv ta' popolazzjoni]]. Id-daqs effettiv ta' popolazzjoni hu dejjem iżgħar mill-popolazzjoni totali billi jieħu kont ta' fatturi bħal-livell ta' twelid, in-numru ta' annimali li huma żgħar wisq jew xjuħ wisq biex ikollhom l-ulied, u l-probabbiltà aktar baxxa ta' annimali li jgħixu 'l bogħod minn xulxin li jitgħammru<ref>Charlesworth B, ''Fundamental concepts in genetics: Effective population size and patterns of molecular evolution and variation'', (Kunċetti fundamentali fil-ġenetika: id-daqs effettiv ta' popolazzjoni u l-għamliet ta' evoluzzjoni molekolari u ta' varjazzjoni), Nat. Rev. Genet., Vol. 10, paġni 195-205, 2009, [http://www.nature.com/nrg/journal/v10/n3/abs/nrg2526.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19204717] </ref>. Għalkemm is-selezzjoni naturali hi responsabbli għall-adattament, liema miż-żewġ forzi, l-għażla naturali jew it-tkarkir ġenetiku, iġġiegħel, b'mod ġenerali, l-iżjed bdil evoluttiv, hi bħal issa qasam ta' riċerka fil-bijoloġija evoluttiva<ref> Nei M, (Selectionism and neutralism in molecular evolution), Is-selezzjoniżmu u n-newtraliżmu fl-evoluzzjoni molekulari), Mol. Biol. Evol., Vol. 22, Ħarġa 12, paġni 2318-42, 2005, [http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/22/12/2318] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16120807]</ref>. Dawn ir-riċerki bdew mill-proposta tat-[[teorija newtrali tal-evoluzzjoni molekolari]], li ħafna bidliet evoluttivi jiġu mill-iffissar ta' [[mutazzjonijiet newtrali]] li ma jagħmlu ebda titjib immedjat fuq kemm ikun adattat l-organiżmu<ref>Kimura M, ''The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence'', (It- teorija newtrali tal-evoluzzjoni molekolari: reviżżjoni tax-xhieda riċenti), Jpn. J. Genet., Vol. 66, Ħarġa 4, paġni 367-86, 1991, [https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1954033]</ref>. Allura, f'dan il-mudell, il-parti l-kbira tal-bidliet ġenetiċi fil-popolazzjoni huma minħabba l-pressjoni ta' mutazzjoni kostanti u t-tkarkir ġenetiku <ref> Kimura M, ''The neutral theory of molecular evolution and the world view of the neutralists'', (It-teorija newtrali tal-evoluzzjoni molekulari u kif in-newtralisti jaraw id-dinja), Genome, Vol. 31, Ħarġa 1, paġni 24-31., 1989, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2687096]</ref>. Dil-forma tat-teorija newtrali issa ġiet kważi abbandunata billi ma taqbilx mal-varjazzjoni ġenetika li tidher fin-natura<ref>Kreitman M, ''The neutral theory is dead. Long live the neutral theory'', (Mietet it- teorija newtrali. Viva t-teorija newtrali), Bioessays, Vol. 18, Ħarġa 8, paġni 678-83; diskussjoni 683, 1996, [http://www.cs.ucsb.edu/~ambuj/Courses/bioinformatics/neutral-theory] [http://www3.interscience.wiley.com/journal/109913594/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8760341] </ref><ref>Leigh EG (Jr), ''Neutral Theory: a historical perspective'' (It-teorija newtrali: prospettiva storika), Journal of Evolutionary Biology, Vol. 20, paġni 2075-91, 2007 [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118543995/abstract]</ref>. Madankollu, hemm verżjoni aktar reċenti ta' dal-mudell li għandha iżjed appoġġ u din hija t-[[teorija kważi newtrali tal-evoluzzjoni molekolari|teorija kważi newtrali]], fejn il-parti l-kbira mill-mutazzjonijiet għandhom biss effetti żgħarli jtejbu kemm l-organiżmi jkunu adattati<ref name="Hurst"/>. == Ir-riżultati == L-evoluzzjoni tinfluwenza kull aspett tal-għamla u l-imġiba tal-organiżmi. L-aktar prominenti huma l-[[adattament]]i speċifiċi fiżiċi u fl-imġiba li huma r-riżultat tal-għażla naturali. Dawn l-adattamenti jagħmlu l-organiżmu iżjed adattat billi jgħinu xi attivitajiet bħas-sejba tal-ikel, il-ħrib mill-predaturi jew l-attrazzjoni tas-sħab. L-organiżmi jistgħu ukoll jirrispondu għas-selezzjoni billi [[Kooperazzjoni (evoluzzjoni)|jikkooperaw]] ma' xulxin, is-soltu billi jgħinu l-qraba tagħhom jew jagħmlu [[simbjożi]] ta' ġid reċiproku. F'medda twila taż-żmien, l-evoluzzjoni tipproduċi speċi ġodda billi taqsam il-popolazzjonijiet ta' antenati ta' organiżmi f'gruppi ġodda li ma jistgħux jew ma jridux jgħammru flimkien. Dawn ir-riżultati tal-evoluzzjoni kultant jinqasmu f'[[makroevoluzzjoni]], l-evoluzzjoni li sseħħ fil-livell tal-ispeċi jew ogħla, bħall-[[estinzjoni]] u l-i[[speċjazzjoni]], u l-[[mikroevoluzzjoni]], bidliet evoluttivi iżgħar, bħal adattamenti, fi speċi jew f'popolazzjoni<ref name="ScottEC">Scott KE, Matzke NJ, ''Biological design in science classrooms'', (Id-disinn bijoloġiku fil-klassijiet tax-xjenza), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 104, Ħarġa Suppl 1, paġni 8669-76, 2007, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1876445] [http://www.pnas.org/content/104/suppl.1/8669] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17494747]</ref>. B'mod ġenerali, il-makroevoluzzjoni hija meqjusa bħala r-riżultat ta' perjodi twal ta' mikroevoluzzjoni<ref>Hendry AP, Kinnison MT, ''An introduction to microevolution: rate, pattern, process'', (Introduzzjoni għal mikroevoluzzjoni: ir-rata, il-mudell, il-proċess), Genetica, Vol. 112-113, paġni 1-8, 2001, [http://www.springerlink.com/content/j6312175004k243v/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11838760]</ref>. Allura, id-distinzjoni bejn il-mikro- u l-makroevoluzzjoni mhijiex waħda fundamentali - id-differenza hija biss il-medda taż-żmien<ref> Leroi AM, ''The scale independence of evolution'', (L-indipendenza tal-evoluzzjoni mill-iskala), Evol. Dev., Vol. 2, Ħarġa 2, paġni 67-77, 2000, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/119052020/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11258392] </ref>. Però, fil-makroevoluzzjoni, il-karatteristiċi tal-ispeċi kollu jistgħu jkunu importanti. Pereżempju, ħafna varjazzjoni bejn individwi tippermetti l-ispeċi li tadatta malajr għall-ħabitati ġodda, u hekk jitnaqqas iċ-ċans li tiġi estinta, filwaqt li firxa ġeografika wiesgħa żżid iċ-ċans ta' speċjazzjoni, billi jkun aktar probabbli li parti mill-popolazzjoni se tinqata' mill-oħrajn. F'dan is-sens, il-mikroevoluzzjoni u l-makroevoluzzjoni jinvolvu għażla fuq livelli differenti – il-mikroevoluzzjoni taħdem fuq ġeni u organiżmi, kontra l-proċessi makroevoluttivi li jaġixxu fuq l-ispeċi sħiħa u jaffettwaw ir-rata ta' speċjazzjoni u estinzjoni<ref> Gould 2002, pp. 657-8 </ref><ref> Gould SJ, ''Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism'', (It-tempo u l-modalità fil- rikostruzzjoni makroevoluttiva tad-Darwiniżmu), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 91, Ħarġa 15, paġni 6764-71, 1994, [http://www.pnas.org/content/91/15/6764.long] [http://www.pnas.org/content/91/15/6764] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8041695][http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=44281]</ref><ref name="Jablonski2000"> Jablonski, D., 2000, ''Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology'', (Mikro- u makroevoluzzjoni: l-iskala u l-ġerarkija fil-bijoloġija evoluttiva u l-paleobijoloġija), Paleobiology, Vol. 26, Ħarġa sp4, paġni 15-52, 2000 [http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract]</ref>. Hemm ħafna li għandhom l-idea falza li l-evoluzzjoni hi "progressiva," iżda l-għażla naturali m'għandha l-ebda għan fi'l bogħod u mhux bilfors tipproduċi komplessità akbar<ref name="sciam"> Michael J. Dougherty. ''Is the human race evolving or devolving?'' (Ir-razza umana qiegħda tevolvi jew tiddevolvi?), Scientific American, 1998. [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin] </ref>. Għalkemm hu veru li evolvew ħafna speċi komplessi, dan ġara bħala effett sekondarju tal-kobor tal-għadd globali ta' organiżmi u infatti l-forom sempliċi ta' ħajja baqgħu l-iżjed komuni<ref name="Carroll">Carroll SB, ''Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity'', (Ix-xorti u l-ħtieġa: l-evoluzzjoni tal-komplessità u d-diversità morfoloġiċi), Nature, Vol. 409, Ħarġa 6823, paġni 1102-9, 2001 [http://www.nature.com/nature/journal/v409/n6823/full/4091102a0.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11234024] </ref>. Pereżempju, il-maġġoranza kbira tal-ispeċi huma [[prokarjota|prokarjoti]] mikroskopiċi li jiffurmaw madwar nofs il-[[bijomassa]] tad-dinja minkejja d-daqs żgħir tagħhom<ref>Whitman W, D Coleman, Wiebe W, ''Prokaryotes: the unseen majority'', (Il-prokarjoti: il-maġġoranza li ma tidhirx), Proc Natl Acad Sci USA, Vol. 95, Ħarġa 12, paġni 6578-83, 1998, [http://www.pnas.org/content/95/12/6578] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9618454]</ref>, u jagħmlu l-maġġoranza kbira tal-bijodiversità fuq l-Art<ref name="Schloss">Schloss P, Handelsman J, ''Status of the microbial census'', (Status taċ-ċensiment tal-mikrobi), Microbiol Mol Biol Rev, Vol. 68, Ħarġa 4, paġni 686-91, 2004, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=539005] [http://mmbr.asm.org/cgi/content/abstract/68/4/686] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15590780]</ref>. L-organiżmi sempliċi mela kienu dejjem il-forma dominanti ta' ħajja fuq l-Art matul l-istorja tagħha u għadha l-forma prinċipali tal-ħajja sal-lum, u l-ħajja komplessa tidher biss aktar diversa minħabba li hija aktar notevoli<ref>Nealson K, ''Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights'', (Mikrobijoloġija wara l-Vikingi: approċċi ġodda, data ġdida, l-idejat ġodda), Orig Life Evol Biosph, Vol. 29, Ħarġa 1, paġni 73-93, 1999, [http://www.springerlink.com/content/j8r75n051l256l64/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11536899]</ref>. Infatti, l-evoluzzjoni tal-[[mikroorganiżmi] hi tassew importanti għar-riċerka evoluttiva moderna, billi riproduzzjoni mgħaġġla tippermetti l-istudju tal-[[evoluzzjoni sperimentali]] u l-osservazzjoni tal-evoluzzjoni u l-adattament fil-ħin reali<ref name="Buckling"> Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N, ''The Beagle in a bottle'', (Il-Beagle fi flixkun), Nature, Vol. 457, Ħarġa 7231, paġni 824-9, 2009, [http://www.nature.com/nature/journal/v457/n7231/full/nature07892.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19212400]</ref> <ref> Elena SF, Lenski RE, ''Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation'', Esperimenti fl-evoluzzjoni bil-mikroorganiżmi: id-dinamika u s-sisien ġenetiċi tal-adattament), Nat. Rev. Genet., Vol. 4, Ħarġa 6, paġni 457-69, 2003, [http://www.nature.com/nrg/journal/v4/n6/abs/nrg1088.html]</ref>. === L-adattament === L-adattament hu wieħed mill-fenomeni bażiċi tal-bijoloġija<ref> Williams, George C., ''Adaptation and natural selection: a critique of some current evolutionary thought'', (L-adattament u l-għażla naturali: xi kritika tal-ħsieb evoluttiv kurrenti), 1966, Princeton, paġna 5 "Evolutionary adaptation is a phenomenon of pervasive importance in biology." ("L-adattament evoluttiv hu fenomenu ta' importanza pervażżiva fil-bijoloġija." </ref>, u huwa l-''proċess'' li bih l-organiżmu jsir iżjed adattat għall-[[ħabitat]] tiegħu<ref> Mayr, Ernst. ''The growth of biological thought'' (L-iżvilupp tal-ħsieb bijoloġiku), 1982, Harvard, paġna 483: "Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past, and became instead a continuing dynamic process." ("L-adattament ... ma setax jibqa jitqis bħala kondizzjoni statika, prodott ta' passat kreattivi, u sar minflok proċess dinamiku kontinwu." </ref> <ref> L-''Oxford Dictionary of Science'' jiddefinixxi "adattament'' bħala "Kull bidla fl-istruttura jew il-funzjonament ta' organiżmu li jagħmilha aktar adattata għall-ambjent ". </ref>. Barra minn hekk, it-terminu adattament jista' jirreferi għal xi karatteristika li hi importanti għas-sopravivenza tal-organiżmu. Pereżempju, l-adattament ta' snien iż-żwiemel għat-tħin tal-ħaxix, jew il-ħila taż-żwiemel li jiġru ħafna u jaħarbu l-predaturi. Billi nużaw it-terminu ''adattament'' għall-proċess evoluttiv, u ''karatteristika adattiva'' għall-prodott (parti tal-ġisem jew funzjoni), nistgħu niddistingwu ż-żewġ tifsiriet tal-kelma. L-adattamenti huma prodotti mis-[[selezzjoni naturali]]<ref> Orr H, ''The genetic theory of adaptation: a brief history'', (It-teorija ġenetika tal-adattament: storja fil-qosor), Nat. Rev. Genet., Vol. 6, Ħarġa 2, paġni 119-27, 2005, [http://www.nature.com/nrg/journal/v6/n2/abs/nrg1523.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15716908] </ref>. Id-definizzjonijiet li ġejjin huma skont [[Theodosius Dobzhansky]]. : 1. L-''adattament'' evoluttiv huwa l-proċess li bih organiżmu jsir aktar kapaċi li jgħix fil-[[ħabitat]] tiegħu<ref> Dobzhansky T. 1968. ''On some fundamental concepts of evolutionary biology'', (Fuq xi kunċetti fundamentali tal-bijoloġija evoluttiva) ''Evolutionary biology'' (Bijoloġija evoluttiva) '''2''', 1–34. </ref>. : 2. L-''istat ta' adattament'' hu l-livell li organiżmu laħaq biex ikollu l-ħila jgħix u jirriproduċi f'ċertu sett ta' ħabitati<ref> Dobzhansky T. 1970. ''Genetics of the evolutionary process'' (''Il-ġenetika tal-proċess evoluttiv''). Columbia, N.Y. p4–6, 79–82, 84–87</ref>. : 3. ''Karatteristika adattiva'' hi aspett tal-għamla tal-żvilupp ta' organiżmu li tippermetti jew isaħħaħ il-probabbiltà li dak l-organiżmu jirriproduċi jew jibqa' ħaj<ref>Dobzhansky T. 1956. ''Genetics of natural populations XXV'' (Il-ġenetika ta' popolazzjonijiet naturali XXV). Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California. (Bidliet ġenetiċi fil-popolazzjonijiet ta' ''Drosophila pseudoobscura'' u ''Drosphila persimilis'' f'xi postijiet f'California) ''Evolution'' (Evoluzzjoni) '''10''', 82–92.</ref>. Bl-adattament organiżmu jista' jikseb karatteristika ġdida, jew jitlef waħda li kellhom l-antenati tiegħu. Eżempju li juri ż-żewġ tipi ta' bidla hu l-adattament tal-batterji għal ċertu għażla ta' [[antibijotiku]], fejn bidliet ġenetiċi jżidu r-[[reżistenza antibijotika]] billi fl-istess ħin jimmodifikaw il-mira tad-droga u jżidu l-attività tat-trasportaturi li l-jippumpjaw id-droga barra minn ġo ċ-ċellula<ref>Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T, ''High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation'', Microbiol. Immunol., Vol. 46, Ħarġa 6, paġni 391-5, 2002, [https://web.archive.org/web/20090113044226/http://www.jstage.jst.go.jp/article/mandi/46/6/46_391/_article/-char/en] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12153116]</ref>. Eżempji oħra li jolqtuna huma l-batterji ''[[Escherichia coli]]'' li evolvew il-ħila li jużaw l-[[aċtu ċitriku]] bħala nutrijent f'esperiment fit-tul fil-laboratorju<ref>Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE, ''Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli'', (Artikolu inawgurali: Kontinġenzi storiċi u l-evoluzzjoni ta' innovazzjoni tal-qofol f'popolazzjoni sperimentali ta' Escherichia coli), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 105, Ħarġa 23, paġni 7899-906, 2008, [http://www.pnas.org/content/105/23/7899.long] [http://www.pnas.org/content/105/23/7899] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18524956]</ref>, ''[[Flavobacterium]]'' li evolva enzima ġdida li tippermetti 'l dawn il-batterji li jikbru fuq il-prodotti sekondarji fil-manifattura tan-[[najlon]]<ref>Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S, ''Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers'', (Adattament evoluttiv ta' enzimi ikkodifikati mill-plasmidi għad-degradazzjoni tal-oligomeri tan-najlon), Nature, Vol. 306, Ħarġa 5939, paġni 203-6, 1983, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18524956] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6646204]</ref><ref>Ohno S, ''Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence'', (It-twelid ta' enżima unika minn qari alternattiv tas-sekwenza tal-kodiċi b'repetizzjoni interna li kienet diġà teżisti), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 81, Ħarġa 8, paġni 2421-5, [http://www.pnas.org/content/81/8/2421.long] [http://www.pnas.org/content/81/8/2421] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6585807][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6585807][http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=345072]</ref>, u l-batterju fil-ħamrija ''[[Sphingobium]]'' li evolva direzzjoni metabolika kompletament ġdida li tiddegrada l-[[pestiċida]] sintetiku [[pentaklorofenol]]<ref>Copley SD, ''Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach'', (Evoluzzjoni ta' direzzjoni metabolika għad-degradazzjoni ta' xenobiotiċi tossiċi: L-approċċ mużajk), Trends Biochem. Sci., 25 Vol., Ħarġa 6, paġni 261-5, 2000, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TCV-40GH8K7-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=493894022871f16c697146a60753be98] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10838562] </ref><ref>Crawford RL, Jung CM, Strap JL, ''The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP'', (L-evoluzzjoni reċenti tal-pentaklorofenol (PCP)-4-monossigenażi (PcpB) u d-direzzjonijiet assoċjati għad-degradazzjoni batterjali tal-PCP), Biodegradation, Vol. 18, Ħarġa 5, paġni 525-39, 2007, [https://web.archive.org/web/20121008062105/http://www.springerlink.com/content/a26857584x435577/] [https://web.archive.org/web/20121008062105/http://www.springerlink.com/content/a26857584x435577/]</ref>. Idea interessanti imma li għadha kontroversjali hi li xi adattamenti jistgħu jżidu l-ħila tal-organiżmi li jiġġeneraw id-diversità ġenetika u li jadattaw bl-għażla naturali (jżidu l-evolvabbiltà tal-organiżmi)<ref>Colegrave N, Collins S, ''Experimental evolution: experimental evolution and evolvability'', (Evoluzzjoni: sperimentali: l-evoluzzjoni sperimentali u l-evolvabbiltà), Heredity, Vol. 100, Ħarġa 5, paġni 464-70, 2008, [http://www.nature.com/hdy/journal/v100/n5/full/6801095a.html] [http://www.nature.com/hdy/journal/v100/n5/abs/6801095a.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18212804]</ref><ref>Kirschner M, Gerhart J, ''Evolvability'', (Evolvabbiltà), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 95, Ħarġa 15, paġni 8420-7, 1998, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=33871] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9671692]</ref>. Madankollu, ħafna karatteristiċi li jidhru li huma sempliċi adattamenti huma fil-fatt [[eχ-attamenti]]: strutturi li fil-bidu kienu adattati għal xi funzjoni, imma b'kumbinazzjoni saru utli għal xi funzjoni oħra fil-proċess<ref name="GouldStructP1235">Gould 2002, pp. 1235-6</ref>. Eżempju ta' dan hi l-gremxula Afrikana ''Holaspis guentheri'' li żviluppat ras ċatta ħafna biex tkun tista' tinħeba fix-xquq, kif naraw meta nħarsu lejn qrabatha. Imma f'din l-ispeċi, ir-ras tant iċċattjat li tgħin il-gremxula żżom fl-arja meta taqbeż minn siġra għal oħra — [[eχ-attament]]<ref name="GouldStructP1235"/> Eżempju ieħor hu l-użu tal-enzimi mill-[[glikoliżi]] u l-[[metaboliżmu χenobijotiku]] sabiex jaqdu bħala proteini strutturali msejħa [[kristallini]] ġewwa l-lentijiet ta' għajn l-organiżmi<ref>Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI, ''Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins'', (Reklutament tal-enżimi u l-proteini tal-istress bħala lenti kristallina), EXS, Vol. 71, paġni 241-50, 1994, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8032155]</ref><ref> Wistow G, ''Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism'' (Il-kristallina tal-lenti: reklutamenta tal-ġeni u d-dinamiżmu evoluttiv), Trends Biochem. Sci., Vol. 18, Ħarġa 8, paġni 301-6, 1993, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TCV-47GGNXJ-W&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d36db871d11e8c8b76cad4d7b56776a] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8236445]</ref>. [[Stampa:Whale skeleton.png|350px|thumb|right|Skeletru tal-baliena ''Mysticeti'', '''a''' u '''b''' jimmarkaw l-għadam tal-ġwienaħ, li kienu adattati mir-riġlejn ta’ quddiem: waqt li '''c''' tindika għadam vestiġjali tar-riġlejn<ref name="transformation445">Bejder L, Hall BK, ''Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss'', (Membri fil-balieni u n-nuqqas tal-membri fil-vertebrati: mekkaniżmi tat-trasformazzjoni u t-telf fl-evoluzzjoni u l-iżvilupp), Evol. Dev. Vol. 4, Ħarġa 6, paġni 445-58, 2002, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118932882/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12492145]</ref>.]] Billi l-adattament iseħħ permezz ta' modifiki gradwali tal-istrutturi eżistenti, l-istrutturi, f'organiżmi li huma qraba, li jkollhom l-istess organizzazzjoni interna jista' jkollhom funzjonijiet differenti ħafna. Dan ġara billi l-istess struttura ntirtet mill-antenati u ġiet adattata biex tiffunzjona b'modi differenti. L-għadam ġol-ġwienaħ tal-friefet il-lejl, pereżempju, huma strutturalment simili għal idejn il-bniedem u l-ġwienaħ li tgħum bihom il-foka, billi dawn l-istrutturi kellhom nisel komuni minn antenat li wkoll kellu ħames swaba fit-tarf tal-membri ta' quddiem. Karatteristiċi anatomiċi strambi oħra, bħall-għadam fil-polz tal-[[Panda Ġganta|Panda]] li jiffurmaw "saba' " falz, jindikaw li l-linjaġġ evoluttiv ta' organiżmu jista' jillimita x'adattamenti huma possibbli<ref>Salesa MJ, Anton M, Peigné S, Morales J, ''Evidence of a false thumb in a fossil carnivore clarifies the evolution of pandas'', (Ix-xhieda ta' saba' falz fil-fossili ta' karnivoru tiċċara l-evoluzzjoni tal-panda), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 103, Ħarġa 2, paġni 379-82, 2006, [http://www.pnas.org/content/103/2/379.full] [http://www.pnas.org/content/103/2/379] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16387860]</ref>. Matul l-adattament, xi strutturi jistgħu jitilfu l-funzjoni oriġinali tagħhom u jsiru "strutturi vestiġjali"<ref name="Fong">Fong D, Kane T, Culver D, ''Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters'', (Il-vestiġjalizzazzjoni u t-telf ta' karattri bla funzjoni), Ann. Rev Ecol. Syst., Vol. 26, paġni 249-68, 1995, [http://www.jstor.org/pss/2097207] [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146%2Fannurev.es.26.110195.001341]</ref>. Strutturi bħal dawn jista' jkollhom ftit jew l-ebda funzjoni fl-ispeċi attwali, imma għandhom funzjoni ċara fl-ispeċi antenati, jew fi speċi qraba tagħhom. Fost l-eżempji insibu psewdoġeni<ref>Zhang Z, Gerstein M, ''Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome'', (Analiżi fuq skala kbira tal-psewdoġeni fil-ġenoma umana), Curr. Opin. Genet. Dev., Vol. 14, Ħarġa 4, paġni 328-35, 2004, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS0-4CNJDYB-3&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=3f109013b5d8ba410eca4c69dc3726a3] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15261647]</ref>, il-fdal ta' għajnejn bla funzjoni fil-ħut għomja li jgħixu fl-għerien<ref> Jeffery WR, ''Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish'', (L-evoluzzjoni adattiva tad-deġenerazzjoni tal għajn fil-ħut Messikani għamjin tal-għerien), J. Hered., Vol. 96, Ħarġa 3, paġni 185-96, 2005, [http://jhered.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/96/3/185] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15653557]</ref>, il-ġwienaħ fl-għasafar li ma jtirux<ref>Maxwell EE, Larsson HC, ''Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae), and its bearing on the evolution of vestigial structures'', (Ostjoloġija u myijoloġija tal-ġwienaħ tal-emu (Dromaius novaehollandiae), u l-effett fuq l-evoluzzjoni ta' strutturi vestiġjali), J. Morphol., Vol. 268, Ħarġa 5, paġni 423-41, 2007, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/114202982/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17390336]</ref>, u l-preżenza tal-għadam tal-baċin (ċintura pelvika) fil-balieni u s-sriep<ref name="transformation445"/>. Hemm ukoll eżempji ta' strutturi vestiġjali fil-bniedem ukoll, pereżempju, id-dras tal-għaqal<ref>Silvestri AR, Singh I, ''The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it?'', (Il-problema mhux solvuta tat-tielet darsa: in-nies kienu jkunu aħjar mingħajrha?), Journal of the American Dental Association (1939), Vol. 134, Ħarġa 4, paġni 450-5, 2003[https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full] [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146%2Fannurev.es.26.110195.001341][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12733778]</ref>, il-[[kokkiġi]]<ref name="Fong"/>, u l-[[appendiċi vermiformi]]<ref name="Fong"/>. Wieħed mill-prinċipji kritiċi tal-[[ekoloġija]] hu dak tal-esklużjoni kompetittiva: l-ebda żewġ speċi ma jistgħu jokkupaw l-istess niċċa fl-istess ambjent għal żmien twil <ref>Hardin G, ''The competitive exclusion principle'', (Il-prinċipju tal-esklużjoni kompetittiva), Science, Vol. 131, paġni 1292-7, 1960, [http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/131/3409/1292] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14399717] </ref>. Allura, l-għażla naturali għandha t-tendenza li tisforza l-ispeċi li jadottaw [[niċċa ekoloġika|niċeċ ekoloġiċi]] differenti. Dan jista' jfisser li, pereżempju, żewġ speċi ta' ħut [[Cichlidae|Ċiklidi]] jadattaw li jgħixu f'żewġ [[ħabitat]]i differenti, biex hekk jimminimizzaw il-kompetizzjoni għall-ikel bejniethom <ref>Kocher TD, ''Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model'', (Evoluzzjoni adattiva u speċjazzjoni splussiva: il-mudell tal-ħut ċiklidi), Nat. Rev. Genet., Vol. 5, Ħarġa 4, paġni 288-98, 2004, [https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf] [http://www.nature.com/nrg/journal/v5/n4/abs/nrg1316.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15131652]</ref>. Bħal issa, waħda mill-oqsma ta' riċerka fil-[[bijoloġija evoluttiva tal-iżvilupp]] hi l-iżvilupp bħala bażi tal-adattamenti u eχattamenti<ref>Johnson NA, Porter AH, ''Toward a new synthesis: population genetics and evolutionary developmental biology'', (Lejn ġdida sintesi: ġenetika tal-popolazzjoni u l-bijoloġija evoluttiva tal- iżvilupp), Genetica, Vol. 112-113, Ħarġa, paġni 45-58, 2001, [http://www.springerlink.com/content/w1462213l7637273/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11838782]</ref>. Din ir-riċerka tħares lejn it-tnissil u l-evoluzzjoni tal-[[Embrijoġenesi|iżvilupp embrijoniku]] u kif modifiki tal-żvilupp u tal-proċessi tal-iżvilupp jipproduċu karatteristiċi ġodda<ref>Baguñà J, Garcia Fernandez-J, ''Evo-Devo: the long and winding road'' Evo-Devo: it-triq twila u sserrep), Int. J. Dev. Biol., Vol. 47, Ħarġa 7-8, paġni 705-13, 2003, <br /> * Love AC., 2003, ''Evolutionary Morphology, Innovation, and the Synthesis of Evolutionary and Developmental Biology'', (Morfoloġija Evoluttiva, l-Innovazzjoni, u s-Sintesi tal-Bijoloġija tal-Evoluzzjoni u l-Iżvilupp), Biology and Philosophy, Vol. 18, Ħarġa 2, paġni 309-345, 2003, [http://www.springerlink.com/content/k7745m8871l3m360/]</ref>. Dawn l-istudji wrew li l-evoluzzjoni tista' tbiddel l-iżvilupp biex jinħolqu strutturi ġodda, bħal strutturi embrijoniċi tal-għadam li jiffurmaw parti mill-widna nofsanija fil-mammiferi waqt li minflok jiżviluppaw f'xedaq f'annimali oħra<ref>Allin EF, ''Evolution of the mammalian middle ear'', (Evoluzzjoni tal-widna nofsanija fil-mammiferi), . Morphol., Vol. 147, Ħarġa 4, paġni 403-37, 1975, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/109918575/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1202224]</ref>. Huwa possibbli wkoll li strutturi li ntilfu fl-evoluzzjoni jerġgħu jitfaċċaw mill-ġdid minħabba bidliet fil-ġeni tal-iżvilupp, bħal mutazzjoni fit-[[tiġieġa|tiġieġ]] li ġġiegħel l-embrijoni jkabbru s-snien bħal dawk tal-[[kukkudrill]]i<ref> Harris MP, Monsieur Hasso SM, Ferguson MW, JF Fallon, ''The development of archosaurian first-generation teeth in a chicken mutant'', L-iżvilupp tas-snien arkosawrjani tal-ewwel ġenerazzjoni f'mutant ta' tiġieġa), Curr. Biol., Vol.16, Ħarġa 4, paġni 371-7, 2006, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960982206000649] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16488870] </ref>. Issa qiegħed isir ċar li ħafna bidliet fl-għamla tal-organiżmi jiġu minn bidliet f'sett żgħir ta' ġeni kkonservati<ref>Carroll SB, ''Evo-devo and an expanding evolutionary synthesis: a genetic theory of morphological evolution'', (Evo-devo u sintesi evoluttiva li qiegħda tespandi: teorija ġenetika tal-evoluzzjoni morfoloġika), Cell, Vol. 134, Ħarġa 1, paġni 25-36, 2008, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867408008179][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18614008]</ref>. === Il-koevoluzzjoni === L-interazzjonijiet bejn l-organiżmi jistgħu jipproduċu kemm kunflitt u kemm kooperazzjoni. Meta l-interazzjoni tkun bejn pari ta' speċi, bħal [[patoġenu]] u l-ospiti, jew predaturi u l-priża, dawn l-ispeċi jistgħu jiżviluppaw settijiet ta' adattamenti. F'dal każ, l-evoluzzjoni ta' speċi waħda iġġiegħel adattamenti fi speċi oħra. Dawn il-bidliet fit-tieni speċi imbagħad, iġegħlu adattamenti ġodda fl-ewwel speċi. Dan iċ-ċiklu ta' għażla u reazzjoni hu msejjaħ [[ko-evoluzzjoni]]<ref> Wade MJ, ''The co-evolutionary genetics of ecological communities'', Il-ġenetika ko-evoluttiv ta' komunitajiet ekoloġiċi), Nat. Rev. Genet., Vol. 8, Ħarġa 3, paġni 185-95, 2007, [http://www.nature.com/nrg/journal/v8/n3/abs/nrg2031.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17279094]</ref>. Eżempju ta' dan hu l-produzzjoni ta' [[tetrodotoxin]] fit-tritun ''Taricha granulosa'' u l-evoluzzjoni ta' reżistenza għat-tetrodotoxin fil-predaturi tiegħu, is-sriep ''Thamnophis sirtalis''. F'dal-par predatur-priża, it-tellieqa għall-armi evoluttiva pproduċiet livelli għolja ta' tossina fit-tritun u livelli għolja ta' reżistenza li jaqblu magħhom fis-serp<ref>Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED, ''Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels'', (Mekkaniżmi ta' adattament f'tellieqa għall-armi predatur-priża: kanali tas-sodju reżistenti għat-TTX), Science, Vol. 297, Ħarġa 5585, paġni 1336-9, 2002, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/297/5585/1336] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12193784] <br /> * Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED, ''The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts'', (Ir-reazzjoni evoluttiva tal-predaturi għal priża perikoluża: postijiet qawwijin u dgħajfin fil-mużajk ġeografiku ta' koevoluzzjoni bejn is-sriep u t-trieten), Evolution, Vol. 56, Ħarġa 10, paġni 2067-82, 2002, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12449493]</ref> === Il-kooperazzjoni === Madankollu, mhux l-interazzjonijiet kollha jinvolvu kunflitt bejn l-ispeċi<ref> Sachs J, ''Cooperation within and among species'', (Kooperazzjoni fi ħdan u bejn l-ispeċi), J. Evol. Biol., Vol. 19, Ħarġa 5, paġni 1415-8; diskussjoni 1426-36, 2006, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118631928/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16910971]<br /> * Nowak M, ''Five rules for the evolution of cooperation'', (Ħames regoli għall-evoluzzjoni tal-koperazzjoni), Science, Vol. 314, Ħarġa 5805, paġni 1560-3, 2006, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/314/5805/1560] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17158317] </ref>. Evolvew ħafna każijiet ta' interazzjonijiet ta' ġid reċiproku. Pereżempju, hemm kooperazzjoni estrema bejn ix-xtieli u l-faqqiegħ mikorriżi li jikber fuq l-għeruq tagħhom u jgħin ix-xtieli biex jassorbu n-nutrijenti mill-ħamrija<ref> Paszkowski U, ''Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses'', (Il-Mutwaliżmu u l-parasitiżmu: il-jin u l-jang tas-simbjożi tal-pjanti), Curr. Opin. Plant Biol., Vol. 9, Ħarġa 4, paġni 364-70, 2006, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS4-4K0FJY9-6&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=83e2d66a5cb1ec4967b9be1076a7cafe] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16713732] </ref>. Din hi relazzjoni reċiproka billi x-xtieli jipprovdu l-faqqiegħ biz-zokkor mill-fotosintesi. F'dal każ il-faqqiegħ infatti jikber ġewwa ċ-ċelluli tal-pjanti u dan jippermettilu ipartat in-nutrijenti mal-ospiti tiegħu, filwaqt li jibgħat sinjali li jrażżnu s-[[sistema immunitarja]] tal-pjanti<ref> Hause B, Fester T, ''Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis'', (Bijoloġija molekulari u ċellulari tas-simbjożi arbuskolari mikorriżali), Planta, Vol. 221, Ħarġa 2, paġni 184-96, 2005, [http://www.springerlink.com/content/c8788kby29du9585/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15871030]</ref>. Evolvew wkoll koalizzjonijiet bejn organiżmi tal-istess speċi. Każ estrem huwa l-[[ewsoċjalità]] li nsibu fl-insetti soċjali, bħan-[[naħla|naħal]], [[termiti]] u [[nemla|nemel]], fejn insetti ħawlija jagħlfu u jgħassu numru żgħir ta' organiżmi fil-kolonja li għandhom il-ħila li jirriproduċu. Fuq skala iżgħar iċ-[[ċelluli somatiċi]] li jagħmlu l-ġisem ta' annimal jillimitaw ir-riproduzzjoni tagħhom biex ikunu jistgħu iżommu organiżmu stabbli li mbagħad iżomm numru żgħir ta' ċelluli ġerminali tal-annimal biex jipproduċu l-ulied. Hawn, iċ-ċelluli somatiċi jirrispondu għal sinjali speċifiċi li jgħidulhom jekk jikbrux, jibqgħu kif inhuma, jew imutu. Jekk iċ-ċelluli jinjoraw dawn is-sinjali u jimmultiplikaw bla rażan, il-kobor tagħhom bla kontroll iġib il-kanċer<ref name="Bertram"/>. Hu maħsub li dawn l-eżempji ta' kooperazzjoni fi ħdan speċi evolvew bil-proċess tal-[[għażla ta' qraba]], fejn organiżmu jgħin fit-trobbija ta' wlied qrabatu <ref>Reeve HK, Hölldobler B, ''The emergence of a superorganism through intergroup competition'', (Il-feġġ ta' superorganiżmi permezz ta' kompetizzjoni bejn il-gruppi), Proc Natl Acad Sci A. US, Vol. 104, Ħarġa 23, paġni 9736-40, 2007, [http://www.pnas.org/content/104/23/9736] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17517608] </ref>. Dan l-għamil huwa "magħżul favur" għaliex jekk l-indivdwu li ''jgħin'' fih alleli li jippromwovu l-attività ta' għajnuna, x'aktarx li l-qarib tiegħu għandu ''wkoll'' dawn alleli u hekk dawn l-alleli se jiġi mgħoddija<ref>Axelrod R, Hamilton W, ''The evolution of cooperation'', (L-evoluzzjoni tal-koperazzjoni), Science, Vol. 211, Ħarġa 4489, paġni 1390-6, 2005, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/211/4489/1390] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7466396] </ref>. Fost il-proċessi l-oħra li jistgħu jippromwovu l-koperazzjoni hemm l-[[għażla tal-grupp]], fejn il-kooperazzjoni tipprovdi benefiċċji għall-grupp ta' organiżmi<ref>Wilson EO, Hölldobler B, ''Eusociality: origin and consequences'', (L-ewsoċjalità: l-oriġini u l-konsegwenzi), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 102, Ħarġa 38, paġni 13367-71, 2005, [http://www.pnas.org/content/102/38/13367] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16157878]</ref>. === L-ispeċjazzjoni === [[Stampa:Specjazzjoni.jpg|left|thumb|500px|L-erba' mekkaniżmi tal-ispeċjazzoni]] L-ispeċjazzjoni huwa l-proċess li bih speċi tinqasam f'żewġ speċi dixxendenti jew aktar<ref name="Gavrilets">Gavrilets S, ''Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years?'', (Prospettiva: mudelli tal-ispeċjazzjoni: x'tgħallimna f'40 sena?), Evolution, Vol. 57, Ħarġa 10, paġni 2197-215, 2003, [http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/02-727] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14628909] </ref>. Il-bijoloġi evoluttivi jqisu l-ispeċi bħala fenomeni statistiċi u mhux bħala kategoriji jew tipi. Din il-viżjoni hi kontra l-intuwizzjoni billi għadha aċċetata fil-wisa' l-idea klassika ta' speċi fejn din titqis bħala klassi ta' organiżmi eżemplifikata minn "tip" li għandu l-karatteristiċi komuni tal-ispeċi. Minflok, speċi huwa issa definit bħala linjaġġ li jevolvi separatament u li jifforma [[Introduzzjoni għall-ġenetika|patrimonju ġenetiku]] wieħed. Għalkemm xi proprjetajiet bħall-ġenetika u l-morfoloġija jgħinu biex niddistingwu linjaġġi li jiġu minn xulxin mill-qrib, din id-definizzjoni mhijiex eżatta<ref>De Queiroz K, ''Species concepts and species delimitation'', (Il-kunċetti u l-limitazzjoni tal-ispeċi), Syst. Biol., Vol. 56, Ħarġa 6, paġni 879-86, 2007, [http://sysbio.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/56/6/879][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18027281] </ref>. Tabilħaqq, id-definizzjoni eżatta tat-terminu "speċi" għadha polemika, l-iżjed fil-każ tal-prokarjoti<ref> Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP ''The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity'', (L-isfida tal-ispeċi batterjali: kif nagħmlu sens mid-diversità ġenetika u ekoloġika), Science, Vol. 323, Ħarġa 5915, paġni 741-6, 2009, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/323/5915/741] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19197054]</ref> u din tissejjaħ il-"problema tal-ispeċi"<ref name="Queiroz">De Queiroz K, ''Ernst Mayr and the modern concept of species'', (Ernst Mayr u l-kunċett modern tal-ispeċi), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 102, Suppl Ħarġa 1, paġni 6600-7, 2005, [http://www.pnas.org/content/102/suppl.1/6600.long] [http://www.pnas.org/content/102/suppl.1/6600] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15851674] [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1131873]</ref> Il-bijoloġi ipproponew sensiela ta' definizzjonijiet aktar preċiżi, iżda l-għażla tat-tifsira is-soltu tkun prammatka skont il-karatteristiċi tal-ispeċi studjati<ref name="Queiroz"/>. Tipikament l-istudju bijoloġiku infatti jiffoka fuq il-popolazzjoni li hi grupp osservabbli ta' organiżmi ''f'interazzjoni'', aktar milli fuq l-ispeċi li hi grupp osservabbli ta' individwi ''simili''. L-ispeċjazzjoni ġiet osservata bosta drabi kemm taħt kondizzjonijiet ikkontrollati fil-laboratorju kif ukoll fin-natura<ref>Rice WR, Hostert EE, 1993, ''Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years?'', (L-esperimenti fil-laboratorju dwar l-speċjazzjoni: x'tgħallimna f'-40 sena?), Evolution, Vol. 47, Ħarġa 6, paġni 1637-1653 [http://www.jstor.org/sici?sici=0014-3820(199312)47%3A6%3C1637%3ALEOSWH%3E2.0.CO%3B2-T] [http://www.jstor.org/stable/2410209?origin=crossref]<br /> * Jiggins CD, Bridle JR, ''Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages?'', Trends Ecol. Evol. (Amst.), Vol. 19, Ħarġa 3, paġni 111-4, 2004, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VJ1-4C3KYND-2&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=25995e8bb1d4ee8379250ff66c147d12] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16701238]<br /> * Boxhorn, J, 1995, ''Observed Instances of Speciation'', (Każijijiet ta' Speċjazzjoni Osservati), [[TalkOrigins Archive]], [http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html]<br /> *Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D, ''Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory'', (Xhieda ta' Speċjazzjoni Mgħaġġla Wara Ġrajja li Bdietha fil-Laboratorju), Evolution, Vol. 46, Ħarġa 4, paġni 1214-20, 1992, [http://www.jstor.org/stable/2409766?origin=crossref]</ref> Fl-organiżmi li jirriproduċu sesswalment, l-ispeċjazzjoni tiġi minn iżolament riproduttiv segwit minn diverġenza ġenealoġika. Hemm erba' mekkaniżmi għall-ispeċjazzjoni. L-aktar komuni fl-annimali hija l-[[speċjazzjoni allopatrika|ispeċjazzjoni allopatrika]], li tiġri f'popolazzjonijiet li jsibu ruħhom iżolati ġeografikament, bħal bil-frammentazzjoni tal-ħabitat jew il-migrazzjoni. L-għażla f'dawn il-kondizzjonijiet tista tipproduċi bidliet mgħaġġla ħafna fid-dehra u l-imġiba tal-organiżmi<ref>Herrel A, Huyghe K, Vanhooydonck B, Backeljau T, Breugelmans K, Grbac I, Van Damme R, Irschick DJ, ''Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource'' Diverġenza evoluttiva mgħaġġla fuq skala kbira fil-morfoloġija u l-imġiba marbutin mal-isfruttament ta' riżorsi differenti tad-dieta), Proceedings of the National Academy of Sciences, Vol. 105, Ħarġa 12, paġni 4792-5, 2008, [http://www.pnas.org/content/105/12/4792] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18344323] </ref> <ref name="Losos1997"> Losos JB, Warhelt KI, Schoener TW, ''Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards'', (Differenzazzjoni adattiva wara kolonizzazzjoni sperimentali fuq gżira fil-gremxul ta' Anolis), Nature, Vol. 387, Ħarġa 6628, paġni 70-3, 1997, [http://www.nature.com/doifinder/10.1038/387070a0]</ref>. Billi l-għażla u t-tkarkir jaġixxu indipendentement fuq popolazzjonijiet maqtugħa mill-kumplament tal-ispeċi, is-separazzjoni tista' fl-aħhar tipproduċi organiżmi li ma jistgħux jgħammru flimkien. <ref> Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C, ''Reinforcement drives rapid allopatric speciation'', (It-tisħiħ iġiegħel speċjazzjoni allopatrika mgħaġġla), Nature, Vol. 437, paġni 1353-356, 2005, [http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7063/full/nature04004.html]</ref>. It-tieni mekkaniżmu tal-ispeċjazzjoni hi l-[[speċjazzjoni peripatrika|ispeċjazzjoni peripatrika]], li tiġri meta popolazzjonijiet żgħar ta' organiżmi jiġu iżolati f'ambjent ġdid. Din hi differenti mill-ispeċjazzjoni allopatrika fis-sens li l-popolazzjonijiet iżolati huma ħafna iżgħar fin-numru mill-popolazzjoni tal-ġenituri tagħhom. F'dal-każ ikun hemm speċjazzjoni mgħaġġla permezz ta' tkarkir ġenetiku mgħaġġel u tal-għażla fuq patrimonju ġenetiku żgħir; dan jissejjaħ l-[[effett fundatur]] <ref>Templeton AR, ''The theory of speciation via the founder principle'', (It-teorija tal-ispeċjazzjoni permezz tal-prinċipju fundatur), Genetics, Vol. 94, Ħarġa 4, paġni 1011-38, 1980, [http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6777243] </ref>. It-tielet mekkaniżmu tal-ispeċjazzjoni hi l-[[speċjazzjoni parapatrika|ispeċjazzjoni parapatrika]]. Din tixbaħ l-ispeċjazzjoni peripatrika fis-sens li popolazzjoni żgħira tidħol f'ħabitat ġdid, imma hi differenti fis-sens li ma jkunx hemm separazzjoni fiżika bejn dawn iż-żewġ popolazzjonijiet. Minflok, l-ispeċjazzjoni tiġi mill-evoluzzjoni ta' mekkaniżmi li jnaqqsu l-fluss tal-ġeni bejn iż-żewġ popolazzjonijiet<ref name="Gavrilets"/>. Ġeneralment, dan jiġri meta jkun hemm bidla drastika fl-ambjent fil-ħabitat tal-ġenituri tal-ispeċi. Fost l-eżempji hemm dak tal-ħaxix ''Anthoxanthum, Anthoxanthum odoratum'', li ġarrab speċjazzjoni parapatrika b'reazzjoni għal tinġiż lokalizzat bil-metall mill-minjieri<ref> Antonovics J, ''Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary'',(L-evoluzzjoni f'popolazzjonijiet X tax-xtieli maġenb xulxin sewwa: persistenza fit-tul ta' iżolament prereproduttiv f'xifer minjiera), Heredity, Vol. 97, Ħarġa 1, paġni 33-7, 2006, [http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html] [http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/abs/6800835a.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16639420]</ref>. F'dal-każ evolvew xtieli li għandhom reżistenza għal livelli għolja ta' metalli fil-ħamrija. L-għażla kontra t-tgħammir mal-popolazzjoni tal-ġenituri sensittiva għall-metall ġabet bidla bil-mod fiż-żmien it-twarrid tal-pjanti reżistenti għall-metall, li fl-aħħar ikkawżat iżolament riproduttiv għal kollox. L-għażla kontra ibridi bejn iż-żewġ popolazzjonijiet jistgħu ikunu l-kawża ta' ''tisħiħ'', jiġifieri l-evoluzzjoni ta' karatteristiċi li jħajru t-tgħammir fi ħdan speċi, kif ukoll "spostament tal-karattru", li jiġi meta żewġ speċi jsiru aktar distinti fid-dehra<ref>Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G, ''Natural selection and divergence in mate preference during speciation'', (L-għażla naturali u d-diverġenza fil-preferenza għas-sħab fit-tgħammir matul l-ispeċjazzjoni), Genetica, Vol. 129, Ħarġa 3, paġni 309-27, 2007, [http://www.springerlink.com/content/4065228477056041/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16900317]</ref>. [[Stampa:Darwin's finches cropped.jpeg|frame|right|L-iżolament ġeografiku tal-isponsuni fil-[[Gżejjer Galápagos]] ipproduċa 'l fuq minn tużżana speċi ġodda.]] Fl-aħhar, fl-[[ispeċjazzjoni simpatrika|speċjazzjoni simpatrika]] speċi tiddiverġi mingħajr iżolament ġeografiku jew bidliet fil-ħabitat. Dil-forma hi rari peress li anki ammont żgħir ta' [[fluss tal-ġeni]] jista' jneħħi differenzi ġenetiċi bejn partijiet ta' popolazzjoni<ref>Savolainen V, Anstett MC, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ , Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr, 2006, ''Sympatric speciation in palms on an oceanic island'', (Speċjazzjoni simpatrika fil-palm fuq gżira oċeanika), Nature, Vol. 441, paġni 210-3, [http://www.nature.com/nature/journal/v441/n7090/full/nature04566.html][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16467788]<br /> * Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A, 2006, ''Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish'', (Speċjazzjoni simpatrika fil-ħut ċiklidi f'lag ta' krateru fin-Nicaragua), Nature, Vol. 439, paġni 719-23, [http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7077/full/nature04325.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16467837]</ref>. Ġeneralment, l-ispeċjazzjoni simpatrika fl-annimali teħtieġ l-evoluzzjoni tad-differenzi ġenetiċi u t-tgħammir mhux każwali, it-tnejn, biex l-iżolament riproduttiv ikun jista' jevolvi<ref>Gavrilets S, ''The Maynard Smith model of sympatric speciation'', (Il-mudell ta' Maynard Smith għall-ispeċjazzjoni simpatrika), J. Theor. Biol., Vol. 239, Ħarġa 2, paġni 172-82, 2006, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4HCDK4W-3&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=7092a619752833263db60311ada10005] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16242727]</ref>. Wieħed mit-tipi ta' speċjazzjoni simpatrika jinvolvi t-tgħammir bejn żewġ speċi li jiġu minn xulxin biex jipproduċu speċi ibrida ġdida. Dan mhux komuni fl-annimali billi l-ibridi fl-annimali s-soltu jkunu ħawlija. Dan hu minħabba li matul il-[[meożi]], il-kromożomi omoloġi minn kull ġenitur huma minn speċi differenti u ma jistgħux jgħamlu par jaqbel. Però, hu iktar komuni fix-xtieli billi x-xtieli sikwit jirduppjaw in- numru ta' kromożomi li jkollhom, biex jifformaw "poliplojdi". Dan jippermetti lill-kromożomi minn kull speċi tal-ġenituri li matul il-meożi jiffurmaw par li jaqbel, peress li l-kromożomi ta' kull ġenitur huma diġà rappreżentati minn par<ref>Hegarty Mf, Hiscock SJ, ''Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants'', (Ħjiel ġenomiku għas-suċċess evoluttiv tax-xtieli poliplojdi), Current Biology, Vol. 18, Ħarġa 10, paġni 435-44, 2008, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960982208003850]</ref>. Eżempju ta' speċjazzjoni ta' dan it-tip huwa t-tgħammir bejn l-ispeċi tal-pjanti ''[[Arabidopsis thaliana]]'' u ''Arabidopsis arenosa'' li jagħti l-ispeċi ġdida ''Arabidopsis suecica'' <ref>Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S,''et al.'' ''A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers'', (Oriġni uiku riċenti tal- ispeċi allotetraplojda Arabidopsis suecica: Xhieda minn indikaturi tal-AND nukleari), Mol. Biol. Evol., Vol. 23, Ħarġa 6, paġni 1217-31, 2006, [http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/23/6/1217] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16549398]</ref>. Dan ġara madwar 20,000 ilu<ref> Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C, ''Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica'', (Il-chloroplast tal-ADN jindika oriġni waħda għall-allotetraplojda), Arabidopsis suecica, J. Evol. Biol., Vol. 16, Ħarġa 5, paġni 1019-29, 2003, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118848253/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14635917]</ref>, u dan il-proċess ta' speċjazzjoni ittenna fil-laboratorju, u hekk jista' jsir studju tal-mekkaniżmi ġenetiċi li jidħlu f'dan il-proċess<ref>Bomblies K, Weigel D, ''Arabidopsis - a model genus for speciation'', (Arabidopsis - ġeneru mudell għall-ispeċjazzjoni), Curr Opin Genet Dev, Vol. 17, Ħarġa 6, paġni 500-4, 2007, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS0-4R5GK82-1&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a2905404f2a44706bfa0a32c9ca0e5f7] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18006296]</ref>. Tabilħaqq, l-irduppjar tal-kromożomi fi speċi jista' jkun sikwit il-kawża tal-iżolament riproduttiv, billi nofs il-kromożomi irduppjati ma jitqabblux fit-tgħammir ma' organiżmi li ma rduppjawx<ref name="Semon"/>. Il-ġrajjiet ta' speċjazzjoni huma importanti fil-teorija tal-[[ekwilibriju punteġġjat]], li tispjega l-iskema fir-reġistru tal-fossili fejn insibu li "jfaqqgħu" perjodi qsar ta' evoluzzjoni bejn perjodi relattivament twal ta' stasis, fejn l-speċi ma jinbidlux relattivament<ref name="pe1972" > Eldredge N u Gould SJ, 1972. "Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism", (Ekwilibriji punteġġjati: alternattiva għall-gradwaliżmu filetiku), f'Schopf TJM, ed., ''Models in Paleobiology'' ''Mudelli fl Paleobijoloġija'' San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82-115. Stampat mill-ġdid f' Eldredge N, ''Time frames'' Princeton: Princeton Univ. Press. 1985 [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp]</ref> F'din it-teorija, l-ispeċjazzjoni u l-evoluzzjoni mgħaġġla huma marbuta, u l-għażla naturali u t-tkarkir ġenetiku jaħdmu bl-akbar qawwa fuq organiżmi li jkunu qegħdin iġarrbu speċjazzjoni f'ħabitat ġdid jew f'popolazzjonijiet żgħar. Ir-riżultat hu li l-perjodi ta' stasis fir-reġistru tal-fossili jikkorrispondu mal-popolazzjoni tal-ġenituri, u l-organiżmi jġarrbu l-ispeċjazzjoni u l-evoluzzjoni mgħaġġla kienu f'popolazzjonijiet żgħar jew ambjenti ġeografikament ristretti, u għalhekk rari li ġew preżervati bħala fossili<ref> Gould SJ, ''Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism'', (It-Tempo u modalità fir-rikostruzzjoni makroevoluttiva tad-Darwiniżmu), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 91, Ħarġa 15, paġni 6764-71, 1994, [http://www.pnas.org/content/91/15/6764] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8041695]</ref>. === L-estinzjoni === [[Stampa:Tarbosaurus museum Muenster.jpg|thumb|left|225px|Fossili ta' ''[[Tarbosawru]]''. Id-[[dinosawru|dinosawri]] li ma kinux itiru inqerdu fl-Estinzjoni Massiva tal-Kretakiku-Terzjarju fl-aħħar tal-perjodu Kretakiku]] L-estinzjoni hi l-qirda ta' speċi sħiha. L-estinzjoni mhijiex ħaġa rari billi l-ispeċi l-ħin kollu jfeġġu permezz tal-ispeċjazzjoni, u jgħibu permezz tal-estinzjoni <ref>Benton MJ, ''Diversification and extinction in the history of life'', (Id-diversifikazzjoni u l-estinzjoni fl-istorja tal-ħajja), Science, Vol. 268, Ħarġa 5207, paġni 52-8, 1995, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5207/52] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7701342]</ref>. Kważi l-ispeċji kollha tal-annimali u x-xtieli li qatt għexu fid-dinja issa huma estinti<ref>Raup DM, ''Biological extinction in earth history'', (L-estinzjoni bijoloġika fl-istorja tad-dinja), Science, Vol. 231, Ħarġa, paġni 1528-33, 1986, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/231/4745/1528] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11542058]</ref>, u l-estinzjoni tidher li hi d-destin finali ta' kull speċi<ref> Avise JC, Hubbell SP, Ayala FJ., ''In the light of evolution II: Biodiversity and extinction'', (Fid-dawl tal-evoluzzjoni II: Il-bijodiversità u l-estinzjoni), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 105, Ħarġa Suppl 1, paġni 11453-7, 2008, [http://www.pnas.org/content/105/suppl.1/11453.full] [http://www.pnas.org/content/105/suppl.1/11453] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18695213] [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2556414]</ref>. Dawn l-estinzjonijiet ġraw il-ħin kollu matul l-istorja tal-ħajja, għalkemm ir-rata ta' estinzjoni taqbeż 'l fuq meta jkun hemm estinzjoni ta' massa kif jiġri kultant<ref name="Raup"> Raup DM, ''The role of extinction in evolution'', (Ir-rwol tal-estinzjoni fl-evoluzzjoni), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 91, Ħarġa 15, paġni 6758-63, 1994, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=44280] [http://www.pnas.org/content/91/15/6758] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8041694]</ref>. L-"Estinzjoni Massiva tal-Kretakiku-Terzjarju", li matulha id-[[dinosawru|dinosawri]] li ma' kinux itiru inqerdu, hi l-aktar magħrufa sew, iżda L-"Estinzjoni Massiva tal-Permjan-Trijassiku", aktar kmieni, kienet saħansitra aktar serja u fiha madwar 96 fil-mija tal-ispeċi inqerdu<ref name="Raup"/>. L-"Estinzjoni Massiva tal-Oloċenu" hi l-estinzjoni tal-massa għaddejja bħal issa, assoċjata mal-espansjoni tal-umanità madwar id-dinja f'dawn l-aħħar ftit eluf ta' snin. Illum il-ġurnata r-rati ta' estinzjoni huma minn mitt sa elf darba akbar mir-rata tal-isfond, u sa 30 fil-mija tal-ispeċi jistgħu jinqerdu sa nofs is-seklu 21<ref> Novacek MJ, Cleland EE, ''The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery'', (L-estinzjoni massiva tal-bijodiversità li għaddejja bħal issa: xenarji għat-taffija u fewqan), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 98, Ħarġa 10, paġni 5466-70, 2001, [http://www.pnas.org/content/98/10/5466] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11344295] </ref>. Għemil il-bniedem hu l-kawża ewlenija tal-estinzjoni li qiegħda ssir bħal issa<ref> Pimm S, Raven P, Peterson A, Sekercioglu CH, Ehrlich PR, ''Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions'', (L-impatt tal-bniedem impatti fuq ir-rati reċenti, preżenti u futuri ta' estinzjonijiet tal-għasafar) Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 103, Ħarġa 29, paġni 10941-6, 2006, [http://www.pnas.org/content/103/29/10941] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16829570]<br /> * Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB, ''Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents'' (Valutazzjoni tal-kawżi tal-estinzjonijiet tard fil-Pleistoċenu fil-kontinenti), Science, Vol. 306, Ħarġa 5693, paġni 70-5, 2004, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/306/5693/70] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15459379]</ref>; it-[[tisħin globali]] jista' jkompli jgħaġġilha fil-futur<ref>Lewis OT, ''Climate change, species-area curves and the extinction crisis'', (Il-bidla klimatika, kurvi taż-żoni tal-ispeċi u l- kriżi tal-estinzjoni), Philos journal. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci., Vol. 361, Ħarġa 1465, paġni 163-71, 2006, [https://web.archive.org/web/20130403195430/http://metapress.com/home/main.mpx] [https://web.archive.org/web/20160408081937/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/361/1465/163] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16553315]</ref>. Ix-xjenzati għadhom ma fehmux sewwa s-sehem li għandha l-estinzjoni fl-evoluzzjoni u dan jista' jiddependi fuq liema tip ta' estinzjoni nkunu qegħdin inqisu<ref name="Raup"/>. Il-kawżi ta' ġrajjiet kontinwi ta' estinzjoni "fuq livell baxx", li jagħmlu l-parti l-kbira ta' estinzjonijiet, jistgħu jkunu l-kompetizzjoni bejn l-ispeċi għal riżorsi limitati (esklużjoni kompetittiva). Jekk il-kompetizzjoni minn speċi oħrajn tbiddel il-probabbiltà li xi speċi jinqerdu, dan jista' jipproduċi għażla tal-ispeċi bħala livell ta' għażla naturali<ref name="Gould"/>. L-estinzjonijiet tal-massa ta' kultant huma importanti wkoll, iżda minflok jaġixxu bħala forza selettiva, dawn inaqqsu drastikament id-diversità b'mod ġenerali u jġibu magħhom splużżjonijiet ta' evoluzzjoni mgħaġġla u speċjazzjoni f'dawk li jibqgħu ħajjin<ref> Jablonski D, ''Lessons from the past: evolutionary impacts of mass extinctions'', (Lezzjonijiet mill-imgħoddi: impatti evoluttivi tal-estinzjonijiet tal-massa), Proc . Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 98, Ħarġa 10, paġni 5393-8, 2001 [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=33224] [http://www.pnas.org/content/98/10/5393] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11344284]</ref>. == L-istorja evoluttiva tal-ħajja == === Il-bidu tal-ħajja === Il-bidu tal-[[ħajja]] hu meħtieġ għall-evoluzzjoni bijoloġika, imma biex nirraġunaw li l-evoluzzjoni seħħet ladarba dehru l-organiżmi u biex nitkixxfu kif jiġri dan, ma hemmx bżonn inkunu nafu eżatt kif bdiet il-ħajja<ref> Isaak M, ''Evolution without abiogenesis'', (Evoluzzjoni mingħajr abjoġenesi), 2005, [http://www.talkorigins.org/indexcc/]</ref>. Bħal issa l-consensus xjentifiku hu li l-[[bijokimika]] komplessa li ssawwar il-ħajja ġejja minn reazzjonijiet kimiċi aktar sempliċi, iżda mhuwiex ċar kif dan seħħ<ref> Peretó J, ''Controversies on the origin of life'', (Polemiċi dwar l-oriġini tal-ħajja), Int. Microbiol., Vol. 8, Ħarġa 1, paġni 23-31, 2005, [http://www.im.microbios.org/0801/0801023.pdf] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15906258]</ref>. Xejn m'hu ċert dwar l-iżviluppi l-iktar bikrija fil-ħajja, l-istruttura tal-ewwel ħlejjaq ħajjin, jew l-identità u n-natura ta' xi antenat komuni jew xi patrimonju ġenetiku komuni<ref>Luisi PL, Ferri F, Stano P ''Approaches to semi-synthetic minimal cells: a review'' (Approċċi għaċ-ċelluli minimali semi-sintetiċi: reviżjoni), Naturwissenschaften Vol. 93, Ħarġa 1 paġni 1-13, 2006, [http://www.springerlink.com/content/y218jk71n1k40785/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16292523]</ref><ref>Trevors JT, Abel DL, ''Chance and necessity do not explain the origin of life'', (Ix-xorti u l-ħtieġa ma jispjegawx l-oriġni tal-ħajja), Cell Biol. Int., Vol. 28, Ħarġa 11, paġni 729-39, 2004, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WCB-4DTKB55-1&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=0f70e3489521026f9c920c2b341bfc64] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15563395]. Forterre P, Benachenhou-Lahfa N , Confalonieri F, Duguet M, Elie C, Labedan B, ''The nature of the last universal ancestor and the root of the tree of life, still open questions'', (In-natura tal-aħħar antenat universali u l-għeruq tas-siġra tal-ħajja, polemiċi li għadhom miftuħa), BioSystems, Vol. 28, Ħarġa 1-3, paġni 15-32, 1992, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T2K-49KK7J7-4&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=3e2fbbb9a9d704a0cc5c1fde2ab34276] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1337989]</ref>. Allura, m'hemm l-ebda consensus xjentifiku dwar kif bdiet il-ħajja, iżda fost il-proposti hemm molekuli awto-replikanti bħall-[[ARN]]<ref> L-ARN hu l-akronimu għall-aċtu ribonuklejku, l-akronimu Ingliż hu RNA. L-ARN hu polimeru organiku li jiġi mill-polimerizzazzjoni tar-ribonukleotidi. </ref><ref>GF Joyce, ''The antiquity of RNA-based evolution'', (Il-qedem tal-evoluzzjoni bbażata fuq l-ARN), Nature, Vol. 418, Ħarġa 6894, paġni 214-21, 2002, [http://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/full/418214a.html] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12110897] </ref>, u l-assemblaġġ ta' ċelluli sempliċi. <ref> Trevors JT, Psenner R, ''From self-assembly of life to present-day bacteria: a possible role for nanocells'', (Mill-awtoassemblaġġ tal-ħajja sal-batterji ta' llum: rwol possibbli għan-nanocelluli), FEMS Microbiol. Rev., Vol. 25, Ħarġa 5, paġni 573-82, 2001, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/118975234/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11742692]</ref>. === In-nisel komuni === [[Stampa:Xadini skeletri.jpg|right|320px|thumbnail|L-[[ominojdi]] tnisslu minn antenat komuni.]] L-organiżmi kollha fuq l-[[Art]] huma mnisslin minn antenat komuni wieħed jew patrimonju ġenetiku wieħed<ref>Penny D, Poole A, ''The nature of the last universal common ancestor'', (In-natura tal-aħħar antenat komuni universali), Curr. Opin. Genet. Dev., Vol. 9, Ħarġa 6, paġni 672-77, 1999, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS0-3YGD3J0-C&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=3a130aee72e7295909480a36367ad26f] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10607605]</ref>. L-ispeċi li jeżistu fil-preżent huma stadju wieħed fil-proċess tal-evoluzzjoni, u d-diversità tagħhom hi l-prodott ta' sensiela twila ta' ġrajjiet ta' speċjazzjoni u estinzjoni<ref>Bapteste E, Walsh DA, ''Does the 'Ring of Life' ring true?'', (Iċ-"Ċirku tal-Ħajja" jinħass veru?), Trends Microbiol., Vol. 13, Ħarġa 6, paġni 256-61, 2005, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TD0-4FV41YB-1&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=f81f452dd1c84a3816364b8b974dd56d] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15936656] </ref>. L-ewwel deduzzjoni tad-dixxendenza komuni tal-organiżmi kienet ibbażata fuq erba' fatti sempliċi dwar l-organiżmi: L-ewwelnett, dawn għandhom firxa ġeografika li ma nistgħux nispjegawha b'adattament lokali. It-tieni, id-diversità tal-ħajja mhijiex sett ta' organiżmi li huma kompletament uniċi, iżda dawn l-organiżmi għandhom ħafna similaritajiet morfoloġiċi. It-tielet, xi karatteristiċi vestiġjali bl-ebda skop ċar jixbħu xi karatteristiċi li kellhom funzjoni fl-antenati, u fl-aħhar, li l-organiżmi jistgħu jiġu kklassifikati permezz ta' dan ix-xebh f'ġerarkija ta' gruppi mbejtin – li tixbaħ l-arblu tar-razza<ref Name=Darwin/>. Madankollu, ir-riċerka moderna tissuġġerixxi li, minħabba t-trasferiment orizzontali tal-ġeni, din is-"[[siġra tal-ħajja]]" tista' tkun ħafna aktar ikkomplikata minn sempliċi siġra bil-friegħi peress li xi ġeni infirxu indipendentement bejn speċi li jiġu minn xulxin fi'l bogħod ħafna<ref> Doolittle WF, Bapteste E, ''Pattern pluralism and the Tree of Life hypothesis'' (Pluraliżmu fid-disinji u l-ipoteżi tas-Siġra tal-Ħajja), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 104, Ħarġa 7, paġni 2043-9, 2007, [http://www.pnas.org/content/104/7/2043.long] [http://www.pnas.org/content/104/7/2043] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17261804] [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1892968] </ref> <ref> Kunin V, Goldovsky L, Darzentas N, Ouzounis CA, ''The net of life: reconstructing the microbial phylogenetic network'', (Ix-xibka tal-ħajja: rikostruzzjoni tax-xibka tal-mikrobi filoġenetiċi), Genome Res., Vol. 15, Ħarġa 7, paġni 954-9, 2005, [http://genome.cshlp.org/content/15/7/954.long] [http://genome.cshlp.org/content/15/7/954] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15965028]</ref>. L-ispeċi tal-imgħoddi ħallew ukoll xhieda tal-istorja evoluttiva tagħhom. Din ix-xhieda morfoloġika jew anatomika hi magħmula mill-[[fossili]], permezz tal-anatomija komparattiva tal-organiżm ta' llum <ref Name=Jablonski>Jablonski D, ''The future of the fossil record'', (Il-futur tax-xhieda tal-fossili), Science Vol. 284, Ħarġa 5423, paġni 2114-16, 1999, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/284/5423/2114] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10381868] </ref>. Bit-tqabbil tal-anatomija tal-ispeċi moderni ma' dik ta' dawk estinti, il-paleontoloġi jistgħu jinferixxu l-linjaġġi ta' dawk l-ispeċi. Madankollu, dan l-approċċ hu utli l-iżjed għall-organiżmi li kellhom partijiet tal-ġisem ibsin, bħal qxur, għadam jew snien. Barra minn hekk, billi l-prokarjoti bħall-[[batterji]] u l-[[archaea|arkej]] għandhom sett limitat ta' morfoloġiji komuni bejniethom, il-fossili tagħhom ma jipprovdux tagħrif dwar l-antenati tagħhom. Dan l-aħħar, ix-xhieda għal nisel komuni ġiet mill-istudju tax-xebħ [[bijokimika|bijokimiku]] bejn l-organiżmi. Pereżempju, iċ-ċelluli ħajjin kollha jużaw l-istess sett bażiku ta' [[nucleotide|nucleotidi]] u [[amminoaċtu|amminoaċti]]<ref> Mason SF, ''Origins of biomolecular handedness'', (L-oriġini tal-kiralità bijomolekolari), Nature, Vol. 311, Ħarġa 5981, paġni 19.-23, 1984, [http://www.nature.com/doifinder/10.1038/311019a0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6472461]</ref>. L-iżvilupp tal-[[ġenetika molekulari]] irrivela x-xhieda tal-evoluzzjoni li baqgħet midfuna fil-[[ġenoma]] tal-organiżmi billi jagħti, permezz tal-[[arloġġ molekulari]] prodott mill-mutazzjonijiet, id-dati ta' meta l-ispeċi iddiverġew<ref>Yi Wolf, Rogozin IB, Grishin NV, Koonin VE, ''Genome trees and the tree of life'', (Is-siġar tal-ġenomi u s-siġra tal-ħajja), Trends Genet., Vol. 18, Ħarġa 9, paġni 472-79, 2002, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TCY-46H57GB-8&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=5da20a5c10d4675c2526595829de576d] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12175808]</ref>. Pereżempju dawn il-paraguni bejn is-sekwenzi tal-ADN urew kemm hemm xebħ ġenetiku fil-qrib bejn il-bniedem u u ċ-ċimpanżi u tefgħet xaqq dawl fuq meta eżista l-antenat komuni ta' dawn l-ispeċi<ref>Varki A, Altheide TK, ''Comparing the human and chimpanzee genomes: searching for needles in a haystack'', (Paragun bejn il-ġenomi tal-bniedem u ċ-ċimpanżi: tfittix għal żrara fir-ramel), Genome Res., Vol. 15, Ħarġa 12, paġni 1746-58, 2005, [http://genome.cshlp.org/content/15/12/1746] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16339373]</ref>. === L-evoluzzjoni tal-ħajja === [[Stampa:800px-Collapsed tree labels simplified mt.jpg|350px|thumb|left|[[Siġra filoġenetika|Is-siġra evoluttiva]] turi d-diverġenza tal-ispeċi moderni mill-antenat komuni tagħhom fiċ-ċentru<ref name="Ciccarelli">Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P, ''Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life'', (Lejn ir-rikostruzzjoni awtomatika tas-siġra tal-ħajja b'riżoluzzjoni ogħla), Science Vol. 311, Ħarġa 5765, paġni 1283-87, 2006, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5765/1283] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16513982]</ref>. It-tliet [[Dominji (bijoloġija)|dominji]] għandhom kuluri differenti:il-[[batterji]] blu, l-[[arkej]] ħodor , u l-[[ewkarjoti]] ħomor.]] Minkejja l-inċertezza dwar kif bdiet il-ħajja, hu ġeneralment aċċettat li l-prokarjoti ilhom jgħixu fuq l-Art minn madwar 3-4 biljun sena ilu<ref name="Cavalier-Smith">Cavalier-Smith T, ''Cell evolution and Earth history: stasis and revolution'', (Evoluzzjoni taċ-ċellula u l-istorja tal-Art: stasis u rivoluzzjoni), Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci, Vol. 361, Ħarġa 1470, paġni 969-1006, 2006, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1578732] [https://web.archive.org/web/20140823063626/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/361/1470/969] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16754610]</ref><ref>Schopf J, ''Fossil evidence of Archaean life'', (Il-fossili xhieda ta' ħajja Arkeana), Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci, Vol. 361, Ħarġa 1470, paġni 869-85, 2006, [https://web.archive.org/web/20140823064135/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/361/1470/869] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16754604]<br /> Altermann W, Kazmierczak J, ''Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth'', (Mikrofossili Arkeani: a kmieni mill-ġdid ta' ħajja fuq l-Art), Res Microbiol Vol. 154, Ħarġa 9, paġni 611-17, 2003, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VN3-49NPW2S-7&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=1e6e3f83fccc6e126f28505a49c9d597] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14596897]</ref >. Ma jidhirx li saru bidliet fil-[[morfoloġija (bijoloġija)|morfoloġija]] jew fl-organizzazzjoni ċellulari f'dawn l-organiżmi matul il-ftit biljuni ta' snin ta' wara<ref>Schopf J, ''Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic'', (Rati dispari, destini differenti: it-tempo u l-modalità tal-evoluzzjoni inbidlet miż-żmien Precambrijan sal-Fanerozojku), Proc Natl Acad Sci USA Vol. 91, Ħarġa 15, paġni 6735-42, 1994, [http://www.pnas.org/content/91/15/6735] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8041691] </ref>. Il-bidla l-kbira li misset fl-istruttura taċ-ċelluli kienet dik tal-ewkarjoti. Dawn ġew minn batterji antiki meta mbelgħu mill-antenati taċ-ċelluli ewkarjotiċi f'għaqda kooperattiva msejħa [[endosimbjożi]]<ref name="rgruqh"/><ref name="Dyall">Dyall S, Brown M, Johnson P, ''Ancient invasions: from endosymbionts to organelles'', (Invażjonijiet antiki: mill-endosimbjonti sal-organuli), Science Vol. 304, Ħarġa 5668, paġni 253-57, 2004, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/304/5668/253] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15073369]</ref>. Il-batterji li mbelgħu u ċ-ċelluli li belgħuhom imbagħad evolvew flimkien u l-batterji saru jew [[mitochondrion|mitokondrija]] jew [[idroġenożomi]]<ref>Martin W, ''The missing link between hydrogenosomes and mitochondria'',(Il-ħolqa nieqsa bejn l-idrogenożomi u l-mitokondrija), Trends Microbiol., Vol. 13, Ħarġa 10, paġni 457-59, 2005, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TD0-4GWJ89W-1&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=bd32ad116d067b7c0f0a3e32b903f5fb] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16109488] </ref>. L-istess ġara indipendentement lil xi organiżmi li jixbħu ċ-[[ċijanobatterji]] u dan wassal għall-formazzjoni tal-[[kloroplasti]] fl-alki u x-xtieli<ref>Lang B, Gray M, Burger G, ''Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes'', (L-evoluzzjoni tal-ġenoma mitokondrijali u l-oriġni tal-ewkarjoti), Annu Rev Genet, Vol. 33, paġni 351-97, 1999, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.genet.33.1.351] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10690412] <br />* McFadden G ''Endosymbiosis and evolution of the plant cell'', (L-endosimbjożi u l-evoluzzjoni taċ-ċellula tax-xtieli), Curr Opin Plant Biol, Vol. 2, Ħarġa 6, paġni 513-19, 1999, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VS4-3YB40T4-H&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=aa2478403f5988fa0a3f57f37d34e269] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10607659] </ref>. Mhux magħruf meta dehru l-ewwel ċelluli ewkarjotiċi għalkemm nafu li tfaċċaw għall-ewwel darba bejn 1.6 - 2.7 biljun sena ilu. L-istorja tal-ħajja baqgħet dik tal-ewkarjoti, il-prokarjoti, u l-arkej uniċellulari sa madwar 610 miljun sena ilu meta l-organiżmi multiċellulari bdew jidhru fl-ibħra fil-perjodu [[Ediacaran]]<ref name="Cavalier-Smith"/><ref> Delong E, Pace N, ''Environmental diversity of bacteria and archaea'', (Id-diversità ambjentali tal-batterji u l-arkej), Syst Biol, Vol. 50, Ħarġa 4, paġni 470-8, 2001 [http://www.ingentaconnect.com/content/tandf/usyb/2001/00000050/00000004/art00003?token=0067156eb4b0e3f582f206d3f6a4b4b6e6e42576b39272c5f7b3d6d383a4b3b257b517b427a5a386f2c4079281a5ef66a70754e] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12116647]</ref>. L-evoluzzjoni tal-multiċellularità seħħet f'bosta ġrajjiet indipendenti f'organiżmi differenti bħal fl-[[sponża|isponoż]], l-[[Phaeophyta|alki sofor]], iċ-[[ċijanobatterji]], il-moffa tat-tip [[myxomycota]] u l-[[myxobacteria]]<ref>Kaiser D, ''Building a multicellular organism'', (Il-bini ta' organiżmu multiċellulari), Annu. Rev. Genet., Vol. 35, paġni 103-23, 2001, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.genet.35.102401.090145] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11700279]</ref>. Ftit wara li tfaċċaw dawn l-ewwel organiżmi multiċellulari, dehret kwantità tal-għaġeb ta' diversità bijoloġika matul madwar 10 miljun sena, fil-ġrajja imsejħa l-[[Splużjoni Cambrijana|iSplużjoni Cambrijana]]. Matul daż-żmien il-maġġoranza tat-[[Phylum|tipi]] ta' annimali moderni dehru fir-reġistru tal-fossili, kif ukoll linjaġġi uniċi li wara sfaw estinti<ref name="Valentine">Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH, ''Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion'', (Il-fossili, il-molekuli u l-embrijoni: prospettivi ġodda dwar l-isplużjoni Cambrijana), Development Vol. 126, Ħarġa 5, paġni 851-9, 1999, [https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9927587]</ref>. Ġew proposti bosta spjegazzjonijiet ta' kif faqqgħet l-isplużjoni Cambrijana, fosthom l-akkumulazzjoni tal-[[ossiġenu]] fl-[[atmosfera]] bil-[[fotosinteżi]]<ref>Ohno S, ''The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution'', (Ir-raġuni kif ukoll il-konsegwenza tal-isplużjoni Cambrijana fl-evoluzzjoni tal-annimali), J. Mol. Evol. , Vol. 44 Suppl 1, paġni S23-7, 1997, [http://www.springerlink.com/content/2kqh9cgn0be66fm8/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9071008]<br /> * Valentine J, Jablonski D, ''Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective'', (Makroevoluzzjoni morfoloġika u żviluppatorja: prospettiva paleontoloġika), Int. J. Dev. Biol., Vol. 47, Ħarġa 7-8, paġni 517-22, 2003, [http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14756327] </ref>. Xi 500 miljun sena ilu, ix-xtieli u l-fungi kienu ikkolonizzaw id-dinja, u ftit wara ġew l-[[antropodi]] u annimali oħra<ref>Waters ER, ''Molecular adaptation and the origin of land plants'', (Adattament molekulari u l-oriġni tax-xtieli tal-l-art), Mol. Phylogenet. Evol. , Vol. 29, Ħarġa 3, paġni 456-63, 2003, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WNH-49V79X1-1&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=c29574a6661631ed6524f7babd190775] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14615186]</ref>. L-[[Anfibju|Anfibji]] dehru għall-ewwel darba madwar 300 miljun sena ilu, u warajhom ġew l-[[amnijoti]] bikrija, imbagħad il-[[mammiferu|mammiferi]] madwar 200 miljun sena ilu u l-[[għasfur|għasafar]] madwar 100 miljun sena ilu (it-tnejn minn linjaġġi ta' xorta ta' "[[rettili]]"). Madankollu, minkejja l-evoluzzjoni ta' dawn l-annimali kbar, l-organiżmi iżgħar simili għat-tipi li evolvew kmieni f'dan il-proċess għadhom suċċess kbir s'issa u jiddominaw l-[[Art]], fejn il-maġġoranza tal-[[Bijomassa (ekoloġija)|bijomassa]] u ta' speċi huma prokarjoti<ref name="Schloss"/>. == L-istorja tat-teorija evoluttiva == [[Stampa:Charles_Darwin_aged_51.jpg‎|right|thumb|200px|[[Charles Darwin]] fl-età ta' 51 sena, meta kien għadu kif ippublika ''[[Fuq l-oriġni tal-iSpeċi]] ]] Xi ideat evoluttivi bħan-nisel komuni u t-trażmutazzjoni tal-speċi kienu ilhom jeżistu mill-inqas mis-seklu 6 QK, meta kien ipproponihom il-[[filosofija Griega|filosfu Grieg]] [[Anassimandru]] (Ἀναξίμανδρος) <ref>Wright, S, 1984, ''Evolution and the Genetics of Populations, Volume 1: Genetic and Biometric Foundations'', (L-Evoluzzjoni u l-Ġenetika tal Popolazzjonijiet, Vol.1: Sisien tal-Ġenetika u l-Bijometrika), The University of Chicago Press, ISBN 0-226-91038-5 </ref>. Fost l-oħrajn li qisu dawn l-ideat insibu il-filosfu Grieg [[Empedokle]] (Ἐμπεδοκλῆς), il-filosfu-poeta Ruman, [[Lukrezju]], il-bijologu Għarbi, [[Al-Ġaħiż]] <ref>Zirkle C, ''Natural Selection before the "Origin of Species"'' (l-Għażla Naturali qabel "L-Oriġini tal-iSpeċi"), Proceedings of the American Society Filosofiku, Vol. 84, Ħarġa 1, paġni 71-123, 1941</ref>, il- filosfu Persjan, Ibn Miskawajħ (ابن مسكوويه), l-[[Aħwa tas-Safa]], <ref>Muhammad Hamidullah u Afzal Iqbal (1993), ''The Emergence of Islam: Lectures on the Development of Islamic World-view, Intellectual Tradition and Polity'', (Il-feġġ tal-Islam: Taħdidiet dwar l-Iżvilupp tal-vista dinjija Misilmija, Tradizzjoni u Sistema Intellettwali), p. 143-144. Islamic Research Institute, Iżlamabad</ref> u l- filosfu Ċiniż, [[Żuwangżi]]<ref>''A Source Book In Chinese Philosophy'', (Ktieb ta' Referenza fil-Filosofija Ċiniża), Chan, Wing-Tsit, paġna 204, 1962 </ref>. Meta l-għarfien tal-bijoloġija kien qiegħed jikber fis-seklu 18, kien hemm filosofi tan-natura, fosthom [[Pierre Louis Maupertuis|Pierre Maupertuis]] fl-1745 u [[Erasmus Darwin]] fl-1796, li pproponew xi ideat evoluttivi<ref>Terrall, M, 2002, ''The Man Who Flattened the Earth: Maupertuis and the Sciences in the Enlightenment'', (Il-Bniedem li ċċattjata l-Art: Maupertuis u l-Xjenzi fl-Illuminiżmu), The University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-79361-0</ref>. L-ideat tal-bijologu [[Jean-Baptiste Lamarck]] dwar it-trażmutazzjoni tal-ispeċi kellhom influwenza mifruxa. [[Charles Darwin]] ifformula l-idea tiegħu tal-[[għażla naturali]] fl-1838 u kien għadu qiegħed jiżviluppa t-teorija tiegħu meta fl-1858 [[Alfred Russel Wallace]] bagħatlu teorija simili, u t-tnejn ġew ippreżentati flimkien lill-''Linnean Society'' ta' Londra<ref>Wallace A, Darwin C, ''On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection'', (Dwar it-tendenza tal-iSpeċi li jiffurmaw Varjetajiet, u dwar il-perpetwazzjoni ta' Varjetajiet u Speċi bil-Mod Naturali tal-Għażla), Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology, Vol. 3, 1858, paġni 53-62, [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1] [https://web.archive.org/web/20150328233607/http://rsnr.royalsocietypublishing.org/content/61/2/177]</ref>. Fl-aħħar tal-1859, il-pubblikazzjoni minn Darwin ta' ''[[Fuq l-Oriġni tal-iSpeċi]]'' spjegat l-għażla naturali bir-reqqa u ppreżentat xhieda qawwija għaliha li wasslet biex il-fatt li l-evoluzzjoni ġrat, jiġi aċċettat dejjem iżjed fil-wisa'. Il-polemika dwar il-mekkaniżmi tal-evoluzzjoni kompliet, u Darwin ma setax jispjega minn fejn huma ġejjin il-varjazzjonijiet li jintirtu li taħdem fuqhom l-għażla naturali. Bħall Lamarck, hu kien jaħseb li l-ġenituri jgħaddu 'l uliedhom l-adattamenti miksuba matul ħajjithom<ref> Darwin, Charles, ''Effects of the increased Use and Disuse of Parts, as controlled by Natural Selection'', (L-effetti ta' iżjed użu u n-nuqqas ta' użu ta' partijiet, kif inhuma ikkontrollati mill-Għażla Naturali), "L-Oriġni tal-iSpeċi", 1872, Verżjoni 6, paġna 108, John Murray, [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F391&pageseq=136]</ref>, teorija li wara tlaqqmet [[Lamarckiżmu]]<ref> Leakey, Richard E.; Darwin, Charles, ''The illustrated origin of species'', (L-oriġini tal-ispeċi bl-istampi), Faber, Londra, 1979, paġni, ISBN 0-571-14586-8, paġni 17-18 </ref >. Fis-snin 1880 l-esperimenti ta' August Weismann urew li l-bidliet fl-użu u n-nuqqas ta' użu ma kinux jintirtu, u l-Lamarckiżmu bil-mod naqas mill-popolarità<ref name="ImaginaryLamarck"> Michael Ghiselin, ''Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck' '', (Affarijiet bla sens fil-kotba tal-iskola: 'Lamarck immaġinarju), 1994, [http://www.textbookleague.org/54marck.htm]</ref> <ref> Magner, LN, ''A History of the Life Sciences'' (Storja tax-Xjenzi tal-Ħajja), It-tielet edizzjoni, 2002, CRC, ISBN 978-0-8247-0824-5</ref>. Iżjed importanti, Darwin ma setax jispjega kif il-karatteristiċi jgħaddu minn ġenerazzjoni għal ġenerazzjoni. Fl-1865 [[Gregor Mendel]] sab li l-karatteristiċi jintirtu b'mod prevedibbli<ref Name=Weiling>Weiling F, ''Historical study: Johann Gregor Mendel 1822–1884'', (Studju storiku: Johann Gregor Mendel 1822 –1884), Am. J. Med. Genet., Vol. 40, Ħarġa 1, paġni 1-25.; Ħarġa 26, 1991, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/110511270/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1887835]</ref>. Meta x-xogħol ta' Mendel ġie skopert mill-ġdid fis-snin 1900, in-nuqqas ta' qbil fuq ir-rata tal-evoluzzjoni mbassra mill-ġenetisti u l-bijometriċisti tal-bidu wassal għal nuqqas ta' qbil bejn il-mudelli tal-evoluzzjoni ta' Mendel u ta' Darwin. Però kienet l-iskoperta mill-ġdid tax-xogħol pijunier ta' Gregor Mendel fuq il-prinċipji fundamentali tal-ġenetika (li Darwin u Wallace ma kinux jafu bih) minn [[Hugo de Vries]] u oħrajn kmieni fis-snin 1900 li pprovda l-impetu għall-fehim aħjar ta' kif isseħħ il-varjazzjoni fil-karatteristiċi tal-pjanti u l-annimali. Din il-varjazzjoni hi l-qawwa ewlenija li tuża l-għażla naturali biex tifforma l-varjetà wiesgħa ta' karatteristiċi adattivi osservati fil-ħajja organika. Minkejja li [[Hugo de Vries]] u l-ġenetiċisti l-oħra ta' kmieni kienu kritiċi ħafna tat-teorija tal-evoluzzjoni, ir-riskoperta u l-ħidma tagħom ta' wara, fl-aħħar ipprovdew sisien sodi li fuqha t-teorija tal-evoluzzjoni saret saħansitra aktar konvinċenti minn meta kienet oriġinarjament proposta<ref> Quammen, D, ''The reluctant Mr. Darwin: An intimate portrait of Charles Darwin and the making of his theory of evolution'', (Il-riluttanti Sur Darwin: Ritratt intimu ta' Charles Darwin u t-tiswir tal-teorija tiegħu tal-evoluzzjoni), 2006, New York, NY: WW Norton & Company, [http://www.nytimes.com/2006/08/27/books/review/Desmond.t.html?_r=1&n=Top/Reference/Times%20Topics/People/D/Darwin,%20Charles%20Robert]</ref>. Il-kontradizzjoni apparenti bejn it-teorija ta' Darwin tal-evoluzzjoni permezz tal-għażla naturali u x-xogħol ta’ Mendel ġiet rrikonċiljata fis-snin 1920 u 1930 minn bijoloġi evoluttivi bħal J.B.S. Haldane, Sewall Wright, u partikularment Ronald Fisher, li stabbilixxew is-sisien għat-twaqqif tal-qasam tal-[[ġenetika tal-popolazzjoni]]. Ir-riżultat li ħareġ kien is-[[sinteżi evoluttiva moderna]]: għaqda tal-evoluzzjoni permezz tal-għażla naturali u l-eredità Mendeljana<ref> Bowler Peter J., ''The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society'', (Ir-Rivoluzzjoni Mendeljana: Il-Feġġ ta' Kunċetti Ereditarji fix-Xjenza u s-Soċjetà Moderni), 1989, Johns Hopkins University Press, Baltimore, ISBN 978-0-8018-3888-0</ref>. Fis-snin 1940, l-identifikazzjoni tal-[[ADN]] bħala l-materjal ġenetiku minn [[Oswald Avery]] u l-kollegi tiegħu u wara l-pubblikazzjoni tal-istruttura tal-ADN minn [[James D. Watson|James Watson]] u [[Francis Crick]] fl-1953, spjegaw il-bażi fiżika tal-eredità. Minn dak iż-żmien, il-[[ġenetika]] u l-[[bijoloġija molekulari]] saru parti mill-qalba saru tal-[[bijoloġija evoluttiva]] u rrivoluzzjonaw il-qasam tal-[[filoġenetika]]<ref Name=Kutschera>Kutschera U, Niklas K, ''The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis'', ( It-teorija moderna tal-evoluzzjoni bijoloġika: sintesi iżjed fil-wisgħa), Naturwissenschaften, Vol. 91, Ħarġa 6, paġni 255-76, 2004, [http://springerlink.metapress.com/content/grn8g0cmyya3jb69/] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15241603] </ref>. Fil-bidu tal-istorja tal-bijoloġija evoluttiva, ix-xjenzjati li bdew jaħdmu fiha kienu ġejjin l-ìżjed minn oqsma li huma tradizzjonalment orjentati lejn it-tassonomija, li bit-taħriġ speċjalizzat li kellhom fuq organiżmi partikulari ħarsu lejn problemi ġenerali fl-evoluzzjoni. Meta l-bijoloġija evoluttiva kibret bħala dixxiplina akkademika, partikolarment wara l-iżvilupp tas-sintesi evoluttiva moderna, bdiet tiġbed lejha ħafna nies mix-xjenzi bijoloġiċi aktar fil-wisgħa<ref name="Kutschera"/>. Bħalissa l-istudju tal-bijoloġija evoluttiva tinvolvi xjenzati minn ħafna oqsma differenti bħall-[[bijokimika]], l-[[ekoloġija]], il-[[ġenetika]] u l-[[fiżjoloġija]], u kunċetti evoluttivi jintużaw anki f’oqsma aktar imbiegħda bħall-[[psikoloġija]], il-[[mediċina]], il-[[filosofija]] u l-[[informatika]].Ir-riċerka fil-bijoloġija evoluttiv tas-seklu 21 tittratta bosta oqsma fejn is-sintesi evoluttiva moderna jista' jkun li għandha bżonn modifiki jew estensjoni, bħal l-istima tal-importanza relattiva ta' bosta ideat dwar l-[[unità ta' selezzjoni]] u l- [[evolvabbiltà]] u kif għandhom jiġu inkorporati għal kollox is-sejbiet tal-bijoloġija evoluttiva tal-iżvilupp<ref>Pigliucci M, ''Do we need an extended evolutionary synthesis?'' (Għandna bżonn sintesi evoluttiva aktar fil-wisa'?), Evolution, Vol. 61, Ħarġa 12, paġni 2743-9, 2007, [http://www3.interscience.wiley.com/journal/117958692/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17924956]</ref> <ref> Winther RG, ''Systemic darwinism'', (Darwiniżmu sistemiku), Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 105, Ħarġa 33, paġni 11833-8, 2008, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2575274] [http://www.pnas.org/content/105/33/11833] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18697926]</ref>. == Ir-reazzjonijiet soċjali u kulturali == [[Stampa:Darwin ape.jpg|left|150px|thumb|La darba id-"[[Darwiniżmu]]" kien sar aċċettat fis-snin 1870, bdew jidhru ħafna [[karikatura|karikaturi]] ta' [[Charles Darwin]] b'ġisem ta' xadina bħala simbolu tal-evoluzzjoni<ref name="Browne2003e">Browne, Janet, ''Charles Darwin: The Power of Place'', (Charles Darwin: Il-Qawwa tal-Post), Pimlico, Londra, 2003, paġni 376-379, ISBN 0-7126-6837-3</ref>.]] Fis-seklu 19, l-iżjed wara l-pubblikazzjoni ta' ''[[Dwar l-oriġni tal-iSpeċi]]'' fl-1859, l-idea li l-ħajja kienet evolviet qajmet polemika akkademika sħuna madwar l-implikazzjonijiet filosofiċi, reliġjużi u soċjali tal-evoluzzjoni. Illum, il-fatt li l-organiżmi jevolvu mhux ikkontestata fil-[[letteratura xjentifika]] u s-sinteżi evoluttiva moderna hi aċċettata mill-parti kbira tax-xjenzjati<ref name="Kutschera"/>. Madankollu, l-evoluzzjoni baqgħet kunċett polemiku għal xi gruppi reliġjużi<ref>għal ħarsa ġenerali lejn il-polemiċi filosofiċi, reliġjużi, u kożmoloġiċi, ara: Daniel Dennett, ''Darwin's Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life'', (l-ideat perikolużi ta' Darwin: l-Evoluzzjoni u t-Tifsiriet tal-Ħajja), Simon & Schuster, 1995, ISBN 978-0-684-82471-0<br /> * Fuq kif intlaqgħet xjentifikament u soċjalment l-evoluzzjoni fis-seklu 19 u kmieni fis-seklu 20i, ara: Johnston, Ian C., ''History of Science: Origins of Evolutionary Theory, And Still We Evolve'', (L-Istorja tax-Xjenza: L-Oriġni tat-Teorija Evoluttiva, U Għadna Nevolvu), Liberal Studies Department, Malaspina University College, [https://web.archive.org/web/20170107000105/http://records.viu.ca/~johnstoi/darwin/sect3.htm]<br />* Peter J. Bowler, ''Evolution: The History of an Idea'', (L-Evoluzzjoni: L-Istorja ta' Idea), It-tielet Edizzjoni, University of California Press, 2003, ISBN 978-0-520-23693-6, <br /> * Zuckerkandl E, ''Intelligent design and biological complexity'' (Id-disinn intelliġenti u l-komplessità bijoloġika), Gene, Vol. 385, Ħarġa, paġni 2 -18, 2006, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T39-4KK2R6K-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=07e2b80c12fd8724257e053b45ddcf3d] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17011142]</ref>. Filwaqt li bosta reliġjonijiet u denominazzjonijiet irrikonċiljaw it-twemmin tagħhom mal-evoluzzjoni permezz ta' kunċetti bħall-[[evoluzzjoni teistika]], hemm [[kreazzjoniżmu|kreazzjonisti]] li jemmnu li l-leġġendi tal-ħolqien misjuba fir-reliġjonijiet tagħhom jikkontradixxu l-evoluzzjoni u jqajmu diversi oġġezzjonijiet għal evoluzzjoni<ref name="Ross2005">Ross, MR, ''Who Believes What? Clearing up Confusion over Intelligent Design and Young-Earth Creationism'', (Min Jemmen x'hiex? Innaħħu l-Konfużjoni dwar id-Disinn Intelligenti u Kreazzjoniżmu tal-Art żagħżugħa), Journal of Geoscience Education,Vol. 53, Ħarġa 3, paġna 319, 2005, [https://imap.ucd.ie/uwc/webmail/de/mail.html?lang=de&laurel=on&cal=1]</ref><ref name="ScottEC"/>. Kif uriet ir-reazzjoni għall-pubblikazzjoni ta' ''[[Vestiġji tal-Istorja Naturali tal-Ħolqien]] '' fl-1844, l-aktar aspett tal-bijoloġija evoluttiva li jqajjem diskussjoni hu l-implikazzjoni tal-[[evoluzzjoni umana]] li l-fakultajiet mentali u morali tal-bniedem, li kienu meqjusa purament spiritwali, mhumiex distintivament mifrudin minn dawk ta' annimali oħra<ref name="bowler"/>. F'xi pajjiżi, l-aktar fl-[[Stati Uniti|iStati Uniti]] dawn it-tensjonijiet bejn ix-xjenza u r-reliġjon kebbsu l-polemika "ħolqien-kontra-evoluzzjoni" li hemm bħal issa, kunflitt reliġjuż li jiffokaw fuq il-pulitka u l-edukazzjoni pubblika<ref>Spergel DN, ''Science communication. Public acceptance of evolution'', (Il-komunikazzjoni.fix-xjenza. L-aċċettazzjoni pubblika tal-evoluzzjoni), Science, Vol. 313, Ħarġa 5788, paġni 765-66, 2006, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/313/5788/765][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16902112]</ref>. Filwaqt li hemm oqsma xjentifiċi oħra bħall-[[kożmoloġija]]<ref name="wmap"> Spergel DN et al. ''First-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Determination of Cosmological Parameters'', (L-osservazzjonijiet tal-ewwel sena tas-sonda aniżotropika bil-mikromewġ Wilson (WMAP): Determinazzjoni tal-parametri kożmoloġiċi), The Astrophysical Journal Supplement Series, Vol. 148, paġni 175-94, 2003, [http://www.iop.org/EJ/abstract/0067-0049/148/1/175/]</ref> u x-[[xjenzi tal-Art]]<ref name="zircon">Wilde SA, Valley JW, Peck WH, Graham CM, ''Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago'', (Xhieda miż-żirkoni detritali għall-eżistenza tal-qoxra kontinentali u tal-oċeani fuq l-Art 4.4 Gyr ilu, Nature, Vol. 409, Ħarġa 6817, paġni 175-78, 2001, [http://www.nature.com/nature/journal/v409/n6817/full/409175A0.html][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11196637]</ref> li ma jaqblux mal-interpretazzjonijiet letterali ta' ħafna testi reliġjużi, dawk li jinterpretaw it-testi reliġjużi letteralment jattakaw ferm aktar il-bijoloġija evoluttiva milli lilhom. Eżempju ieħor assoċjat mat-teorija evoluttiva, li issa hu ġeneralment meqjus mhux iġġustifikat, jissejjaħ bl-isem żbaljat "[[Darwiniżmu Soċjali]]", laqam li ngħata fis-seklu 19 lit-teorija [[Malthusjaniżmu|Malthusjana]] tal-partit Brittaniku "Whig", żviluppata minn [[Herbert Spencer]] dwar ideat fuq is-"[[sopravivenza tal-iżjed adattati]]" fil-kummerċ u f'soċjetajiet umani sħaħ, u minn oħrajn li kienu jsostnu li l-[[inugwaljanza soċjali]], s-[[sessiżmu]], ir-[[razziżmu]] u l-[[imperializmu]] kienu ġġustifikati<ref> Fuq l-istorja tal-[[ewġenetika]] u l-evoluzzjoni, ara: Kevles D, ''In the Name of Eugenics: Genetics and the Uses of Human Heredity'', (F'Isem l-Ewġenetika: Il-Ġenetika u l-Użi tal-Eredità Umana), 1998, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-44557-4</ref>. Madankollu, dawn l-ideat huma kontra l-fehmiet ta' [[Charles Darwin|Darwin]] stess, u fl-opinjoni tax-xjenzati u l-filosfi ta' żmienna dawn l-ideat qatt ġew awtorizzati mit-teorija evoluttiva jew ġew imsaħħin mill-fatti<ref> [[Charles Darwin|Darwin]] ma qabilx mat-tentattivi ta' Herbert Spencer u oħrajn biex jestrapolaw l-ideat evoluttivi għas-suġġetti possibbli kollha; ara: Midgley M, ''The Myths we Live By'', (Il-Miti li ngħixu bihom), 2004, Routledge, paġna 62, ISBN 978-0-415-34077-9</ref><ref> Allhoff F, ''Evolutionary ethics from Darwin to Moore'', (L-etika evoluttiva minn Darwin sa Moore), History and philosophy of the life sciences, Vol. 25, Ħarġa 1, paġni 51-79, 2003, [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15293515]</ref><ref> Gowaty, PA, ''Feminism and evolutionary biology: boundaries, intersections, and frontiers'', (Il-Feminiżmu u l-bijoloġija evoluttiva: il-limiti, l-intersezzjonijiet, u l-fruntieri), 1997, Chapman & Hall, Londra, ISBN 0-412-07361-7</ref>. == Applikazzjonijiet == Il-bijoloġija evoluttiva, u b'mod partikolari l-fehim ta' kif l-organiżmi jevolvu permezz tal-għażla naturali, huwa qasam tax-xjenza li għandu ħafna applikazzjonijiet prattiċi<ref name="Bull">Bull JJ, Wichman HA, ''Applied evolution'', (Evoluzzjoni Applikata), Annu Rev Ecol Syst, Vol. 32, paġni 183-217, 2001, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146%2Fannurev.ecolsys.32.081501.114020]</ref>. Waħda mill-applikazzjonijiet teknoloġiċi importanti tal-evoluzzjoni hi l-[[għażla artifiċjali]], li hija l-għażla bil-ħsieb ta' ċerti karatteristiċi f'popolazzjoni ta' organiżmi. Il-bnedmin ilhom jużaw l-għażla l-artifiċjali għal eluf ta' snin fid-[[domestikazzjoni]] tax-xtieli u l-annimali<ref>Doebley JF, Gaut BS, Smith BD, ''The molecular genetics of crop domestication'', (Il-ġenetika molekulari tad-domestikazzjoni tal-uċuħ tar-raba), Cell, Vol. 127, Ħarġa 7, paġni 1309-21, 2006, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867406015923] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17190597]</ref>. Dan l-aħħar, din ix-xorta ta' għażla saret parti vitali mill-[[inġinerija ġenetika]], fejn indikaturi li jistgħu jintgħażlu, bħall-ġeni ta' reżistenza antibijotika, jintużaw biex jiġi mmanipulat l-ADN fil-[[bijoloġija molekulari]]. Huwa possibbli wkoll li tintuża ripetizzjoni ta' għażla u mutazzjoni biex jiġu evolvuti proteini bi proprjetajiet partikolari, bħal enzimi modifikati jew [[antikorp]]i ġodda, f'proċess imsejjaħ [[evoluzzjoni mmexxija]]<ref> Jäckel C, Kašt P, Hilvert D, ''Protein design by directed evolution'', (Disinn tal-proteini permezz tal-evoluzzjoni mmexxija), Annu Rev Biophys, Vol. 37, Ħarġa, paġni 153-73, 2008, [http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.biophys.37.032807.125832] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18573077]</ref>. Billi nifhmu l-bidliet li seħħew matul l-evoluzzjoni ta' organiżmu, nistgħu niskopru l-ġeni meħtieġa għall-bini ta' partijiet tal-ġisem, ġeni li jista' jkollhom x'jaqsmu ma' [[mard ġenetiku]] fil-bniedem<ref> Maher B., Evolution: Biology's next top model? L-Evoluzzjoni: L-aħjar mudell li jmiss fil-Bijoloġija?, Nature, Vol. 458, Ħarġa 7239, paġni 695-8, 2009, [http://www.nature.com/news/2009/090408/full/458695a.html]</ref>. Pereżempju, it-[[tetra Messikana]] (''Astyanax mexicanus'') hija ħuta tal-għerien [[albiniżmu|albina]] li tilfet il-vista matul l-evoluzzjoni. It-tgħammir bejn popolazzjonijiet differenti ta' din il-ħuta pproduċa xi wlied b'għajnejn li jaħdmu, billi kienu saru mutazzjonijiet differenti fil-popolazzjonijiet iżolati li kienu evolvew f'għerien differenti<ref>Borowsky R, ''Restoring sight in blind cavefish'', (Ir-restawr tal-vista fil-ħut għamja tal-għerien), Curr. Biol., Vol. 18, Ħarġa 1, paġni R23-4, 2008, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960982207022622] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18177707]</ref>. Dan għen biex jiġu identifikati l-ġeni meħtieġa għall-vista u l-pigmentazzjoni, bħall-kristallini u r-riċettur tal-melanokortin 1<ref> Gross JB, Borowsky R, Tabin CJ, ''A novel role for'' Mc1r ''in the parallel evolution of depigmentation in independent populations of the cavefish Astyanax mexicanus'', (Rwol ġdid għall ''Mc1r'' fl-evoluzzjoni parallela tal-tneħħija tal-pigment f’popolazzjonijiet indipendenti ta' ħut tal-għerien Astyanax mexicanus), PLoS Genet., Vol. 5, Ħarġa 1, paġni e1000326, 2009, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2603666] [http://www.plosgenetics.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pgen.1000326] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19119422]</ref>. Bl-istess mod, mit-tqabbil tal-ġenomi tal-ħut tas-silġ tal-Antartiku (''Notothenioidei''), li huma neqsin miċ-[[ċelluli ħomor]], mal-qraba tagħhom, bħall-ħut taż-żebra (''Danio rerio''), inkixfu l-ġeni meħtieġa biex jagħmlu dawn ċelluli tad-demm<ref> Yergeau DA, Cornell NM, Parker SK, Zhou Y, Detrich HW, ''bloodthirsty, an RBCC/TRIM gene required for erythropoiesis in zebrafish'', (bloodthirsty, ġene ta' RBCC / TRIM meħtieġa għall-eritropojeżi fil-ħut taż-żebra), Dev. Biol., Vol. 283, Ħarġa 1, paġni 97-112, 2005, [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WDG-4G4PC05-4&_user=103682&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000007921&_version=1&_urlVersion=0&_userid=103682&md5=4da6b003d43321350d42b7378ee9ef48] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15890331]</ref>. Billi l-evoluzzjoni tista' tipproduċi ħafna proċessi u xbieki ottimizzati għall-aħhar, għandha ħafna applikazzjonijiet fl-[[informatika]]. F'dal-qasam, il-ħidma fuq is-simulazzjoni tal-evoluzzjoni bl-użu ta' algoritmi evoluttivi u ħajja artifiċjali bdiha Nils Aall Barricelli fis-snin 1960, u twessgħet minn Alex Fraser, li ppubblika sensiela ta' artikli dwar is-simulazzjoni tal-[[għażla artifiċjali]]<ref>Fraser AS, ''Monte Carlo analyses of genetic models'', (L-analisi tal-mudelli ġenetiċi permezz tal-metodu Monte Carlo), Nature, Vol. 181, Ħarġa 4603, paġni 208-9, 1958, [http://www.nature.com/doifinder/10.1038/181208a0] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/13504138]</ref>. L-evoluzzjoni artifiċjali saret metodu ta' ottimizzazzjoni rikonoxxut fil-wisa' bil-ħidma ta' Ingo Rechenberg fis-snin 1960 u kmieni fis-snin 1970, li uża strateġiji evoluttivi biex isolvi problemi komplessi fl-inġinerija<ref>Rechenberg I, ''Evolutionsstrategie - Optimierung technischer Systeme nach Prinzipien der biologischen Evolution'', (L-istrateġija evoluttiva – Ottimizzazzjoni ta' Sistemi Tekniċi skont il-Prinċipji tal-evoluzzjoni bijoloġika), 1973, Fromman-Holzboog (Teżi tad-dottorat) </ref>. B’mod partikulari l-algoritmi ġenetiċi saru popolari permezz tal-kitba ta' John Holland<ref>Holland John H., ''Adaptation in Natural and Artificial Systems'', (L-Adattament f'Sistemi Naturali u Artifiċjali) 1975, University of Michigan Press, ISBN 0-262-58111-6</ref >. Waqt li l-interess akkademiku kiber, minħabba ż-żidiet drammatiċi fil-qawwa tal-kompjuters, saru possibbli applikazzjonijiet prattiċi, fosthom l-evoluzzjoni awtomatika tal-programmi tal-kompjuter<ref> Koza John R., ''Genetic Programming:On the Programming of Computers by Means of Natural Selection'', (Il-Programmazzjoni Ġenetika: Dwar il-programmazzjoni tal-Kompjuters bil-Mezzi tal-Għażla Naturali), 1992, MIT Press, ISBN 0-262-11170-5</ref>. L-algoritmi evoluttivi issa jintużaw sabiex isolvu problemi multidimensjonali b'mod iktar effiċjenti milli bis-software magħmul min-nies, u wkoll għall-ottimizzazzjoni fl-ippjanar ta' sistemi<ref> Jamshidi M, ''Tools for intelligent control: fuzzy controllers, neural networks and genetic algorithms'', (Għodda għall-kontroll intelliġenti: kontrolluri sfokati, xbieki newrali u algoritmi ġenetiċi), Philosophical transactions. Series A, Mathematical, physical, and engineering sciences, Vol. 361, Ħarġa 1809, paġni 1781-808, 2003, [http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/361/1809/1781] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12952685] </ref>. == Noti u referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{wikiquote}} {{commons|Evolution}} * {{en}} [http://www.newscientist.com/topic/evolution Kullma qatt ridt taf fuq l-evoluzzjoni ''New Scientist''] * {{en}} [http://science.howstuffworks.com/evolution/evolution.htm Howstuffworks.com — Kif taħdem l-evoluzzjoni] * {{en}} [http://nationalacademies.org/evolution/ Riżorsi tal-Akkademji Nazzjonali fuq l-evoluzzjoni] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090806034821/http://anthro.palomar.edu/synthetic/ It-teorija sintetika tal-evoluzzjoni: Introduzzjoni għal kunċetti u teoriji evoluttivi moderni] * {{en}} [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution from University of California, Berkeley] * {{en}} [http://darwin-online.org.uk/ Ix-xogħol komplut ta' Charles Darwin Online] * {{en}} [http://www.rationalrevolution.net/articles/understanding_evolution.htm Il-fehma tal-evoluzzjoni: Storja, Teorija, Xhieda u Implikazzjonijiet] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090130054532/http://ascb.org/ibioseminars/brenner/brenner1.cfm X'jistgħu jgħidulna l-ġenomi fuq l-imgħoddi tagħna] – taħdita minn [[Sydney Brenner]] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090123064222/http://ascb.org/ibioseminars/Kirschner/kirschner1.cfm L-oriġni tal-vertebrati] – taħdita minn [[Marc Kirschner]] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosevol/accueil.html L-evoluzzjoni. Mill-oriġni tal-ħajja għall-oriġni tal-bniedem], Centre national de la recherche scientifique|CNRS (France). * {{it}} [https://web.archive.org/web/20071213225215/http://www.bioinfovet.unimi.it/binfovet/bioin/biatica/stpa/evol/homepage.htm Mid-dinosawri għall-għasafar] * {{it}} [http://www.pikaia.eu/homepage.htm Pikaia, il-portal tal-evoluzzjoni] * {{en}} [http://pages.britishlibrary.net/charles.darwin/ Il-kitba ta' Charles Darwin] * {{en}} [http://www.genomenewsnetwork.org/categories/index/genome/evolution.php Evolution News from Genome News Network ] * {{en}} [http://www.nap.edu/books/0309063647/html/ National Academy Press: Teaching About Evolution and the Nature of Science ] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090611042555/http://www.evolution.mbdojo.com/evolution-for-beginners.html Evolution for beginners] * {{en}} [http://www.rmcybernetics.com/science/cybernetics/ai.htm RMCybernetics - AI] Evolution can create emergent behavior in a computer program] * {{en}} [http://www.actionbioscience.org/evolution/lenski.html "Evolution: Fact and Theory" di Richard E. Lenski ] * {{en}} [http://www.panspermia.org/neodarw.htm "Neo-Darwinism: The Current Paradigm"] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20060818063454/http://www.life.uiuc.edu/animalbiology/cheng/Chen%20et%20al-PNAS97b.pdf "Convergent evolution of antifreeze glycoproteins in Antarctic notothenioid fish and Arctic cod"] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20151117015822/http://www.sindioses.org/cienciaorigenes/evolucion.html Stephen Jay Gould: La Evolución Biológica como un hecho y como una teoría] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20090418052244/http://biologia.uab.es/divulgacio/evol.html La evolución biológica. Artículo de Antonio Barbadilla donde se exponen los conceptos de evolución y selección natural.] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20090309140333/http://www.evolutionibus.info/ Evolutionibus] * {{en}} [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/ Vjaġġ għal minn fejn ġejna u fejn sejrin] * {{es}} [http://www.iieh.org/ Evolución y Ambiente] * {{es}} [http://www.philosophica.info/voces/evolucion/Evolucion.html Collado González, Santiago, ''Teoría de la Evolución'', en Philosophica: Enciclopedia filosófica on line] [[Kategorija:Bijoloġija]] 6bgff8w76aid45mjd0nx9f6zujkcxr4 0 14036 330618 326295 2026-06-19T01:42:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330618 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Blutdruck.jpg|thumb| [[Sfigmomanometru]], strument li jkejjel il-pressjoni arterjuża]] Il-'''Pressjoni tad-demm''' (Ptad-D) hi l-pressjoni li jeżerċita d-demm fuq il-ħitan tal-kanali tad-[[Demm|demm]] meta jkun qiegħed jiċċirkola, u hi waħda mis-sinjali vitali (jew ta' ħajja) ewlenin. Ma' kull taħbita tal-qalb il-Ptad-D tvarja bejn pressjoni massima (sistolika) u minima (dijastolika). Il-Ptad-D medja, dovuta għat-taħbit tal-[[Qalb|qalb]] u r-reżistenza fil-kanali tad-demm, tonqos meta d-demm li jkun jiċċirkola jgħaddi mill-[[arterja|arterji]] u jitbiegħed mill-[[qalb]]. Tonqos l-iżjed fl-arterji ż-żgħar u l-[[arterjola|arterjoli]], u tibqa' tonqos meta d-demm jgħaddi mill-[[kapillari]] u lura lejn il-qalb mill-[[vina|vini]]<ref name="Klabunde2005p93-4">Klabunde Richard, ''Cardiovascular Physiology Concepts'', Lippincott Williams & Wilkins, 2005 p. 93–4, ISBN 978-0-7817-5030-1</ref>. Il-gravità, il-valvoli fil-vini u l-ippumpjar mill-kontrazzjoni tal-muskoli skeletali jinfluwenzaw ukoll il-Ptad-D f'bosta postijiet fil-ġisem. It-terminu ''pressjoni tad-demm'' is-soltu jirreferi għall-pressjoni meta titkejjel fil-parti ta' fuq ta' driegħ ta' persuna. Titkejjel fuq ġewwa tal-minkeb fuq l-[[arterja brakjali]], li hi l-usa' kanal fil-parti ta' fuq tad-driegħ li jġib id-demm mill-qalb. Il-Ptad-D ta' bniedem is-soltu nesprimuha billi ngħatu l-pressjoni sistolika u l-pressjoni dijatolika, pereżempju 120/80. ==Klassifikazzjoni== Din il-klassifikazzjoni li ġejja tapplika għal adulti ta' tmintax-il sena u 'l fuq. Hi bbażata fuq il-medja tal-qari tal-Ptad-D ta' pazjenti bilqiegħda imkejla sewwa waqt żewġ żjarat jew iżjed fil-klinika<ref name='Chobanian2003' /><ref name='NHLBI2008'> ''Diseases and Conditions Index - Hypotension'', National Heart Lung and Blood Institute [http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/hyp/hyp_whatis.html]</ref>. {|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |+Klassifikazzjoni tal-pressjoni tad-demm fl-adulti |- ! width="200"| ''' Kategorija''' ! width="150"| '''[[sistolika]], [[mmHg]]''' ! width="150"| '''[[dijastolika]], mmHg''' |- | <center>[[Ipotensjoni]]</center> | <center>< 90</center> | <center>< 60&nbsp;&nbsp;&nbsp;</center> |- | <center>'''Normali'''</center> | <center>&nbsp;'''90 – 119'''</center> | <center>'''u 60 – 79'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;</center> |- | <center>[[Preipertensjoni]]</center> | <center>120 – 139</center> | <center> jew 80 – 89 &nbsp;</center> |- | <center>L-ewwel fażi tal-[[Ipertensjoni]]</center> | <center>140 – 159</center> | <center>jew 90 – 99 &nbsp;</center> |- | <center>It-tieni fażi tal-Ipertensjoni</center> | <center>160 – 179</center> | <center>jew 100 – 109</center> |- | <center>Kriżi Ipertensiva</center> | <center>≥ 180</center> | <center>jew ≥ 110</center> |- |} === Normali === Filwaqt li l-valuri medji għall-pressjoni arterjuża jistgħu jiġu kkalkulati għal popolazzjoni partikolari, sikwit ikun hemm varjazzjoni kbira minn persuna għall-oħra; il-pressjoni arterjuża tvarja wkoll fl-individwi minn mument għall-ieħor. Barra minn hekk, il-medja ta' popolazzjoni partikolari jista' jkollha korrelazzjoni mas-saħħa ġenerali tagħha, b'hekk ir-rilevanza ta' valuri medji bħal dawn huwa dubjużi. Madankollu, fi studju ta' 100 suġġett bla ebda storja magħrufa ta' pressjoni għolja, instabet il-Ptad-D tad-demm medja ta' 112/64 mmHg,<ref>Pesola GR, Pesola HR, Nelson MJ, Westfal RE, ''The normal difference in bilateral indirect BP recordings in normotensive individuals'', Am J Emerg Med, vol. 19, ħarġa 1, p. 43–5, 2001 [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6W9K-45SRDHC-C&_user=10&_coverDate=01%2F31%2F2001&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=74f2b32e088d88986cd307f6c7219331]</ref> li huma l-valuri normali. Diversi fatturi jinfluwenzaw il-Ptad-D medja ta' persuna u l-varjazzjonijiet. Fatturi bħall-età u s-sess<ref name='Reckelhoff2001'>Reckelhoff Jane F., ''Gender Differences in the Regulation of Blood Pressure'', Hypertension, vol. 37, ħarġa 5, p. 1199–2008, 2001 [http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/abstract/hypertensionaha;37/5/1199]</ref> jinfluwenza il-valuri medji. Fit-tfal, il-meded normali huma inqas minn tal-adulti u jiddependu fuq it-tul.<ref>''Blood Pressure Tables for Children and Adolescents'', National Heart, Lung and Blood Institute [http://www.nhlbi.nih.gov/guidelines/hypertension/child_tbl.htm] (Nota: Il-Ptad-D medja tikkorispondi mal-50th perċentili u l-ipertensjoni mal-95 perċentili għal kull età, tul u sess.)</ref> Fl-adulti, iktar ma jikbru fl-età, il-pressjoni sistolika aktarx togħla u d-dijastolika tinżel.<ref name='Pickering2005'>''Recommendations for blood pressure measurement in humans and experimental animals: Part 1: blood pressure measurement in humans: a statement for professionals from the Subcommittee of Professional and Public Education of the American Heart Association Council on High Blood Pressure Research'', Hypertension, Pickering TG, Hall JE, Appel LJ, Falkner BE, Graves J, Hill MN, Jones DW, Kurtz T, Sheps SG, Roccella EJ, vol. 45, ħarġa 5, p. 142–61, 2005 [http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/full/45/1/142] p. 145, Ara ''Isolated Systolic Hypertension''.</ref> Fl-anzjani, il-Ptad-D aktarx tkun 'il fuq mill-medda ta' adult normali,<ref> Ref. 7, p. 144, "...iktar minn nofs l-Amerikani ta' 'l fuq minn 65 sena għandhom pressjoni għolja." </ref> il-biċċa l-kbira minħabba li tonqos il-flessibilità tal-arterji. Il-Ptad-D tal-individwu tvarja wkoll bl-eżerċizzju, ir-reazzjonijiet emozzjonali, l-irqad, id-diġestjoni u l-ħin tal-ġurnata. Il-pressjoni tad-demm medja f'mmHg: {| class="wikitable" ! <center>sena</center> ! <center>6 snin - 9 snin</center> ! <center>adulti</center> |- | <center>95/65</center> | <center>100/65</center> | <center>110/65 - 140/90</center> |} == Patofiżjoloġija == Hemm ħafna fatturi fiżiċi li jinfluwenzaw il-pressjoni arterjuża. Kull wieħed minn dawn jista' mbagħad jiġi influwenzat minn fatturi fiżjoloġiċi oħra, bħad-dieta, eżerċizzju, mard, drogi jew alkoħol, tensjoni, obeżità, u oħrajn. <ref>[http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4650] </ref> Fost il-fatturi fiżiċi insibu: * Ir-rata tal-ippumpjar. Fis-sistema ċirkolatorja, din ir-rata tissejjaħ ir-[[rata tal-qalb]], ir-rata li biha d-demm (il-fluwidu) jiġi ppumpjat mill-[[qalb]]. Il-volum tal-fluss tad-demm li joħroġ mill-qalb jissejjaħ il-[[fluss kardijaku]], li huwa l-[[rata tal-qalb]] (ir-rata ta' kontrazzjoni) immultiplikata bil-[[volum tal-kontrazzjoni]] (l-ammont ta' demm ippumpjat 'il barra mill-qalb ma' kull kontrazzjoni). Iżjed ma tkun għolja r-rata tal-qalb, iżjed togħla l-pressjoni arterjuża, jekk nassumu li m'hemm l-ebda tnaqqis fil-volum tal-kontrazzjoni. * Il-volum tal-fluwidu jew il-[[volum tad-demm]], l-ammont ta' demm li hemm fil-ġisem. Iżjed ma jkun hemm demm fil-ġisem, iżjed togħla r-rata ta' ritorn tad-demm lejn il-qalb u l-fluss kardijaku li jirriżulta. Hemm relazzjoni bejn il-konsum tal-melħ fid-dieta u l-volum tad-demm, li jista' jirriżulta fi pressjoni arterjuża ogħla, għalkemm din tvarja skond l-individwu u tiddipendi ħafna mir-rispons tas-sistema awtonomika nervuża u s-sistema [[renin-anġjotensin]]. * Ir-reżistenza. Fis-sistema ċirkolatorja, din hi r-reżistenza tal-kanali tad-demm. Iżjed ma jkun hemm reżistenza, iżjed ma togħla l-pressjoni arterjuża 'l hemm mill-qalb minħabba r-reżistenza għall-fluss tad-demm. Ir-reżistenza hija relatata mar-raġġ tal-kanali (akbar ma jkun ir-raġġ, inqas tkun ir-reżistenza), it-tul tal-kanali (itwal ma jkun il-kanal, iżjed ma togħla r-reżistenza), kif ukoll kemm ikunu lixxi l-ħitan arterjużi. Il-ħitan arterjużi jsiru anqas lixxi mill-akkumulazzjoni ta' depożiti xaħmija fuqhom. Xi sustanzi msejħa [[vażokostrittur|vażokostritturi]] jistgħu inaqqsu l-wisgħa tal-kanali tad-demm, u hekk iżidu l-Ptad-D. Il-[[vażodilatatur|vażodilataturi]] (bħan-[[nitrogliċerina]]) iwessgħu il-kanali tad-demm, u b'hekk inaqqsu l-pressjoni arterjuża. Ir-reżistenza, u r-relazzjoni tagħha mar-rata volumetrika tal-fluss (Q) u d-differenza fil-pressjoni bejn iż-żewġt itruf ta' kanal huma deskritti mill-[[Liġi ta' Poiseuille]]. * Il-[[viskożità]], jew il-ħxuna tal-fluwidu. Jekk id-demm jeħxien, il-pressjoni arterjuża tiżdied. Ċerti [[kundizzjonijiet mediċi]] jistgħu jbiddlu l-viskożità tad-demm. Pereżempju, livell baxx fil-konċentrazzjoni taċ-[[ċelluli ħomor tad-demm]] (anemija) inaqqas il-viskosità, waqt li żieda fil-konċentrazzjoni taċ-ċelluli ħomor tad-demm iżied il-viskożità. Kienu jaħsbu li l-aspirina u d-drogi relatati li "jraqqu d-demm" inaqqsu l-viskożità tad-demm, iżda xi istudji sabu <ref>Rosenson RS, Wolff D, Green D, Boss AH, Kensey KR, ''Aspirin. Aspirin does not alter native blood viscosity'', J. Thromb. Haemost., vol. 2, ħarġa 2, p. 340–1, 2004 [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14996003]</ref> li minflok dawn jaġixxu billi jnaqqsu t-tendenza tad-demm li jagħqad. Fil-prattika, is-sistema awtonomika nervuża ta' kull individwu tirreaġġixxi għal dawn il-fatturi interattivi u tirregolhom b'tali mod li, għalkemm il-kwistjonijiet imsemmija hawn fuq huma importanti, ir-reazzjoni attwali mill-pressjoni arterjuża ta' individwu partikolari tvarja ħafna kemm minħabba reazzjonijiet ta' frazzjoni ta' seconda u kemm minħabba reazzjonijiet bil-mod tas-[[sistema nervuża]] u l-organi fit-tarf. Dawn ir-reazzjonijiet huma effettivi ħafna fit-tibdil tal-varjabbli u tal-Ptad-D li jirriżultaw minn mument għall-ieħor. Barra minn hekk, il-Ptad-D hi r-riżultat tal-fluss kardijaku 'l barra mqawwija mir-reżistenza periferika: ''Il-pressjoni tad-demm= il-fluss kardijaku 'l barra X ir-reżistenza periferika''. Allura, bidla anormali fil-Ptad-D hija, sikwit, indikazzjoni ta' problema li taffettwa il-fluss 'l barra mill-qalb, ir-reżistenza tal-kanali tad-demm, jew it-tnejn. Għalhekk, huwa importanti ħafna li nkunu nafu l-Ptad-D tal-pazjent kull meta nqisu xi patoloġija li għandha x'taqsam mal-fluss 'l barra u r-reżistenza. === Il-pressjoni arterjuża medja === Il-[[pressjoni arterjuża medja]] (PAM) hija l-medja fuq iċ-[[ċiklu kardijaku]] u hi ddeterminata mill-fluss kardijaku 'l barra (FK), ir-reżistenza tas-sistemika vaskulari (RSV), u l-pressjoni venuża ċentrali (PVC),<ref name = KlabundeMAP2007>Klabunde RE, ''Cardiovascular Physiology Concepts - Mean Arterial Pressure''2007 [https://web.archive.org/web/20091002040008/http://www.cvphysiology.com/Blood%20Pressure/BP006.htm]</ref> :::::::::::<math>\! \text{PAM} = (\text{FK} \cdot \text{RSV}) + \text{PVC}. </math> Il-PAM tista' titqis bejn wieħed u ieħor mill-kejl tal-pressjoni sistolika <math> \! P_{\text{sis}}</math>&nbsp; u l-pressjoni dijastolika <math> \! P_{\text{dijas}}</math>&nbsp; filwaqt li jkun hemm rata tal-qalb normali fil-mistrieħ,<ref name = KlabundeMAP2007 /> :::::::::::<math>\! \text{PAM} \approxeq P_{\text{dijas}} + \frac{1}{3} (P_{\text{sis}} - P_{\text{dijas}}).</math> === Il-pressjoni pulsatorja === Il-fluttwazzjoni 'l fuq u 'l isfel tal-pressjoni arterjuża ġejja min-natura pulsanti tal-fluss kardijaku 'l barra, jiġifieri it-taħbit tal-qalb. Il-pressjoni pulsatorja hi ddeterminata mill-interazzjoni tal-volum tal-fluss li joħroġ ma' taħbita tal-qalb, l-elastiċità tal-[[aorta]] (abbiltà li tespandi) u r-reżistenza għall-fluss fis-siġra arterjuża. Meta tespandi taħt il-pressjoni, l-aorta tassorbi xi ftit mill-forza tal-mewġa tad-demm ħierġa mill-qalb matul taħbita. B'dan il-mod il-pressjoni pulsatorja ssir inqas minn kemm kienet tkun kieku l-aorta ma kinitx terħi<ref name = KlabundePulse2007>Klabunde RE, ''Cardiovascular Physiology Concepts - Pulse Pressure'' 2007 [http://www.cvphysiology.com/Blood%20Pressure/BP003.htm] </ref>. It-tnaqqis fl-elastiċità arterjuża li ġġib magħha x-xjuħija tispjega l-pressjoniji pulsatorja għolja li nsibu fil-pazjenti anzjani. Il-pressjoni pulsatorja nistgħu nikkalkolawha sempliċement mid-differenza bejn il-pressjoni sistolika u dik dijastolika,<ref name = KlabundePulse2007 /> :::::::::::<math>\! P_{\text{puls}} = P_{\text{sis}} - P_{\text{dijas}}.</math> ===Il-gradjent driegħ-riġel=== Il-''gradjent (fil-Ptad-D) driegħ-riġel'' hu d-differenza bejn il-Ptad-D mkejla fid-dirgħajn u dik imkejla fir-riġlejn. Normalment hi inqas minn 10 mmHg,<ref name=Markham>Markham LW, Knecht SK, Daniels SR, Mays WA, Khoury PR, Knilans TK, ''Development of exercise-induced arm-leg blood pressure gradient and abnormal arterial compliance in patients with repaired coarctation of the aorta'', Am. J. Cardiol. vol. 94, ħarġa 9, p. 1200–2, 2004 [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15518624]</ref> imma tista' tiżdied pereżempju meta jkun hemm [[koartazzjoni tal-aorta]].<ref name=Markham/> === Ir-reżistenza vaskulari === L-arterji mdaqqsin, inklużi dawk li huma l-kbar biżżejjed li nistgħu narawhom mingħajr tkabbir, huma kanali li għandhom [[reżistenza vaskulari]] baxxa (nassumu li m'hemmx bidliet [[aterosklerożi|aterosklerotiċi]] avvanzati) b'rati għolja ta' fluss li jiġġeneraw tnaqqis żgħir biss fil-pressjoni. L-arterji iżgħar u l-arterjoli għandhom reżistenza ogħla, u huma l-kawża tat-tnaqqis prinċipali fil-Ptad-D matul is-sistema ċirkolatorja. === Il-mewġa tal-pressjoni vaskulari=== Il-fiżjoloġija moderna żviluppat il-kunċett tal-mewġa tal-pressjoni vaskulari. Din il-mewġa tinħoloq mill-qalb waqt is-[[Sistole (mediċina)|sistole]] u toriġina fl-[[aorta axxendenti]]. Din hi ħafna aktar mgħaġġla mill-fluss tad-demm stess u tiġi ttrasportata permezz tal-ħitan tal-kanali għall-[[arterja|arterji]] periferiċi. Hemm il-mewġa tal-pressjoni tista' tinħass bħala l-polz periferiku. Meta l-mewġa tiġi riflessa fil-vini periferiċi tmur lura b'mod ċentripet. Fejn il-quċċati tal-mewġa riflessa u tal-mewġa oriġinali jiltaqgħu, il-pressjoni ġewwa l-kanal hi ogħla mill-pressjoni veru fl-aorta. Dan il-kunċett jispjega għaliex il-pressjoni arterjuża ġewwa l-[[arterji periferiċi]] tar-riġlejn u d-dirgħajn hi ogħla mill-pressjoni arterjali fil-aorta,<ref>Messerli FH, Williams B, Ritz E, ''Essential hypertension'' Lancet, vol. 370, ħarġa 9587, p. 591–603, 2007 [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17707755]</ref><ref>O'Rourke M, ''Mechanical principles in arterial disease'', Hypertension, vol. 26, ħarġa 1, p. 2–9, 1995 [http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/full/26/1/2]</ref><ref>Mitchell GF, ''Triangulating the peaks of arterial pressure'', Hypertension, vol. 48, ħarġa 4, p. 543–5, 2006 [http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/full/48/4/543]</ref> u wkoll għaliex il-pressjonijiet li nsibu fil-għaksa huma għoljin imqabblin mal-valuri normali tal-indiċi tal-pressjoni brakjali fl-għaksa. === Il-kontroll === Il-kontroll [[endoġenu]] tal-pressjoni arterjuża mhuwiex mifhum kompletament. Sa issa, tliet mekkaniżmi għall-kontroll tal-pressjoni arterjuża ġew karatterizzati sewwa: * Ir-rifless [[baroreċettorjali]]: Il-[[baroreċettur|baroreċetturi]] jħossu l-bidliet fil-pressjoni arterjali u mbagħad jibgħatu sinjali lill-[[oblongata medulla|medulla taz-zokk tal-moħħ]], lill-[[medulla ventrolaterali rostrali]] biex inkunu preċiżi. Il-medulla, permezz tas-[[sistema nervuża awtonomika]], tirranġa l-pressjoni arterjuża medja billi tbiddel fl-istess ħin il-forza u l-veloċità tal-kontrazzjonijiet tal-qalb, kif ukoll ir-[[reżistenza periferika totali]]. Il-baroreċetturi arterjużi l-iżjed importanti jinsabu fil-[[senu karotidew|seni karotidej]] tax-xellug u tal-lemin es u fl-[[ark aortika]].<ref name='KlabundeArtBar2007'>Klabunde RE ''Cardiovascular Physiology Concepts - Arterial Baroreceptors'', 2007 [http://www.cvphysiology.com/Blood%20Pressure/BP012.htm]</ref> * Is-[[sistema renina-anġjotensina]] (SRA): Din is-sistema hi ġeneralment magħrufa għal kif maż-żmien tikkontrolla l-pressjoni arterjuża. Din is-sistema tħalli lill-[[kilwa|kliewi]] jikkumpensaw għat-telf fil-volum tad-demm jew għat-tbaxxija fil-pressjoni arterjuża bl-attivazzjoni ta' [[vażokostrittur]] endoġenu magħruf bħala [[anġjotensina II]]. * L-[[Aldosterun]]: Dan l-[[ormon sterojdi]] joħrog mill-[[korteċċja adrenali]] b'reazzjoni għall-anġjotensina II jew livell għoli ta' potassju fis-sieru. L-aldosterun jistimula ż-żamma tas-[[sodju]] u l-eskrezzjoni tal-potassju mill-kliewi. Peress li s-sodju huwa il-jone prinċipali li jiddetermina l-ammont ta' fluwidu fil-kanali permezz tal-[[ożmożi]], l-aldosterun iżid iż-żamma ta' fluwidu, u indirettament, il-pressjoni arterjuża. Dawn il-mekkaniżmi differenti mhumiex neċessarjament indipendenti minn xulxin, kif turi r-rabta bejn is-SRA u l-ħruġ tal-aldosterun. Bħalissa, is-SRA hija ttrattat farmakoloġikament bl-inibituri ACE u antagonisti tar-riċettur tal-anġjotensina II. Is-sistema tal-aldosterun hi ttrattata direttament bl-[[spironolakton|ispironolakton]], antagonist tal-aldosterun. Ir-ritenzjoni tal-fluwidu tista' tiġi kkurata bid-[[dijuretiċi]]; l-effett anti-ipertensiv tad-dijuretiċi hu dovut għall-effett tagħhom fuq il-volum tad-demm. Ġeneralment, ir-rifless baroriċettiv ma jitmissx fl-[[ipertensjoni]] għaliex jekk dan jiġi mblukkat, l-individwu jistgħu jsofri [[ipotensjoni ortostatika]] u [[ħass ħażin]]. == Kejl == [[Stampa:MMSA Checking Blood Pressure.JPG|thumb|Student tal-mediċina jiċċekkja l-Ptad-D permezz ta' sfigmomanometru u stetoskopju]] Il-pressjoni arterjuża titkejjel l-iżjed permezz ta' [[sfigmomanometru]], li fl-imgħoddi kellu kolonna bil-merkurju li l-għoli tagħha kien juri l-Ptad-D jiċċirkola.<ref name='Booth1977'>Booth J, ''A short history of blood pressure measurement'', Proceedings of the Royal Society of Medicine, 1977, vol. 70, ħarġa 11, paġni 793–9 [https://archive.today/20130801115434/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1543468]</ref> Il-Ptad-D għadna s'issa nkejluha b'millimetri tal-merkurju (mmHg), allavolja l-istrument li jintużaw illum ma jużawx il-merkurju. Għal kull taħbita tal-qalb, il-Ptad-D tvarja bejn il-pressjoni sistolika u d-dijastolika. Il-pressjoni sistolika hi l-ogħla pressjoni fl-arterji. Din tintlaħaq lejn l-aħħar taċ-[[ċiklu kardijaku]] meta l-ventrikli jkunu jikkontrattaw. Il-pressjoni dijastolika hi l-iżjed pressjoni baxxa fl-arterji. Din tintlaħaq lejn il-bidu taċ-ċiklu kardijaku meta l-ventrikli jkunu mimlijin bid-demm. Il-valuri ta' dawn għal bniedem adult f'saħħtu huma madwar 120&nbsp;mmHg [[sistolika]] u 80&nbsp;mmHg [[dijastolika]] (niktbu 120/80 mmHg, u ngħidu "mija u għoxrin fuq tmenin"). Il-Ptad-D artejuża sistolika u dik dijastolika mhumiex statiċi imma jġarrbu varjazzjonijiet naturali minn taħbita tal-qalb għal oħra u matul il-jum (f'ritmu [[ċirkadjan]]). Jinbidlu wkoll b'riazzjoni għat-tensjoni, fatturi nutrittivi, mediċini, mard u għal mument meta nqumu bil-wieqfa. Xi minn daqqiet il-varjazzjonijiet ikunu kbar. [[Ipertensjoni]] tirreferi għal pressjoni arterjuża li tkun normalment għolja, u bil-kuntrarju, l-[[Ipotensjoni]] tirreferi għal pressjoni arterjuża li tkun normalment baxxa. Flimkien mat-[[temperatura tal-ġisem]], ir-[[rata tar-respirazzjoni]], u r-[[rata tal-polz]], il-Ptad-D hi waħda mill-parametri fiżjoloġiċi li l-iktar li jitkejlu. Il-pressjoni arterjuża s-soltu titkejjel b'mod mhux invażiv, mingħajr il-penetrazzjoni tal-ġilda jew l-arterja. Il-kejl tal-pressjoni b'mod invażiv, bil-penetrazzjoni tal-ħajt tal-arterja, hu inqas komuni u s-soltu jsir fl-ambjent tal-isptar. ===Kejl mhux invażiv === Il-metodi mhux invażivi awskultatorji u oxxillometriċi huma iżjed sempliċi u ta' ħeffa mill-metodi invażivi, jeħtieġu inqas sengħa, kważi m’għandhom komplikazzjonijiet xejn u l-pazjent idejquh u jweġġgħuh mill-inqas. Però, il-metodi mhux invażivi jistgħu jgħatu riżultati inqas eżatti u differenzi żgħar sistematiċi fir-riżultati numeriċi. Il-kejl mhux invażiv is-soltu jintuża l-iżjed għall-kontroll u għal eżamijiet ta' rutina. ====Il-metodu tal-palpazzjoni==== Il-valur minimu sistoliku jista' jiġi stimat bejn wieħed u ieħor, mingħajr apparat permezz tal-[[palpazzjoni]] jew il-ħass tal-polz. Dan isir l-iżjed f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. Fl-imgħoddi l-istudenti tal-mediċina kienu jitgħallmu li jekk jinħass polz radjali dan juri Ptad-D minima ta' 80&nbsp;mmHg, polz femorali juri mill-inqas 70&nbsp;mmHg, u l-polz karotidu juri minimu ta' 60&nbsp;mmHg. Però mill-inqas studju wieħed wera li dan il-metodu spiss jgħati stima għolja tal-Ptad-D sistolika tal-pazjent<ref>Deakin CD, Low JL, ''Accuracy of the advanced trauma life support guidelines for predicting sistolic pressure of the blood using carotid, femoral, and radial pulses: observational study'', BMJ, vol 321, ħarġa 7262, paġni 673–4, 2000, [http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10987771]</ref>. Wieħed jista' jikseb valur iżjed preċiż tal-Ptad-D sistolika permezz ta' [[sfigmomanometru]] billi jħoss meta l-polz radjali jerġa' jibda<ref>Interpretation – Blood Pressure - Vitals, Università ta' Florida [https://web.archive.org/web/20121001113835/http://bcs.medinfo.ufl.edu/sample/page06.html]</ref>. Il-Ptad-D dijastolika ma tistgħax tinkiseb b'dan il-metodu<ref>G8 Secondary Survey, Manitoba [https://web.archive.org/web/20080625212218/http://www.gov.mb.ca/health/ems/guidelines/G8.pdf]</ref>. Xi minn daqqiet il-palpazzjoni tintuża biex tinkiseb stima qabel jintuża il-metodu awskulatorju. ====Il-metodu awskulatorju==== [[Stampa:Sphygmomanometer.jpg|thumb|Sfigmomanometru anerojde u stetoskopju użati fil-metodu ''awskulatorju'']] [[Stampa:Mercury manometer.jpg|thumb|Manometru tal-merkurju]] Il-metodu ''awskulatorju'' (mill-kelma Latina għas-''smiegħ'') juża [[stetoskopju]] u [[sfigmomanometru]]. Dan hu magħmul minn manikott jintefaħ (ta' ''Riva-Rocci'') li jitqiegħed madwar id-driegħ 'il fuq mill-minkeb fil-livell tal-qalb bejn wieħed u ieħor, konness ma' [[manometru]] jew tal-merkurju jew [[anerojde]]. Il-manometru tal-merkurju ikejjel l-għoli ta' kolonna tal-merkurju u jgħati riżultat assolut mingħajr il-ħtieġa ta' kalibrazzjoni, u għalhekk mhux suġġett għall-iżbalji u l-bdil fil-kalibrazzjoni li jaffettwaw il-metodi l-oħra. L-użu tal-manometru tal-merkurju sikwit jinħtieġ fi [[sudju kiniku|studji kliniċi]] u għall-kejl tal-[[ipertensjoni]] f'pazjenti f'periklu serju bħan-nisa fit-tqala. Il-persuna li tkun qiegħda tkejjel il-pressjoni tgerbeb sewwa manikott ta' daqs xieraq madwar id-driegħ mingħajr issikkar, imbagħad tonfħu ftit ftit billi tagħfas ballun tal-lastiku sakemm il-pressa fuq l-arterja twaqqaf il-fluss tad-demm għal kollox. Waqt li bl-istetoskopju tissemma' fil-minkeb għall-[[arterja brakjali]], terħi l-pressjoni fil-manikott bilmod. Malli d-demm jibda jiskolji fl-arterja, il-[[Turbulenza|fluss turbulenti]] joħloq ħoss ta' "ċaffċif" jew tħabbit (l-ewwel ħoss ta' Korotkoff). Il-pressjoni fil-punt meta jinstema' l-ewwel ħoss hi il-Ptad-D sistolika. Il-pressjoni fil-manikott tintreħa iżjed sakemm ma jinstema' l-ebda ħoss (il-ħames ħoss ta' Korotkoff), u din tkun il-pressjoni arterjuża dijastolika. Il-metodu awskultatorju ilu predominanti minn meta bdiet titkejjel il-Ptad-D imma qegħdin jintużaw metodi mhux invażivi oħra f'xi każijiet.<ref> Ref. 7, p. 146</ref> ====Metodi Oxxillometriċi==== Il-metodu oxxillometriku kien ivvintat fl-1876 u jinvolvi l-osservazzjoni ta' oxxillazzjonijiet fil-pressjoni tal-manikott tal-isfigmomanometru<ref> Ref. 7, p. 147</ref> li huma kkawżati mill-oxxillazzjonijiet tal-[[fluss tad-demm]], jiġifieri l-[[polz]]<ref name='Laurent2003'>Laurent P, ''Blood Pressure & Hypertension'', 2003-09-28 [http://www.blood-pressure-hypertension.com/how-to-measure/measure-blood-pressure-8.shtml],</ref>. Il-verżjoni elettronika ta' dan il-metodu xi minn daqqiet tintuża fil-kejl fuq żmien twil u fil-mediċina ġenerika. Din tuża manikott ta' sfigmomanometru bħal fil-metodu awskultatorju, imma b'sensur elettroniku biex josserva l-oxxillazzjonijiet fil-pressjoni tal-manikott, apparat elettroniku biex jinterpretahom awtomatikament u inflazzjoni u defalzzjoni tal-manikott awtomatika. Is-sensur tal-pressjoni jrid jiġi kkalibrat kultant biex jibqa' eżatt. Il-kejl oxxilometriku jeħtieġ inqas sengħa mill-metodu awskultatorju u jista' jiġi adattat għall-użu minn staff mhux imħarrġin u għall-monitoraġġ awtomatizzat mill-pazjenti f'darhom. L-ewwel il-manikott jintefaħ sa pressjoni naqra ogħla mill-pressjoni arterjuża sistolika u mbagħad imniżżel għal pressjoni taħt id-dijastolika fuq perjodu ta' madwar 30 sekonda. Meta ma jkunx hemm iżjed fluss tad-demm (il-pressjoni tal-manikott taqbeż il-pressjoni sistolika) jew il-fluss ma jkollux ostakli (il-pressjoni tal-manikott tkun taħt il-pressjoni dijastolika), il-pressjoni tal-manikott se tkun essenzjalment kostanti. Hu importanti li l-manikott ikun ta' daqs tajjeb: jekk ikun issikkat jista' jagħti pressjoni ogħla milli suppost u jekk ikun merħi jagħti pressjoni baxxa. Meta jkun hemm fluss tad-demm, iżda dan ikun ristrett, il-pressjoni tal-manikott, li hi kkontrollata mis-sensur tal-pressjoni, tvarja perjodikament f'sinkronija mal-espansjoni u kontrazzjoni ċiklika tal-arterja brakjali, jiġifieri toxxilla. Il-valuri tal-pressjoni sistolika u dijastolika jiġu kkalkulati bl-użu ta' algoritmu u jintwerew ir-riżultati kkalkulati. Il-monituri oxxillometriċi jistgħu jgħatu qari mhux eżatt f'pazjenti bi problemi tal-qalb u taċ-ċirkolazzjoni, fosthom sklerożi arterjuża, [[aritmija]], [[preeclampsia]], [[alternans pulsus]], u [[pulsus paradoxus]]. Fil-prattika l-metodi differenti ma jagħtux riżultati identiċi; jintużaw algoritmu u koeffiċjenti miksubin sperimentalment biex jirregolaw ir-riżultati oxxillometriċi biex jagħtu qari li jaqbel kemm jista' jkun mar-riżultati awskultatorji. Xi apparat juża analiżi megħjuna mill-[[kompjuter]] tal-mewġa istantanja tal-pressjoni arterjuża biex jiddetermina l-punt sistoliku, il-punt medju, u l-punt dijastoliku. Peress li ħafna apparati oxxillometriċi ma ġewx validati, wieħed irid joqgħod attent għax il-parti l-kbira minnhom mhumiex adattati għal ambjent kliniku u ta' kura akuta. ==== L-ipertensjoni minħabba l-biża' mit-tabib==== Għal xi pazjenti, il-kejl Ptad-D fl-uffiċċju tat-tabib jista' jkun li ma jurix eżatt il-Ptad-D tipiku tagħhom.<ref name='Elliot2007'>Elliot Victoria Stagg ''Blood pressure readings often unreliable'', American Medical Association [http://www.ama-assn.org/amednews/2007/06/11/hlsa0611.htm]</ref> Fi 'l fuq minn 25% tal-pazjenti, il-kejl fl-uffiċċju huwa ogħla mill-Ptad-D tipiku tagħhom. Dan l-iżball jista' jkun ġej mill-biża' assoċjata mal-eżami minn professjonista tas-saħħa.<ref name='Jhalani2005'>Jhalani Juhee, Tanya Goyal, Lynn Clemow, et al ''Anxiety and outcome expectations predict the white-coat effect'', Blood Pressure Monitoring, vol. 10, ħarġa 6, p. 317–9, 2005 [http://journals.lww.com/bpmonitoring/pages/articleviewer.aspx?year=2005&issue=12000&article=00006&type=abstract]</ref> Id-dijanjożi żbaljata ta' pressjoni għolja f'dawn il-pazjenti tista' jirriżulta f'medikazzjoni bla bżonn u forsi ta' ħsara. Din il-biża' tista' titnaqqas (mhux għal kollox) bil-kejl Ptad-D awtomatizzat matul 15 sa 20 minuta f'parti kwieta tal-uffiċċju jew klinika.<ref name='Pickering2005p145'>Ref. 7. p. 145, ara ''White Coat Hypertension or Isolated Office Hypertension''.</ref> Id-dibattitu rigward is-sinifikat ta' dan l-effett għadu sejjer. Xi pazjenti reattivi jirreaġixxu għal ħafna stimuli matul il-ħajja ta' kuljum tagħhom u jeħtieġu kura. F'xi każijiet il-kejl tal-Ptad-D jagħti valur iżjed baxx għand it-tabib.<ref name='Pickering2005p146a'>Ref. 7, p. 146, ara ''Masked Hypertension or Isolated Ambulatory Hypertension''.</ref> ==== Monitoraġġ f’dar il-pazjenti ==== Il-problemi tal-ipertensjoni minħabba l-biżgħa għand it-tabib jistgħu jiġu identifikati u mnaqqsa bl-użu tal-apparati tal-Ptad-D ambulatorji li jieħdu qari kull nofs siegħa matul il-ġurnata u bil-lejl. Minflok il-monitoraġġ ambulatorju tal-Ptad-D, ħlief fl-irqad, jista' jintuża l-monitoraġġ fid-dar għal dan l-għan.<ref name='Mancia2007'>Mancia G, De Backer G, Dominiczak A, et al. ''Guidelines for the management of arterial hypertension: The Task Force for the Management of Arterial Hypertension of the European Society of Hypertension (ESH) and of the European Society of Cardiology (ESC)'', Eur Heart J, vol. 28, ħarġa 12, p. 1462–536, 2007 [http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/28/12/1462]</ref> Il-monitoraġġ f'dar il-pazjent jista' jintuża biex itejjeb il-kontroll tal-ipertensjoni u biex jimmonitorja l-effetti tal-bidliet fl-istil tal-ħajja u tal-mediċini li għandhom x'jaqsmu mal-Ptad-D.<ref name="Chobanian2003">Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, ''et al'', ''Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure'' Hypertension, vol. 42, ħarġa 6, p. 1206–52, 2003 [http://www.nhlbi.nih.gov/guidelines/hypertension/]</ref> Instab li mqabbel mal-kejl ambulatorju tal-Ptad-D il-monitoraġġ f'dar il-pazjent hu alternattiva effettiva li hi orħos.<ref name="Mancia2007" /><ref name="Niiranen2006">Niiranen TJ, Kantola IM, Vesalainen R, et al, ''A comparison of home measurement and ambulatory monitoring of blood pressure in the adjustment of antihypertensive treatment'', Am J Hypertens, vol. 19, ħarġa 5, p. 468–74, 2006.</ref><ref name="Shimbo2007">Shimbo Daichi, Thomas G. Pickering, Tanya M. Spruill, et al, ''Relative utility of home, ambulatory, and office blood pressures in the prediction of end-organ damage'', Am J Hypertens, vol. 20, ħarġa 5, p. 476–82, 2007 [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17485006]</ref> Apparti mill-effett tal-biżgħa mit-tabib, il-kejl tal-Ptad-D barra l-ambjent kliniku s-soltu hu kemm xejn aktar baxx fil-maġġoranza tan-nies. L-istudji li ħarsu lejn ir-riskji mill-ipertensjoni u l-benefiċċji tat-tnaqqis fil-Ptad-D fil-pazjenti affettwati kienu bbażati fuq kejl f'ambjent kliniku. Biex il-kejl tal-Ptad-D ikun eżatt jeħtieġ li l-pazjent ma jixrobx kafè, ipejjep is-sigaretti, jew jagħmel eżerċizzju vigoruż għal 30 minuta qabel isir il-kejl. Jekk il-bużżieqa tal-awrina tkun mimlija din tista' jkollha xi effett żgħir fuq qari tal-Ptad-D, allura jekk wieħed iħoss li għandu bżonn jgħaddi l-awrina, għandu jagħmel hekk qabel isir l-qari. Għal 5 minuti qabel il-qari, wieħed għandu joqgħod bilqiegħda wieqaf fis-siġġu b'saqajh ċatti mal-art, b'dirajh u riġleh mhux marbutin. Il-manikott tal-Ptad-D għandu dejjem ikunu imiss mal-ġilda għax il-qari meħud bil-manikott fuq il-komma jkun inqas preċiż. Matul il-qari, il-driegħ li tkun qiegħda tintuża għandha tkun merħija u miżmuma fil-livell tal-qalb, pereżempju tistrieħ fuq mejda.<ref>''Tips for having your blood pressure taken'', National Heart, Lung and Blood Institute [http://www.nhlbi.nih.gov/hbp/detect/tips.htm]</ref> Billi l-Ptad-D tvarja matul il-ġurnata, il-kejl maħsub biex jimmonitorja l-bidliet matul intervalli ta' żmien daqsxejn twil għandu jittieħed fl-istess ħin kuljum biex jiġi żgurat li l-qari tal-ġranet differenti huma komparabbli. Dawn huma xi ħinijiet tajbin: * Immedjatament wara l-qawmien (qabel wieħed jinħasel/jilbes u jieħu l-kolazzjoni/jixrob), filwaqt li l-ġisem ikun għadu mistrieħ, * Immedjatament wara li wieħed jispiċċa mix-xogħol. Il-monituri awtomatiċi u indipendenti tal-Ptad-D jistgħu jinxtraw bi prezzijiet raġonevoli. Xi wħud minnhom huma kapaċi li jgħamlu l-kejl ta' Korotkoff barra l-metodi oxxillometriċi, u b'hekk jippermettu l-pazjenti li qalbhom tħabbat b'mod irregolari li jkejlu b'mod preċiż il-Ptad-D f'darhom. === Kejl invażiv === L-iżjed metodu eżatt għall-kejl tal-pressjoni tad-demm arterjuża huwa b'mod invażiv permezz ta' [[katetere arterjuża]]. Il-metodu invażiv għall-kejl tal-pressjoni arterjuża permezz ta' [[kannula|kannuli]] intravaskulari juża kejl dirett tal-pressjoni arterjuża bit-tqegħid ta' labra kannula fl-arterja (normalment fir-[[arterja radjali|radjali]], [[arterja femorali|femorali]], [[Arterja dorsalis pedis|dorsalis pedis]] jew [[arterja brakjali|brakjali]]). Il-kannula tiġi konnessa ma' sistema mimlija b'fluwidu sterili, li tkun konnessa ma' trasduttur tal-pressjoni elettroniku. Il-vantaġġ ta' din is-sistema hija li l-pressjoni tiġi ssorveljata kontinwament taħbita b'taħbita, u joħroġ grafiku tal-pressjoni kontra l-ħin. Din it-teknika invażiva tintuża regolarment fil-[[mediċina tal-kura intensiva]] umana u veterinarja, [[anesteżjoloġija]], u għal skopijiet ta' riċerka. F'xi okkażjonijiet rari kien hemm xi biżgħa li matul il-monitoraġġ invażiv tal-pressjoni vaskulari, il-kannullazzjoni setgħet ikkawżat komplikazzjonijiet bħal [[trombożi]], [[infezzjoni]], u [[emorraġija]]. Meta jkun qiegħed isirilhom monitoraġġ arterjuż invażiv il-pazjenti jeħtieġu sorveljanza mill-eqreb, billi hemm periklu ta' emorraġija severa jekk fil-linja jkun hemm xi skonnessjoni. Il-metodu invażiv hu ġeneralment użat biss fuq il-pazjenti li jkunu mistennijin li jkollhom varjazzjonijiet mgħaġġlin fil-pressjoni arterjużà. === F'postijiet oħra === Il-pressjoni tad-demm ġeneralment tirreferi għall-pressjoni arterjuża fiċ-ċirkolazzjoni sistemika. Però, il-kejl tal-pressjoni fis-sistema venuża u fil-kanali pulmonari għandu parti importanti fil-kura intensiva, iżda jeħtieġ katetere venuża ċentrali invażiva. ==== Il-pressjoni venuża ==== Il-pressjoni venuża hija l-pressjoni vaskulari ġo vina jew fl-[[atriju (anatomija)|atriji tal-qalb]]. Hi ferm iżjed baxxa mill-pressjoni arterjuża, b'valuri komuni ta' 5 mmHg fl-atriju tal-lemin u 8 mmHg fl-atriju tax-xellug. ==== Il-pressjoni pulmonari ==== Normalment, il-pressjoni fl-[[arterja pulmonari]] hi madwar 15 mmHg fil-mistrieħ.<ref> ''What Is Pulmonary Hypertension?'' Diseases and Conditions Index (DCI). National Heart, Lung, and Blood Institute[http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/pah/pah_what.html]</ref> Ptad-D għolja fil-kapillari pulmonari tikkawża [[ipertensjoni pulmonari]], b'[[edema interstizjali]] jekk il-pressjoni togħla 'l fuq minn 20 mmHg, u b'[[edema pulmonari]] meta tkun 'l fuq minn 25 mmHg. <ref>[http://books.google.com/books?id=IYFAsxAUA_MC&printsec=frontcover#PPR3,M1 Chapter 41, page 210 in: Cardiology secrets] By Olivia Vynn Adair Edition: 2, illustrated Published by Elsevier Health Sciences, 2001 ISBN 1560534206, 9781560534204</ref> ==== Il-pressjoni tad-demm fetali==== Fit-[[tqala]], hi l-qalb tal-fetu u mhux il-qalb tal-omm li tipprovdi l-Ptad-D fetali biex tmexxi d-demm maċ-ċirkolazzjoni fetali. Il- Ptad-D fl-aorta tal-fetu hija madwar 30 mmHg fl-20 ġimgħa tat-tqala, u tiżdiet għal madwar 45 mmHg fl-40 ġimgħa tat-tqala.<ref name=Struijk>Struijk PC, Mathews VJ, Loupas T, ''et al'' ''Blood pressure estimation in the human fetal descending aorta'' Ultrasound Obstet Gynecol, vol. 32, ħarġa 5, p. 673–81, 2008 [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/uog.6137/abstract;jsessionid=A9E2F81726D08D82D401FBCB9F26AB2D.d03t03]</ref><br>Il-Ptad-D medja ta' tarbija lesta biex titwieled: * Sistolika 65-95 mm Hg, * Dijastolika 30-60 mm Hg.<ref name="SharonSmithMurray">Sharon, S. M. & Emily, S. M.(2006). ''Fundations of Maternal-Newborn Nursing.'' (4th ed p.476). Philadelphia:Elsevier.</ref> == Mard == === Pressjoni għolja === [[Stampa:pressjoni.jpg|thumb|lemin|200px| Ħarsa ġenerali tal-komplikazzjonijiet ewlenin ta' pressjoni tad-demm għolja persistenti]] L-[[ipertensjoni arterjuża]] tista' tkun sinjal ta' problemi oħra u jista' jkollha effetti ħżiena fit-tul. Kultant tista' tkun problema akuta, per eżempju [[pressjoni għolja ta' emerġenza]]. Ikun xi jkun il-livell tal-pressjoni arterjuża dejjem ikun hemm forza fuq il-ħitan arterjużi. Iżjed ma tkun għolja l-pressjoni iżjed trid taħdem il-qalb u iżjed jikber it-tessut ħażin ([[ateroma]]) li jiżviluppa mal-ħitan tal-arterji. Iżjed ma tkun għolja l-pressjoni, iżjed ikun hemm tensjoni u aktar tiżviluppa l-ateroma u l-[[Mijokardju| muskolu tal-qalb]] maż-żmien jeħxien, jikber u jiddgħajjef. L-[[ipertensjoni]] persistenti hija wieħed mill-fatturi ta' riskju għal [[puplesija |puplesiji]], [[infart mijokardijaku|attakki tal-qalb]], [[insuffiċjenza tal-qalb]] u anewriżmi arterjużi, u hija l-kawża ewlenija tal-[[insuffiċjenza renali kronika]]. Anki tlugħ moderat fil-pressjoni arterjuża jwassal għal [[għomor]] iqsar. Meta l-pressjoni tkun għolja sewwa, jiġifieri l-pressjoni arterjuża medja tkun għolja mill-medja b'50% jew iżjed, wieħed ma jistenniex li jgħix aktar minn ftit snin sakemm ma jieħux il-kura adattata.<ref>Textbook of Medical Physiology, 7th Ed., Guyton & Hall, Elsevier-Saunders, ISBN 0-7216-0240-1, page 220.</ref> Fl-imgħoddi, aktar attenzjoni kienet tingħata lill-pressjoni [[dijastolika]]; iżda llum huwa rikonoxxut li kemm pressjoni [[sistole (mediċina)|sistolika]] għolja u kemm [[pressjoni tal-polz]] (id-differenza numerika bejn il-pressjoni sistolika u dijastolika) għolja huma fatturi ta' riskju oħra. F'xi każijiet, jidher li tnaqqis żejjed fil-pressjoni dijastolika jista' jżid ir-riskju, x'aktarx minħabba li jkun hemm żieda fid-differenza bejn il-pressjoni sistolika u dijastolika. Fin-nies li jkollhom rigurġitu fil-valvoli kardijaċi, meta dan jonqos jista' jkun hemm bidla fil-pressjoni dijastolika. Fi studju ta' nies b'rigurġitu fil-valvoli kardijaċi, li qabbel żewġ kejlijiet imbegħdin b'ġimgħatejn għal kull ruħ, kien hemm żieda fis-severità ta' [[insuffiċjenza aortika|aortika]] u [[rigurġitu mitrali]] meta żdiedet il-pressjoni tad-demm dijastolika, filwaqt li meta l-pressjoni tad-demm dijastolika naqset, naqset is-severità.<ref name='Gottdiener2002'>Gottdiener JS, Panza JA, St John Sutton M, Bannon P, Kushner H, Weissman NJ, ''Testing the test: The reliability of echocardiography in the sequential assessment of valvular regurgitation'', vol. 144, ħarġa 1, p. 115–21, 2002 [http://www.medscape.com/viewarticle/439534]</ref> === Pressjoni baxxa === L-istat ta' pressjoni tad-demm baxxa hu magħrufa bħala [[ipotensjoni]]. Ix-xebh fil-pronunzja ma' ''[[ipertensjoni]]'' jista' joħloq konfużjoni. L-ipotensjoni tqajjem tħassib mediku fil-każ biss li tikkawża sinjali jew sintomi, bħal sturdament, ħass ħażin, jew f'każijiet estremi, [[xokk (ċirkolatorju)|xokk]]. <ref name='NHLBI2008' /> Meta l-pressjoni arterjuża u l-[[rata tal-fluss|fluss]] tad-demm jonqsu taħt ċertu punt, il-[[perfużjoni]] tal-moħħ tonqos kritikament (jiġifieri, il-provista tad-demm ma' tkunx biżżejjed), u tikkawża sturdament li jista' jkun ħafif, debolizza jew ħass ħażin. Kultant il-pressjoni arterjuża taqa' b'mod sinifikanti meta l-pazjent ikun bilqiegħda u jqum bil-wieqfa. Dan hu magħruf bħala [[ipotensjoni ortostatika]] (ipotensjoni posturali); il-gravità tnaqqas ir-rata ta' ritorn tad-demm mill-vini tal-ġisem taħt il-qalb lura 'l fuq lejn il-qalb, u b'hekk tnaqqas il-volum ta' kull taħbita u l-fluss mill-qalb. Fin-nies b'saħħithom, il-vini ta' taħt qalbhom malajr isru idjaq u r-rata tal-qalb tiżdied biex tnaqqas u tikkumpensa għall-effett tal-gravità. Dan isir involontarjament mis-sistema nervuża awtonomika. Is-sistema normalment tieħu ftit sekondi biex tlaħħaq u jekk il-kumpens ikun bil-mod wisq jew mhux biżżejjed, l-individwu jkollu fluss tad-demm baxx lejn il-moħħ, sturdament u forsi ħass ħażin. Meta jkun hemm żieda fil-forza-G, bħal ma jħossu l-piloti fl-aerobatika jew il-kumbatt, dan l-effett jiżied ħafna. Wieħed jista' jelimina l-problema kważi għal kollox bill jqiegħed ġismu perpendikularment mal-gravità. Fost il-kawżi l-oħra ta' pressjoni arterjuża baxxa nsibu: * [[Sepsi]] * [[Emorraġija]] – fasda jew telf ta' demm * [[Tossini]], fosthom dożi tossiċi ta' mediċina għall-Ptad-D * Anomaliji [[Ormoni|ormonali]], bħall-[[marda ta' Addison]] * [[Diżfunzjoni alimentari]], partikolarment [[anoressija nervuża]] u [[bulimija]] Ix-xokk hu kundizzjoni komplessa li twassal għal [[perfużjoni]] kritikament baxxa. Il-mekkaniżmi tas-soltu huma telf ta' volum tad-demm, ġabra ta' demm fil-vini li ma jkunx demm biżżejjed sejjer lura lejn il-qalb u/jew ippumpjar effettiv baxx. Pressjoni arterjuża baxxa, speċjalment pressjoni tal-polz baxxa, hi sinjal ta' xokk u tikkontribwixxi għal perfużjoni mnaqssa u tirriflettiha. Jekk ikun hemm differenza sinifikanti fil-pressjoni minn driegħ għall-oħra, dan jista' jindika tidjiq (per eżempju, minħabba l-[[koartazzjoni aortika]], [[dissezzjoni aortika]], [[trombożi]] jew [[embolja]]) ta' arterja. == Referenzi == {{Referenzi|2}} [[Kategorija:Sistema kardjovaskulari]] jkfucgv5ii02feosxaacebgd3z4wny6 0 15708 330625 328352 2026-06-19T01:53:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330625 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|province=[[File:Flag of Andalucía.svg|23px]] [[Andalusija]]}} '''Sivilja''' (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Sevilla'') hija l-kapitali artistika, kulturali u finanzjarja tan-Nofsinhar ta' [[Spanja]]. Hi l-belt kapitali tal-[[Komunitajiet awtonomi ta' Spanja|komunità awtonoma]] tal-[[Andalusija]] u tal-provinċja ta' [[Sivilja (provinċja)|Sivilja]]. Tinsab fil-pjanura tax-xmara [[Guadalquivir]], f'elevazzjoni medja ta' seba' metri 'l fuq mill-baħar. L-abitanti tal-belt jissejħu ''sevillanos'' (forma femminili: ''sevillanas'') jew ''hispalenses'' mill-isem [[Imperu Ruman|Ruman]] tal-belt, ''Hispalis''. Fl-2009, il-popolazzjoni tal-belt kienet tammonta għal 703,206 ruħ, ir-raba' l-ikbar belt ta' Spanja. Il-popolazzjoni taż-żona metropolitana (iż-żona urbana bil-bliet satelliti magħha) kienet ta' 1,493,416 ruħ fl-2009. Il-[[Katidral]], il-kastell magħruf bħala Alcázar u l-Archivo de Indias (l-Arkivju tal-Indji) f'Sivilja tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1987.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/383/|titlu=Cathedral, Alcázar and Archivo de Indias in Seville|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-20}}</ref> == Storja == ==== Perjodi bikrija ==== Sivilja għandha aktar minn 2,000 sena. Il-mogħdija ta' bosta ċiviltajiet, fundamentali fit-tkabbir tagħha, ħallewha b'personalità distinta, u b'ċentru storiku kbir u kkonservat tajjeb. Għalkemm għandha wirt għani medjevali, rinaxximentali u barokk, l-influwenza qawwija tal-kultura Għarbija għadha tidher fil-belt. Fiż-żminijiet Rumani l-belt kienet magħrufa bħala ''Hispalis''. Il-belt Rumana ta' [[Italica]] fil-qrib, li dak iż-żmien kienet belt prinċipalment reżidenzjali, hi kkonservata tajjeb u tista' tagħti impressjoni ta' kif Hispalis x'aktarx kienet tidher tard fil-perjodu Ruman, speċjalment meta wieħed jieħu fil-kuntest ix-xiehda mill-iskavi fil-belt viċina ta' [[Carmona]]. Fost il-bini Ruman f'Sivilja li għadu jeżisti insibu l-fdalijiet ta' [[akkwedott]]. Matul is-sekli 5 u 6, kien hemm konkwisti wara xulxin tal-provinċja Ruman ta' ''[[Hispania Baetica]]'' mill-[[Vandali]] u l-[[Viżigoti]]. ==== Epoka Għarbija ==== [[Stampa:Almoravid gold dinar coin from Seville, Spain, 1116 British Museum.jpg|thumb|Munita tal-[[Almoravidi]], Sivilja, Spanja, 1116, [[British Museum]]]] Sivilja ttieħdet mill-[[Misilmin]] fis-712 u ngħatat l-isem ġdid ta' ''Ixbilija'' (إشبيلية) li ġej minn Hispalis u li minnu ġie l-isem attwali ta' "Sevilla". Kienet il-belt kapitali tar-rejiet tal-[[Kalifat Umajjad]], id-[[dinastija tal-Almoravidi]], u d-[[dinastija tal-Almohad]] (mill-Għarbi الموحدون al-Muwaħħidun, jiġifieri, "l-monoteisti"), mis-seklu 8 sas-seklu 13. Fl-1248 il-forzi tar-re [[Ferdinandu III ta' Kastilja|Ferdinandu III]] ħadu Sivilja, parti mir-''[[Reconquista]]'' (rikonkwista) Kattolika tal-peniżola. Baqa' ħafna elementi Għarbin oriġinali, fosthom bini pubbliku, l-istruttura urbana fid-distrett storiku, u partijiet kbar tas-swar tal-belt. L-influwenzi estetiċi u urbani Għarbin għadhom jidhru sewwa f'Sivilja tallum. ==== Wara r-''Reconquista'' ==== Wara l-ispedizzjoni ta' [[Kristofru Kolombu]] tal-1492 lejn id-[[Dinja l-Ġdida]], il-belt bdiet tipprofitta mit-territorji ġodda u l-kummerċ fil-[[Karibew]] billi kull ma kien jiġi importat mid-Dinja l-Ġdida kellu jgħaddi mid-dwana tal-''Casa de Contratacion'' qabel ma jinfierex mal-bqija ta' Spanja. Għalhekk bdiet "Età mdehba ta' żvilupp" minħabba li dan il-port biss ingħata l-monopolju rjali għall-kummerċ u għana dejjem jikbru mill-kolonji Spanjoli fl-Ameriki. Peress li biss ix-xwieni li jitilqu minn u jirritornaw lejn Sivilja setgħu jieħdu sehem fil-kummerċ mal-Ameriki Spanjoli, in-negozjanti mill-Ewropa u minn ċentri oħra tal-kummerċ kellhom imorru Sivilja biex jiksbu prodotti mid-[[Dinja l-Ġdida]]. Il-popolazzjoni tal-belt kibret għal kważi miljun ruħ fl-ewwel mitt sena wara Kolombu. L-iżvilupp tal-belt kompla, prinċipalment minħabba l-pożizzjoni ekonomika tagħha fir-[[Renju ta' Kastilja]], bil-kostruzzjoni ta' bini pubbliku fosthom knejjes, li ħafna minnhom huma fl-istil ''[[Mudéjar]]''. Il-Palazz tal-Għarab b'xi żiedet li r-rejiet għamlu għall-bżonnijiet tagħhom, sar ir-residenza rjali Kastiljana, l-[[Alkażar ta' Sivilja]]. Is-sulari ta' fuq tal-Alkażar għadhom jintużaw mill-familja rjali bħala r-residenza uffiċjali f'Sivilja u huma amministrati mill-''Patrimonio Nacional''. Il-[[Katidral ta' Sivilja]] nbena fuq l-art tal-[[moskea]] l-kbira matul is-seklu 15. Il-kampnar tiegħu, il-[[Giralda]], inbena mill-[[minarett]] tal-moskea<ref>[https://web.archive.org/web/20120815075556/http://www.fidas.es/usuarios/mh/MH/MH4%20varios/MH43%20dibujos/430.dibujosHR.htm] Ruiz, Hernán. 'Blueprints of Seville's Cathedral and Giralda'</ref>. [[Stampa: Sevilla2005July 041.jpg|thumb|right|225px|''Archivo de Indias'']] Tard fis-seklu 16, Sivilja tilfet il-monopolju u l-port ta' [[Cádiz]] ġie awtorizzat ukoll bħala port tal-kummerċ. Il-Pesta l-Kbira ta' Sivilja fl-1649 naqqset il-popolazzjoni bi kważi n-nofs, u din ma reġgħitx irkuprat sa kmieni fis-seklu 19<ref>[http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1999/6/99.06.01.x.html]</ref>. Peress li l-[[Imperu Spanjol]] ġie unifikat taħt rejiet minn dinastiji Ewropej, ir-[[Renju ta' Kastilja]] tilef l-influwenza li kellu qabel. Mis-seklu 18 l-importanza internazzjonali tiegħu marret lura. Wara li l-port insadd bil-ħama mix-xmara Guadalquivir, il-vapuri ma baqgħux jitilgħu max-xmara u l-belt majnat ekonomikament. L-iżvilupp ta' Sivilja tard fis-seklu 19 u kmieni fis-seklu 20 kien ikkaratterizzat minn tkabbir fil-popolazzjoni u fl-industrijalizzazzjoni, b'kuntrast mal-bqija tal-[[Andalusija]]. === Franco === Sivilja waqgħet malajr ħafna fil-bidu tal-[[Gwerra Ċivili Spanjola]] fl-1936. Il-Ġeneral [[Queipo de Llano]] b'kolp ta' stat fil-belt, malajr ħa ċ-ċentru tagħha<ref name="Thomas">''THe Spanish Civil War'', (Il-Gwerra Ċivili Spanjola), Hugh Thomas, Penguin, 1961, p221-3, ISBN 0-14-013593-6 </ref>. Radju Sivilja oppona l-kolp u sejjaħ lir-raħħala biex jiġu l-belt għall-armi, filwaqt li xi gruppi ta' ħaddiema waqqfu l-barrikati <ref name="Thomas"/>. De Llano mbagħad ħa f'idejh Radju Sivilja, li uża biex ixxandar il-propaganda favur il-forzi ta' Franco<ref name="Thomas"/>. Wara li ttieħdet il-belt, ir-reżistenza kompliet għal xi żmien fl-inħawi fejn kienu joqgħodu n-nies tal-klassi tax-xogħol, sakemm kien hemm sensiela ta' tpattijiet ħorox<ref>[http://books.google.com/books?id=-ncWULEubPQC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=seville+fell+1936&source=web&ots=6GMvQVt4EY&sig=XAVObPeB8A3ChkDoOLEdTPpbiOk#PPA93,M1 books.google.com]</ref>. == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:La sevilla del sigloXVI.jpg|thumb|left|260 px|Seville in the 16th century|Sivilja fis seklu 16]]Il-Katidral, il-kastell magħruf bħala Alcázar u l-Archivo de Indias (l-Arkivju tal-Indji) f'Sivilja ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u '''l-kriterju (vi)''' “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju”.<ref name=":0" /> == Postijiet ta' interess ewlenin == === Bini prinċipali === [[Stampa:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 13-04-37.jpg|thumb|Veduta tal-Katidral]] [[Stampa:Anna Cervova - Torre del Oro.jpg|thumb|right|[[Torre del Oro]]]] * Il- Katidral ta' Sivilja nbena mill-1401 sal-1519 wara r-''Reconquista'' fuq is-sit fejn qabel kien hemm il-moskea tal-belt. Hu fost l-akbar mill-katidrali medjevali u Gotiċi, kemm fl-arja u kemm fil-volum. L-interjuri tiegħu hu l-itwal [[navata]] fi Spanja, u hu imżejjen b'rikkezza kbira u b'kwantità kbira ta' deheb. Fil-bini tal-Katidral intużaw mill-ġdid xi kolonni u elementi mill-moskea, u kif hu magħruf minn ħafna, il-''[[Giralda]] '', li kienet oriġinarjament minarett inbidllet f'kampnar. Fil-quċċata tal-kampnar hemm statwa, magħrufa lokalment bħala ''El Giraldillo'', li tirrappreżenta il-[[Fidi]]. It-torri minn ġewwa nbena bir-rampi minflok taraġ biex il-[[mugħaddin]] (dawk li jgħidu t-talb) ikunu jistgħu jitilgħu biż-żiemel sal-quċċata. * L-''[[Alkażar ta' Sivilja|Alkażar]]'' faċċata tal-katidral żviluppa mill-palazz Għarbi antik tal-belt; il-bini nbeda fl-1181 u tkompla għal aktar minn 500 sena,l-iżjed fl-istil [[Mudéjar]] , iżda wkoll fir-[[Rinaxximent]]. Il-ġonna tiegħu huma taħlita ta' tradizzjonijiet Għarbin, Andalusi, u [[Kristjaneżmu|Nsara]]. * It-''[[Torre del Oro]]'' inbena mid-[[dinastija Almoħad]] bħala [[torri tal-għassa]] u ostakolu difensiv fuq ix-xmara. Kien hemm katina marbuta miegħu għal ġox-xmara biex ma jkunux jistgħu jitilgħu l-iġfna għal ġol-port. * Il-[[Muniċipju]] inbena fis-seklu 16 fi stil [[Plateresk]] għoli mill-arkitett [[Diego de Riaño]]. Il-faċċata tal-Plaza Nueva inbniet fis-seklu 19 fi stil [[arkitettura neoklassiku|neoklassiku]]. * L-[[Università ta' Sivilja]] tinsab fil-post fejn qabel kien hemm l-ewwel fabbrika tat-tabakk fl-Ewropa, ''La Antigua Fábrica de Tabacos'', bini enormi tas-seklu 18 fl-istil [[Barokk]] allegat li kien l-ispirazzjoni għall-opra ''Carmen''. * Il-[[Plaza de España (Sivilja)|Plaza de España]], fil-Park Maria Luisa (''Parque de María Luisa''), inbniet mill-arkitett González Anibal għall-Wirja Ibero-Amerikana tal-1929. Din hi wieħed mill-aħjar eżempji tal-Arkitettura tal-Qawmien Reġjonalista, taħlita stramba ta' stili storiċi differenti, bħall [[Art Deco]] u [[Neo-Mudéjar]] u imżejna b'rikkezza kbira bil-madum maħġuġ tipiku<ref>[http://www.sevilla5.com/monuments/plespana.html] Sevilla-Plaza de España </ref><ref>[http://www.andalucia.com/cities/seville/marialuisapark.htm] Maria Luisa Park, Seville</ref>. Fl-1929 Sivilja kienet ospiti għall-[[Wirja Spanjola-Amerikana]] u ttella' ħafna bini għall-wirja fil-famuż ''Park Maria Luisa" (''Parque de María Luisa'') iddisinjat minn [[Jean-Claude Nicolas Forestier]]<ref>[http://www.sevilla5.com/monuments/plespana.html] Sevilla-Parque de Maria Luisa</ref>. Il-[[Plaza de España]] fi stil Għarbi, tfasslet minn [[Aníbal González]] <ref>[http://www.andalucia.com/cities/seville/plazadeespana.htm] Plaza de España, Seville </ref>. Din inbniet f'tarf il-Park bħala vetrina tal-industrija u t-teknoloġija Spanjola..'' === Mużewijiet === [[Stampa: SEVILLA PABELLON MUDEJAR.JPG|thumb|Museo de Artes y Costumbres Populares (Mużew tas-Snajja u Drawwiet Tradizzjonali]] Il-[[Mużew tal-Belle Arti ta' Sivilja]] twaqqaf fl-1835 fejn qabel kien hemm il-Kunvent ta' ''la Merced''. Fih hemm murija ħafna kapulavuri ta' Murillo, Pacheco, Zurbarán, Valdés Leal, u pitturi kbar oħra tal-Iskola Siviljana, flimkien ma' xogħlijiet ta' pitturi Fjammingi tas-sekli 15 u 16. F'Sivilja hemm ukoll dawn il-mużewijiet: * Il-Park María Luisa (''Parque de María Luisa'') li fih żewġ mużewijiet: il-Mużew arkeoloġiku, li fih kollezzjonijiet mill-perjodu Tartessjan u l-perjodu Ruman, u l- Mużew tas-Snajja u Drawwiet Tradizzjonali. * Iċ-Ċentru Andalus tal-Arti Kontemporanja; * Il-Mużew tal-Armata; * Il-Mużew Marittimu; * Il-Mużew tal-Karozzini; * Il-Mużew tal-Arti tal-Flamenco; * Il-Mużew tal-Korrida. * Il-[[Palazz tal-Kontessa ta' Lebrija]] fih ħafna mill-mużajċi tal-art skoperti fil-belt Rumana ta' Italica fil-qrib. * Hemm ukoll mużew fil-[[Casa de Pilatos]] u s-"Centro Velázquez" jinsab fl-Isptar Antik tal-Qassisin. === Parks u ġonna === [[Stampa: PlazaEspanaDesdeAire.jpg|thumb|[[Plaza de España (Seville)|Plaza de España]]]] * Il-''[[Parque de María Luisa]]'' inbena għall-[[Wirja Dinjija]] tal-1929 li nżammet f'Sivilja, l- [[Exposición Ibero-Americana]], u baqa' miżmum b'monumenti u mużewijiet attraenti. * Il-Ġonna tal-Alkażar tħawlu u ġew żviluppat matul is-sekli ma' ġenb l-Alkażar fil-kenn tal-ħitan tal-palazz, maqsumin f'terrazzi. Hemm insibu varjazzjonijiet ta' influwenzi, stili u pjanti f'kull qasam. * Il- Ġonna ta' Murillo u l-Ġonna ta' Catalina de Ribera jinstabu matul il-ħajt tal-Alkażar u jmissu mad-distrett ta' Santa Cruz. * L-[[Isla Mágica]], il-Gżira ta' Cartuja, hu park ta' divertiment mibni fuq is-sit tal-Wirja Universali ta' Sivilja tal-1992. Fost il-parkijiet u l-ġonna prominenti l-oħra hemm: * ''Parque de los Príncipes'' * ''Parque del Alamillo'' * ''Parque Amate'' * ''Parque Metropolitano de la Cartuja'' * ''Jardines de las Delicias'' * ''Jardín Americano'' * ''Jardín Este'' * ''Jardines de Cristina'' * ''Jardines Chapina'' * ''Jardines de la Buhaira'' * ''Jardines de San Telmo'' * ''Jardines del Guadalquivir'' * ''Jardines del Valle'' == Klima == {{Karta Klimatika | Sivilja | 5.2 | 15.9 | 65 | 6.7 | 17.9 | 54 | 8.2 | 21.2 | 38 | 10.1 | 22.7 | 57 | 13.1 | 26.4 | 34 | 16.7 | 31.0 | 13 | 19.4 | 35.3 | 2 | 19.5 | 35.0 | 6 | 17.5 | 31.6 | 26 | 13.5 | 25.6 | 62 | 9.3 | 20.1 | 84 | 6.9 | 16.6 | 95 |pożizzjoni= |clear=none |sors = [http://worldweather.wmo.int/083/c01237.htm WMO] }} Sivilja għandha klima Mediterranja b'sajf sħun (''CSA'' fil-[[Klassifikazzjoni tal-klima ta' Koppen]])<ref> M. Kottek, J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, u F. Rublu, ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated '' ( Mappa Dinjija tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger aġġornata), Meteorol. Z., vol. 15, paġni 259-263, 2006 [http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif%7Cdoi=10.1127/0941-2948/2006/0130]</ref> influwenzata minn klima semiarida (''BSH''). It-temperatura medja annwali hija ta' 18.6^oC. * Ix-xitwa mhijiex ħarxa: Jannar huwa l-iksaħ xahar, b'temperatura massima medja ta' 15.9^oC u minima ta' 5.2^oC. * Is-sajf hu sħun ħafna: Lulju huwa l-isħan xahar, b'temperatura massima medja ta' 35.3^oC. Fl-għoli tat-temperatura medja sajfija Sivilja żgur tgħaddi lil [[Ateni]]. It-temperatura minima medja ta' Lulju hi ta' 19.4^oC u kull sena t-temperatura taqbeż l-40^oC bosta drabi. It-temperatura l-iżjed baxxa u t-temperatura l-iżjed għolja rreġistrati fl-istazzjon tat-temp tal-Ajruport ta' Sivilja huma -5.5^oC fi Frar 1956, u 46.6^oC fit-23 ta' Lulju 1995. Hemm rekord mhux akkreditat mill-Istitut Nazzjonali tal-Meteoroloġija ta' 47.2^oC fl-1 ta' Awwissu matul il-mewġa tas-sħana tal-2003 fl-[[Ewropa]], skont l-istazzjon tat-temp 83,910 LEZL li jinsab fil-parti tan-Nofsinhar tal-Ajruport ta' Sivilja, ħdejn iż-żona militari abbandunata. Kieku, din it-temperatura hi t-tieni l-ogħla qatt irreġistrata fi Spanja u fl-Ewropa wara t-48.5^oC irreġistrati f'[[Catenanuova]] għall-ħabta tal-10 ta' Awwissu 1999. *Il-preċipitazzjoni tvarja bejn 600 u 800 mm fis-sena, ikkonċentrata fil-perjodu minn Ottubru sa April. Diċembru huwa x-xahar bl-iżjed xita, b'medja ta' 95mm. Fil-medja hemm 52 jum ta' xita, 120.75 jum ta' xemx u erbat ijiem ta' ġlata fis-sena. * In-numru medju ta' ġranet isħan minn 32^oC huwa 88, in-numru medju ta' ġranet taħt iż-0^oC huwa sitta. L-umdità relattiva medja ta' filgħodu hi 84 % waqt li ta' filgħaxija hi 46 %. {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Sivilja |Jan_Hi_°C = 15.9 |Fra_Hi_°C = 17.9 |Mar_Hi_°C = 21.2 |Apr_Hi_°C = 22.7 |Mej_Hi_°C = 26.4 |Ġun_Hi_°C = 31.0 |Lul_Hi_°C = 35.3 |Aww_Hi_°C = 35.0 |Set_Hi_°C = 31.6 |Ott_Hi_°C = 25.6 |Nov_Hi_°C = 20.1 |Diċ_Hi_°C = 16.6 |Year_Hi_°C = 24.94 |Jan_MEDJA_°C = 10.55 |Fra_MEDJA_°C = 12.3 |Mar_MEDJA_°C = 14.7 |Apr_MEDJA_°C = 16.4 |Mej_MEDJA_°C = 19.75 |Ġun_MEDJA_°C = 23.85 |Lul_MEDJA_°C = 27.35 |Aww_MEDJA_°C = 27.25 |Set_MEDJA_°C = 24.55 |Ott_MEDJA_°C = 19.55 |Nov_MEDJA_°C = 14.7 |Diċ_MEDJA_°C = 11.75 |Year_MEDJA_°C = 18.82 |Jan_Lo_°C = 5.2 |Fra_Lo_°C = 6.7 |Mar_Lo_°C = 8.2 |Apr_Lo_°C = 10.1 |Mej_Lo_°C = 13.1 |Ġun_Lo_°C = 16.7 |Lul_Lo_°C = 19.4 |Aww_Lo_°C = 19.5 |Set_Lo_°C = 17.5 |Ott_Lo_°C = 13.5 |Nov_Lo_°C = 9.3 |Diċ_Lo_°C = 6.9 |Year_Lo_°C = 12.7 |Jan_Preċip_mm = 65 |Fra_Preċip_mm = 54 |Mar_Preċip_mm = 38 |Apr_Preċip_mm = 57 |Mej_Preċip_mm = 34 |Ġun_Preċip_mm = 13 |Lul_Preċip_mm = 2 |Aww_Preċip_mm = 6 |Set_Preċip_mm = 23 |Ott_Preċip_mm = 62 |Nov_Preċip_mm = 84 |Diċ_Preċip_mm = 95 |Year_Preċip_mm = 533 |sors1 = [[Organizzazzjoni Meteoroloġika Dinjija]] ([[Ġnus Magħquda|ĠM]])<ref>{{ċita web |url=http://www.worldweather.org/083/c01237.htm |titlu=Weather Information for Seville |lingwa=Ingliż |aċċess=}}</ref> |aċċess=Awwissu 2010 }} == Kultura == === Festi === Il-[[Ġimgħa Mqaddsa]] u l-[[Fiera ta' Sivilja]], ''La Feria de Sevilla'' (imsejħa wkoll il-''Feria de Abril'', "Fiera ta' April") huma l-aktar ż-żewġ festi magħrufin ta' Sivilja. Sivilja hi magħrufa internazzjonalment għall-purċissjonijiet solenni u sbieħ li jsiru matul il-Ġimgħa Mqaddsa u l-fiera ferrieħa u storbjuża li ssir ġimgħatejn wara. Matul il-Feria, il-familji, in-negozji u l-organizzazzjonijiet iwaqqfu ''casetas'' jew tined, fejn jgħaddu l-ġimgħa jiżfnu, jixorbu u jpaċpċu. Tradizzjonalment, in-nisa jilbsu l-ilbies mimli tiżjin tal-[[Flamenco]] u l-irġiel jilbsu pulit kemm jistgħu. It-tined jittellgħu f'post permanenti apposta li fih kull triq hija msemmija għal xi torero famuż. === Gastronomija === Sivilja hi ċentru gastronomiku, bi kċina bbażata fuq il-prodotti tal-provinċji ta' madwar, inklużi frott tal-baħar minn [[Cádiz (provinċja)|Cádiz]], [[żejt taż-żebbuġa]] minn [[Jaén (provinċja Spanjola)|Jaén]], u [[sherry]] minn [[Jerez de la Frontera]]. L-atmosfera tat-''[[tapas]]'' hi waħda mill-attrazzjonijiet kulturali ewlenin tal-belt: in-nies imorru minn bar għall-ieħor, jieħdu pjaċir bl-ikliet fi platti żgħar imsejħin tapas (letteralment "għotjien" bl-Ispanjol x'aktarx għax oriġinalment kienu snacks servuti fi platti żgħar użati biex jgħattu t-tazzi tax-xorb). Fost l-ispeċjalitajiet lokali insibu frott tal-baħar moqli u mixwi (inklużi [[klamar]]i, [[siċċa|siċċ]], [[pixxispad]] u [[mazzola]]), laħmijiet mixwijin fiz-zlazi, [[spinaċi]] u [[ċiċri]], perżut tal-Andalusija (''Jamón ibérico''), kliewi tal-ħaruf fiz-zalza tax-sherry, [[bebbux]], u ''[[gazpacho]]''. Fost il-ħlewwiet tipiċi ta' din il-provinċja hemm il-''polvorones'' u l-''mantecados'' mill-belt ta' [[Estepa]], tip ta' galettini magħmulin mill-[[lewż tal-għarusa]], [[zokkor]] u [[xaħam]], ''Pestiños'', għaġina moqlija miksija bl-[[għasel]], ''Torrijas'', ħobż moqli bl-għasel; ''fritos Roscos'', qagħaq moqlijin fiż-żejt miksijin biz-zokkor, ''magdalenas'' jew kejkijiet żgħar; ''yemas de San Leandro'', li jipprovdu l-kunventi tal-belt b'sors ta' dħul, u ''Tortas de aceite'', kejkijiet irqaq magħmulin biż-żejt taż-żebbuġa u miksijin biz-zokkor. Ħlief il-''polvorones'' u l-''mantecados'', li huma ikel tradizzjonali tal-Milied, l-oħrajn jittiklu matul is-sena kollha. Il-larinġ ta' Sivilja li jinsab kullimkien mal-belt, hu morr wisq għall-gosti tallum u s-soltu jintuża biss għall-[[marmellata]] u l-lozjonijiet. Skont il-leġġenda, is-siġar ġew importati meta mbniet il-moskea sabiex jipprovdu d-dell għaliha u jgħattu r-riħa tal-belt medjevali. === Flamenco u Sevillanas === [[Stampa: SevillaFeriaDeAbril10.jpg|thumb|Il-fiera ta' Sivilja]] Iż-żifna [[Sevillanas]], li s-soltu hi meqjusa bħala [[Flamenco]], mhijiex maħsuba li hi ta' oriġni Siviljana. Iżda l-kanzunetti tradizzjonali imsejħin ''[[Sevillanas]]'' huma Siviljani awtentiċi, kif ukoll hi ż-żifna f'erba' partijiet li takkumpanjaha. Sivilja, u b'mod partikulari il-''barrio'' ta' Triana li hu tradizzjonalment fejn joqgħodu ż-żingari kien ċentru important fl-iżvilupp tal-[[Flamenco]]. === Il-Motto === "NO8DO" huwa l-motto uffiċjali u wieħed mill-bosta leġġendi ta' Sivilja. Il-motto jdher kullimkien madwar il-belt. Il-motto huwa ''rebus'', li jikkombina s-sillabi Spanjoli (NO u DO) u disinn bejniethom - il-figura "8". Il-figura tirrappreżenta merilla ħajt, bl-Ispanjol, "madeja". Meta tinqara, "No madeja do" tinstama' "No me ha dejado", li tfisser "(Sivilja) Ma abbandunatnix". L-istorja ta' kif NO8DO saret il-motto tal-belt bla dubju dejjem iżżejnet matul is-sekli, imma l-leġġenda tgħid li wara r-rikonkwista ta' Sivilja min taħt il-Misilmin fl-1248, ir-Re Ferdinandu III ta' Kastilja u León mexxa l-qorti tiegħu għall-palazz li kien qabel tal-Misilmin, l-[[Alkażar ta' Sivilja]]. Wara l-mewt ta' Fernandu fl-Alkażar Irjali, laħaq fuq it-tron, ibnu [[Alfonsu X]]. Alfonsu X kien re studjuż, u għalhekk jissejjaħ ''l-Għaref''. Kien poeta, astronomu, astrologu, mużiċista u lingwista. Bin Alfonsu, [[Sancho IV ta' Kastilja]], ipprova jaħtaf it-tron f'idejh minn għand missieru, imma l-poplu ta' Sivilja baqa' leali lejn ir-re l-għaref u dan minn fejn hu ġej NO8DO, skont il-leġġenda, billi Alfonsu X ppremja l-fedeltà tas-Siviljani bil-kliem li issa jidhru fuq l-emblema uffiċjali tal-belt tagħhom. == Relazzjonijiet internazzjonali == [[Stampa: SevillaFeAb08CarrEpo001.JPG|thumb|"Carruajes"]] === Ġemellaġġi === *{{flagicon|FRA}} [[Angers]] (mill-2000) *{{flagicon|PHI}} [[Baler]] *{{flagicon|ESP}} [[Barċellona]]<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-01-05 |titlu=Archive copy |url=http://www.noticias.info/archivo/2004/200403/20040320/20040320_20532.shtm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20040606031440/http://www.noticias.info/archivo/2004/200403/20040320/20040320_20532.shtm |arkivju-data=2004-06-06 |url-status=dead }}</ref> *{{flagicon|ARG}} [[Buenos Aires]]<ref name="Hermanamientos con Latinoamérica">''[https://web.archive.org/web/20160313081200/http://femp.es/index.php/femp/content/download/7117/65153/file/070202_con_latinoam%C3%A9rica.pdf Hermanamientos con Latinoamérica]'' (102,91 kB). [29-9-2008]</ref> *{{flagicon|US}} [[Columbus (Ohio)|Columbus]]<ref>[http://www.sister-cities.org/icrc/directory/Europe/Spain/inde]</ref> *{{flagicon|MEX}} [[Guadalajara]]<ref name="Hermanamientos con Latinoamérica"/> (mill-1977) *{{flagicon|CUB}} [[Ħavana]]<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2009-06-30 |titlu=Archive copy |url=http://pcasevilla.wordpress.com/2008/10/15/nos-visito-el-poder-popular-de-ciudad-de-la-habana/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090630135554/http://pcasevilla.wordpress.com/2008/10/15/nos-visito-el-poder-popular-de-ciudad-de-la-habana/ |arkivju-data=2009-06-30 |url-status=dead }}</ref> *{{flagicon|US}} [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-01-05 |titlu=Archive copy |url=http://www.kcsistercities.org/spain.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080919110354/http://www.kcsistercities.org/spain.htm |arkivju-data=2008-09-19 |url-status=dead }}</ref> *{{flagicon|MAR}} [[Rabat (Marokk)|Rabat]]<ref>[http://www.an-mar.org/index.php?Itemid=61&id=20&option=com_content&task=view]</ref> *{{flagicon|Saħara tal-Punent}} [[Tifariti]] === Sħubiji === * {{flagicon|POL}} [[Krakovja]] (mill-2002)<ref name="Kraków">[http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16]</ref></small> == Ekonomija == [[Stampa: Pont Triana.jpg|thumb|right|El puente de Isabel II]] [[Stampa: Calatrava Puente del Alamillo Seville.jpg|thumb|El puente del Alamillo, mibni għal Expo '92 ta' Sivilja]] L-attività ekonomika ta' Sivilja ma tistgħax tinfired mill-kuntest ġeografiku u urban tal-belt; il-belt kapital tal-Andalusija hi ċ-ċentru ta' żona metropolitana li qiegħda tikber. Apparti mill-nħawi tradizzjonali bħal Santa Cruz, Triana u Macarena, dawk aktar 'il bogħod miċ-ċentru, bħal Nervión, Sevilla Este, u El Porvenir reċentement kibru ekonomikament. Matul l-aħħar għoxrin sena, din iż-żona urbana kellha żieda sinifikanti fil-popolazzjoni u fl-iżvilupp ta' żoni industrijali u kummerċjali ġodda. Minħabba d-daqs u l-post tagħha, Sivilja hi l-aktar b'saħħitha ekonomikament mill-ibliet tal-Andalusija. L-infrastruttura li għandha l-belt tikkontribwixxi għat-tkabbir fl-ekonomija li hi ddominata mis-settur tas-servizzi, iżda li fiha l-industrija għad għandha sehem konsiderevoli. === Infrastruttura === Fis-snin 1990 kien hemm tkabbir enormi fl-investiment fl-infrastruttura f'Sivilja, l-aktar minħabba li fl-1992 ospitat il-Wirja Universali ta' Sivilja. Dan l-investiment ġab żvilupp ekonomiku fil-belt u fiż-żona urbana tagħha. Il-belt għandha trasport tajjeb għall-bliet l-oħra Spanjoli, inklużi linja tal-ferrovija ta' veloċità għolja (AVE) għall Madrid, u ajruport internazzjonali ġdid. [[Stampa: Sevilla2005July 040.jpg|thumb|xellug|''Skyline'' bil-port fi 'l bogħod]] Barra minn hekk: * Fil-peniżola Iberika, Sivilja għandha l-uniku port fuq ix-xmara: dan jinsab 80 km mill-bokka tax-Xmara [[Guadalquivir]]. Il-kumpless tal-port joffri aċċess għall-Atlantiku u l-Mediterran, u jippermetti l-kummerċ tal-merkanzija bejn in-nofsinhar ta' Spanja (Andalucia, [[Extremadura]]) u l-Ewropa, il-Lvant Nofsani u l-Afrika ta' Fuq. Il-port ġie riorganizzat u [[tunnellaġġ]] annwali tela' għal 5.3 miljun tunnellata ta' merkanzija fl-2006. * Sivilja għandha faċilitajiet għal konferenzi, fosthom il-Palazz tal-Kungress. * Il-belt u l-provinċja ta' madwarha għandhom numru ta' żoni industrijali u ċentri tat-teknoloġija kbar: Dos Hermanos jakkomoda l-akbar żona industrijali fl-Andalusija, filwaqt li Alcalá de Guadaíra għandha l-akbar kumpless industrijali fl-Andalusija; il-''Parque Científico Tecnológico SevillaTecnopolis'', jiġbor fih kumpaniji, ċentri ta' riċerka u dipartimenti universitarji li għandhom bħala għan l-iżvilupp ta' teknoloġiji ġodda; il-''Parque Tecnológico y Aeronáutico Aerópolis'' jiffoka fuq l-industrija tal-ajruplani. * Barra Sivilja hemm torri ta' enerġija solari PS20 li jipprovdi l-parti l-kbira tal-belt ta' Sivilja b'enerġija nadifa u li tiġġedded. Dan juża mirja li jiffokaw ir-raġġi tax-xemx fuqu, isaħħnuh u joħolqu fwar super-imsaħħan. Dan il-fwar idawwar it-turbini li mbagħad joħolqu l-enerġija elettrika u jipprovdu l-elettriku binhar u billejl. === Karatteristiċi skond is-settur === [[Stampa: Edificio la Adriática 001.jpg|200px|right|thumb|Il-bini "Adriatica" (1914-1922) fuq l- Avenida de la Constitución ippjanat minn José Espiau y Muñoz]] Il-belt ta' Sivilja u l-agglomerazzjoni tagħha, minħabba s-sitwazzjoni tagħhom fuq ix-xmara Guadalquivir, għad għandhom attività agrikola ħajja. Waqt li l-industrija agroalimentarja hi produttivia, ir-reġjun ilu hares il-quddiem u jinvesti bil-kbir fl-attivitajiet industrijali, mgħejunin mill-infrastruttura eżistenti. Is-settur tas-servizzi u teknoloġiji ġodda qiegħed dejjem isir iżjed importanti. Fl-2004, f'Sivilja kien hemm ikkonċentrati, 31 % tal-kumpaniji kbar Andalusi u 128 mis-6000, l-akbar kumpaniji nazzjonali. Fl-2005, fiż-żona metropolitana in-numru ta' ħaddiema kien ta' 471,947 ruħ, li minnhom 329,471 (69.81 %) kienu jaħdmu fiċ-ċentru tal-belt. * L-agrikoltura tħaddem inqas minn 1.3 % tal-ħaddiema tal-belt. Iċ-ċereali, frott u tkabbir taż-żebbuġ jikkostitwixxu l-attivitajiet agrikoli prinċipali f'dan ir-reġjun tal-Andalusija. * L-industrija tikkontribwixxi sa 28 % mill-produzzjoni ekonomika ta' Sivilja. Fl-2005 kienet timpjega 15.2 % tal-ħaddiema fil-belt. Hija stabbilita sewwa fiż-żona metropolitana, stimolata minn bosta żoni industrijali, l-eżistenza ta' infrastruttura tajba u l-prossimità tal-kumplessi tal-Bajjiet ta' Cádiz, Algeciras, u Huelva. * Is-settur tas-servizzi jimpjega 83.5 % tal-ħaddiema ta' Sivilja. Jirrappreżenta sehem sinifikanti tal-ekonomija lokali u hu kkonċentrata fuq it-turiżmu, kummerċ u servizzi finanzjarji. === Riċerka u żvilupp === Il-belt ta' Sivilja tagħmel kontribut sinifikanti għar-riċerka xjentifika, billi fiha hemm l-ewwel u l-akbar bank tal-[[ADN]] fi Spanja fi ħdan il-kumpannija lokali ''Neocodex''. Neocodex iżżomm 20,000 kampjun tal-ADN u hi rikonoxxuta internazzjonalment. Barra minn hekk, Sivilja hi meqjusa wkoll bħala ċentru importanti għat-teknoloġija u riċerka fl-oqsma tal-enerġiji rinnovabbli u l-industrija aeronawtika. Permezz taċ-ċentri ta' teknoloġija għolja u l-kumpaniji innovattivi li fiha, il-belt kapitali tal-Andalusija waslet biex saret fost il-bliet Spanjoli l-aktar importanti fil-qasam ta' żvilupp u riċerka. Barra minn hekk, irridu nżidu l-attività xjentifika u teknoloġika tat-tliet universitajiet ta' Sivilja, li l-laboratorji u ċ-ċentri ta' riċerka tagħhom jaħdmu id f'id mal-kurrent soċjo-ekonomiku lokali. Għaldaqstant, il-''Parque Tecnológico Científico Cartuja 93'' jiġbor fih xjenzati mis-settur privat u pubbliku f'bosta oqsma ta' riċerka. Id-direzzjonijiet ewlenin fl-innovazzjoni u r-riċerka huma t-telekomunikazzjoni, it-teknoloġiji ġodda, il-bijoteknoloġiji (f'dak li jirrigwarda problemi speċifiċi fl-agrikoli lokali), l-ambjent u l-enerġija rinnovabbli. == Trasport == [[Stampa:EstMetSev3.JPG|thumb|left|L-istazzjon tal-metrò San Bernardo]] Il-servizz TUSSAM (Transportes Urbanos de Sevilla) jipprovdi xibka ta' rotot tal-karożżi tal-linja mal-firxa tal-belt kif ukoll maż-żoni ta' madwar Sivilja. El [[Metrocentro]] Tranvia hija linja tat-tram li tagħmel erba' waqfiet; tibda mill-istazzjon tax-xarabank el Prado, tgħaddi minn quddiem l-Università u l-Katidral, u tieqaf fil-Plaza Nueva fejn terġa' lura. Fit-2 ta' April, 2009, infetħet l-ewwel linja tal-[[Seville Metro|metrò]] fil-belt, <ref>[https://web.archive.org/web/20120524014330/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/sevilla-metro-inaugurated.html Sevilla metro inaugurated], [[Railway Gazette International]] 2009-04-06</ref> kważi 28 xahar aktar tard milli kien ippjanat oriġinarjament. Il-proġett esperjenza ħafna dewmien ikkawżat minn diversi raġunijiet, fosthom ir-rilokazzjoni ta' xi sejbiet arkeoloġiċi u l-ħtieġa li l-mina taħt ix-Xmara Guadalquivir tinżel iżjed fil-fond biex żgur li ma tibdiex tnexxi l-ilma. L-istazzjon tal-ferrovija [[Santa Justa]] hu moqdi minn sistema ferrovjarja ta' veloċità għolja [[AVE]] u mmexxi mill-kumpanija [[Renfe]] li qabel kienet tal-[[Gvern Spanjol]]. [[Stampa:Spain Sevilla AVE train station.jpg|right|250px|thumb|L-istazzjon tal-ferrovija Santa Justa f'Sivilja]]Il-programm komunitarju tar-roti [[Sevici]] qiegħed jintegra r-rota fin-network tat-trasport pubbliku. Madwar il-belt, hemm roti għall-kiri bi prezz baxx u wieħed jista' jsib passaġġi ħodor għar-roti fil-parti l-kbira tat-toroq ewlenin. Din ix-xibka ta' passaġġi (carriles) qiegħda dejjem tinfirex. L-[[Ajruport ta' Sivilja]] huwa ajruport ta' daqs medju li jservi l-belt u r-reġjun ta' madwarha. == Edukazzjoni == [[Stampa: Universidad de Sevilla (rectorado) 001.jpg|thumb|240px|lemin|Ir-rettorat tal-Università ta' Sivilja]] Fi [[Spanja]] l-edukazzjoni hi obbligatorja minn 6 snin sa 16-il sena u l-edukazzjoni statali hi b'xejn. Is-sistema ta' edukazzjoni attwali tissejjaħ LOGSE (Ley de Ordenación General del Sistema Educativo).<ref>[https://web.archive.org/web/20080412073035/http://www.mec.es/educa/sistema-educativo/loe/sistema-educativo-loe.html][http://web.archive.org/web/20080412073035/][http://www.mec.es/educa/sistema-eucativo/loe/sistema-educativo-loe.html archivedate=2008-04-12 ]</ref> === Edukazzjoni għola === F'Sivilja hemm bosta universitajiet. L-[[Università ta' Sivilja]], l-[[Universidad de Pablo Olavide]] (UPO) u l-[[Universidad Internacional de Andalucía]] <ref>[http://www.unia.es Universidad Internacional de Andalucía]</ref> huma istituzzjonijiet pubbliċi. Barra minn hekk, l[[-Università Internazzjonali Menéndez Pelayo]], ibbażata f' [[Santander, Cantabria|Santander]], għandha kampus fergħa f'Sivilja <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-01-27 |titlu=Archive copy |url=http://www.uimp.es/blogs/sevilla/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110315211431/http://www.uimp.es/blogs/sevilla/ |arkivju-data=2011-03-15 |url-status=dead }}</ref>. == Nies famużi li twieldu Sivilja == * [[Maria Antonietta ta' Spanja]], ''[[reġina ta' Sardinja]]'' (1729-1785) * L-imperaturi Rumani [[Trajjanu]] u [[Adrijanu]] twieldu f'[[Italica]] * It-tabib famuż Abu Marwan Abd al-Malik Ibn Zuhr (magħrufa fil-Punent bħala [[Ibn Zuhr|Avenzoar]]) - 1091-1161 * Il-familja tal-istoriku u soċjologu Għarbi [[ibn Khaldun]] * Il-kompożituri Rinaxximentali [[Cristóbal de Morales]] u [[Francisco Guerrero]] * Ir-rumanzier tas-seklu 16 [[Mateo Alemán]] * Id-drammaturgi [[Lope de Rueda]] u [[Hermanos Álvarez Quintero]] * L-esploratur [[Juan Díaz de Solis]], imwieled fl-[[Lebrija]] * Il-lingwista u grammatiku Spanjol [[Antonio de Nebrija]], imwieled fl-[[Lebrija]] * Il-pitturi Barokki [[Diego Velázquez]], [[Valdés Leal]] u [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]] * L-esploratur u astronomu [[Antonio de Ulloa]] * Il-poeta Rinaxximentali [[Gutierre de Cetina]] * Il-poeta Romantiku [[Gustavo Adolfo Bécquer]] * Il-poeti tas-seklu 20: ** [[Vicente Aleixandre]] ([[Premju Nobel]] għal-Letteratura) ** [[Antonio Machado]] ** [[Manuel y Machado Ruiz|Manuel Machado]], ħuh ** [[Luis Cernuda]] * Il-kompożitur [[Joaquín Turina]] * Il-plejers tal-futbol [[José Antonio Reyes]], [[Fernando Muñoz|Fernando "NANDO" Muñoz]], [[Ricardo Serna]], [[Sergio Ramos]], [[Jesús Navas]], [[Antonio Puerta]] u [[Carlos Marchena]]. * L-għawwiema Olimpika [[Fátima Madrid]] * Il-politiċi [[Felipe González]], [[President tal-Gvern ta' Spanja]] 1982-1996, u [[Alfonso Guerra]], viċi-president 1982-1991 == Gallerija == <gallery> Stampa:Archivo de Indias 002.jpg|Dehra mill-ġenb tal-''Archivo de Indias''. Stampa:Real Alcazar Siviglia.JPG|L-[[Alkażar ta' Sivilja]] minn ġewwa Stampa:Pont de Triana.JPG|Il-Knisja ''Del Carmen''. Stampa:Ayuntamiento de Sevilla 001.jpg|Ayuntamiento ta' Sivilja. Stampa:Puerta y Basílica de la Macarena (Sevilla).jpg|Arkata u Bażilika ta' ''Macarena''. Stampa:Palacio Arzobispal de Sevilla.JPG|Il-Palazz Arċiveskovoli ta' Sivilja Stampa:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 15-40-35.jpg|''Plaza de España''. Stampa:Torredelorotyteatrolamaestranza.JPG|Ix-xmara Guadalquivir Stampa:Cathedralcourtyard.jpg|Il-bitħa tal-katidral kif tidher mill-Giralda. Stampa:Cathedralroof.jpg|Is-saqaf tal-katidral u parti mill-belt, kif jidhru mill-Giralda. Stampa:Latumbadecolon.jpg|Il-qabar ta' Kristofru Kolombu, ġewwa l-katidral ta' Sivilja. </gallery> == Noti u referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Category:Sevilla}} * {{es}} [https://web.archive.org/web/20110412180453/http://www.sevilla.org/ Sit uffiċjali tal-kunsill tal-belt] * [http://photos-seville.com/ Ritratti ta' Sivilja] [[Kategorija:Bliet ta' Spanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Spanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] 3sylzmhh2q636b600edon6myuyh937m 0 17601 330613 324001 2026-06-19T01:19:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330613 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Marsa | stampa = | isem_sħiħ = Marsa Football Club | grawnd = [[Grawnds tal-futbol f'Malta‎|Grawnd St. John Athletic]], [[Marsa]] | jesa' = 4,000 | fundazzjoni = 1920, bħala ''Marsa United'' | sit_elettroniku = www.marsafc.com |pattern_b1=_redstripes |body1=0000FF |pattern_la1= |leftarm1=0000FF |pattern_ra1= |rightarm1=0000FF |shorts1=FF0000 |socks1=FF0000 |pattern_b2=_thinbluesides |body2=ff8800 |pattern_la2= |leftarm2=ff8800 |pattern_ra2= |rightarm2=ff8800 |shorts2=0000ff |socks2=0000ff }} '''Marsa Football Club''' hu [[klabb tal-futbol|klabb]] tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]] mil-lokalità tal-[[Marsa]], li bħalissa jilgħab fit-[[It-Tieni Diviżjoni Maltija|Tieni Diviżjoni]]. It-tim lagħab fit-Tazza UEFA matul l-istaġun [[Tazza UEFA 1971-72|1971-72]]<ref>{{ċita web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec197172.html#uefa|titlu=UEFA Cup 1971-72|pubblikatur=RSSSF|lingwa=Ingliż|data=2015-06-04|isem=James M.|kunjom=Ross|data-aċċess=2013-07-30}}</ref> u lagħab diversi staġuni fil-[[Premier League Malti]].<ref>{{ċita web|url=http://www.rsssf.com/tablesm/malthist.html|titlu=Malta - List of Final Tables|pubblikatur=RSSSF|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-07-30}}</ref> ==Storja== Il-Marsa għandha storja kbira tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]], kellha ħafna plejers tajbin li kienu iħobbu lil klabb tal-Marsa. Il-klabb kien fondat fl-1920 taħt l-isem ta ''Marsa United''. Fl-1947 il-klabb tal-Marsa bidel ismu għall-''Marsa Football Club''. Il-President tal-klabb kien Barbaro Markiz, is-Segretarju:Joseph Ġoġġi, it-Teżorier:Gejtu Saliba u l-Kowc:Henry Azzopardi, dawn kienu l-membri tal-futbol fil-Marsa. Il-Marsa għamlu l-ewwel debutt fil-kampjonat tagħhom f'Jannar 1920. Il-klabbs li l-Marsa kienu qiegħdin jikkompetu magħhom kienu : [[Valletta FC|Valletta United]], [[Cottonera FC]], [[Hibernians FC|Paola United]], [[Sliema Wanderers FC]], [[Ħamrun Spartans FC]] u [[Floriana FC|Floriana]]. [[St. Georges FC|St. Georges]] ma ħadux sehem minħabba l-problemi tal-flus. L-ewwel logħba kompetittiva tal-Marsa kienet kontra [[Hibernians FC|Paola United]] li ntemmet 4-0 favur il-Marsa. Fil-Cousis Shield, il-Marsa waslu fis-semi finali meta ltaqaw ma [[Sliema Wanderers FC|Sliema]]. Meta ntemmet l-ewwel taqsima, il-Marsa kellom vantaġġ ta' 3 gowls iżda fit-tieni taqsima, [[Sliema Wanderers FC|Sliema]] ħarġu bi grinta kbira u skurjaw 4 gowls u l-Marsa nqalaw mill-kompetizjoni bi żvintura. Fl-istaġun [[It-Tielet Diviżjoni Maltija 2012–13|2012–13]], Marsa spiċċaw ir-raba' fit-Tielet Diviżjoni u b'hekk ġew promossi għat-Tieni Diviżjoni flimkien maċ-ċampjins [[Senglea Athletic FC|Senglea Athletic]], [[Mdina Knights FC|Mdina Knights]] u [[Marsaskala FC|Marsaskala]]. [[Stampa:Marsa_kontra_juve.jpeg|thumb|xellug|Marsa kontra [[Juventus FC|Juventus]].]] ===Marsa kontra Juventus=== L-akbar kisba tal-Marsa kienet fl-istaġun 1970-1971. Il-Marsa kienu ġew it-2 post mil-kampjonat taħt [[Sliema Wanderers FC|Sliema]]. Il-Marsa ikkompetit fil-[[UEFA Europa League|UEFA Ewropa League]] u ltaqaw ma' [[Juventus FC|Juventus]]. Fil-Grawnd tal-Gzira, il-Marsa tilfu 0-6 u F'Turin, fil-Comunale Stadio, tilfu 0-5. [[Stampa:Grawnd_tal_Marsa.jpeg|lemin|thumb|Il-Grawnd tal-Marsa (7 a-side)]] ==Plejers notevoli== {{col-begin-small}} {{col-4}} *{{flagicon|MLT}} [[Christian Mifsud]] *{{flagicon|NGA}} [[Minabo Asechemie]] *{{flagicon|MLT}} [[Gilbert Martin]] *{{flagicon|MLT}} [[Danial Gatt]] *{{flagicon|MLT}} [[Allen Mifsud]] *{{flagicon|MLT}} [[Darin Vella]] *{{flagicon|MLT}} [[Elvin Attard]] *{{flagicon|MLT}} [[Joseph Casha]] *{{flagicon|MLT}} [[Kevin Scerri]] *{{flagicon|MLT}} [[Roderick Spiteri]] *{{flagicon|MLT}} [[Manuel Scicluna]] *{{flagicon|MLT}} [[Graham Bencini]] {{col-4}} *{{flagicon|MLT}} [[Warren Chircop]] *{{flagicon|MLT}} [[Joseph Xuereb]] *{{flagicon|NGA}} [[Sunday Eboh]] *{{flagicon|NGA}} [[Anthony Evi-Parker]] *{{flagicon|NGA}} [[Anthony Ewurum]] *{{flagicon|MLT}} [[Jeanpaul Zammit]] *{{flagicon|MLT}} [[John Zammit]] *{{flagicon|MLT}} [[Lee Grima]] *{{flagicon|MLT}} [[Ryan Bonnici]] *{{flagicon|MLT}} [[Michael Cutajar]] *{{flagicon|MLT}} [[Denis Cauchi]] {{col-4}} *{{flagicon|MLT}} [[Mark Marlow]] *{{flagicon|MLT}} [[Clive Mizzi]] *{{flagicon|BUL}} [[Nikolai Slavtchev]] *{{flagicon|MLT}} [[Raymond Xuereb]] *{{flagicon|BUL}} [[Emil Yanchev]] *{{flagicon|MLT}} [[Raymond Vella]] *{{flagicon|MLT}} [[Jonathan Buttigieg]] *{{flagicon|MLT}} [[Kevin Farrugia]] *{{flagicon|MLT}} [[Rio Micallef]] *{{flagicon|MLT}} [[Shaun Cutajar]] *{{flagicon|MLT}} [[Johan Zammit]] {{col-4}} [[Image:Bencini, Graham.jpg|150px|thumb|right|[[Graham Bencini]]]] {{col-4}} {{col-end}} ==UEFA Cup== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Round ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |1970-71 |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Round tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Italja}} |[[Juventus FC|Juventus]] |0–6 |0–5 |0–11 |} ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== {{commons|Marsa}} * [https://web.archive.org/web/20070608223124/http://www.marsafc.com/ Sit Uffiċjali] * [https://web.archive.org/web/20240504221718/https://www.facebook.com/Marsafcofficial Paġna Uffiċjali] fuq Facebook {{L-Ewwel Diviżjoni Maltija}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Maltin]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1920]] 4n5boop7ydjh4tu8br0hb6c9vvnwxz6 0 17739 330612 330416 2026-06-19T01:07:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330612 wikitext text/x-wiki [[File:World Population.svg|thumb|right|350px|Mappa tal-popolazzjoni dinjija]] Din hija '''lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni'''. Il-lista tinkludi [[pajjiżi indipendenti]] u [[territorji dipendenti]] abitati ibbażati fuq l-istandard [[ISO 3166-1]]. Il-popolazzjoni ta' kull pajjiż hi mogħtija wkoll bħala persentaġġ tal-[[popolazzjoni tad-dinja]], li skont l-arloġġ tal-popolazzjoni tal-Bureau taċ-Ċensiment tal-Istati Uniti hi stmata li hi 7.071 biljuni. Skond stima separata mill-[[Ġnus Magħquda]], qabżet is-7 biljuni f'Ottubru tal-2011. Iż-żoni li jiffurmaw parti integrali minn stati sovrani, bħall-pajjiżi tar-[[Renju Unit]], huma magħduda bħala parti mill-istati sovrani kkonċernati. Mhumiex inklużi entitajiet oħra, bħall-[[Unjoni Ewropea]], li mhumiex stati sovrani, u territorji dipendenti li m'għandhomx popolazzjoni permanenti, bħall-klejms ta' diversi pajjiżi għall-Antartika. Iċ-ċifri użati f'din tabella huma bbażati fuq l-istima l-aktar riċenti jew projezzjonijiet mill-awtoritajiet taċ-ċensiment nazzjonali meta jkunu disponibbli u ġeneralment jiġu approssimati. Fejn ma jkunx hemm informazzjoni nazzjonali aġġornata disponibbli, iċ-ċifri huma bbażati fuq l-istimi tal-2012 mid-Diviżjoni tal-Popolazzjoni tad-[[Dipartiment tan-Ġnus Magħquda għall-Affarijiet Ekonomiċi u Soċjali]]. Minħabba li l-figuri miġbura ma jinġabrux fl-istess ħin f'kull pajjiż, jew bl-istess livell ta' preċiżjoni, il-paraguni numeriċi li jirriżultaw jistgħu jagħtu konklużjonijiet mhux korretti. Barra minn hekk, it-total tal-figuri tal-pajjiżi kollha mhux daqs it-total tad-dinja. ==Lista== '''Nota:''' territorji dipendenti kollha huma murija bil-''korsiv''. {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! Pozizzjoni !! Pajjiz (jew territorju dipendenti) !! Popolazzjoni !! Data !! % popolazzjoni<br>tad-dinja !! Sors |- |1 |align=left|{{bandiera|Ċina}} |1,347,350,000 |Dicembru 31, 2011 |19.11% |align=left|[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.html Stima Ufficjali] |- |2 |align=left|{{bandiera|Indja}} |1,210,193,422 |Marzu 1, 2011 |17.16% |align=left|[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf ċensiment tal-2011] |- |3 |align=left|{{bandiera|Stati Uniti}} |314,762,000 |Novembru 14, 2012 |4.46% |align=left|[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |4 |align=left|{{bandiera|Indoneżja}} |237,641,326 |Mejju 1, 2010 |3.37% |align=left|[http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 ċensiment tal-2010] |- |5 |align=left|{{bandiera|Brażil}} |193,946,886 |Lulju 1, 2012 |2.75% |align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=2204&id_pagina=1 Stima Ufficjali] |- |6 |align=left|{{bandiera|Pakistan}} |181,219,000 |Novembru 14, 2012 |2.57% |align=left|[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |7 |align=left|{{bandiera|Niġerja}} |166,629,000 |Lulju 1, 2012 |2.36% |align=left|stima tal-UN |- |8 |align=left|{{bandiera|Bangladexx}} |152,518,015 |Lulju 16, 2012 |2.16% |align=left|[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Stima Ufficjali] |- |9 |align=left|{{bandiera|Russja}} |143,228,300 |Settembru 1, 2012 |2.03% |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/b12_00/IssWWW.exe/Stg/dk09/8-0.htm Stima Ufficjali] |- |10 |align=left|{{bandiera|Ġappun}} |127,530,000 |Ottubru 1, 2012 |1.81% |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Stima ufficjali ta 'kull xahar] |- |11 |align=left|{{bandiera|Messiku}} |112,336,538 |Gunju 12, 2010 |1.59% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111113162732/http://www.inegi.org.mx/sistemas/mexicocifras/Default.aspx ċensiment tal-2010] |- |12 |align=left|{{bandiera|Filippini}} |92,337,852 |Mejju 1, 2010 |1.31% |align=left|[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html ċensiment tal-2010] |- |13 |align=left|{{bandiera|Vjetnam}} |87,840,000 |Lulju 1, 2011 |1.25% |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=12133 Stima Ufficjali] |- |14 |align=left|{{bandiera|Etjopja}} |84,320,987 |Lulju 1, 2012 |1.2% |align=left|[http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&view=doc&id=421&format=raw&Itemid=606 Stima Ufficjali] |- |15 |align=left|{{bandiera|Eġittu}} |82,828,000 |Novembru 14, 2012 |1.17% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121030052148/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname=%201 Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |16 |align=left|{{bandiera|Ġermanja}} |81,857,000 |April 30, 2012 |1.16% |align=left|[https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp Stima ufficjali ta 'kull xahar] |- |17 |align=left|{{bandiera|Iran}} |75,149,669 |Ottubru 24, 2011 |1.07% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121119133852/http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals censiment tal-2010] |- |18 |align=left|{{bandiera|Turkija}} |74,724,269 |Dicembru 31, 2011 |1.06% |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=10736 Stima ufficjali] |- |19 |align=left|{{bandiera|Repubblika Demokratika tal-Kongo}} |69,575,000 |Lulju 1, 2012 |0.99% |align=left|stima tal-UN |- |20 |align=left|{{bandiera|Tajlandja}} |65,479,453 |Settembru 1, 2010 |0.93% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Thailand.html ċensiment tal-2010] |- |21 |align=left|{{bandiera|Franza}} |65,350,000 |Jannar 1, 2012 |0.93% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145 Stima Uffiċjali] |- |22 |align=left|{{bandiera|Renju Unit}} |62,262,000 |Lulju 1, 2010 |0.88% |align=left|[https://web.archive.org/web/20160117063130/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf Stima Uffiċjali] |- |23 |align=left|{{bandiera|Italja}} |60,849,247 |Marzu 31, 2012 |0.86% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130522030004/http://www.demo.istat.it/bilmens2012gen/index02.html Stima Uffiċjali] |- |24 |align=left|{{bandiera|Afrika t'Isfel}} |51,770,560 |Ottubru 9, 2011 |0.73% |align=left|[http://www.statssa.gov.za/Census2011/Products/Census_2011_Fact_sheet.pdf ċensiment tal-2011] |- |25 |align=left|{{bandiera|Korea t'Isfel}} |50,004,441 |Lulju 1, 2012 |0.71% |align=left|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=259208&ord=1 Stima Uffiċjali] |- |26 |align=left|{{bandiera|Burma}} |48,724,000 |Lulju 1, 2012 |0.69% |align=left|stima tal-UN |- |27 |align=left|{{bandiera|Kolombja}} |46,787,000 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.66% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |28 |align=left|{{bandiera|Spanja}} |46,163,116 |Lulju 1, 2012 |0.65% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120317115207/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2 Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |29 |align=left|{{bandiera|Ukrajna}} |45,560,272 |Awissu 1, 2012 |0.65% |align=left|[https://archive.is/20121223024524/www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2012/fin/ds/kn/kn_e/kn0812_e.html Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |30 |align=left|{{bandiera|Tanżanija}} |43,188,000 |Lulju 1, 2010 |0.61% |align=left|[http://www.nbs.go.tz/pdf/Tanzania_in_Figures2010.pdf Stima Uffiċjali] |- |31 |align=left|{{bandiera|Arġentina}} |40,117,096 |Ottubru 27, 2010 |0.57% |align=left|[https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf ċensiment tal-2010] |- |32 |align=left|{{bandiera|Kenja}} |38,610,097 |Awissu 24, 2009 |0.55% |align=left|[https://web.archive.org/web/20101010234039/http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf ċensiment tal-2009] |- |33 |align=left|{{bandiera|Polonja}} |38,538,447 |Diċembru 31, 2011 |0.55% |align=left|[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13211_PLK_HTML.htm Stima Uffiċjali] |- |34 |align=left|{{bandiera|Alġerija}} |37,100,000 |Jannar 1, 2012 |0.53% |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Stima Uffiċjali] |- |35 |align=left|{{bandiera|Kanada}} |34,979,600 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.5% |align=left|[https://web.archive.org/web/20180605075430/http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ca-eng.htm Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |36 |align=left|{{bandiera|Iraq}} |33,330,000 |Lulju 1, 2011 |0.47% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Stima Uffiċjali] |- |37 |align=left|{{bandiera|Uganda}} |32,939,800 |Lulju 1, 2011 |0.47% |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/TP32010.pdf Stima Uffiċjali] |- |38 |align=left|{{bandiera|Marokk}} |32,730,400 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.46% |align=left|[http://www.hcp.ma Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |39 |align=left|{{bandiera|Sudan}} |30,894,000 |April 22, 2008 |0.44% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf ċensiment tal-2008] |- |40 |align=left|{{bandiera|Peru}} |30,135,875 |Ġunju 30, 2012 |0.43% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Stima Uffiċjali] |- |41 |align=left|{{bandiera|Malażja}} |29,554,000 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.42% |align=left|[https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |42 |align=left|{{bandiera|Użbekistan}} |29,123,400 |Lulju 1, 2011 |0.41% |align=left|[http://www.stat.uz/upload/iblock/c0a/naselenie.xlsx Stima Uffiċjali] |- |43 |align=left|{{bandiera|Veneżwela}} |28,946,101 |Novembru 30, 2011 |0.41% |align=left|[https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 ċensiment tal-2011] |- |44 |align=left|{{bandiera|Għarabja Sawdita}} |28,376,355 |Lulju 1, 2011 |0.4% |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Stima Uffiċjali] |- |45 |align=left|{{bandiera|Nepal}} |26,620,809 |Ġunju 22, 2011 |0.38 |align=left|[https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/ ċensiment tal-2011] |- |46 |align=left|{{bandiera|Afganistan}} |25,500,100 |Jannar 1, 2013 |0.36 |align=left|[https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Stima Uffiċjali] |- |47 |align=left|{{bandiera|Gana}} |24,658,823 |Settembru 26, 2010 |0.35% |align=left|[https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf ċensiment tal-2010] |- |48 |align=left|{{bandiera|Korea ta' Fuq}} |24,554,000 |Lulju 1, 2012 |0.35% |align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm Stima Uffiċjali] |- |49 |align=left|{{bandiera|Jemen}} |24,527,000 |Lulju 1, 2012 |0.35% |align=left|[https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Stima Uffiċjali] |- |50 |align=left|{{bandiera|Możambik}} |23,700,715 |Lulju 1, 2012 |0.34% |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx?lang=pt Stima Uffiċjali] |- |51 |align=left|{{bandiera|Tajwan}} |23,268,372 |Lulju 31, 2012 |0.33% |align=left|[https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |52 | align=left|{{bandiera|Awstralja}} |22,813,438 | {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.32% | align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |53 |align=left|{{bandiera|Sirja}} |21,836,000 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.31% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |54 |align=left|{{bandiera|Kosta tal-Avorju}} |21,395,000 |Lulju 1, 2009 |0.3% |align=left|[http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm Stima Uffiċjali] |- |55 |align=left|{{bandiera|Madagaskar}} |20,696,070 |Lulju 1, 2011 |0.29% |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Stima Uffiċjali] |- |56 |align=left|{{bandiera|Angola}} |20,609,294 |Lulju 1, 2012 |0.29% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130127033329/http://www.ine.gov.ao/oPais.htm Stima Uffiċjali] |- |57 |align=left|{{bandiera|Sri Lanka}} |20,277,597 |Marzu 20, 2012 |0.29% |align=left|[http://www.statistics.gov.lk ċensiment tal-2012] |- |58 |align=left|{{bandiera|Kamerun}} |19,406,100 |Jannar 1, 2010 |0.28% |align=left|[http://www.statistics-cameroon.org/fr5/downloads/La_population_du_Cameroun_2010.pdf Stima Uffiċjali] |- |59 |align=left|{{bandiera|Rumanija}} |19,042,936 |Ottubru 20, 2011 |0.28% |align=left|[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/alte/2012/Comunicat%20DATE%20PROVIZORII%20RPL%202011.pdf ċensiment tal-2011] |- |60 |align=left|{{bandiera|Każakistan}} |16,815,000 |Awissu 1, 2012 |0.27% |align=left|[https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |61 |align=left|{{bandiera|Olanda}} |16,765,558 |Awissu 31, 2012 |0.24% |align=left|[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |62 |align=left|{{bandiera|Ċili}} |16,572,475 |April 9, 2012 |0.23% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120906234112/http://www.censo.cl/2012/08/resultados_preliminares_censo_2012.pdf ċensiment tal-2012] |- |63 |align=left|{{bandiera|Niġer}} |16,274,738 |Lulju 1, 2012 |0.23% |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique Stima Uffiċjali] |- |64 |align=left|{{bandiera|Malawi}} |15,883,000 |Lulju 1, 2012 |0.23% |align=left|stima tal-UN |- |65 |align=left|{{bandiera|Burkina Faso}} |15,730,977 |Lulju 1, 2010 |0.22% |align=left|[http://www.insd.bf/fr Stima Uffiċjali] |- |66 |align=left|{{bandiera|Gwatemala}} |14,713,763 |Lulju 1, 2011 |0.21% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Stima Uffiċjali] |- |67 |align=left|{{bandiera|Mali}} |14,528,662 |April 1, 2009 |0.21% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120413171022/http://www.instat.gov.ml/ ċensiment tal-2009] |- |68 |align=left|{{bandiera|Ekwador}} |14,483,499 |Novembru 28, 2010 |0.21% |align=left|[http://www.inec.gob.ec/estadisticas ċensiment tal-2010] |- |69 |align=left|{{bandiera|Kambodja}} |14,478,000 |Lulju 1, 2012 |0.21% |align=left|stima tal-UN |- |70 |align=left|{{bandiera|Żambja}} |13,092,666 |Ottubru 16, 2010 |0.19% |align=left|[http://www.zamstats.gov.zm ċensiment tal-2010] |- |71 |align=left|{{bandiera|Żimbabwe}} |13,014,000 |Lulju 1, 2012 |0.18% |align=left|stima tal-UN |- |72 |align=left|{{bandiera|Senegal}} |12,855,153 |Lulju 1, 2011 |0.18% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Stima Uffiċjali] |- |73 |align=left|{{bandiera|Ċad}} |11,274,106 |Mejju 20, 2009 |0.16% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110511145318/http://www.cefod.org/spip.php?article2169 ċensiment tal-2009] |- |74 |align=left|{{bandiera|Kuba}} |11,247,925 |Diċembru 31, 2011 |0.16% |align=left|[http://www.one.cu/EstadisticaPoblacion/EstadisticaPoblacion.asp Stima Uffiċjali] |- |75 |align=left|{{bandiera|Belġju}} |10,839,905 |Jannar 1, 2010 |0.15% |align=left|[http://statbel.fgov.be/fr/modules/publications/statistiques/population/population_par_nationalite_sexe_superficie_et_densite.jsp Stima Uffiċjali] |- |76 |align=left|{{bandiera|Ginea}} |10,824,200 |Lulju 1, 2010 |0.15% |align=left|[http://www.stat-guinee.org Stima Uffiċjali] |- |77 |align=left|{{bandiera|Greċja}} |10,787,690 |Mejju 24, 2011 |0.15% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf ċensiment tal-2011] |- |78 |align=left|{{bandiera|Rwanda}} |10,718,379 |Lulju 1, 2011 |0.15% |align=left|[http://statistics.gov.rw/index.php?option=com_content&task=view&id=152&Itemid=318 Stima Uffiċjali] |- |79 |align=left|{{bandiera|Tuneżija}} |10,673,800 |Lulju 1, 2011 |0.15% |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexfr.php Stima Uffiċjali] |- |80 |align=left|{{bandiera|Portugall}} |10,561,614 |Marzu 21, 2011 |0.15% |align=left|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&selTab=tab0 ċensiment tal-2011] |- |81 |align=left|{{bandiera|Repubblika Ċeka}} |10,507,566 |Marzu 31, 2012 |0.15% |align=left|[http://czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population Stima Uffiċjali] |- |82 |align=left|{{bandiera|Bolivja}} |10,426,155 |Lulju 1, 2010 |0.15% |align=left|[http://www.ine.gob.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20118.HTM Stima Uffiċjali] |- |83 |align=left|{{bandiera|Ħaiti}} |10,085,214 |Lulju 1, 2010 |0.14% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Stima Uffiċjali] |- |84 |align=left|{{bandiera|Ungerija}} |9,957,731 |Jannar 1, 2012 |0.14% |align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Stima Uffiċjali] |- |85 |align=left|{{bandiera|Somalja}} |9,797,000 |Lulju 1, 2012 |0.14% |align=left|stima tal-UN |- |86 |align=left|{{bandiera|Żvezja}} |9,532,634 |Awissu 31, 2012 |0.14% |align=left|[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx Official registered population] <!-- DON'T CHANGE THIS, it's not a monthly ESTIMATE but a monthly OFFICIAL figure from the population register! --> |- |87 |align=left|{{bandiera|Belarus}} |9,459,800 |Ottubru 1, 2012 |0.13% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |88 |align=left|{{bandiera|Repubblika Dominikana}} |9,445,281 |Diċembru 1, 2010 |0.13% |align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&func=display&aid=2387 ċensiment tal-2010] |- |89 |align=left|{{bandiera|Benin}} |9,352,000 |Lulju 1, 2012 |0.13% |align=left|stima tal-UN |- |90 |align=left|{{bandiera|Ażerbajġan}} |9,235,100 |Jannar 1, 2012 |0.13% |align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Stima Uffiċjali] |- |91 |align=left|{{bandiera|Burundi}} |8,749,000 |Lulju 1, 2012 |0.12% |align=left|stima tal-UN |- |92 |align=left|{{bandiera|Awstrija}} |8,452,835 |Lulju 1, 2012 |0.12% |align=left|[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html Stima Uffiċjali] |- |93 |align=left|{{bandiera|Ħonduras}} |8,385,072 |Lulju 1, 2012 |0.12% |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Stima Uffiċjali] |- |94 |align=left|{{bandiera|Emirati Għarab Magħquda}} |8,264,070 |Lulju 1, 2010 |0.12% |align=left|[https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Stima Uffiċjali] |- |95 |align=left|{{bandiera|Sudan t'Isfel}} |8,260,490 |April 22, 2008 |0.12% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf ċensiment tal-2008] |- |96 |align=left|{{bandiera|Żvizzera}} |8,000,001 |Awissu 2, 2012 |0.11% |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/22/press.html?pressID=8180 Stima Uffiċjali] |- |97 |align=left|{{bandiera|Iżrael}} |7,941,900 |Settembru 30, 2012 |0.11% |align=left|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |98 |align=left|{{bandiera|Taġikistan}} |7,800,000 |Jannar 1, 2012 |0.11% |align=left|[http://www.stat.tj/en Stima Uffiċjali] |- |99 |align=left|{{bandiera|Bulgarija}} |7,364,570 |Frar 1, 2011 |0.1% |align=left|[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf ċensiment tal-2011] |- |100 |align=left|{{bandiera|Papwa Ginea Ġdida}} |7,170,000 |Lulju 1, 2012 |0.1% |align=left|stima tal-UN |- |101 |align=left|{{bandiera|Serbja}} |7,120,666 |Ottubru 1, 2011 |0.1% |align=left|[https://web.archive.org/web/20200408140039/http://media.popis2011.stat.rs/2011/prvi_rezultati.pdf ċensiment tal-2011] |- |102 |align=left|''{{bandiera|Ħong Kong}}'' ([[Ċina]]) |7,103,700 |Diċembru 31, 2011 |0.1% |align=left|[https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T Stima Uffiċjali] |- |103 |align=left|{{bandiera|Libja}} |6,469,000 |Lulju 1, 2012 |0.092% |align=left|stima tal-UN |- |104 |align=left|{{bandiera|Laos}} |6,465,800 |Lulju 1, 2012 |0.092% |align=left|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Stima Uffiċjali] |- |105 |align=left|{{bandiera|Paragwaj}} |6,337,127 |Lulju 1, 2010 |0.09% |align=left|[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/EPH2010/Boletín%20Pobreza%20EPH%202010%202309.pdf Stima Uffiċjali] |- |106 |align=left|{{bandiera|Ġordan}} |6,370,300 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.088% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |107 |align=left|{{bandiera|Togo}} |6,191,155 |Novembru 6, 2010 |0.088% |align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&&Itemid=56 ċensiment tal-2010] |- |108 |align=left|{{bandiera|El Salvador}} |6,183,000 |Ġunju 30, 2010 |0.088% |align=left|[http://www.citypopulation.de/ElSalvador.html Stima Uffiċjali] |- |109 |align=left|{{bandiera|Sierra Leone}} |6,126,000 |Lulju 1, 2012 |0.087% |align=left|stima tal-UN |- |110 |align=left|{{bandiera|Nikaragwa}} |6,071,045 |Ġunju 30, 2012 |0.086% |align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Stima Uffiċjali] |- |111 |align=left|{{bandiera|Danimarka}} |5,587,085 |Lulju 1, 2012 |0.079% |align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |112 |align=left|{{bandiera|Eritrea}} |5,581,000 |Lulju 1, 2012 |0.078% |align=left|stima tal-UN |- |113 |align=left|{{bandiera|Kirġiżistan}} |5,477,600 |Lulju 1, 2011 |0.078% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120815034313/http://stat.kg/images/stories/docs/Ejegodnik/Population/demo%202.pdf Stima Uffiċjali] |- |114 |align=left|{{bandiera|Slovakkja}} |5,445,324 |Settembru 30, 2011 |0.077% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121113190208/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 Stima Uffiċjali] |- |115 |align=left|{{bandiera|Finlandja}} |5,424,560 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.08% |align=left|[https://web.archive.org/web/20151006024826/http://vrk.fi/default.aspx?site=4 Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |116 |align=left|{{bandiera|Singapor}} |5,312,400 |Lulju 1, 2012 |0.074% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea Stima Uffiċjali] |- |117 |align=left|{{bandiera|Turkmenistan}} |5,170,000 |Lulju 1, 2012 |0.073% |align=left|stima tal-UN |- |118 |align=left|{{bandiera|Norveġja}} |5,048,100 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.072% |align=left|[http://www.ssb.no/befolkning_en Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |119 |align=left|{{bandiera|Repubblika tal-Irlanda}} |4,588,252 |April 10, 2011 |0.065% |align=left|[http://www.cso.ie/en/newsandevents/pressreleases/2012pressreleases/pressreleasethisisireland-highlightsfromcensus2011part1 ċensiment tal-2011] |- |120 |align=left|{{bandiera|Repubblika Afrikana Ċentrali}} |4,576,000 |Lulju 1, 2012 |0.065% |align=left|stima tal-UN |- |121 |align=left|{{bandiera|Ġeorġja}} |4,497,600 |Jannar 1, 2012 |0.064% |align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Stima Uffiċjali] |- |122 |align=left|{{bandiera|New Zealand}} |4,445,890 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.063% |align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |123 |align=left|{{bandiera|Kosta Rika}} |4,301,712 |Ġunju 3, 2011 |0.061% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121009165019/http://www.inec.go.cr/Web/Home/Noticia.aspx?id=1 ċensiment tal-2011] |- |124 |align=left|{{bandiera|Territorji Palestinjani}} |4,293,313 |Lulju 1, 2012 |0.061% |align=left|[https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Stima Uffiċjali] |- |125 |align=left|{{bandiera|Libanu}} |4,292,000 |Lulju 1, 2012 |0.061% |align=left|stima tal-UN |- |126 |align=left|{{bandiera|Kroazja}} |4,290,612 |Marzu 31, 2011 |0.061% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111114150141/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html ċensiment tal-2011] |- |127 |align=left|{{bandiera|Liberja}} |4,245,000 |Lulju 1, 2012 |0.06% |align=left|stima tal-UN |- |128 |align=left|{{bandiera|Repubblika tal-Kongo}} |4,233,000 |Lulju 1, 2012 |0.06% |align=left|stima tal-UN |- |129 |align=left|{{bandiera|Bosnja-Ħerzegovina}} |3,868,621 |Ġunju 30, 2012 |0.055% |align=left|[https://web.archive.org/web/20170804170036/http://www.bhas.ba/ Stima Uffiċjali] |- |130 |align=left|''{{bandiera|Pwerto Riko}}'' ([[Stati Uniti]]) |3,706,690 |Lulju 1, 2011 |0.053% |align=left|[http://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls Stima Uffiċjali] |- |131 |align=left|{{bandiera|Kuwajt}} |3,582,054 |Diċembru 31, 2010 |0.051% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Stima Uffiċjali] |- |132 |align=left|{{bandiera|Moldova}} |3,559,500 |Jannar 1, 2012 |0.05% |align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& Stima Uffiċjali] |- |133 |align=left|{{bandiera|Panama}} |3,405,813 |Mejju 16, 2010 |0.048% |align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx ċensiment tal-2010] |- |134 |align=left|{{bandiera|Mawritanja}} |3,378,254 |Lulju 1, 2012 |0.048% |align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Stima Uffiċjali] |- |135 |align=left|{{bandiera|Urugwaj}} |3,286,314 |Settembru 30, 2011 |0.047% |align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html ċensiment tal-2011] |- |136 |align=left|{{bandiera|Armenja}} |3,275,700 |Ġunju 1, 2012 |0.046% |align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |137 |align=left|{{bandiera|Litwanja}} |3,180,394 |Awissu 1, 2012 |0.045% |align=left|[https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |138 |align=left|{{bandiera|Albanija}} |2,831,741 |Ottubru 1, 2011 |0.04% |align=left|[https://web.archive.org/web/20230404094307/http://census.al/Resources/Data/Census2011/Instat_print%20.pdf ċensiment tal-2011] |- |139 |align=left|{{bandiera|Oman}} |2,773,479 |Diċembru 12, 2010 |0.039% |align=left|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf ċensiment tal-2010] |- |140 |align=left|{{bandiera|Mongolja}} |2,736,800 |Lulju 1, 2009 |0.039% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 Stima Uffiċjali] |- |141 |align=left|{{bandiera|Ġamajka}} |2,709,300 |Diċembru 31, 2011 |0.038% |align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Stima Uffiċjali] |- |142 |align=left|{{bandiera|Lesoto}} |2,217,000 |Lulju 1, 2012 |0.031% |align=left|stima tal-UN |- |143 |align=left|{{bandiera|Namibja}} |2,104,900 |Awissu 28, 2011 |0.03% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html ċensiment tal-2011] |- |144 |align=left|{{bandiera|Latvja}} |2,070,371 |Marzu 1, 2011 |0.029% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html ċensiment tal-2011] |- |145 |align=left|{{bandiera|Repubblika tal-Maċedonja}} |2,059,794 |Diċembru 31, 2011 |0.029% |align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Stima Uffiċjali] |- |146 |align=left|{{bandiera|Slovenja}} |2,061,480 |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |0.029% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni] |- |147 |align=left|{{bandiera|Botswana}} |2,024,904 |Awissu 22, 2011 |0.029% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130517065836/http://www.cso.gov.bw/index.php?option=com_releases&id=196 ċensiment tal-2011] |- |148 |align=left|{{bandiera|Gambja}} |1,825,000 |Lulju 1, 2012 |0.026% |align=left|stima tal-UN |- |149 |align=left|{{bandiera|Qatar}} |1,757,540 |Ottubru 31, 2012 |0.025% |align=left|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Stima Uffiċjali] |- |150 |align=left|{{bandiera|Gabon}} |1,564,000 |Lulju 1, 2012 |0.022% |align=left|stima tal-UN |- |151 |align=left|{{bandiera|Ginea Bissaw}} |1,520,830 |Marzu 1, 2009 |0.022% |align=left|[http://www.stat-guinebissau.com ċensiment tal-2009] |- |152 |align=left|{{bandiera|Trinidad u Tobago}} |1,317,714 |Lulju 1, 2010 |0.019% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120107040217/http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics Stima Uffiċjali] |- |153 |align=left|{{bandiera|Estonja}} |1,294,236 |Marzu 31, 2012 |0.018% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121113214338/http://www.stat.ee/63780?parent_id=39113 ċensiment tal-2012] |- |154 |align=left|{{bandiera|Mawrizju}} |1,286,051 |Lulju 1, 2011 |0.018% |align=left|[http://www.gov.mu/portal/site/cso/menuitem.a31c41a0cdd58d2533b6e70ea0208a0c Stima Uffiċjali] |- |155 |align=left|{{bandiera|Baħrejn}} |1,234,571 |April 27, 2010 |0.018% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf ċensiment tal-2010] |- |156 |align=left|{{bandiera|Sważiland}} |1,220,000 |Lulju 1, 2012 |0.017% |align=left|stima tal-UN |- |157 |align=left|{{bandiera|Timor tal-Lvant}} |1,066,409 |Lulju 11, 2010 |0.015% |align=left|[http://dne.mof.gov.tl ċensiment tal-2010] |- |158 |align=left|{{bandiera|Fiġi}} |876,000 |Lulju 1, 2012 |0.012% |align=left|stima tal-UN |- |159 |align=left|{{bandiera|Ċipru}} |838,897 |Ottubru 1, 2011 |0.012% |align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e=&print ċensiment tal-2011] |- |160 |align=left|{{bandiera|Ġibuti}} |818,159 |Mejju 29, 2009 |0.012% |align=left|[http://www.ministere-finances.dj/RECENSEMENTDE%20LA%20POPULATION.html ċensiment tal-2009] |- |161 |align=left|''{{bandiera|Rèunion}}'' ([[Franza]]) |816,364 |Jannar 1, 2009 |0.012% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali] |- |162 |align=left|{{bandiera|Gujana}} |784,894 |Lulju 1, 2010 |0.011% |align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Stima Uffiċjali] |- |163 |align=left|{{bandiera|Ginea Ekwatorjali}} |740,000 |Lulju 1, 2012 |0.01% |align=left|stima tal-UN |- |164 |align=left|{{bandiera|Butan}} |720,679 |Lulju 1, 2012 |0.01% |align=left|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf Stima Uffiċjali] |- |165 |align=left|{{bandiera|Komoros}} |669,300 |Lulju 1, 2009 |0.0095% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Stima Uffiċjali] |- |166 |align=left|{{bandiera|Montenegro}} |620,029 |April 1, 2011 |0.0088% |align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf ċensiment tal-2011] |- |167 |align=left|''{{bandiera|Makaw}}'' ([[Ċina]]) |568,700 |Ġunju 30, 2012 |0.0081% |align=left|[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2012Q2.aspx?lang=en-US Stima Uffiċjali] |- |168 |align=left|{{bandiera|Saħara tal-Punent}} |567,000 |Lulju 1, 2012 |0.008% |align=left|stima tal-UN |- |169 |align=left|{{bandiera|Gżejjer Solomon}} |553,935 |Lulju 1, 2012 |0.0079% |align=left|[http://www.spc.int/prism/country/sb/stats/Social/Popcen/Projection.htm Stima Uffiċjali] |- |170 |align=left|{{bandiera|Surinam}} |534,000 |Lulju 1, 2012 |0.0076% |align=left|stima tal-UN |- |171 |align=left|{{bandiera|Lussemburgu}} |511,800 |Diċembru 31, 2010 |0.0073% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121011192950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Stima Uffiċjali] |- |172 |align=left|{{bandiera|Kap Verde}} |491,875 |Ġunju 16, 2010 |0.007% |align=left|[http://www.ine.cv/actualise%5Cdestaques%5Cfiles%5CApresentação_dados%20preliminares%20RGPH%202010.pdf ċensiment tal-2010] |- |173 |align=left|{{bandiera|Malta}} |460,297 |Diċembru 31, 2016 |0.0059% |align=left|[https://web.archive.org/web/20180220033214/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/View_by_Unit/Unit_C5/Population_and_Migration_Statistics/Documents/2018/News2018_022.pdf Stima Uffiċjali] |- |174 |align=left|''{{bandiera|Guadeloupe}}'' ([[Franza]]) |401,554 |Jannar 1, 2009 |0.0057% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali] |- |175 |align=left|''{{bandiera|Martinika|local}}'' ([[Franza]]) |396,404 |Jannar 1, 2009 |0.0057% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali] |- |176 |align=left|{{bandiera|Brunej}} |393,162 |Ġunju 20, 2011 |0.0056% |align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf ċensiment tal-2011] |- |177 |align=left|{{bandiera|Baħamas}} |353,658 |Mejju 3, 2010 |0.005% |align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/095485600.pdf ċensiment tal-2010] |- |178 |align=left|{{bandiera|Iżlanda}} |320,060 |April 1, 2012 |0.0045% |align=left|[http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8978 Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |179 |align=left|{{bandiera|Maldive}} |317,280 |Lulju 1, 2010 |0.0045% |align=left|[https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Stima Uffiċjali] |- |180 |align=left|{{bandiera|Beliże}} |312,971 |Mejju 12, 2010 |0.0044% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf ċensiment tal-2010] |- |181 |align=left|''{{bandiera|Polineżja Franċiża}}'' ([[Franza]]) |277,000 |Lulju 1, 2012 |0.0039% |align=left|stima tal-UN |- |182 |align=left|{{bandiera|Barbados}} |274,200 |Lulju 1, 2010 |0.0039% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Stima Uffiċjali] |- |183 |align=left|''{{bandiera|Kaledonja l-Ġdida|local}}'' ([[Franza]]) |245,580 |Lulju 27, 2009 |0.0035% |align=left|[http://www.isee.nc/population/population.html ċensiment tal-2009] |- |184 |align=left|{{bandiera|Vanwatu}} |234,023 |Novembru 16, 2009 |0.0033% |align=left|[http://www.spc.int/prism/country/vu/stats ċensiment tal-2009] |- |185 |align=left|''{{bandiera|Gujana Franċiża}}'' ([[Franza]]) |224,469 |Jannar 1, 2009 |0.0032% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali] |- |186 |align=left|''{{bandiera|Mayotte}}'' ([[Franza]]) |217,000 |Lulju 1, 2012 |0.0031% |align=left|stima tal-UN |- |187 |align=left|{{bandiera|Samoa}} |186,340 |Novembru 7, 2011 |0.0026% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120714210956/http://www.sbs.gov.ws/Portals/138/PDF/census%20survey/Census%202011/Preliminary%20Count.pdf ċensiment tal-2011] |- |188 |align=left|{{bandiera|São Tomé u Príncipe}} |172,000 |Lulju 1, 2012 |0.0024% |align=left|stima tal-UN |- |189 |align=left|{{bandiera|Santa Luċija}} |166,526 |Mejju 10, 2010 |0.0024% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf ċensiment tal-2010] |- |190 |align=left|''{{bandiera|Guam}}'' ([[Stati Uniti]]) |159,358 |April 1, 2010 |0.0023% |align=left|[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn179.html ċensiment tal-2010] |- |191 |align=left|''{{bandiera|Curaçao}}'' ([[Olanda]]) |149,679 |Marzu 26, 2011 |0.0021% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html ċensiment tal-2011] |- |192 |align=left|{{bandiera|Grenada}} |110,821 |Lulju 1, 2009 |0.0016% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Stima Uffiċjali] |- |193 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Verġni Amerikani}}'' |106,405 |April 1, 2010 |0.0015% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121101063104/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn180.html ċensiment tal-2010] |- |194 |align=left|{{bandiera|Tonga}} |103,036 |Novembru 30, 2011 |0.0015% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf ċensiment tal-2011] |- |195 |align=left|{{bandiera|Kiribati}} |103,000 |Lulju 1, 2012 |0.0015% |align=left|stima tal-UN |- |196 |align=left|{{bandiera|Stati Federati tal-Mikroneżja}} |102,843 |April 4, 2010 |0.0015% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Micronesia.html ċensiment tal-2010] |- |197 |align=left|''{{bandiera|Aruba}}'' ([[Olanda]]) |101,484 |Settembru 29, 2010 |0.0014% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120425151522/http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=48&lang=pa ċensiment tal-2010] |- |198 |align=left|{{bandiera|San Vinċenz u l-Grenadini}} |100,892 |Lulju 1, 2009 |0.0014% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Stima Uffiċjali] |- |199 |align=left|''{{bandiera|Jersey}}'' ([[Renju Unit]]) |97,857 |Marzu 27, 2011 |0.0014% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf ċensiment tal-2011] |- |200 |align=left|{{bandiera|Seychelles}} |90,945 |Awissu 26, 2010 |0.0013% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 ċensiment tal-2010] |- |201 |align=left|{{bandiera|Antigwa u Barbuda}} |86,295 |Mejju 27, 2011 |0.0012% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html ċensiment tal-2011] |- |202 |align=left|''{{bandiera|Gżira tal-Bniedem}}'' ([[Renju Unit]]) |84,497 |Marzu 27, 2011 |0.0012% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120815034313/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf ċensiment tal-2011] |- |203 |align=left|{{bandiera|Andorra}} |78,115 |Lulju 1, 2011 |0.0011% |align=left|[https://web.archive.org/web/20170616074150/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2011&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= Stima Uffiċjali] |- |204 |align=left|{{bandiera|Dominika}} |71,293 |Mejju 14, 2011 |0.001% |align=left|[https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf ċensiment tal-2011] |- |205 |align=left|''{{bandiera|Bermuda}}'' ([[Renju Unit]]) |64,237 |Mejju 20, 2010 |0.00091% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120526201308/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_18881_227_1014_43/http;/ptpublisher.gov.bm;7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/preliminary_results/2010_census_final_report_publication__dec_9_2011.pdf ċensiment tal-2010] |- |206 |align=left|''{{bandiera|Guernsey}}'' ([[Renju Unit]]) |62,431 |Marzu 31, 2010 |0.00089% |align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&p=0 Stima Uffiċjali] |- |207 |align=left|''{{bandiera|Greenland}}'' ([[Danimarka]]) |56,749 |Jannar 1, 2012 |0.0008% |align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&link=BE&subthemecode=undefined Stima Uffiċjali] |- |208 |align=left|''{{bandiera|Samoa Amerikana}}'' ([[Stati Uniti]]) |55,519 |April 1, 2010 |0.00079% |align=left|[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn177.html ċensiment tal-2010] |- |209 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Kajman}}'' ([[Renju Unit]]) |55,456 |Ottubru 10, 2010 |0.00079% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport ċensiment tal-2010] |- |210 |align=left|{{bandiera|Gżejjer Marshall}} |54,305 |Lulju 1, 2010 |0.00077% |align=left|[http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Social/Population/pop_proj.htm Stima Uffiċjali] |- |211 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer tat-Tramuntana tal-Mariana}}'' ([[Stati Uniti]]) |53,883 |April 1, 2010 |0.00076% |align=left|[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn178.html ċensiment tal-2010] |- |212 |align=left|{{bandiera|Saint Kitts u Nevis}} |51,970 |Lulju 1, 2009 |0.00074% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Stima Uffiċjali] |- |213 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Faroe}}'' ([[Danimarka]]) |48,459 |Lulju 1, 2012 |0.00069% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |214 |align=left|''{{bandiera|San Maarten}}'' ([[Olanda]]) |37,429 |Jannar 1, 2010 |0.00053% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Stima Uffiċjali] |- |215 |align=left|''{{bandiera|San Martin}}'' ([[Franza]]) |36,824 |Jannar 1, 2009 |0.00052% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2009 Stima Uffiċjali] |- |216 |align=left|{{bandiera|Liechtenstein}} |36,476 |Diċembru 31, 2011 |0.00052% |align=left|[https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Stima Uffiċjali] |- |217 |align=left|{{bandiera|Monako}} |35,000 |Lulju 1, 2012 |0.0005% |align=left|stima tal-UN |- |218 |align=left|{{bandiera|San Marino}} |32,404 |Lulju 31, 2012 |0.00046% |align=left|[http://www.statistica.sm/contents/instance15/files/document/14052503pop_bilancio_dem.pdf Stima Uffiċjali ta kull xahar] |- |219 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Turks u Kajkos}}'' ([[Renju Unit]]) |31,458 |Jannar 25, 2012 |0.00045% |align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html ċensiment tal-2012] |- |220 |align=left|''{{bandiera|Ġibiltà}}'' ([[Renju Unit]]) |29,752 |Lulju 1, 2011 |0.00042% |align=left|[https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Stima Uffiċjali] |- |221 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Verġni Brittaniċi}}'' ([[Renju Unit]]) |29,537 |Lulju 1, 2010 |0.00042% |align=left|[https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ Stima Uffiċjali] |- |222 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Åland}}'' ([[Finlandja]]) |28,355 |Diċembru 31, 2011 |0.0004% |align=left|[https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Stima Uffiċjali] |- |223 |align=left|''{{bandiera|Olanda tal-Karibew}}'' ([[Olanda]]) |21,133 |Jannar 1, 2011 |0.0003% |align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Stima Uffiċjali] |- |224 |align=left|{{bandiera|Palaw}} |21,000 |Lulju 1, 2012 |0.0003% |align=left|stima tal-UN |- |225 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Cook}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |17,791 |Diċembru 1, 2011 |0.00025% |align=left|[http://www.stats.gov.ck ċensiment tal-2011] |- |226 |align=left|''{{bandiera|Angwilla}}'' ([[Renju Unit]]) |13,452 |Mejju 11, 2011 |0.00019% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html ċensiment tal-2011] |- |227 |align=left|''{{bandiera|Wallis u Futuna|local}}'' ([[Franza]]) |13,000 |Lulju 1, 2012 |0.00018% |align=left|stima tal-UN |- |228 |align=left|{{bandiera|Nawru}} |10,000 |Lulju 1, 2012 |0.00014% |align=left|stima tal-UN |- |229 |align=left|{{bandiera|Tuvalu}} |10,000 |Lulju 1, 2012 |0.00014% |align=left|stima tal-UN |- |230 |align=left|''{{bandiera|San Barthélemy}}'' ([[Franza]]) |8,902 |Jannar 1, 2009 |0.00013% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2009 Stima Uffiċjali] |- |231 |align=left|''{{bandiera|Saint-Pierre u Miquelon}}'' ([[Franza]]) |6,082 |Jannar 1, 2009 |0.00006% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2009 Stima Uffiċjali] |- |232 |align=left|''{{bandiera|Montserrat}}'' ([[Renju Unit]]) |4,922 |Mejju 12, 2011 |0.00005% |align=left|[https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf ċensiment tal-2011] |- |233 |align=left|''{{bandiera|Santa Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}'' ([[Renju Unit]]) |4,000 |Lulju 1, 2012 |0.00004% |align=left|stima tal-UN |- |234 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Falkland}}'' ([[Renju Unit]]) |2,563 |April 15, 2012 |0.00003% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120929024001/http://www.falklands.gov.fk/news/2012/09/headline-results-of-2012-falkland-islands-census-released/ ċensiment tal-2012] |- |235 |align=left|''{{flagicon|Norveġja}} [[Gżejjer Svalbard u Jan Mayen]]'' ([[Norveġja]]) |2,495 |Marzu 1, 2010 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Stima Uffiċjali] |- |236 |align=left|''{{bandiera|Gżira Norfolk}}'' ([[Awstralja]]) |2,302 |Awissu 9, 2011 |0.00002% |align=left|[https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf ċensiment tal-2011] |- |237 |align=left|''{{bandiera|Gżira tal-Milied}}'' ([[Awstralja]]) |2,072 |Awissu 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html ċensiment tal-2011] |- |238 |align=left|''{{bandiera|Tokelau}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,411 |Ottubru 18, 2011 |0.00001% |align=left|[https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf ċensiment tal-2011] |- |239 |align=left|''{{bandiera|Niue}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,000 |Lulju 1, 2012 |0.00001% |align=left|stima tal-UN |- |240 |align=left|{{bandiera|Belt tal-Vatikan}} |800 |Marzu 1, 2011 |0.00001% |align=left|[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Popolazione.htm Stima Uffiċjali] |- |241 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Kokos}}'' ([[Awstralja]]) |550 |Awissu 9, 2011 |0.000008% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html ċensiment tal-2011] |- |242 |align=left|''{{bandiera|Gżejjer Pitcairn}}'' ([[Renju Unit]]) |66 |Lulju 1, 2008 |0.000001% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html ċensiment tal-2008] |} ==Ħoloq esterni== *[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm Nazzjonijiet Uniti Rapport Analitiku għall-reviżjoni tal-2004 tal-Prospetti tal-Popolazzjoni Dinjija] (ir-rapport analitiku għar-reviżjoni tal-2006 ma tkunx disponibbli online) - tinkludi dettalji tal-metodoloġija u s-sorsi użati għall-estimi tal-popolazzjoni ta 'hawn fuq. [[Kategorija:Listi ta' pajjiżi]] [[Kategorija:Statistika]] b0qi8selsnkw6yu99ocfxkhgciehafg 0 18193 330622 317448 2026-06-19T01:48:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330622 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Tre Penne | stampa = [[Image:Tre Penne.png|150px]] | isem_sħiħ = Società Polisportiva Tre Penne | grawnd = Stadio Fonte dell'Ovo | jesa' = 500 | fundazzjoni = 1956 | president = | kowċ = | kampjonat = [[Campionato Sammarinese di Calcio]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.trepenne.sm |pattern_la1=_whiteshoulders|pattern_b1=_stripesonwhite|pattern_ra1=_whiteshoulders| leftarm1=7EC9E4|body1=7EC9E4|rightarm1=7EC9E4|shorts1=7EC9E4|socks1=FFFFFF| pattern_la2=|pattern_b2=_thinsidesonwhite|pattern_ra2=| leftarm2=FFFFFF|body2=000000|rightarm2=FFFFFF|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''SP Tre Penne''' huwa [[klabb tal-futbol]] minn [[San Marino]] bbażat fil-[[Belt ta' San Marino]]. Il-klabb beda il-futbol fl-1956. Tre Penne attwalment jilgħabu f''' Girone B'' tal-[[Campionato Sammarinese di Calcio]]. Kuluri tat-tim huma bojod u blu meta jilgħabu f'darhom u aħmar meta jilgħabu barra min darhom. ==Unuri== *'''[[Campionato Sammarinese di Calcio]]: 4''' :: 2011-12, 2012-2013, 2015-2016, 2018-19 *'''[[Coppa Titano]]: 5''' :: 1967, 1970, 1982, 1983, 2000 *'''[[San Marino Federal Trophy]]: 1''' :: 2005 == Rekord ewropew == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2010–11|2010–11]] |[[UEFA Europa League]] |[[UEFA Europa League 2010–11#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tieni rawnd tal-kwalifikazzjoni]] |{{flagicon|Bożnija u Ħerżegovina}} |[[HŠK Zrinjski Mostar]] |2–9 |1–4 |'''3–13''' |- |- |[[UEFA Europa League 2011–12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |[[UEFA Europa League 2011–12#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd tal-kwalifikazzjoni]] |{{flagicon|Serbja}} |[[FK Rad]] |1–3 |0–6 |'''1–9''' |- |[[2012–13 UEFA Champions League|2012–13]] |[[UEFA Champions League]] |[[UEFA Champions League 2012–13#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd tal-kwalifikazzjoni]] |{{flagicon|LUX}} |[[F91 Dudelange]] |0–4 |0–7 |'''0–11''' |- | [[UEFA Champions League 2013–14|2013–14]] | [[UEFA Champions League]] | [[UEFA Champions League 2013–14#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd tal-kwalifikazzjoni]] | {{flagicon|Armenja}} | [[Shirak FC|Shirak]] | – |0–3 | – |} ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq Esterni == * [https://web.archive.org/web/20070928002155/http://www.trepenne.sm/ Sit Uffiċjali] * [https://web.archive.org/web/20120204072809/http://www.fsgc.sm/sources/comp_societa.asp?id=1087&id_squadra=15 Paġna FSGC] * [https://web.archive.org/web/20090330062907/http://www.eufo.de/football/smr/sp_tenne.htm Tre Penne fuq EUFO.DE] * [https://web.archive.org/web/20121219031047/http://uk.soccerway.com/teams/san-marino/sp-tre-penne/ Profil fuq Soccerway] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol tas-San Marino|Tre Penne]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1956|Tre Penne]] rqrkpc5c7bc5av1no4anyk2oljjh6hk 0 18791 330631 329761 2026-06-19T02:09:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330631 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħal Lija''' huwa raħal żgħir fil-gżira ta' [[Malta]]. Jifforma parti mit-[[Tliet Irħula ta' Malta]], ma' [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan]]. Ħal Lija għandha [[knisja parrokkjali]] barokka u seba' kappelli żgħar oħra. Il-knisja parrokkjali iddedikata lit-Trasfigurazzjoni ta' [[Ġesù Kristu]] u bħalissa għaddejja minn proġett ta' restawr estensiv sabiex jiġu ppreżervati x-xogħlijiet ta' arti prezzjużi u l-pitturi ta' [[Giuseppe Calì]] madwar il-knisja. Ħal Lija saret parroċċa fl-1594, wara li l-komunità żgħira nqatgħet mill-belt ġirien, [[Birkirkara]]. Hija kellha popolazzjoni ta' 3,793 ruħ sal-aħħar tas-sena 2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> ==Kultura== [[Image:Lija - Belveder Tower.JPG|thumb|left|It-Torri Belvedere]] Ħal Lija hu l-aktar magħruf għal-[[logħob tan-nar]] li jattira eluf ta' nies u turisti matul il-perjodu tal-festa li ssir fl-ewwel ġimgħa ta' Awwissu. Dan l-ispettaklu hu magħruf ħafna u hu meqjus bħala l-aħjar tal-gżira. It-tim logħob tan-nar ta' Ħal Lija rebaħ il-konkors tan-nar internazzjonali li saret f'[[Monako]] fl-1980. Fl-2006, il-fabbrika tan-nar Lija ġiet it-tieni fil-festival tal-logħob tan-nar organizzat fil-Port il-Kbir fil-Belt [[Valletta]]. Ħal Lija jospita wkoll il-festival taċ-ċitru Malti, li jsir kull sena. Ħal Lija għandu diversi djar qodma ta' karattru, ġonna kbar taċ-ċitru, it-Torri Belvedere li hu uniku u [[Villa Francia]]. Ir-Residenza tal-Università uffiċjali tal-[[Università ta' Malta]] tinsab ukoll f'dan ir-raħal. L-awtur Brittaniku [[Anthony Burgess]], li x-xogħlijiet tiegħu li jinkludu ''[[A Clockwork Orange]]'', kien joqgħod Ħal Lija għal tliet snin (1968-1970). F'Ħal Lija hemm ukoll il-villa fejn għexet il-politiku [[Mabel Strickland]], bint [[Gerald Strickland]]. ==Sport== [[Lija Athletic FC]] huwa l-[[klabb tal-futbol]] tal-villaġġ. Dan il-klabb ġie promoss għall-Premier League Malti għal tliet darbiet fl-istorja tagħhom. Meta wieħed iqis id-daqs żgħir tal-villaġġ u r-riżorsa u l-limitazzjonijiet finanzjarji, dan kien meqjus bħala suċċess kbir minn dilettanti sportivi lokali. Lija Athletic, bil-kollaborazzjoni tal-Kunsill Lokali inawgura grawnd sintetiku ġdid fis-6 ta' Lulju, 2007 (''Jum Ħal Lija''). Dan il-grawnd jinsab fil-motivi tar-raħal tal-primarja. Fl-2009, il-Klabb iċċelebra s-60 Anniversarju tiegħu mill-fondazzjoni tiegħu. [[Image:Lija - city limits sign.JPG|thumb|right|Id-dħul għall-Ħal Lija]] == Kunsill Lokali ta' Ħal Lija == Il-membri lokali attwali tal-kunsill huma: *Castaldi Paris Ian (Sindku, PN) *Magda Magri Naudi (Sindku deputat PN) *Massimo Scerri (PN) *Sant Marc (PL) *Farrugia Lorraine (PL) ==Żoni== * Ħal Mann * Ta' Bajdun * Ta' Seguna * Tad-Daħla * Tad-Daqqaq * Tal-Mirakli * Wied Lija == Toroq prinċipali == * Triq Annibale Preca * Triq Carmelo Farrugia * Triq il-Forn * Triq il-Kbira * Triq il-Mosta * Triq Robert Mifsud Bonnici * Triq Sant' Andrija * Triq Sant' Antnin * Triq Sir Ugo Mifsud * Vjal it-Trasfigurazzjoni * Triq Gużeppi Portelli ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20130520085303/http://lija.gov.mt/ Kunsill Lokali ta' Ħal Lija] * [https://web.archive.org/web/20070626070057/http://www.lijaathletic.com/ Lija Athletic FC] * [https://web.archive.org/web/20190126053416/http://www.lijaparish.com/ Parroċċa ta' Ħal Lija] * [https://web.archive.org/web/20071009030521/http://www.06august.com/ 6 ta' Awwissu - Festa Titulari] * [https://web.archive.org/web/20100429010353/http://pocketmalta.mobi/malta/index.php/component/content/category/55-attractions.html Postijiet għal żjara f'Ħal Lija] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] gg1sxtk0nkw9ed1lprcd7n178cb36j6 0 20066 330604 329718 2026-06-19T00:32:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330604 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Għajnsielem}} '''Għajnsielem''' hu raħal fix-Xlokk t'[[Għawdex]], li jinkludi wkoll il-gżira kollha ta' [[Kemmuna]]. Ir-raħal għandu popolazzjoni ta' 3,764 (Diċembru 2024)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|titlu=World Population Day: 11 July 2025 - NSO Malta|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> u huwa l-ewwel raħal Għawdxi li jilqa' lil min jitlaq mill-Port tal-Imġarr biex jidħol f'Għawdex. L-isem joriġina minn għajn tal-ilma, li madwar fl-1700, il-Gran Mastru Perellos bena arcade li kien fih sinkijiet u spouts t'ilma frisk. Attrazzjonijiet jinkludu l-kappella ta' Lourdes bil-kampnar u n-niċċa tal-Madonna ta' Lourdes, Forti Chambray u t-towering tal-Knisja Parrokkjali t'Għajnsielem. ==Il-Mottu u l-Emblema tar-Raħal== Il-mottu t'Għajnsielem bil-Latin huwa "Ob fontem prosperitas" li jfisser "nistagħna b'nixxiegħa ilma". L-għejun tar-raħal kienu jattrattaw l-ewwel abitanti li wara wassal il-prosperità fil-post. ==Postijiet t'Interess== *[http://www.ghajnsielem.com/places/belvederes.html Belvederes] *[http://www.ghajnsielem.com/places/borg_gharib.html Borġ Għarib] *[https://web.archive.org/web/20120303123747/http://www.ghajnsielem.com/places/chambray.html Forti Chambray] *[https://web.archive.org/web/20080726181258/http://www.ghajnsielem.com/places/fougasse.html Fugass] *[https://web.archive.org/web/20130301032444/http://www.ghajnsielem.com/places/gozo_heritage.html Gozo Heritage ('''magħluq''')] *[http://www.ghajnsielem.com/places/lourdes.html Kappella ta' Lourdes u Dar Lourdes] *[http://www.ghajnsielem.com/places/stcicilia.html Kappella u Torri Santa Ċeċilja] *[[Kemmuna]] *[http://www.ghajnsielem.com/places/oldparish.html Knisja l-Qadima] *[https://web.archive.org/web/20090802014007/http://ofm.org.mt/padovarh/ Knisja ta' Sant'Antnin] *[http://www.ghajnsielem.com/places/niches.html Niċeċ] *[https://web.archive.org/web/20120303135704/http://www.ghajnsielem.com/places/apparation.html Pjazza tad-Dehra] *[https://web.archive.org/web/20130228012657/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html Port tal-Imġarr] *[http://www.ghajnsielem.com/places/sanctuary.html Santwarju tal-Madonna ta' Loretu] *[http://www.ghajnsielem.com/places/temple.html Tempju tal-Imrejżbiet u Tempju tal-Qiegħan] *[http://www.ghajnsielem.com/places/garzes.html Torri ta' Garzes] *[https://web.archive.org/web/20120630062018/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarrxini.html Torri ta' Mġarr ix-Xini] *[http://www.ghajnsielem.com/places/xatt_ahmar.html Xatt l-Aħmar] ==Għaqdiet tal-Banda== *[http://www.ghajnsielem.com/stjoseph/index.html L-Għaqda Mużikali San Ġużepp] ==Għaqdiet tal-Futbol== * [[Għajnsielem FC]] ==Żoni== *Borġ l-Għarib *Forti Chambray *Ġnien Miġiaro *Iċ-Ċens *Il-Gudja *Mrejżbiet *Port tal-Imġarr *Rdum it-Tafal *Ta' Briegħen *Ta' Cordina *Ta' Kusbejja *Taħt il-Belt *Tal-Palma *Wied tal-Imġarr *Xatt l-Aħmar *Żewwieqa ==Lista ta' toroq t'Għajnsielem== *Daħla Ta' Briegħem *Daħla Ta' Steliju *Pjazza Indipendenza *Pjazza Loreto *Pjazza Tad-Dehra *Pjazzetta l-10 ta' Diċembru *Sqaq Ħamri Nru.1 *Sqaq Ħamri Nru.2 *Sqaq Ħamri Nru.3 *Sqaq Ħamri Nru.4 *Sqaq Ħamri Nru.5 *Sqaq il-Balliju *Sqaq l-Imġarr Nru.1 *Sqaq l-Imġarr Nru.2 *Sqaq l-Imġarr Nru.3 *Trejqa Ħamri *Triq Anġlu Grech *Triq Benghazi *Triq Borġ Għarib *Triq Ċens l-Għarus *Triq Chambrai *Triq Dun Franġisk Mizzi *Triq Dun Ġużepp Galea Rapa *Triq Fuq il-Għajn *Triq Ġużeppi Calì *Triq Ġużeppi Cauchi *Triq Girgor *Triq Għajnsielem *Triq iċ-Ċief *Triq il-Baħħara *Triq il-Barumbara *Triq il-Fawwara *Triq il-Ġnien *Triq il-Gawwi *Triq il-Gleneagles *Triq il-Gudja *Triq il-Ħamri *Triq il-Merkanti *Triq il-Mogħdija *Triq il-Qala *Triq in-Nadur *Triq is-26 ta' Jannar 1855 *Triq ix-Xatt *Triq ix-Xatt l-Aħmar *Triq iż-Żewwieqa *Triq Kemmuna *Triq Kemmunett *Triq l-Imġarr *Triq l-Imrejżbiet *Triq l-Ixprunara *Triq Malta *Triq Patri Franġisk Cauchi *Triq Patri Odorik Grima *Triq Qigħan *Triq Raymond Caruana *Triq Ramon Perellos *Triq Sant'Antnin *Triq Sant'Indrija *Triq Santu Liju *Triq Simirat *Triq Ta' Cordina *Triq Tal-Latini *Triq Wied ir-Rajjes *Triq Wied Martin ==Ħoloq Esterni== *[http://www.ghajnsielem.com/ ghajnsielem.com] *[http://www.radjulauretana.com Radju Lauretana] <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand"> Koordinati: {{coord|36|1|37|N|14|17|25|E|type:city}} </span> {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] mnl6hru3byy55qemmxgvlkbn7gdx5n8 0 20383 330597 330585 2026-06-18T17:39:04Z Jmabel 28296 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Street in Montigo Bay Jamaica Photo D Ramey Logan.jpg]] → [[File:Street in Montigo Bay Jamaica Photo Don Ramey Logan.jpg]] [[c:Special:PermanentLink/1232765674#Mass_rename_requested]] 330597 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Ġamajka |isem_nattiv = |isem_komuni = |stampa_bandiera = Flag of Jamaica.svg |stampa_emblema = Coat of Arms of Jamaica.svg |stampa_mappa = Jamaica (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ġamajka |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ġamajka |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ġamajka |mottu_nazzjonali = "Out of Many, One People"<br /> |innu_nazzjonali = ''[[Jamaica, Land We Love]]''<br /><small>"Ġamajka, Art li aħna nħobbu</small><center>[[Stampa:"Jamaica, Land We Love", performed by the United States Navy Band.oga]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Ingliż]]<br />([[Ingliż Ġamajkan]]) |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kingston, Ġamajka|Kingston]] |l-ikbar_belt = [[Kingston, Ġamajka|Kingston]] |latd=17 |latm=59 |latNS=N |lonġd=76 |lonġm=48 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Sistema parlamentari|Demokrazija parlamentari]] taħt [[monarkija kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[Monarka tal-Ġamajka|Monarka]] |titlu_kap2 = [[Lista ta' Gvernaturi Ġenerali tal-Ġamajka|Gvernatur Ġenerali]] |titlu_kap3 = [[Prim Ministru tal-Ġamajka|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Reġina Eliżabetta II|Eliżabetta II]] |isem_kap2 = [[Patrick Allen (Ġamajka)|Patrick Allen]] |isem_kap3 = [[Portia Simpson-Miller]] |żona_kklassifika = 166 |poż_erja = 166 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 10,991 |erja_mi_kw = 4,244 |perċentwal_ilma = 1.5 |sena_stima_popolazzjoni = Lulju 2012 |stima_popolazzjoni = 2,889,187 |poż_stima_popolazzjoni = 139 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 252 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 656 |poż_densità_popolazzjoni = 49 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $14.807 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $5,402 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{profitt}} 0.730<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2011 |sena=2011 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2011-11-05}}</ref> |poż_IŻU = 80 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 6 ta' Awwissu, 1962 |valuta = [[Dollaru Ġamajkan]] |kodiċi_valuta = JMD |żona_ħin = |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.jm]] |kodiċi_telefoniku = +1-876 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $14.807 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $5,402 |poż_PGD_nominali_per_capita = |noti = }} [[File:View of Kingston.jpg|thumb|Kingston]] Il-'''Ġamajka''' ({{awdjo|En-us-Jamaica.ogg|/dʒəˈmeɪkə/}}) hi [[pajjiż gżira]] li tinsab fil-[[Baħar Karibew]], tinkludi t-tielet l-akbar gżira tal-[[Antilli Kbar]]. Id-daqs tal-gżira hi ta' 10,990 kilometru kwadru fl-erja, 145 kilometru l'bogħod minn nofsinhar ta' [[Kuba]], u 191 kilometru mill-punent ta' [[Ħispanjola]], il-gżira fiha stati nazzjonali tal-[[Ħaiti]] u tar-[[Repubblika Dominicana]]. Il-Ġamajka hija l-ħames l-akbar pajjiż gżira fil-[[Karibew]].<ref>{{ċita web|url=http://www.aneki.com/countries2.php?t=Largest_Countries_in_the_Caribbean&table=fb5&places=2&unit=*&order=desc&dependency=independent&number=5&cntdn=n&r=-201-202-203-204-205-206-207-208-209-210-211-212-116-214-215-216-217-218-219-220&c=caribbean&measures=Country--Total%20Area%20(sq%20km)&units=*--*&decimals=*--* |titlu=Top 5 Largest Countries in the Caribbean |pubblikatur=Aneki.com |data= |data-aċċess=2012-08-06}}</ref> Il-[[poplu indiġenu]], isejjaħ lil pajjiż ''Xaymaca'' bil-[[lingwa Arawakana]]<ref>Kif rappreżentata fl-[[Ortografija Spanjola#Ortografija|Ortografija Spanjola Qadima]], fis-sens li tibda bil-ħoss "sh.</ref> li tfisser "Art tal-Injam u tal-Ilma" jew "Art tar-Rebbiegħa".<ref name=taino>{{ċita web |url=http://www.uctp.org/VocesIndigena.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071016055722/http://www.uctp.org/VocesIndigena.html |arkivju-data=2007-10-16 |titlu=Taíno Dictionary |pubblikatur=The United Confederation of Taíno People |data-aċċess=2007-10-18 |lingwa=Spanjol |url-status=dead }}</ref> In-nies indiġeni Taino tal-gżira gradwalment ġew taħt il-ħakma Spanjola wara l-wasla ta 'Kristoforu Kolombu fl-1494. Ħafna min-nies indiġeni mietu bil-mard, u wara l-Ispanjol ġabu għadd kbir ta' Afrikani fil-Ġamajka bħala skjavi. Il-gżira baqgħet pussess ta' Spanja, taħt l-isem ta' Santiago, sal-1655, meta l-Ingilterra (parti minn dak li kien se jsir ir-Renju tal-Gran Brittanja) rebħitha u semmieha Ġamajka. Sar parti importanti mill-Indi tal-Punent Brittaniċi kolonjali. Taħt il-ħakma kolonjali Brittanika, il-Ġamajka saret esportatur ewlieni taz-zokkor, b'ekonomija ta' pjantaġġuni dipendenti fuq l-importazzjoni kontinwa ta' skjavi Afrikani u d-dixxendenti tagħhom. L-Ingliżi emanċipaw kompletament lill-iskjavi kollha fl-1838, u ħafna liberti għażlu li jkollhom irziezet ta' sussistenza aktar milli jaħdmu fuq pjantaġġuni. Mibda fl-1840s, l-Ingliżi bdew jużaw ħaddiema Ċiniżi u Indjani indentured għax-xogħol tal-pjantaġġuni. Il-Ġamajkani kisbu l-indipendenza mir-Renju Unit fis-6 ta' Awwissu, 1962. B’2.8 miljun ruħ, il-Ġamajka hija t-tielet l-aktar pajjiż popolat li jitkellem bl-Ingliż fl-Ameriki (wara l-Istati Uniti u l-Kanada), u r-raba' pajjiż l-aktar popolat fil-Karibew. Kingston hija l-kapitali u l-akbar belt fil-pajjiż. Il-biċċa l-kbira tal-Ġamajkani huma ta' dixxendenza Afrikana sub-Saħarjana, b'minoranzi sinifikanti Ewropej, Asjatiċi tal-Lvant (prinċipalment Ċiniżi), Indjani, Libaniżi u minoranzi ta' razza mħallta. Minħabba rata għolja ta' emigrazzjoni tax-xogħol mis-sittinijiet, teżisti dijaspora kbira Ġamajkana, partikolarment fil-Kanada, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti. Il-pajjiż għandu influwenza globali li tiċħad id-daqs żgħir tiegħu; Kien il-post fejn twieled ir-reliġjon Rastafarian, il-mużika reggae (u ġeneri assoċjati bħad-dub, ska u dancehall), u hija prominenti internazzjonalment fl-isports, inklużi l-cricket, l-isprinting u l-atletika. Il-Ġamajka ġieli ġiet meqjusa bħala s-superpotenza kulturali l-inqas popolata fid-dinja. Il-Ġamajka hija pajjiż bi dħul medju-għoli b'ekonomija dipendenti ħafna fuq it-turiżmu; Għandha medja ta' 4.3 miljun turist fis-sena. Il-pajjiż jaħdem b'mod favorevoli fuq miżuri ta' libertà tal-istampa, governanza demokratika, u benesseri sostenibbli. Il-Ġamajka hija monarkija kostituzzjonali parlamentari bis-setgħa mogħtija lill-Parlament bikamerali tal-Ġamajka, li jikkonsisti f'Senat maħtur u Kamra tad-Deputati eletta direttament. Andrew Holness serva bħala Prim Ministru tal-Ġamajka minn Marzu 2016. Bħala renju tal-Commonwealth, b'Charles III bħala r-re tiegħu, ir-rappreżentant maħtur tal-Kuruna huwa l-Gvernatur-Ġenerali tal-Ġamajka, pożizzjoni li kellu Patrick Allen mill-2009. == Etimoloġija == In-nies indiġeni Taíno sejħu lill-gżira Xaymaca bil-lingwa tagħhom, li tfisser "Art tal-Injam u l-Ilma" jew "Art tal-Nixxiegħat". Ġie ssuġġerit li Yamaye kien isem bikri Taíno għall-gżira kif irreġistrat minn Christopher Columbus. Il-Ġamajkani ħafna drabi jirreferu għall-gżira ta' oriġini tagħhom bħala "yaad," il-kelma tad-djalett Ġamajkana għal tarzna u tfisser dar. Ismijiet kolokwali oħra bħal "Jamrock", "Jamdown" ("Jamdung" fid-djalett Ġamajkan) jew, fil-qosor, "Ja" huma wkoll użati ħafna. == Storja == Il-Ġamajka kienet oriġinarjament kolonizzata mill-Ispanjoli u l-Kolonja ta 'Santiago ġiet ipproklamata b'kapital f'Sasntiago de la Vega. L-Invażjoni tal-Ġamajka seħħet f'Mejju 1655, matul il-Gwerra Anglo-Spanjola tal-1654–1660, meta forza expeditionary Ingliża qabdet il-Ġamajka Spanjola. Kien parti minn pjan ambizzjuż ta’ Oliver Cromwell biex jakkwista kolonji ġodda fl-Amerika, magħrufa bħala Western Design. Għalkemm insedjamenti importanti bħal Santiago de la Vega, illum il-Belt Spanjola, kienu difiżi ħażin u okkupati malajr, ir-reżistenza minn skjavi maħruba, jew maroons Ġamajkani, kompliet fl-intern. Id-disinn tal-Punent kien fil-biċċa l-kbira falliment, iżda l-Ġamajka baqgħet f'idejn l-Ingliżi u ġiet ċeduta formalment minn Spanja fit-Trattat ta' Madrid tal-1670. Il-Kolonja tal-Ġamajka baqgħet pussess Brittaniku sal-indipendenza tagħha fl-1962. == Storja == === Preistorja === M'hemm l-ebda evidenza arkeoloġika tal-preżenza tal-bniedem fil-Ġamajka sa madwar is-sena 500. Grupp magħruf bħala l-"poplu Redware" minħabba li l-fuħħar tagħhom wasal madwar is-sena 600, segwit mit-Tainos madwar is-sena 800, li probabbilment ġew mill-Amerika fin-nofsinhar. Huma kienu jipprattikaw ekonomija agrarja u tas-sajd, u huwa maħsub li fl-aqwa tagħhom kienu jgħoddu madwar 60,000 ruħ, miġbura f’madwar 200 villaġġ immexxija minn kaċikijiet (kapijiet). Il-kosta tan-Nofsinhar tal-Ġamajka kienet l-aktar popolata, speċjalment madwar iż-żona issa magħrufa bħala Old Harbour. Għalkemm ħafna drabi kien maħsub li ġew estinti wara kuntatt mal-Ewropej, it-Taínos fil-fatt kienu għadhom abitati fil-Ġamajka meta l-Ingliżi ħadu l-kontroll tal-gżira fl-1655. Xi wħud ħarbu lejn reġjuni interni, u ingħaqdu mal-komunitajiet maroon Afrikani. Il-Ġamajkan National Heritage Trust qed tipprova ssib u tiddokumenta kwalunkwe evidenza li fadal tat-Taíno. === Dominazzjoni Spanjola (1509-1655) === [[Stampa:Cristobal Columbus20231003 115330.jpg|thumb|Statwa ta' Kristofru Kolombu fil-parroċċa ta' Santa Ana]] [[Stampa:Jamaica 1528.png|thumb|Mappa tal-Ġamajka mill-1528, li kienet maħkuma minn Juan de Esquivel fl-1509.]] Christopher Columbus kien l-ewwel Ewropew li ra l-Ġamajka, talab il-gżira għal Spanja wara li niżel hemmhekk fl-1494 fit-tieni vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki. Il-punt probabbli tal-inżul tagħhom kien Dry Harbour, imsejjaħ Discovery Bay, u l-Bajja ta' Sant'Anna ġiet imgħammda minn Columbus bħala “Saint Gloria”, wara l-ewwel lemħ art. Iktar tard irritorna fl-1503; Madankollu, kien nawfragu u hu u l-ekwipaġġ tiegħu ġew sfurzati jgħixu fil-Ġamajka għal sena waqt li stennew li jiġu salvati. Mil-punent tal-Bajja ta' Sant'Anna hemm is-sit tal-ewwel insedjament Spanjol fuq il-gżira, Sevilja, li twaqqfet fl-1509 minn Juan de Esquivel iżda abbandunata madwar l-1524 minħabba li kienet meqjusa ħażina għas-saħħa. Il-kapitali ġiet imċaqalqa lejn Spanjola Town, li dak iż-żmien kienet imsejħa San Jago de la Vega, madwar l-1534. Sadanittant, it-Taínos bdew imutu f’numru kbir, it-tnejn minn mard introdott mill-Ispanjol. Bħala riżultat, l-Ispanjoli bdew jimportaw skjavi mill-Afrika lejn il-gżira. Ħafna skjavi rnexxielhom jaħarbu, u jiffurmaw komunitajiet awtonomi f'żoni remoti u faċilment difiżi fl-intern tal-Ġamajka, ħallat mat-Taínos li kien fadal; Dawn il-komunitajiet saru magħrufa bħala maroons. Ħafna Lhud ħarbu mill-Inkwiżizzjoni Spanjola biex jgħixu fil-gżira. Huma għexu bħala conversos u spiss kienu ppersegwitati minn ħakkiema Spanjoli, u xi wħud irrikorrew għall-piraterija kontra t-tbaħħir mill-Imperu Spanjol. Huwa stmat li fil-bidu tas-seklu 17 mhux aktar minn 2,500 sa 3,000 ruħ kienu jgħixu fil-Ġamajka. === Perjodu Brittaniku bikri === [[File:Jamaica1671ogilby.jpg|thumb|Mappa tas-seklu 17 tal-Ġamajka]] [[Stampa:Morgan,Henry.jpg|thumb|Henry Morgan kien pirata tal-Karibew, privateer, sid tal-pjantaġġuni u slaver; Huwa kien wasal l-ewwel fl-Indi tal-Punent bħala qaddej indentured, bħall-biċċa l-kbira tas-settlers Ingliżi tal-bidu.]] L-Ingliżi bdew jieħdu interess fil-gżira u, wara tentattiv fallut biex jirbħu Santo Domingo fuq Hispaniola, l-Ammirall William Penn u l-Ġeneral Robert Venables mexxew invażjoni tal-Ġamajka fl-1655. Battalji f'Ocho Ríos fl-1657 u Río Nuevo fl-1658 irriżultaw f'invażjoni tal-Ġamajka. telfiet Spanjoli; Fl-1660 il-komunità Maroon taħt it-tmexxija ta' Juan de Bolas bidlet naħat u bdiet tappoġġja lill-Ingliżi. Bl-għajnuna tiegħu, it-telfa Spanjola kienet assigurata. Fl-1661 ġie ffurmat il-gvern ċivili Ingliż u s-suldati ta' Roundhead dawru l-attenzjoni tagħhom lejn il-governanza u r-responsabbiltajiet agrikoli. Meta' l-Ingliżi qabdu l-Ġamajka, il-biċċa l-kbira tas-settlers Spanjoli ħarbu, bl-eċċezzjoni tal-Lhud Spanjoli, li ddeċidew li jibqgħu. Is-sidien tal-iskjavi Spanjoli ħelsu lill-iskjavi tagħhom qabel ma' telqu. Ħafna skjavi mxerrda madwar il-muntanji, ngħaqdu ma' komunitajiet maroon diġà stabbiliti. Matul sekli ta' skjavitù, il-Maroons Ġamajkani stabbilixxew komunitajiet ħielsa fl-intern muntanjuż tal-Ġamajka, fejn żammew il-libertà u l-indipendenza tagħhom għal ġenerazzjonijiet, taħt it-tmexxija ta' mexxejja Maroon bħal Juan de Serras. Intant, l-Ispanjoli gamlu diversi tentattivi biex jer;g[u jaqbdu l-g]ira, li wasslu lill-Ingli]i biex jappo jaw lill-pirati li jattakkaw bastimenti Spanjoli fil-Karibew; Bħala riżultat, il- piraterija saret rampanti fil- Ġamajka, u l- beltta' Port Royal saret famuża għall- illegalità tagħha. Spanja aktar tard irrikonoxxiet il-pussess Ingliż tal-gżira bit-Trattat ta' Madrid (1670). Wara dan, l-awtoritajiet Ingliżi fittxew li jrażżnu l-agħar eċċessi tal-pirati. Fl-1660, il-popolazzjoni tal-Ġamajka kienet madwar 4,500 abjad u 1,500 iswed. Fil-bidu tas-snin 1670, meta l-Ingliżi żviluppaw pjantaġġuni tal-kannamieli taz-zokkor maħduma minn għadd kbir ta' skjavi, l-Afrikani suwed iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni. L-Irlandiżi fil-Ġamajka ffurmaw ukoll parti kbira mill-popolazzjoni inizjali tal-gżira, li jiffurmaw żewġ terzi tal-popolazzjoni bajda fil-gżira fl-aħħar tas-seklu 17, id-doppju tal-popolazzjoni Ingliża. Ġew miġjuba bħala ħaddiema u suldati indentured wara l-konkwista tal-1655. Ħafna mill-Irlandiżi ġew trasportati bil-forza bħala priġunieri politiċi tal-gwerra mill-Irlanda bħala riżultat tal-Gwerer tat-Tliet Renji li kienu għaddejjin. Il-migrazzjoni ta’ għadd kbir ta’ Irlandiżi lejn il-gżira kompliet sas-seklu 18. Ġiet introdotta forma limitata ta’ gvern lokali bil-ħolqien tad-Dar tal-Assemblea Ġamajkana fl-1664; Madankollu, kienet tirrappreżenta biss numru żgħir ta 'sidien ta' pjantaġġuni sinjuri. Fl-1692, il-kolonja tħawwdet minn terremot li rriżulta f’diversi eluf ta’ mwiet u l-qerda kważi sħiħa ta’ Port Royal. === sekli 18-19 === [[Stampa:Duperly (1833) Destruction of the Roehampton Estate January 1832.png|thumb|Pjantaġġun maħruq matul il-Gwerra Battista tal-1831-1832]] Matul is-seklu 18, l-ekonomija żdiedet, ibbażata primarjament fuq iz-zokkor u uċuħ tar-raba 'oħra għall-esportazzjoni bħall-kafè, il-qoton u l-indigo. Dawn l-uċuħ tar-raba' kollha kienu maħduma minn skjavi suwed, li għexu ħajja qasira u spiss brutali mingħajr drittijiet, li kienu proprjetà ta' klassi żgħira ta' pjanti. Fis-seklu 18, l-iskjavi ħarbu u ngħaqdu mal-Maroons f'numru dejjem jikber, li wassal għall-Ewwel Gwerra Maroon (1728-1739/40), li spiċċat fi staġnar. Il-gvern Ingliż talab għall-paċi u ffirma trattati mal-Leeward Maroons immexxija minn Cudjoe u Accompong fl-1739, u mal-Windward Maroons immexxija minn Quao u Queen Nanny fl-1740. Fl-1760 faqqgħet ribelljoni kbira tal-iskjavi, magħrufa bħala Tacky's War, iżda ġiet megħluba mill-Ingliżi u l-alleati Maroon tagħhom. Wara t-tieni kunflitt fl-1795-96, ħafna maroons mill-belt maroon ta' Cudjoe's Town (Trelawny Town) ġew imkeċċija lejn Nova Scotia u aktar tard lejn Sierra Leone. Sal-bidu tas-seklu 19, id-dipendenza tal-Ġamajka fuq ix-xogħol tal-iskjavi u l-ekonomija tal-pjantaġġuni kienet irriżulta li l-popolazzjoni sewda kienet tisboq il-popolazzjoni bajda bi kważi 20 għal 1. Għalkemm l-Ingliżi kienu pprojbixxew l-importazzjoni tal-iskjavi, xi wħud kienu għadhom ġew kuntrabandu mill-Afrika. Waqt li kien qed jippjana l-abolizzjoni tal-iskjavitù, il-Parlament Ingliż għadda liġijiet biex itejjeb il-kundizzjonijiet tal-iskjavi. Huma pprojbixxew l-użu tal-frosti fil-kampanja u t-tqattigħ tan-nisa; Huma infurmaw lil min iħawwel li l-iskjavi kienu se jitħallew istruzzjoni reliġjuża u talbu ġurnata ta' mistrieħ matul kull ġimgħa meta l-iskjavi setgħu jbigħu l-oġġetti tagħhom, u jipprojbixxu s-swieq tal-Ħadd biex jippermettu lill-iskjavi jattendu l-knisja. Il-Kamra tal-Assemblea Ġamajkana kienet irriżentata u rreżistiet il-liġijiet il-ġodda. Il-membri, li s-sħubija tagħhom imbagħad kienet ristretta għal Ġamajkani ta' dixxendenza Ewropea, sostnew li l-iskjavi kienu kuntenti u opponew l-indħil tal-Parlament fl-affarijiet tal-gżira. Is-sidien tal-iskjavi beżgħu minn rewwixti possibbli jekk jittaffew il-kundizzjonijiet. [[Stampa:Hakewill, A Picturesque Tour of the Island of Jamaica, Plate 04.jpg|thumb|Harbour Street, Kingston, madwar l-1820]] L-Ingliżi neħħew il-kummerċ tal-iskjavi fl-1807, iżda mhux l-istituzzjoni nnifisha. Fl-1831 faqqgħet ribelljoni kbira tal-iskjavi, magħrufa bħala l-Gwerra Battista, immexxija mill-predikatur Battista Samuel Sharpe. Ir-ribelljoni rriżultat f'mijiet ta' mwiet u l-qerda ta' ħafna pjantaġġuni, u wasslet għal ritaljazzjoni ħarxa mill-klassi tal-plantokrazija. Bħala riżultat ta' ribelljonijiet bħal dawn, kif ukoll l-isforzi tal-abolizzjonisti, il-Gran Brittanja pprojbixxa l-iskjavitù fl-imperu tagħha fl-1834, u l-emanċipazzjoni sħiħa mill-iskjavitù ġiet iddikjarata fl-1838. Il-popolazzjoni fl-1834 kienet 371,070, li minnhom 15,000 kienu bojod, 5,000 iswed ħielsa; 40,000 persuna ta' kulur "kulur" jew ħielsa (razza mħallta); u 311,070 kienu skjavi. In-nuqqas ta' ħaddiema li rriżulta wassal lill-Ingliżi biex jibdew "jimportaw" impjegati indentured biex jissupplimentaw il-ġabra tax-xogħol, peress li ħafna liberti kienu riluttanti li jaħdmu fuq il-pjantaġġuni. Ħaddiema reklutati mill-Indja bdew jaslu fl-1845, ħaddiema Ċiniżi fl-1854. Ħafna Ġamajkani huma dixxendenti ta'nies mill-Asja t'Isfel u ċ-Ċina. Matul l-20 sena li ġejjin, diversi epidemiji ta' kolera, scarlatina u ġidri laqtu l-gżira, u qat lu kważi 60,000 ruħ (madwar 10 kuljum). Madankollu, fl-1871 iċ-ċensiment irreġistra popolazzjoni ta' 506,154 ruħ, li minnhom 246,573 kienu irġiel u 259,581 mara. It-tiġrijiet tagħhom ġew irreġistrati bħala 13,101 abjad, 100,346 ikkulurit (magħrufa bħala l-klassi Browning), u 392,707 iswed. Kien hemm kriżi ekonomika f'dan il-perjodu, b'ħafna Ġamajkani jgħixu fil-faqar. In-nuqqas ta' sodisfazzjon b'dan, u d-diskriminazzjoni razzjali kontinwa u l-emarġinazzjoni tal-maġġoranza s-sewda, wasslu biex fl-1865 faqqgħet ir-Ribelljoni ta' Morant Bay, immexxija minn Paul Bogle, li ġiet imrażżna mill-Gvernatur John Eyre b’tant brutalità li ġie msejjaħ mill-kariga. post. Is-suċċessur tiegħu, John Peter Grant, wettaq sensiela ta' riformi soċjali, finanzjarji u politiċi filwaqt li kellu l-għan li jżomm il-ħakma Ingliża soda fuq il-gżira, li saret kolonja tal-Kuruna fl-1866. Fl-1872 il-kapitali ġiet imċaqalqa minn Spanjol Town għal Kingston. === Kmieni tas-seklu 20 === Fl-1907, il-Ġamajka ntlaqtet minn terremot li, flimkien man-nar ta' wara, ikkawża qerda konsiderevoli f’Kingston u qatel bejn 800 u 1,000 ruħ. Il-qgħad u l-faqar baqgħu problema għal ħafna Ġamajkani. Bħala riżultat, ħarġu diversi movimenti li jfittxu bidla politika, notevolment l-Assoċjazzjoni Universali tat-Titjib tan-Negri u l-Lega tal-Komunitajiet Afrikani mwaqqfa minn Marcus Garvey fl-1917. Minbarra li fittxew drittijiet politiċi akbar u titjib fil-kundizzjoni tal-ħaddiema, Garvey kien ukoll prominenti. Pan-Afrikanista u avukat tal-moviment Back-to-Africa. Kien ukoll wieħed mill-ispirazzjonijiet ewlenin wara Rastafari, reliġjon mwaqqfa fil-Ġamajka fis-snin tletin li għaqqad il-Kristjaneżmu ma’ teoloġija Afroċentrika ċċentrata fuq il-figura ta’ Haile Selassie, Imperatur tal-Etjopja. Minkejja persekuzzjoni okkażjonali, Rastafari kiber biex sar fidi stabbilita fil-gżira, li aktar tard infirex barra. Id-Depressjoni l-Kbira tas-snin tletin laqtet bil-qawwa lill-Ġamajka. Bħala parti mill-inkwiet tax-xogħol tal-Indi tal-Punent Brittaniċi tal-1934-1939, il-Ġamajka rat bosta strajks, li laħqu l-qofol tagħhom fi strajk fl-1938 li nbidel f'rewwixta. Minħabba f’hekk, il-gvern Ingliż waqqaf kummissjoni biex tinvestiga l-kawżi tal-irvellijiet; ir-rapport tiegħu rrakkomanda riformi politiċi u ekonomiċi fil-kolonji tal-Karibew tal-Gran Brittanja. Fl-1944 twaqqfet Kamra ġdida tad-Deputati, eletta b'vot universali għall-adulti. Matul dan il-perjodu ħarġet is-sistema ta' żewġ partiti tal-Ġamajka, bil-ħolqien tal-Partit Laburista taċ-ċentru-lemin Ġamajka (JLP) taħt Alexander Bustamante u l-xellugi (PNP) taħt Norman Manley. Il-Ġamajka gradwalment kisbet awtonomija mir-Renju Unit. Fl-1958 saret provinċja tal-Federazzjoni tal-Indi tal-Punent, federazzjoni ta' diversi kolonji tal-Karibew Brittaniċi. Madankollu, is-sħubija fil-Federazzjoni wriet diviżjoni u referendum dwar il-kwistjoni ra maġġoranza żgħira tivvota biex titlaq mill-Federazzjoni. Wara li telqet mill-Federazzjoni, il-Ġamajka kisbet l-indipendenza sħiħa fis-6 ta' Awwissu, 1962. Madankollu, l-istat il-ġdid żamm is-sħubija tiegħu fil-Commonwealth tan-Nazzjonijiet (bil-monarka Brittaniku bħala kap ta' stat) u adotta sistema parlamentari fl-istil ta' Westminster. Bustamante, ta' 78 sena, sar l-ewwel Prim Ministru tal-pajjiż. === Era ta' wara l-indipendenza === Tkabbir ekonomiku qawwi, b'medja ta' madwar 6% fis-sena, immarka l-ewwel għaxar snin ta' indipendenza taħt il-gvernijiet konservattivi tal-JLP; dawn kienu mmexxija mill-prim ministri suċċessivi Alexander Bustamante, Donald Sangster (li miet għal kawżi naturali fi żmien xahrejn minn meta ħa l-kariga) u Hugh Shearer. It-tkabbir kien immexxi minn livelli għoljin ta’ investiment privat fil-boksajt/alumina, it-turiżmu, l-industrija tal-manifattura u, sa ċertu punt, is-settur agrikolu. Fl-elezzjoni ġenerali tal-Ġamajkani tal-1967, il-JLP reġa’ kien rebbieħ, fejn rebaħ 33 mit-53 siġġu, filwaqt li l-PNP rebaħ 20 siġġu. Sal-1980, il-prodott gross nazzjonali tal-Ġamajka kien naqas għal 25% taħt il-livell tiegħu tal-1972 Waqt li jfittxu bidla, il-Ġamajkani reġgħu vvutaw lil JLP fl-1980. Fl-2007, il-PNP kien megħlub mill-JLP 32 siġġu għal 28, b'parteċipazzjoni ta' 61.46%. Din l-elezzjoni temmet 18-il sena tal-gvern tal-PNP mistoqsi Il-JLP ta' Holness rebaħ għal ftit l-elezzjoni ġenerali tal-2016, u għeleb lill-PNP ta' Simpson-Miller fil-25 ta' Frar. Il-PNP rebaħ 31 siġġu kontra 32 tal-JLP. Fl-elezzjoni ġenerali tal-2020, Andrew Holness għamel l-istorja għall-JLP billi kiseb it-tieni rebħa konsekuttiva għall-Partit Laburista tal-Ġamajka, fejn rebaħ 49 siġġu. == Gvern u politika == [[Stampa:Parliament.jm.jpg|thumb|Ġewwa l-Parlament Ġamajkan]] Il-Ġamajka hija demokrazija parlamentari u monarkija kostituzzjonali. Il-kap tal-istat huwa r-Re tal-Ġamajka (bħalissa r-Re Karlu III), rappreżentat lokalment mill-Gvernatur Ġenerali tal-Ġamajka. Il-gvernatur ġenerali huwa nominat mill-Prim Ministru tal-Ġamajka u l-Kabinett kollu u mbagħad maħtur formalment mill-monarka. Il-membri kollha tal-Kabinett huma maħtura mill-gvernatur ġenerali fuq parir tal-prim ministru. Il-monarka u l-gvernatur ġenerali jwettqu primarjament funzjonijiet ċerimonjali, minbarra s-setgħat ta' riżerva tagħhom għall-użu f'ċerti sitwazzjonijiet ta' kriżi kostituzzjonali. Il-pożizzjoni tal-monarka kienet suġġett ta' dibattitu kontinwu fil-Ġamajka għal ħafna snin; Bħalissa ż-żewġ partiti politiċi ewlenin huma impenjati li jagħmlu tranżizzjoni għal repubblika bi president wieħed. Il-kostituzzjoni attwali tal-Ġamajka ġiet abbozzata fl-1962 minn kumitat konġunt bipartisan tal-leġiżlatura tal-Ġamajka. Daħlet fis-seħħ bl-Att dwar l-Indipendenza tal-Ġamajka tal-1962, li għadda mill-Parlament tar-Renju Unit, li ta l-indipendenza lill-Ġamajka. Il-Parlament tal-Ġamajka huwa bikamerali u jikkonsisti mill-Kamra tad-Deputati (Kamra t'isfel) u s-Senat (Kamra ta' Fuq). Il-Membri tal-Kamra (magħrufa bħala Membri Parlamentari jew MP) huma eletti direttament, u l-membru tal-Kamra tad-Deputati li, fil-ġudizzju tal-Gvernatur Ġenerali, huwa l-aktar kapaċi li jikkmanda l-fiduċja tal-maġġoranza tal-membri tal-Kamra. dik il-Kamra, tiġi maħtura mill-Gvernatur Ġenerali bħala Prim Ministru. Is-Senaturi jiġu nominati flimkien mill-Prim Ministru u l-Kap Parlamentari tal-Oppożizzjoni u mbagħad jinħatru mill-Gvernatur Ġenerali. Il-ġudikatura tal-Ġamajka topera taħt sistema ta' liġi komuni li ġejja mil-liġi Ingliża u mill-preċedenti tal-Commonwealth. Il-qorti tal-appell finali hija l-Kumitat Ġudizzjarju tal-Kunsill Privat. Il-partit bis-setgħa amministrattiva u leġiżlattiva attwali huwa l-Partit Laburista tal-Ġamajka, wara r-rebħa tiegħu fl-2020. === Militari === Il-Forza tad-Difiża tal-Ġamajka (JDF) hija l-forza militari żgħira iżda professjonali tal-Ġamajka. Il-JDF hija bbażata fuq il-mudell militari Brittaniku b'organizzazzjoni, taħriġ, armi u tradizzjonijiet simili. Ladarba jintgħażlu, il-kandidati għall-uffiċjali jintbagħtu għal wieħed minn bosta korsijiet bażiċi ta 'uffiċjali Brittaniċi jew Kanadiżi, skont il-fergħa militari. Is-suldati ingaġġati jirċievu taħriġ bażiku f’Camp Up Park jew f’JDF Training Depot, Newcastle, it-tnejn f'Sant Andrija. Bħal fil-mudell Brittaniku, l-uffiċjali mhux kummissjonati jirċievu diversi livelli ta' taħriġ professjonali hekk kif jitilgħu fil-gradi. Skejjel militari addizzjonali huma disponibbli għal taħriġ speċjalizzat fil-Kanada, l-Istati Uniti, u r-Renju Unit. Il-JDF huwa direttament imnissel mir-Reġiment tal-West Indies tal-Armata Brittanika, li ġie ffurmat matul l-era kolonjali. Ir-Reġiment tal-Indi tal-Punent intuża b'mod estensiv fl-Imperu Brittaniku kollu għall-pulizija tal-imperu mill-1795 sal-1926. Tieni Gwerra Dinjija. Ir-Reġiment tal-West Indies ġie riformat fl-1958 bħala parti mill-Federazzjoni tal-West Indies, wara x-xoljiment tal-Federazzjoni ġie stabbilit il-JDF. Il-Forza tad-Difiża tal-Ġamajka (JDF) hija magħmula minn Reġiment tal-Infanteria u Korp ta' Riżerva, Ġwienaħ tal-Ajru, flotta tal-Gwardja tal-Kosta u Unità tal-Inġinerija ta' appoġġ. Ir-reġiment tal-infanterija fih l-1, it-2 u t-3 (Riżerva Nazzjonali) battaljuni. Il-JDF Air Wing hija maqsuma fi tliet unitajiet tat-titjira, unità ta 'taħriġ, unità ta' appoġġ u l-JDF Air Wing (Riżerva Nazzjonali). Il-Gwardja tal-Kosta hija maqsuma bejn ekwipaġġi tan-navigazzjoni marittima u ekwipaġġi ta 'appoġġ li jwettqu operazzjonijiet ta' sigurtà marittima u infurzar tal-liġi marittima, kif ukoll operazzjonijiet relatati mad-difiża. Ir-rwol tal-battaljun ta' appoġġ huwa li jipprovdi appoġġ biex iżid in-numri fil-ġlied u jipprovdi taħriġ ta' kompetenza biex jippermetti r-rieda tal-forza. L-1 Reġiment tal-Inġinier ġie ffurmat minħabba domanda akbar għall-inġiniera militari u r-rwol tiegħu huwa li jipprovdi servizzitta'a’ inġinerija meta u fejn ikunu meħtieġa. Il-Kwartieri Ġenerali tal-JDF fih il-Kmandant tal-JDF, l-Istaff Ġenerali, kif ukoll is-sezzjonijiet tal-Intelligence, l-uffiċċju tal-Avukat Imħallef, l-Amministrazzjoni u l-Procurement. F’dawn l-aħħar snin, il-JDF ġie msejjaħ biex jassisti lill-korp tal-pulizija tal-pajjiż, il-Forza tal-Konstabulari tal-Ġamajka (JCF), fil-ġlieda kontra t-traffikar tad-droga u rata ta' kriminalità li qed tiżdied li tinkludi waħda mill-ogħla rati ta’ omiċidju fid-dinja. L-unitajiet tal-JDF iwettqu b'mod attiv rondi armati mal-JCF f'żoni ta' kriminalità għolja u distretti magħrufa għall-gruppi. Kien hemm kontroversja vokali kif ukoll appoġġ għal dan ir-rwol tal-JDF. Fl-2017, il-Ġamajka ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Il-Ġamajka hija l-91 pajjiż l-aktar paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[File:Jamaica parishes numbered2.png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]] Il-Ġamajka hija maqsuma f'14-il parroċċa, li huma miġbura fi tliet kontej storiċi li m'għandhom l-ebda rilevanza amministrattiva. Fil-kuntest tal-gvern lokali, il-parroċċi jissejħu "awtoritajiet lokali". Dawn l-awtoritajiet lokali jissejħu wkoll "korporazzjonijiet muniċipali", li huma muniċipalitajiet urbani jew townships. [ 98 ] Kull muniċipalità urbana ġdida għandu jkollha popolazzjoni ta' mill-inqas 50,000, u muniċipalità urbana għandu jkollha numru determinat mill-Ministru tal-Gvern Lokali. Bħalissa m'hemm l-ebda muniċipalitajiet urbani. Il-gvernijiet lokali tal-parroċċi ta' Kingston u St. Andrews huma kkonsolidati bħala l-muniċipalità tal-Belt ta' Kingston u St. Andrew Municipal Corporation. L-aktar muniċipalità ġdida hija Portmore Muniċipalità, maħluqa fl-2003. Filwaqt li tinsab ġeografikament fil-parroċċa ta 'Santa Katarina, hija rregolata b'mod indipendenti. == Ġeografija u ambjent == [[Stampa:Jamaica relief location map.jpg|thumb|left|Mappa Topografika tal Ġamajka]] [[Stampa:Doctors-Cave-Beach.jpg|thumb|Doctor's Cave Beach Club hija destinazzjoni popolari f'Montego Bay.]] [[Stampa:Jm-map.png|thumb|left|Mappa tal Ġamajka]] [[Stampa:Start of the Blue Mountains just north of Kingston, Jamaica.jpg|thumb|Blue Mountains]] Il-Ġamajka hija t-tielet l-akbar gżira fil-Karibew. Hija tinsab bejn latitudnijiet 17° u 19° N, u lonġitudnijiet 76° u 79° W. Il-muntanji jiddominaw l-intern: il-Muntanji Don Figuerero, Santa Cruz, u May Day fil-punent, il-Muntanji Dry Harbour fiċ-ċentru, u l-Muntanji John Crow u l-Muntanji Blu fil-lvant, dawn tal-aħħar fihom il-Blue Mountain Peak, l-ogħla tal-Ġamajka. muntanja f'2,256 m. Huma mdawra minn pjanura kostali dejqa. Il-Ġamajka għandha żewġt ibliet, l-ewwel hija Kingston, iċ-ċentru tal-kapital u tan-negozju, li tinsab fuq il-kosta tan-nofsinhar u t-tieni hija Montego Bay, waħda mill-ibliet l-aktar magħrufa fil-Karibew għat-turiżmu, li tinsab fuq il-kosta tat-tramuntana. Kingston Harbour huwa s-seba' l-akbar port naturali fid-dinja, li kkontribwixxa biex il-belt ġiet innominata kapitali fl-1872. Bliet notevoli oħra jinkludu Portmore, Spanish Town, Savanna la Mar, Mandeville u l-bliet resort ta' Ocho Rios, Port Antonio u Negril. L-attrazzjonijiet turistiċi jinkludu Dunn's River Falls f'St. Ann, YS Falls f'Santa Eliżabetta, il-Blue Lagoon f'Portland, il-krater ta' vulkan rieqed, u Port Royal, post ta' terremot kbir fl-1692 li għen biex jiffurmaw it-tombolo ta' Palisadoes tal- gżira. Fost il-varjetà ta' ekosistemi terrestri, akkwatiċi u tal-baħar hemm foresti tal-franka niexfa u umda, foresti tropikali tropikali, foresti tax-xatt, artijiet mistagħdra, għerien, xmajjar, sodod tal-ħaxix tal-baħar u sikek tal-qroll. L-awtoritajiet rrikonoxxew l-importanza u l-potenzjal enormi tal-ambjent u ħatru wħud mill-aktar żoni "fertili" bħala "protetti." Żoni protetti fuq il-gżira jinkludu l-Cockpit Country, Hellshire Hills u r-riżervi tal-foresti Litchfield. Fl-1992, l-ewwel park tal-baħar tal-Ġamajka, li jkopri kważi 15-il kilometru kwadru (5.8 sq mi), ġie stabbilit f'Montego Bay. Iż-Żona Protetta ta' Portland Bight ġiet innominata fl-1999. Is-sena ta' wara nħoloq il-Park Nazzjonali tal-Muntanji Blue u John Crow, li jinkludi madwar 300 mil kwadru (780 km2) ta' żona ta' deżert li jsostni eluf ta' speċi ta' siġar u felċi u annimali rari. Hemm diversi gżejjer żgħar 'il barra mill-kosta tal-Ġamajka, l-aktar dawk fil-Portland Bight, bħal Pigeon Island, Salt Island, Dolphin Island, Long Island, Great Goat Island u Little Goat Island, u wkoll Lime Cay, li tinsab aktar fil-lvant. Ħafna aktar 'il bogħod, madwar 50-80 km mill-kosta tan-nofsinhar, hemm iċ-ċkejkna Morant Cays u Pedro Cays. === Klima === [[Stampa:Koppen-Geiger Map JAM present.svg|thumb|Klassifikazzjoni tal-Klima tal-Ġamajka Köppen]] Il-klima fil-Ġamajka hija tropikali, b'temp sħun u umdu, għalkemm ir-reġjuni interni ogħla huma aktar moderati. Xi reġjuni tal-kosta tan-Nofsinhar, bħall-Pjanura Liguanea u l-Pjanuri Pedro, huma żoni ta' dell tax-xita relattivament niexfa. Il-Ġamajka tinsab fir-reġjun ewlieni li qed jiżviluppa għall-attività taċ-ċikluni tropikali fl-Atlantiku, u minħabba dan, il-gżira kultant issofri ħsara sinifikanti mill-maltempati. L-uragani Charlie u Gilbert laqtu direttament lill-Ġamajka fl-1951 u fl-1988, rispettivament, u kkawżaw ħsara sinifikanti u ħafna mwiet. Fis-snin 2000, l-uragani Ivan, Dean, u Gustav ġabu wkoll kundizzjonijiet ħorox tat-temp fil-gżira. === Flora u fawna === [[Stampa:Red-billed streamertail( Trochilus polytmus) adult male 2.jpg|thumb|L-għasfur nazzjonali tal-Ġamajka, streamer bil-billed aħmar]] [[Stampa:Epicrates subflavus.jpg|thumb|Boa Ġamajkana]] [[Stampa:Stoplight-parrotfish.jpg|thumb|Pappagall Ġamajkan]] Il-klima tal-Ġamajka hija tropikali u ssostni ekosistemi diversi b'rikkezza kbira ta' pjanti u annimali. Il-ħajja tal-pjanti tagħha nbidlet konsiderevolment matul is-sekli; Meta l-Ispanjoli waslu fl-1494, ħlief għal ikklerjar agrikoli żgħar, il-pajjiż kien densament imsaġar. Is-settlers Ewropej qatgħu siġar kbar tal-injam għall-bini tal-vapuri u l-provvista, u neħħew pjanuri, savannahs, u għoljiet tal-muntanji għal kultivazzjoni agrikola intensiva. Ġew introdotti ħafna pjanti ġodda, inklużi l-kannamieli taz-zokkor, il-banana, u s-siġar taċ-ċitru. Il-Ġamajka hija dar għal madwar 3,000 speċi ta' pjanti tal-fjuri indiġeni (li minnhom aktar minn 1,000 huma endemiċi u 200 huma speċi ta' orkidej), eluf ta' speċi ta' flora li ma tfjoriex, u madwar 20 ġonna botaniċi, li wħud minnhom għandhom diversi mijiet ta' snin. Żoni ta' xita qawwija fihom ukoll stands ta' bambu, felċi, ebony, kawba u rosewood. Il-kakti u pjanti simili minn żoni niexfa jinstabu tul iż-żona kostali tan-Nofsinhar u tal-Lbiċ. Partijiet tal-punent u tal-Lbiċ jikkonsistu f'mergħat kbar, bi stands imxerrda ta' siġar. Il-Ġamajka hija dar għal tliet ekoreġjuni terrestri, il-Foresti Mxarrba Ġamajkani, il-Foresti Niexfa Ġamajkani, u l-Mangrovi tal-Antilli l-Kbar. Kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 5.01/10, u kklassifikah fil-110 post globalment minn 172 pajjiż. Il-fawna tal-Ġamajka, tipika tal-Karibew, tinkludi annimali selvaġġi diversifikati ħafna b'ħafna speċi endemiċi. Bħal gżejjer oċeaniċi oħra, il-mammiferi terrestri huma fil-biċċa l-kbira speċi varji ta’ friefet il-lejl li minnhom mill-inqas tliet speċi endemiċi jinsabu fil-Pajjiż tal-Pitju biss, li waħda minnhom hija fil-periklu. Speċi oħra ta' friefet il-lejl jinkludu friefet il-lejl li jiekol it-tin u friefet il-lejl b’denb tax-xagħar. L-uniku mammiferu indiġenu mhux friefet il-lejl li għadu jeżisti fil-Ġamajka huwa l-hutia Ġamajkana, magħrufa lokalment bħala l-coney. Mammiferi introdotti bħall-ħanżir selvaġġ u l-mongoose żgħira Asjatika huma wkoll komuni. Il-Ġamajka hija wkoll dar għal madwar 50 speċi ta' rettili, l-akbar minnhom huwa l-kukkudrill Amerikan; madankollu, huwa preżenti biss fix-Xmara Negro u xi żoni oħra. Gremxul bħal anoles, iguanas u sriep bħal runners u l-boa Ġamajkani (l-akbar serp fil-gżira), huma komuni f'żoni bħal Cockpit Country. L-ebda waħda mit-tmien speċi ta' sriep indiġeni tal-Ġamajka ma huma velenużi. Il-Ġamajka hija dar għal xi 289 speċi ta' għasafar, li minnhom 27 huma endemiċi, inkluż il-pappagall tal-bekk iswed fil-periklu u s-sewda tal-Ġamajka, li t-tnejn jinstabu biss fil-Pajjiż tal-Kabina tal-Pitju. Hija wkoll id-dar indiġena ta' erba' speċi ta' colibri (li tlieta minnhom ma jinstabu mkien ieħor fid-dinja): il-kolibrì tal-billed iswed, il-mango tal-Ġamajkan, il-kolibrì tal-verbena, u l-kolibrì bil-billed aħmar. Il-kolibrì bil-billed aħmar, magħruf lokalment bħala l-“għasfur tat-tabib”, huwa s-simbolu nazzjonali tal-Ġamajka. Speċi notevoli oħra jinkludu t-tody Ġamajkani u l-flamingo komuni. Speċi waħda ta' fekruna tal-ilma ħelu hija indiġena fil-Ġamajka, il-fekruna tal-Ġamajka. Jinstab biss fil-Ġamajka u xi gżejjer fil-Baħamas. Barra minn hekk, ħafna tipi ta' żrinġijiet huma komuni fuq il-gżira, speċjalment żrinġijiet tas-siġar. L-ilmijiet tal-Ġamajkani fihom riżorsi konsiderevoli tal-ħut tal-ilma ħelu u tal-ilma mielaħ. Il-varjetajiet ewlenin tal-ħut tal-ilma mielaħ huma kingfish, sawrell, kavalli, merlangu, bonito u tonn. Ħut li kultant jidħol f'ambjenti ta' ilma ħelu u estwarji jinkludu snook, grouper, snapper tal-mangrove, u mulet. Ħut li jqattgħu l-biċċa l-kbira ta' ħajjithom fl-ilmijiet friski tal-Ġamajka jinkludu ħafna speċi ta' livebearers, killifish, gobies tal-ilma ħelu, il-mullet tal-muntanji u s-sallura Amerikana. Tilapia ġiet introdotta mill-Afrika għall-akkwakultura u hija komuni ħafna. Id-delfini, il-pappagall u l-lamantin fil-periklu jistgħu jidhru wkoll fl-ilmijiet tal-madwar tal-Ġamajka. L-insetti u invertebrati oħra huma abbundanti, inkluż l-akbar centipede fid-dinja, iċ-ċintipede ġgant tal-Amażonja. Il-Ġamajka hija dar għal madwar 150 speċi ta' friefet u kamla, inklużi 35 speċi indiġeni u 22 sottospeċi. Hija wkoll id-dar nattiva tal-farfett swallowtail Ġamajkan, l-akbar farfett fl-Emisferu tal-Punent. === Ħajja akkwatika === L-ekosistemi tas-sikek tal-qroll huma importanti għaliex jipprovdu lin-nies sors ta’ għajxien, ikel, rikreazzjoni u komposti mediċinali, u jipproteġu l-art li jgħixu fiha. Il-Ġamajka tiddependi fuq l-oċean u l-ekosistema tiegħu għall-iżvilupp tagħha. Madankollu, il-ħajja tal-baħar fil-Ġamajka qed tiġi affettwata wkoll. Jista' jkun hemm ħafna fatturi li jikkontribwixxu biex il-ħajja tal-baħar ma tkunx fl-aqwa saħħa. L-oriġini ġeoloġika tal-Ġamajka, il-karatteristiċi topografiċi u x-xita staġjonali għolja jagħmluha suxxettibbli għal varjetà ta' perikli naturali li jistgħu jaffettwaw l-ambjenti kostali u oċeaniċi. Dawn jinkludu żidiet fil-maltemp, fallimenti fl-inklinazzjonijiet (valangi), terremoti, għargħar, u uragani. Is-sikek tal-qroll fin-Negril Marine Park (NMP), il-Ġamajka, ġew affettwati dejjem aktar mit-tniġġis tan-nutrijenti u l-fjorituri tal-makroalka wara għexieren ta' snin ta' żvilupp intensiv bħala destinazzjoni turistika ewlenija. [[Stampa:RaftShilouette20221019 134124.jpg|thumb|White River Rafting]] Fatturi oħra minn dawk jistgħu jinkludu t-turiżmu: il-Ġamajka hija post turistiku ħafna, il-gżira tattira nies numerużi li jivvjaġġaw hawn minn madwar id-dinja. L-industrija tat-turiżmu Ġamajkana tammonta għal 32% tal-impjiegi totali u 36% tal-PGD tal-pajjiż u tiddependi ħafna fuq ix-xemx, il-baħar u r-ramel, b'dawn l-aħħar żewġ attributi jiddependu fuq ekosistemi b'saħħithom tas-sikek tal-qroll. Minħabba t-turiżmu tal-Ġamajka, żviluppaw studju biex jaraw jekk it-turist ikunx lest li jgħin finanzjarjament jimmaniġġja l-ekosistema tal-baħar tiegħu għax il-Ġamajka waħedha ma tistax tagħmel dan. L-oċean jgħaqqad kull pajjiż fid-dinja, iżda kulħadd u kollox qed jaffettwa l-fluss u l-ħajja fl-oċean. Il-Ġamajka huwa post turistiku ħafna speċifikament għall-bajjiet tagħha. Jekk l-oċeani tagħha ma jkunux qed jiffunzjonaw fl-aħjar tagħhom, allura l-benessri tal-Ġamajka u n-nies li jgħixu hemmhekk se jibda jiddeterjora. Skont l-OECD, l-oċeani jikkontribwixxu $1.5 triljun fis-sena f’valur miżjud għall-ekonomija ġenerali. Pajjiż li qed jiżviluppa li jinsab fuq gżira se jieħu l-biċċa l-kbira tad-dħul tiegħu mill-oċean. === Tniġġis === It-tniġġis ġej minn tnixxija, sistemi tad-drenaġġ, u żibel. Madankollu, dan kollu normalment jispiċċa fl-oċean wara li tkun ix-xita jew l-għargħar. Dak kollu li jispiċċa fl-ilma jibdel il-kwalità u l-bilanċ tal-oċean. Il-kwalità ħażina tal-ilma kostali affettwat b'mod negattiv is-sajd, it-turiżmu u l-marikultura, kif ukoll iddgħajjef is-sostenibbiltà bijoloġika tar-riżorsi ħajjin f'ħabitats oċeaniċi u kostali. Il-Ġamajka timporta u tesporta ħafna oġġetti mill-ilmijiet tagħha. Xi wħud mill-importazzjonijiet li jidħlu fil-Ġamajka jinkludu żejt mhux raffinat u prodotti taż-żejt. Il-problemi jinkludu inċidenti fuq il-baħar; riskju ta' tixrid permezz ta' trasport lokali u internazzjonali ta' żejt u prodotti taż-żejt. It-tixrid taż-żejt jista' jfixkel il-ħajja tal-baħar b'kimiċi li normalment ma' jinstabux fl-oċean. Forom oħra ta' tniġġis iseħħu wkoll fil-Ġamajka. Il-mekkaniżmi tar-rimi ta' skart solidu fil-Ġamajka bħalissa mhumiex adegwati. L-iskart solidu jasal fl-ilma permezz tal-forzi tax-xita. L-iskart solidu jagħmel ħsara wkoll lill-annimali selvaġġi, partikolarment l-għasafar, il-ħut u l-fkieren li jieklu fuq wiċċ l-ilma u jiżbaljaw id-debris f'wiċċ l-ilma għall-ikel. Pereżempju, il-plastik jista' jinqabad fl-għenuq tal-għasafar u l-fkieren, u b'hekk ikun diffiċli għalihom biex jieklu u jieħdu n-nifs hekk kif jibdew jikbru, u b’hekk il-plastik jissikka madwar għonqhom. Biċċiet tal-plastik, metall u ħġieġ jistgħu jiġu żbaljati ma 'ikel li jiekol il-ħut. Kull Ġamajkan jiġġenera 1 kg (2 lb) ta' skart kuljum; 70% biss minn dan jinġabar mill-Awtorità Nazzjonali għall-Ġestjoni tal-Iskart Solidu (NSWMA); it-30% li jifdal jinħaraq jew jintrema f'ravines jew passaġġi tal-ilma. === Politika ambjentali === Qed jiġu stabbiliti politiki biex jgħinu jippreservaw l-oċean u l-ħajja taħt l-ilma. L-għan tal-ġestjoni integrata taż-żona kostali (ICZM) huwa li tittejjeb il-kwalità tal-ħajja tal-komunitajiet umani li jiddependu fuq ir-riżorsi kostali, filwaqt li tinżamm id-diversità bijoloġika u l-produttività tal-ekosistemi kostali. L-iżvilupp ta 'pajjiż sottożviluppat jista' jaffettwa l-ekosistema tal-oċeani minħabba l-kostruzzjoni kollha li ssir biex jiġi żviluppat il-pajjiż. Il-bini żejjed, immexxi minn forzi qawwija tas-suq, kif ukoll il-faqar fost xi setturi tal-popolazzjoni, u l-isfruttament distruttiv jikkontribwixxu għat-tnaqqis tar-riżorsi tal-oċeani u kostali. L-iżvilupp ta' prattiċi li jikkontribwixxu għall-ħajja tan-nies, iżda wkoll għall-ħajja tal-oċean u l-ekosistema tiegħu. Xi wħud minn dawn il-prattiki jinkludu: l-iżvilupp ta' prattiki tas-sajd sostenibbli, l-iżgurar ta' tekniki u prattiki ta' marikultura sostenibbli, ġestjoni sostenibbli tat-trasport marittimu, u l-promozzjoni ta' prattiki ta' turiżmu sostenibbli. == Demografija == === Oriġini etniċi === [[Stampa:Street in Montigo Bay Jamaica Photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|Montego Bay, it-tieni l-akbar belt tal-Ġamajka]] Tqassim tat-tweġibiet miċ-ċensiment uffiċjali tal-2011 tal-Università tal-West Indies. * Antenati Afrikani 76.3 2,047,668 * Afro-Ewropej 15.1 405,240 * Indjani tal-Lvant u Afro-Indjani tal-Lvant 3.4 91,246 * Kawkasi 3.2 85,878 * Ċiniż 1.2 32,224 * Oħrajn 0.8 21,470 * Total 100.0% 2,683,707 L-għeruq etniċi differenti tal-Ġamajka huma riflessi fil-motto nazzjonali "Minn Ħafna, Nies Wieħed". Dak il-motto ta' “F'ħafna, poplu wieħed” huwa mistoqsi minn ħafna fuq il-gżira, għax il-Ġamajka hija fil-biċċa l-kbira ta' razza waħda u jemmnu li kien hekk minħabba li l-missirijiet fundaturi [awturi tal-kostituzzjoni tal-pajjiż] tal-Ġamajka kienu magħmula minn irġiel min Kienu l-aktar abjad jew membri tal-"klassi kannella," li rrappreżentaw ħażin il-fehmiet tal-maġġoranza tal-popolazzjoni sewda tal-pajjiż. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni ta '2,812,000 (stima ta' Lulju 2018) hija ta' dixxendenza Afrikana jew parzjalment Afrikana, u ħafna jistgħu jintraċċaw l-oriġini tagħhom fil-pajjiżi tal-Afrika tal-Punent tal-Gana u n-Niġerja tal-lum. Żoni antenati importanti oħra huma l-Ewropa, l-Asja t'Isfel, u l-Asja tal-Lvant. Huwa rari għall-Ġamajkani li jidentifikaw bir-razza, kif huwa prominenti f'pajjiżi oħra bħall-Istati Uniti, u ħafna mill-Ġamajkani jqisu n-nazzjonalità Ġamajkana bħala identità fiha nnifisha, li jidentifikaw sempliċement bħala "Ġamajkani" irrispettivament mill-etniċità. Studju wieħed sab li t-taħlita medja fil-gżira kienet 78.3% Afrikana Sub-Saħarjana, 16.0% Ewropea, u 5.7% Asjatika tal-Lvant. Studju aktar preċiż imwettaq mill-Università lokali tal-West Indies - il-popolazzjoni tal-Ġamajka hija b'mod aktar preċiż 76.3% ta' dixxendenza Afrikana jew Iswed, 15.1% Afro-Ewropej (jew lokalment imsejjaħ il-bniedem kannella jew klassi Browning), 3, 4% Indjani tal-Lvant u Indjani Afro-Lvant, 3.2% Kawkasi, 1.2% Ċiniżi u 0.8% oħrajn. Il-maroons Ġamajkani ta' Accompong u insedjamenti oħra huma dixxendenti ta' skjavi Afrikani li ħarbu mill-pjantaġġuni lejn l-intern, fejn stabbilixxew il-komunitajiet awtonomi tagħhom stess. Ħafna Maroons għad għandhom it-tradizzjonijiet tagħhom stess u jitkellmu l-lingwa tagħhom stess, magħrufa lokalment bħala Kromanti. L-Asjatiċi jiffurmaw it-tielet l-akbar grupp (wara l-klassi Browning, jiġifieri, dixxendenti tal-mulatti waqt l-iskjavitù u taħlitiet interrazzjali oħra ta' wara l-emanċipazzjoni) u jinkludu Indo-Ġamajkani u Ġamajkani Ċiniżi. Il-biċċa l-kbira huma dixxendenti minn ħaddiema indentured miġjuba mill-gvern kolonjali Brittaniku biex jimlew in-nuqqas ta' ħaddiema wara l-abolizzjoni tal-iskjavitù fl-1838. Flimkien mal-kontropartijiet Indjani tagħhom, il-Ġamajkani Ċiniżi wkoll kellhom rwol integrali fil-komunità u l-istorja mill-Ġamajka. Hemm madwar 20,000 Ġamajkan ta' dixxendenza Lebaniża u Sirjana. Ħafna kienu immigranti Kristjani li ħarbu mill-okkupazzjoni Ottomana tal-Libanu fil-bidu tas-seklu 19. Maż-żmien, id-dixxendenti tiegħu saru politiċi u negozjanti ta' suċċess kbir. L-ewwel mewġa ta 'immigranti Ingliżi waslu fuq il-gżira fl-1655 wara li rebħu l-Ispanjol, u storikament kienu l-grupp dominanti. L-ewwel immigranti Irlandiżi waslu fil-Ġamajka fis-seklu 17 bħala priġunieri tal-gwerra u aktar tard bħala ħaddiema bi kuntratt. L-Iskoċċiżi wkoll kellhom impatt sinifikanti fuq il-gżira. Skont il-gazzetta Scotland Herald, il-Ġamajka għandha aktar nies li jużaw il-kunjomijiet Campbell mill-popolazzjoni tal-Iskozja nnifisha, u l-ogħla persentaġġ ta 'kunjomijiet Skoċċiżi barra mill-Iskozja. Il-kunjomijiet Skoċċiżi jiffurmaw madwar 60% tal-kunjomijiet fid-direttorji tat-telefon Ġamajkani. L-ewwel abitanti Ġamajkani tal-Iskozja kienu "ribelli" eżiljati. Wara ġew segwiti minn negozjanti ambizzjużi li qattgħu żmien bejn il-proprjetà rurali kbar tagħhom fl-Iskozja u l-gżira. Bħala riżultat, ħafna mill-pjantaġġuni tal-iskjavi fuq il-gżira kienu proprjetà ta' rġiel Skoċċiżi, li rriżulta f'numru kbir ta' Ġamajkani ta' razza mħallta ta' antenati Skoċċiżi. Immigrazzjoni għolja mill-Iskozja kompliet sa ferm wara l-indipendenza. [[Stampa:Northern suburbs of Kingston, Jamaica.jpg|thumb|Is-subborgi tat-Tramuntana ta' Kingston, il-kapitali u l-akbar belt tal-Ġamajka]] Hemm ukoll popolazzjoni Ġamajkana sinifikanti ta' dixxendenza Portugiża li hija prinċipalment ta’ wirt Lhudi Sefardi. L-ewwel Lhud waslu bħala esploraturi minn Spanja fis-seklu 15 wara li ġew imġiegħla jagħżlu bejn tkeċċija jew konverżjoni għall-Kristjaneżmu. Numru żgħir minnhom saru sidien tal-iskjavi jew pirati. Il-Ġudaiżmu eventwalment sar influwenti ħafna fil-Ġamajka u llum jista’ jidher f’ħafna ċimiterji Lhud madwar il-pajjiż. Matul l-Olokawst, il-Ġamajka saret kenn għal-Lhud li qed jaħarbu mill-persekuzzjoni fl-Ewropa. Fl-2015, l-immigrazzjoni kienet żdiedet, li ġejja prinċipalment miċ-Ċina, Ħaiti, Kuba, Venezwela u l-Amerika Latina; 20,000 Latin Amerikan għexu fil-Ġamajka. Fl-2016, il-Prim Ministru Andrew Holness issuġġerixxa li ssir it-tieni lingwa uffiċjali tal-Ġamajka Spanjola. Madwar 7,000 Amerikan jgħixu fil-Ġamajka. === Lingwi === Il-Ġamajka hija meqjusa bħala pajjiż bilingwi, b'żewġ lingwi ewlenin użati mill-popolazzjoni. Il-lingwa uffiċjali hija l-Ingliż (Ġamajkan), li "jintuża fl-oqsma kollha tal-ħajja pubblika", inklużi l-gvern, is-sistema legali, il-midja, u l-edukazzjoni. Madankollu, il-lingwa mitkellma prinċipali hija krejola bbażata fl-Ingliż imsejjaħ Patois Ġamajkan (jew Patwa). It-tnejn jeżistu fuq continuum djalett, bil-kelliema jużaw reġistru tat-taħdit differenti skont il-kuntest u ma’ min qed jitkellmu. "Pure" Patois, għalkemm kultant meqjus bħala sempliċi djalett partikolarment aberranti tal-Ingliż, huwa essenzjalment reċiprokament inkomprensibbli mal-Ingliż Standard u huwa l-aħjar meqjus bħala lingwa separata. Stħarriġ tal-2007 mill-Unità tal-Lingwa tal-Ġamajka sab li 17.1 fil-mija tal-popolazzjoni kienet monolingwi bil-Ġamajkan Standard English (JSE), 36.5 fil-mija kienu monolingwi fil-Patois, u 46.4 fil-mija kienu bilingwi, għalkemm stħarriġ preċedenti kien indikaw grad ogħla ta’ bilingwi (sa sa 90 fil-mija). Is-sistema edukattiva Ġamajkana kienet bdiet biss fl-2015 biex toffri struzzjoni formali f'Patois, filwaqt li żammet il-JSE bħala l-lingwa uffiċjali tal-istruzzjoni. Barra minn hekk, xi Ġamajkani jużaw wieħed jew aktar minn dawn li ġejjin: Lingwa tas-Sinjali Ġamajkani (JSL), Lingwa tas-Sinjali Amerikana (ASL), jew il-Lingwa tas-Sinjali tal-Ġamajkani indiġeni (Konchri Sain), li qed tonqos. Kemm JSL kif ukoll ASL qed jissostitwixxu malajr lil Konchri Sain għal diversi raġunijiet. === Emigrazzjoni === Ħafna Ġamajkani emigraw lejn pajjiżi oħra, speċjalment ir-Renju Unit, l-Istati Uniti u l-Kanada. Fil-każ tal-Istati Uniti, madwar 20,000 Ġamajkani jiksbu residenza permanenti kull sena. Kien hemm ukoll emigrazzjoni tal-Ġamajkani lejn pajjiżi oħra tal-Karibew bħal Puerto Rico, il-Gujana u l-Baħamas. Fl-2004 kien stmat li sa 2.5 miljun Ġamajkani u dixxendenti Ġamajkani kienu qed jgħixu barra. Madwar 800,000 Ġamajkani jgħixu fir-Renju Unit, li jagħmluhom bil-bosta l-akbar grupp Afro-Karibew fil-pajjiż. Migrazzjoni fuq skala kbira mill-Ġamajka lejn ir-Renju Unit seħħet prinċipalment fis-snin 50 u 60, meta l-pajjiż kien għadu taħt il-ħakma Brittanika. Hemm komunitajiet Ġamajkani fil-biċċa l-kbira tal-bliet ewlenin fir-Renju Unit. Konċentrazzjonijiet ta 'Ġamajkani espatrijati huma pjuttost konsiderevoli f'bosta bliet fl-Istati Uniti, inklużi New York City, Buffalo, iż-żona metropolitana ta' Miami, Atlanta, Chicago, Orlando, Tampa, Washington, D.C., Philadelphia, Hartford, Providence, u Los Angels. Fil-Kanada, il-popolazzjoni Ġamajkana hija ċċentrata f'Toronto, b'komunitajiet iżgħar fi bliet bħal Hamilton, Montreal, Winnipeg, Vancouver u Ottawa. Il-Kanadiżi Ġamajkani jinkludu madwar 30% tal-popolazzjoni kollha sewda Kanadiża. Grupp notevoli, għalkemm ħafna iżgħar, ta' emigranti huma Ġamajkani fl-Etjopja. Dawn huma l-aktar Rastafarians, li fil-ħarsa tad-dinja teoloġika tagħhom l-Afrika hija l-art imwiegħda, jew "Sijon", jew aktar speċifikament l-Etjopja, minħabba r-reverenza li kellha għall-eks imperatur Etjopjan Haile Selassie. Ħafna jgħixu fil-belt żgħira ta’ Shashamane, madwar 150 mil (240 km) fin-nofsinhar tal-kapitali, Addis Ababa. == Reliġjon == [[Stampa:Mandeville Church by AAlexander.jpg|thumb|left|Mandeville Church (imwaqqfa fl-1816), knisja Anglikana fil-parroċċa ta' Manchester. Il-Kristjaneżmu huwa l-aktar reliġjon importanti fil-Ġamajka.]] Il-Kristjaneżmu huwa l-akbar reliġjon ipprattikata fil-Ġamajka. Madwar 70% huma Protestanti; Kattoliċi Rumani huma biss 2% tal-popolazzjoni. Skont iċ-ċensiment tal-2001, l-akbar denominazzjonijiet Protestanti fil-pajjiż huma l-Knisja ta’ Alla (24%), il-Knisja Avventista tas-Seba' Jum (11%), il-Pentekostali (10%), il-Battista (7%), l-Anglikani. (4%), il-Knisja Magħquda (2%), il-Metodisti (2%), il-Moravi (1%), u l-Plymouth Brethren (1%). Bedwardism huwa forma ta 'Kristjaneżmu indiġeni għall-gżira, kultant meqjusa bħala fidi separata. Il-fidi Nisranija kisbet aċċettazzjoni meta abolizzjonisti Kristjani Brittaniċi u missjunarji Battisti ngħaqdu ma' eks skjavi edukati fil-ġlieda kontra l-iskjavitù. Il-moviment Rastafari għandu 29,026 segwaċi, skont iċ-ċensiment tal-2011, b'25,325 raġel Rastafari u 3,701 mara Rastafari. Il-fidi oriġinat fil-Ġamajka fis-snin tletin u, għalkemm għandha l-għeruq tagħha fil-Kristjaneżmu, għandha fokus qawwi Afrocentric, qisu figuri bħan-nazzjonalista iswed Ġamajkan Marcus Garvey u Haile Selassie, l-eks imperatur tal-Etjopja. Il-moviment Rastafari minn dak iż-żmien infirex madwar id-dinja, speċjalment f'żoni b'dijaspori kbar suwed jew Afrikani. uq il-gżira huma pprattikati diversi twemmin reliġjuż tradizzjonali u prattiċi derivati ​​mill-Afrika, notevolment Kumina, Convince, Myal u Obeah. Reliġjonijiet oħra fil-Ġamajka jinkludu lix-Xhieda ta' Jehovah (2% tal-popolazzjoni), il-fidi Bahá'í, li forsi għandha 8,000 segwaċi u 21 Assemblea Spiritwali Lokali, Mormoniżmu, Buddiżmu u Induiżmu. Il-festival hindu Diwali huwa ċċelebrat kull sena fost il-komunità Indo-Ġamajkana. Hemm ukoll popolazzjoni żgħira ta' madwar 200 Lhudi, li jiddeskrivu lilhom infushom bħala liberali-konservattivi. L-ewwel Lhud fil-Ġamajka jittraċċaw l-għeruq tagħhom fil-bidu tas-seklu 15 fi Spanja u l-Portugall. Kahal Kadosh Shaare Shalom, magħrufa wkoll bħala l-Kongregazzjoni Magħquda tal-Iżraelin, hija sinagoga storika li tinsab fil-belt ta' Kingston. Oriġinarjament mibni fl-1912, huwa l-post ta' qima Lhudi uffiċjali u l-uniku li baqa’ fuq il-gżira. Il-popolazzjoni Lhudija li darba kienet abbundanti kkonvertit volontarjament għall-Kristjaneżmu maż-żmien. Shaare Shalom hija waħda mill-ftit sinagogi fid-dinja li fihom artijiet miksija bir-ramel u hija destinazzjoni turistika popolari. [[Stampa:Hussay Celebration in Jamaica.jpg|thumb|Ċelebrazzjoni storika ta' Ashura fil-Ġamajka, magħrufa lokalment bħala Hussay jew Hosay]] Gruppi żgħar oħra jinkludu l-Musulmani, li jippretendu 5,000 segwaċi. Il-vaganzi Musulmani ta' Asura (magħrufa lokalment bħala Hussay jew Hosay) u Eid ġew iċċelebrati madwar il-gżira għal mijiet ta' snin. Fil-passat, kull pjantaġġuni f'kull parroċċa kienet tiċċelebra lil Hosay. Illum ġie msejjaħ karnival Indjan u forsi huwa magħruf l-aktar fi Clarendon, fejn jiġi ċċelebrat kull Awwissu. Nies tar-reliġjonijiet kollha jattendu l-avveniment, u juru rispett reċiproku. == Edukazzjoni == L-emanċipazzjoni tal-iskjavi ħabbret it-twaqqif ta' sistema edukattiva għall-massa. Qabel l-emanċipazzjoni kien hemm ftit skejjel biex jedukaw lin-nies tal-post u ħafna bagħtu lil uliedhom l-Ingilterra biex jaċċessaw edukazzjoni ta' kwalità. Wara l-emanċipazzjoni, il-Kummissjoni tal-Indi tal-Punent tat somma flus biex tistabbilixxi skejjel primarji, issa magħrufa bħala skejjel ta' kull età. Ħafna minn dawn l-iskejjel ġew stabbiliti mill-knejjes. Din kienet il-ġenesi tas-sistema moderna tal-iskola Ġamajkana. Bħalissa hemm il-kategoriji ta' skejjel li ġejjin: * Tfulija bikrija: edukazzjoni bażika, tat-trabi u privata qabel l-iskola. Grupp ta' età: 2 sa 5 snin. Primarja: proprjetà pubblika u privata (proprjetà privata jissejħu skejjel preparatorji). Etajiet minn 3 sa 12-il sena. * Sekondarja: proprjetà pubblika u privata. Etajiet minn 10 sa 19-il sena. L-iskejjel sekondarji fil-Ġamajka jistgħu jkunu istituzzjonijiet ta' sess wieħed jew ko-edukazzjoni, u ħafna skejjel isegwu l-mudell tradizzjonali tal-iskola sekondarja Ingliża użata fl-Indi tal-Punent Brittaniċi. * Edukazzjoni ogħla: kulleġġi komunitarji, skejjel normali, bil-Kulleġġ tal-Għalliema Mico (bħalissa Il-Kulleġġ Universitarju MICO) huwa l-eqdem, imwaqqaf fl-1836; Shortwood Teachers' College (darba kienet istituzzjoni ta' taħriġ ta' għalliema kollha nisa); ċentri ta' taħriġ vokazzjonali, kulleġġi u universitajiet, proprjetà pubblika u privata. Hemm ħames universitajiet lokali: l-Università tal-West Indies (Mona Campus); l-Università tat-Teknoloġija tal-Ġamajka, li qabel kienet il-Kulleġġ tax-Xjenza u t-Teknoloġija tal-Arti (CAST); Università tal-Karibew tat-Tramuntana, li qabel kienet il-Kulleġġ tal-Indi tal-Punent; l-Università tal-Commonwealth tal-Karibew, li qabel kienet il-Kulleġġ Universitarju tal-Karibew; u l-Università Internazzjonali tal-Karibew. Barra minn hekk, hemm ħafna kulleġġi ta' taħriġ tal-komunità u tal-għalliema. L-edukazzjoni hija ħielsa mit-tfulija sas-sekondarja. Hemm ukoll opportunitajiet għal dawk li ma jaffordjawx edukazzjoni ogħla fil-qasam professjonali, permezz tal-programm tal-Aġenzija Nazzjonali għat-Taħriġ u l-Impjiegi Umani u t-Taħriġ (HEART Trust-NTA), li huwa miftuħ għall-popolazzjoni nazzjonali kollha ta' età u permezz ta' a netwerk wiesa' ta' boroż ta' studju għal universitajiet differenti. === Universitajiet === Il-Ġamajka għandha 20 università b'447 programm ta' studju. Barra minn hekk, l-università 20 fi 278 programm ta' Baċellerat, 17-il università f'126 programm ta' Master u 5 universitajiet fi 43 programm ta' Dottorat. Uħud mill-universitajiet l-aktar importanti fil-Ġamajka huma: Università tat-Tramuntana tal-Karibew, Università Marittima tal-Karibew, Mico University College, University College of the Karibew, University of the West Indies. L-Università tal-West Indies hija l-ogħla klassifikata fil-Ġamajka fil-Klassifiki kumplessivi tal-Università ta' Times Higher Education World. == Ekonomija == [[Stampa:Negril-Beach.jpg|thumb|Bajja f'Negril b'lukanda u ristorant.]] [[Stampa:JamesBondBeach2.jpg|thumb|James Bond Beach f'Oracabessa]] Il-Ġamajka hija ekonomija mħallta b'intrapriżi tal-istat u kumpaniji tas-settur privat. Is-setturi ewlenin tal-ekonomija Ġamajkana jinkludu l-agrikoltura, il-minjieri, il-manifattura, it-turiżmu, ir-raffinar taż-żejt, is-servizzi finanzjarji u tal-assigurazzjoni. It-turiżmu u l-minjieri huma s-sorsi ewlenin tal-munita barranija. Nofs l-ekonomija tal-Ġamajka tiddependi fuq is-servizzi, u nofs id-dħul tagħha ġej minn servizzi bħat-turiżmu. Huwa stmat li 4.3 miljun turist barrani jżuru l-Ġamajka kull sena. Skont il-Bank Dinji, il-Ġamajka hija pajjiż bi dħul medju superjuri li, bħall-ġirien tiegħu tal-Karibew, huwa vulnerabbli għall-effetti tat-tibdil fil-klima, għargħar, u uragani. Fl-2018, il-Ġamajka rrappreżentat lill-Komunità tal-Karibew CARICOM fil-laqgħat annwali tal-G20 u l-G7. Fl-2021, il-Ġamajka rrappurtat l-inqas rata ta' qgħad f'50 sena. Bl-appoġġ ta' istituzzjonijiet finanzjarji multilaterali, l-attività tas-settur privat żdiedet u r-rwol tal-forzi tas-suq fl-allokazzjoni tar-riżorsi żdied. Il-gvern segwa programm ta' liberalizzazzjoni u stabbilizzazzjoni ekonomika billi neħħi l-kontrolli tal-kambju, iżżid ir-rata tal-kambju, tnaqqas it-tariffi, stabbilizza d-dollaru Ġamajkan, tnaqqas l-inflazzjoni, u tneħħi r-restrizzjonijiet fuq l-investiment barrani. Saret enfasi fuq iż-żamma ta' dixxiplina fiskali stretta, ftuħ akbar għall-flussi kummerċjali u finanzjarji, il-liberalizzazzjoni tas-suq, u t-tnaqqis tad-daqs tal-gvern. Matul dan il-perjodu, ħafna mill-ekonomija ngħatat lura lill-proprjetà tas-settur privat permezz ta' programmi ta' diżinvestiment u privatizzazzjoni. Iż-żoni ta' kummerċ ħieles ta' Kingston, Montego Bay u Spanish Town jippermettu importazzjonijiet mingħajr dazju, profitti mingħajr taxxa u ripatrijazzjoni ħielsa tal-qligħ mill-esportazzjoni. L-ekonomija tal-Ġamajka kibret b'mod qawwi wara s-snin tal-indipendenza, iżda mbagħad staġnat fis-snin tmenin, minħabba tnaqqis qawwi fil-prezz tal-boksajt u ċaqliq fil-prezz tal-agrikoltura. Is-settur finanzjarju kien fl-inkwiet fl-1994, b'ħafna banek u kumpaniji tal-assigurazzjoni jsofru telf kbir u problemi ta' likwidità. Skont is-Segretarjat tal-Commonwealth, “il-gvern ħoloq il-Financial Sector Adjustment Company (Finsac) f’Jannar 1997 biex jassisti lil dawn il-banek u kumpaniji, ipprovdihom fondi bi skambju għal kapital, u akkwista ishma sostanzjali f’banek, kumpaniji tal-assigurazzjoni u kumpaniji relatati. .." iżda biss exasperat il-problema u wassal lill-pajjiż għal dejn barrani kbir. Mill-2001, ladarba s-saħħa finanzjarja ta' dawn il-banek u l-kumpaniji kienet ġiet restawrata, Finsac ċediethom.” Il-Gvern tal-Ġamajka jibqa' impenjat li jnaqqas l-inflazzjoni, bil-għan fit-tul li jġibha konformi ma' dik tal-imsieħba kummerċjali ewlenin tiegħu. Fl-1996 u fl-1997 kien hemm tnaqqis fil-PGD minħabba l-biċċa l-kbira ta' problemi sinifikanti fis-settur finanzjarju u, fl-1997, nixfa severa mal-gżira kollha (l-agħar f'70 sena) u uragan li naqqas drastikament il-produzzjoni agrikola. Fl-1997 u l-1998, il-PGD nominali kien bejn wieħed u ieħor għoli ta' madwar 8 fil-mija tal-PGD u mbagħad niżel għal 4½ fil-mija tal-PGD fl-1999 u fl-2000. stabbiltà relattiva fis-suq tal-kambju. Riżultati ekonomiċi riċenti juru li l-ekonomija Ġamajkana qed tirkupra. Il-produzzjoni agrikola, mutur ewlieni tat-tkabbir, żdiedet għal 5.5% fl-2001 meta mqabbla mal-perjodu korrispondenti fl-2000, li tindika l-ewwel rata ta 'tkabbir pożittiv fis-settur minn Jannar 1997. Fl-2021, il-Ġamajka rrappurtat żieda ta' 7.9% fil-qamħirrum, 6.1 % fil-pjantaġġini, 10.4 % fil-banana, 2.2 % fl-ananas, 13.3 % fit-taro, 24.9 % % fil-ġewż tal-Indi u 10.6 % fil-produzzjoni tal-ħalib sħiħ. Il-produzzjoni ta' boksajt u alumina żdiedet b'5.5% minn Jannar sa Diċembru 1998, meta mqabbla mal-perjodu korrispondenti fl-1997. Il-produzzjoni ta' boksajt ta' Jannar irreġistrat żieda ta' 7.1% meta mqabbla ma' Jannar 1998 u Alcoa Tippjana li tkompli tespandi l-produzzjoni tal-alumina sal-2009. Il-Ġamajka hija l- il-ħames l-akbar esportatur tal-boksajt fid-dinja, wara l-Awstralja u l-Ginea. Il-pajjiż jesporta wkoll ġebel tal-ġir, li minnu għandu depożiti kbar. Il-gvern bħalissa qed jimplimenta pjanijiet biex iżid l-estrazzjoni tiegħu. L-esportazzjonijiet agrikoli tal-Ġamajka huma zokkor, banana, kawkaw, coconut, melassa, larinġ, lam, grejpfrut, rum, yams, allspice (li minnhom huwa l-akbar esportatur fid-dinja u ta' "l-aktar kwalità eċċezzjonali"), u Blue coffee Mountain, li hija meqjusa bħala marka Gourmet magħrufa mad-dinja kollha. Il-Ġamajka għandha varjetà wiesgħa ta' attivitajiet industrijali u kummerċjali. L-industrija tal-avjazzjoni hija kapaċi twettaq il-biċċa l-kbira tal-manutenzjoni ta' rutina tal-inġenji tal-ajru, ħlief għal tiswijiet strutturali tqal. Hemm ammont konsiderevoli ta 'appoġġ tekniku għat-trasport agrikolu u l-avjazzjoni. Il-Ġamajka għandha ammont konsiderevoli ta 'inġinerija industrijali, manifattura ħafifa, inkluż fabbrikazzjoni tal-metall, soqfa tal-metall u manifattura ta' għamara. Ipproċessar ta 'ikel u xorb, manifattura ta' oġġetti tal-ħġieġ, ipproċessar ta' softwer u dejta, stampar u pubblikazzjoni, sottoskrizzjoni ta' assigurazzjoni, mużika u reġistrazzjoni, u attivitajiet ta' edukazzjoni avvanzata jistgħu jinstabu f'żoni urbani akbar. L-industrija tal-kostruzzjoni Ġamajkana hija kompletament awtosuffiċjenti, bi standards tekniċi professjonali u gwida. Il-kriżi ekonomika globali kellha impatt sinifikanti fuq l-ekonomija Ġamajkana, li rriżultat fi tkabbir ekonomiku negattiv. Il-gvern implimenta Inizjattiva ġdida ta' Ġestjoni tad-Dejn, il-Ġamajka Debt Exchange (JDX), fl-14 ta' Jannar 2010. L-inizjattiva tippermetti lid-detenturi ta' bonds tal-Gvern tal-Ġamajka (GOJ) li jirritornaw strumenti ta' rendiment għoli għal bonds b'rendimenti aktar baxxi u maturitajiet itwal. . L-offerta ġiet aċċettata minn aktar minn 95% tal-istituzzjonijiet finanzjarji lokali u kienet meqjusa bħala suċċess mill-gvern. Grazzi għas-suċċess tal-programm JDX, il-gvern immexxi minn Bruce Golding irnexxielu jiffirma ftehim ta' self mal-IMF fl-4 ta' Frar 2010 fl-ammont ta' 1.27 biljun dollaru. Il-ftehim tas-self għandu tul ta' tliet snin. == Xjenza u teknoloġija == Is-settur tax-Xjenza, it-Teknoloġija u l-Innovazzjoni (SCI) huwa mmexxi mill-Kummissjoni Nazzjonali għax-Xjenza u t-Teknoloġija (NCST) u l-Kunsill tar-Riċerka Xjentifika (SRC). It-tnejn huma taħt id-direzzjoni tal-Ministeru tax-Xjenza, l-Enerġija u t-Teknoloġija. Il-Gvern stabbilixxa aġenda biex jippromwovi l-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fil-Ġamajka. Minkejja xi suċċessi, bħat-tkabbir tal-industrija nutraċewtika, kien diffiċli li r-riżultati jiġu tradotti f'teknoloġiji, prodotti u servizzi nazzjonali, l-aktar minħabba restrizzjonijiet tal-baġit nazzjonali. Madankollu, biż-żieda fl-ispazju fiskali tal-Ġamajka, bħala riżultat tal-programm reċenti tagħha mal-IMF, il-Gvern impenja ruħu li jżid l-infiq fuq ir-riċerka u l-iżvilupp. Il-Ġamajkani għamlu xi kontribuzzjonijiet xjentifiċi u mediċi notevoli, inkluż l-iskoperta tal-kwashiorkor, it-trattament pijunier għall-anemija pedjatrika taċ-ċelluli sickle, u l-invenzjoni ta' diversi sistemi ta' appoġġ tal-vetturi spazjali. == Infrastruttura == === Trasport === [[Stampa:Halfway Tree Transport Center, Kingston, Jamaica.jpg|thumb|Halfway Tree Transportation Center, Kingston]] L-infrastruttura tat-trasport fil-Ġamajka tikkonsisti minn toroq, ferroviji u trasport bl-ajru, bit-toroq ikunu s-sinsla tas-sistema interna tat-trasport tal-gżira. === Toroq === In-netwerk tat-toroq tal-Ġamajka jikkonsisti fi kważi 21,000 kilometru (13,000 mi) ta' toroq, li minnhom aktar minn 15,000 kilometru (9,300 mi) huma asfaltati. Inħolqot sistema ta' awtostradi, l-ewwel toroq bħal dawn b'aċċess ikkontrollat ​​fuq il-gżira, li tgħaqqad iċ-ċentri tal-popolazzjoni ewlenin tal-gżira. Dan il-proġett s'issa ra t-tlestija ta' 33 kilometru (21 mi) ta' awtostradi. === Ferroviji === Il-ferroviji fil-Ġamajka m'għadhomx l-importanza li qabel kellhom, peress li fil-biċċa l-kbira ġew sostitwiti bit-toroq bħala l-mezz ewlieni tat-trasport. Mill-272 kilometru (169 mil) tal-ferroviji fil-Ġamajka, 57 kilometru (35 mil) biss jibqgħu joperaw, u bħalissa jintużaw għat-trasport tal-boksajt. Fit-13 ta' April, 2011, reġa' beda servizz limitat għall-passiġġieri bejn May Pen, Spanish Town u Linstead. === Trasport bl-ajru === [[Stampa:Montego Bay plane Photo Don Ramey Logan.jpg|thumb|left|Ajruplan tal-US Airways li jinżel f'Montego Bay (2013)]] [[Stampa:Norman Manley International Airport.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Norman Manley (Norman Manley International Airport)]] Hemm tliet ajruporti internazzjonali fil-Ġamajka b'terminals moderni, runways twal u t-tagħmir tan-navigazzjoni meħtieġ biex jakkomodaw l-ajruplani bil-ġett kbar użati fl-ivvjaġġar bl-ajru modern: l-Ajruport Internazzjonali Norman Manley f’Kingston; l-Ajruport Internazzjonali Ian Fleming f'Boscobel, Parroċċa ta' Santa Marija; u l-akbar ajruport u l-aktar traffikużi tal-gżira, l-Ajruport Internazzjonali Sir Donald Sangster fil-belt resort ta' Montego Bay. L-Ajruporti Internazzjonali ta’ Manley u Sangster huma d-dar tal-linja tal-ajru nazzjonali tal-pajjiż, l-Air Jamaica. Barra minn hekk, hemm ajruporti lokali tal-vjaġġaturi f'Tinson Pen (Kingston), Port Antonio u Negril, li jservu titjiriet interni biss. Ħafna ċentri rurali żgħar oħra għandhom airstrips privati ​​fuq pjantaġġuni taz-zokkor jew minjieri tal-boksajt. === Portijiet, navigazzjoni u fanali === Minħabba l-lokazzjoni tagħha fil-Baħar Karibew, fuq ir-rotta tat-tbaħħir lejn il-Kanal tal-Panama u l-prossimità relattiva tagħha għal swieq kbar tal-Amerika ta' Fuq u swieq emerġenti tal-Amerika Latina, il-Ġamajka tirċievi ħafna traffiku tal-kontejners marittimi. It-terminal tal-kontejners tal-Port ta' Kingston għadda minn espansjoni kbira tal-kapaċità f'dawn l-aħħar snin biex jimmaniġġja kemm it-tkabbir diġà realizzat kif ukoll dak ipproġettat għas-snin li ġejjin. Il-Port Ħieles ta' Montego f'Montego Bay jieħu ħsieb ukoll varjetà ta' merkanzija bħal (għalkemm aktar limitata minn) il-Port ta' Kingston, prinċipalment prodotti agrikoli. Hemm diversi portijiet oħra li jinsabu madwar il-gżira, inkluż Port Esquivel f'Santa Katarina (WINDALCO), Rocky Point f'Clarendon, Port Kaiser f'Santa Eliżabetta, Port Rhoades f'Discovery Bay, Reynolds Pier f'Ocho Rios, u Boundbrook Port fil-Port. Antonio . Biex tiffaċilita n-navigazzjoni, il-Ġamajka għandha disa' fanali. Hija miżmuma mill-Awtorità tal-Port tal-Ġamajka, aġenzija tal-Ministeru tat-Trasport u x-Xogħlijiet Pubbliċi. === Enerġija === [[Stampa:Jamaica electricity production.svg|thumb|Produzzjoni tal-elettriku mill-Ġamajka skont is-sors]] [[Stampa:Jamaica renewable electricity production.svg|thumb|Produzzjoni tal-elettriku rinnovabbli fil-Ġamajka skont is-sors]] Il-Ġamajka tiddependi fuq l-importazzjonijiet taż-żejt biex tissodisfa l-ħtiġijiet nazzjonali tal-enerġija tagħha. Bosta siti tat-test ġew esplorati għaż-żejt, iżda ma' nstabu l-ebda kwantitajiet kummerċjalment vijabbli. L-enerġija elettrika tal-Ġamajka hija prodotta minn ġeneraturi tad-diżil (żejt tal-fjuwil) li jinsabu fil-Port il-Qadim. Din il-faċilità ġiet mgħammra wkoll b'kapaċità ta' ħażna u ġenerazzjoni ta' gass naturali likwifikat. Power stations oħra iżgħar (l-aktar proprjetà tal-Jamaica Public Service Company, il-fornitur tal-elettriku tal-gżira) jappoġġjaw il-grilja elettrika tal-gżira, inkluż il-Huns Bay Power Station, il-Bogue Saint James Power Station, l-impjant tal-enerġija Rockfort Saint Andrew u impjanti idroelettriċi żgħar f' Xmara White, Rio Bueno, Xmara Morant, Xmara Iswed (Maggotty) u Xmara Roaring. Wind farm, proprjetà tal-Petroleum Corporation tal-Ġamajka, ġie stabbilit f'Wigton, Manchester. Il-Ġamajka ħadmet b'suċċess reattur nukleari SLOWPOKE-2 ta 'kapaċità ta' 20 kW mill-bidu tas-snin tmenin, iżda m'hemm l-ebda pjanijiet biex tespandi l-enerġija nukleari fil-preżent. Il-Ġamajka timporta madwar 80,000 barmil (13,000 m3) ta' prodotti tal-enerġija taż-żejt mhux raffinat kuljum, inklużi prodotti ta' asfalt u lubrikanti. 20% biss tal-fjuwils importati jintużaw għat-trasport bit-triq, il-bqija jintuża fl-industrija tal-boksajt, il-ġenerazzjoni tal-elettriku u l-avjazzjoni. Ir-raffinerija ta’ Petrojam f’Kingston tipproċessa 30,000 barmil kuljum ta' importazzjoni ta' żejt mhux raffinat f’diversi fjuwils tal-muturi u asfalt. Il-Ġamajka tipproduċi kwantitajiet enormi ta' alkoħol għall-konsum (mill-inqas 5% ta' kontenut ta' ilma), li l-biċċa l-kbira tagħhom tidher li tiġi kkunsmata bħala xarba u l-ebda waħda minnhom ma tintuża bħala fjuwil tal-magni. Jeżistu faċilitajiet biex jirfinaw materja prima ta' etanol idratat f'etanol anidru (0% kontenut ta' ilma), iżda sa kmieni fl-2007 il-proċess deher mhux ekonomiku u l-impjant tal-produzzjoni kien idle. Minn dak iż-żmien il-faċilità ġiet akkwistata minn West Indies Petroleum Ltd. u repurposed għal distillati taż-żejt. === Komunikazzjoni === Il-Ġamajka għandha sistema ta' komunikazzjoni bit-telefon kompletament diġitali b’penetrazzjoni mobbli ta’ aktar minn 95%. Iż-żewġ operaturi mobbli tal-pajjiż, FLOW Jamaica (li qabel kienet LIME, bMobile u Cable u Wireless Jamaica) u Digicel Jamaica, nefqu miljuni fuq titjib u espansjoni tan-netwerk. L-aktar operatur ġdid, Digicel, ingħata liċenzja fl-2001 biex jopera servizzi mobbli fis-suq tat-telekomunikazzjoni li kien għadu kif ġie liberalizzat li darba kien id-dominju esklussiv tal-monopolju eżistenti FLOW (dak iż-żmien Cable and Wireless Jamaica). Digicel għażlet is-sistema mingħajr fili GSM li tintuża aktar, filwaqt li operatur preċedenti, Oceanic (li sar Claro Jamaica u aktar tard ingħaqad ma' Digicel Jamaica fl-2011) għażel l-istandard CDMA. FLOW (li qabel kienet "LIME" - qabel l-għaqda ma' Columbus Communications) li kienet bdiet bl-istandard TDMA, sussegwentement imtejba għal GSM fl-2002, iddekummissjonat TDMA fl-2006 u uża dak l-istandard biss sal-2009, meta LIME nediet in-netwerk 3G tagħha. Iż-żewġ operaturi bħalissa jipprovdu kopertura mal-gżira kollha bit-teknoloġija HSPA+ (3G). Bħalissa, Digicel biss toffri LTE lill-klijenti tagħha filwaqt li FLOW Ġamajka impenjat ruħha li tniedi LTE fil-bliet ta' Kingston u Montego Bay, postijiet fejn bħalissa jinsab in-netwerk LTE ta' Digicel biss, fi żmien qasir. Parteċipant ġdid fis-suq tal-komunikazzjoni tal-Ġamajka, Flow Jamaica, installat kejbil sottomarin ġdid li jgħaqqad il-Ġamajka mal-Istati Uniti. Dan il-kejbil ġdid iġib in-numru totali ta' kejbils taħt il-baħar li jgħaqqdu l-Ġamajka mal-bqija tad-dinja għal erbgħa. Cable and Wireless Communications (il-kumpanija prinċipali ta' LIME) akkwistat il-kumpanija fl-aħħar tal-2014 u ssostitwixxa l-marka LIME tagħha ma' FLOW. FLOW Ġamajka bħalissa għandha l-akbar numru ta' abbonati tal-broadband u tal-cable fil-gżira u għandha wkoll miljun abbonat tal-mowbajl, it-tieni biss wara Digicel (li kellha, fl-aqwa tagħha, aktar minn 2 miljun abbonament mobbli fuq in-netwerk tagħha). Digicel daħlet fis-suq tal-broadband fl-2010 u toffri l-broadband WiMAX, kapaċi sa 6 Mbit/s għal kull abbonat. Biex iżżid is-sehem tal-broadband tagħha wara l-għaqda LIME/FLOW fl-2014, il-kumpanija introduċiet servizz broadband ġdid imsejjaħ Digicel Play, li hija t-tieni offerta FTTH tal-Ġamajka (wara t-tnedija ta' LIME f'komunitajiet magħżula fl-2011). Bħalissa huwa disponibbli biss fil-parroċċi ta' Kingston, Portmore u St Andrew. Joffri veloċitajiet sa 200 Mbit/s downstream, 100 Mbit/s upstream fuq netwerk tal-fibra ottika pura. Il-kompetitur ta' Digicel, FLOW Jamaica, għandu netwerk li jikkonsisti f'ADSL, Coaxial u Fiber to the Home (wiret minn LIME) u joffri biss veloċitajiet sa 100 Mbit/s. FLOW impenjat ruħha li tespandi l-offerta tal-fibra tagħha għal aktar żoni biex tiġġieled id-dħul ta' Digicel fis-suq. Tħabbar li l-Uffiċċji Pubbliċi u r-Regolament tas-Servizzi (OUR), il-Ministeru tax-Xjenza, Teknoloġija, Enerġija u Minjieri (MSTEM) u l-Awtorità għall-Ġestjoni tal-Ispettru (SMA) taw l-approvazzjoni tagħhom għal liċenzja oħra ta' operatur mobbli f’Jannar 2016 L-identità ta’ dan parteċipant ġie determinat fl-20 ta' Mejju, 2016, meta l-Gvern tal-Ġamajka sejjaħ lill-operatur il-ġdid bħala Symbiote Investments Limited li jopera bħala Caricel. Il-kumpanija se tiffoka fuq offerti ta' dejta 4G LTE u se tibda topera fiż-żona metropolitana ta' Kingston u aktar tard se tespandi għall-bqija tal-Ġamajka. == Kultura == === Mużika === [[Stampa:Bob-Marley-in-Concert Zurich 05-30-80.jpg|thumb|Bob Marley, wieħed mill-artisti reggae l-aktar famużi tal-Ġamajka]] Il-kultura Ġamajkana għandha preżenza globali qawwija. Il-ġeneri tal-mużika reggae, ska, mento, rocksteady, dub u, aktar reċentement, dancehall u ragga oriġinaw fl-industrija tar-reġistrazzjoni urbana vibranti u popolari tal-gżira. Dawn min-naħa tagħhom influwenzaw ħafna ġeneri oħra, bħal punk rock (permezz ta' reggae u ska), dub poetry, new wave, two-tone, lovers rock, reggaetón, jungle, drum and bass, dubstep, grime u mużika rap Amerikana. Xi rappers, bħal The Notorious B.I.G., Busta Rhymes, u Heavy D, huma ta' nisel Ġamajkani. Bob Marley huwa probabbilment l-aktar mużiċist Ġamajkan magħruf; mal-band tiegħu The Wailers kellu sensiela ta' suċċessi fis-sittinijiet u s-sebgħinijiet, popolarizzaw ir-reggae internazzjonalment u biegħu miljuni ta' diski. Ħafna artisti oħra magħrufa internazzjonalment twieldu fil-Ġamajka, inklużi Toots Hibbert, Millie Small, Lee "Scratch" Perry, Gregory Isaacs, Half Pint, Protoje, Peter Tosh, Bunny Wailer, Big Youth, Jimmy Cliff, Dennis Brown, Desmond Dekker, Beres. Hammond, Beenie Man, Shaggy, Grace Jones, Shabba Ranks, Super Cat, Buju Banton, Sean Paul, I Wayne, Bounty Killer u ħafna oħrajn. Baned li ġew mill-Ġamajka jinkludu Black Uhuru, Third World Band, Inner Circle, Chalice Reggae Band, Culture, Fab Five u Morgan Heritage. === Letteratura === Il-ġurnalist u awtur HG de Lisser uża pajjiżu bħala l-ambjent għall-bosta rumanzi tiegħu. Imwieled Falmouth, il-Ġamajka, de Lisser ħadem bħala reporter għall-Jamaica Times minn età żgħira u fl-1920 beda jippubblika l-magazine Planters' Punch. The White Witch of Rosehall hija waħda mill-aktar rumanzi magħrufa tagħha. Huwa nħatar president onorarju tal-Assoċjazzjoni tal-Istampa tal-Ġamajka; Ħadem matul il-karriera professjonali tiegħu biex jippromwovi l-industrija taz-zokkor Ġamajkana. Roger Mais, ġurnalist, poeta u drammaturgu, kiteb bosta stejjer, drammi u rumanzi, fosthom The Hills Were Joyful Together (1953), Brother Man (1954), u Black Lightning (1955). Ian Fleming, li kellu dar fil-Ġamajka fejn qatta’ żmien konsiderevoli, uża ripetutament il-gżira bħala ambjent fir-rumanzi tiegħu ta’ James Bond, fosthom Live and Let Die, Doctor No, For Your Eyes Only, The Man with the Gun gold u Octopussy. u The Living Daylights. Marlon James (1970), rumanzier, ippubblika tliet rumanzi: John Crow's Devil (2005), The Book of Night Women (2009) u A Brief History of Seven Killings (2014), rebbieħ tal-Premju Man Booker 2015. === Film === Il-Ġamajka għandha storja fl-industrija tal-films li tmur lura għall-bidu tas-snin sittin Ħarsa lejn iż-żgħażagħ delinkwenti fil-Ġamajka hija ppreżentata fil-film tal-kriminalità mużikali tas-snin sebgħin, The Harder They Come, li għandu Jimmy Cliff bħala mużiċist ta' reggae frustrat (u psikotiku) li jinżel. fi spree kriminalità qtil. Films oħra tal-Ġamajkani notevoli jinkludu Countryman, Rockers, Dancehall Queen, One Love, Shottas, Out the Gate, Third World Cop u Kingston Paradise. Il-Ġamajka spiss tintuża wkoll bħala post tal-iffilmjar, bħall-film ta' James Bond Dr No (1962), Papillon (1973) b'protagonisti Steve McQueen, Cocktail (1988) b'protagonisti lil Tom Cruise, u l-kummiedja Cool Runnings tal-1993, li hija bbażat b’mod laxk fuq l-istorja vera tal-ewwel tim tal-Bobsleigh tal-Ġamajka li qed jipprova jidħol fl-Olimpjadi tax-Xitwa. === Kċina === [[Stampa:Curry Goat with rice and peas (in this case kidney beans).jpg|thumb|Mogħoż tal-kurri Ġamajkan bir-ross u l-piżelli]] Il-gżira hija famuża għall-ħwawar Ġamajkani, il-curries u r-ross u l-piżelli, li huma parti integrali mill-kċina Ġamajkani. Il-Ġamajka hija wkoll dar għall-birra Red Stripe u l-kafè Ġamajkani Blue Mountain. === Simboli nazzjonali === [[Stampa:Jamaica motto.jpg|thumb|Motto Ġamajkani fuq bini ta' Papine High School f'Kingston, il-Ġamajka]] (Mis-Servizz ta' Informazzjoni tal-Ġamajka) * Għasfur nazzjonali: colibri bil-billed aħmar (imsejjaħ ukoll għasfur tat-tabib) (colibri, Trochilus polytmus) * Fjura nazzjonali - palo santo (Guiacum officinale) * Siġra nazzjonali: mahoe blu (Hibiscus elatus) * Frott nazzjonali: ackee (Blighia sapida) * Motto nazzjonali: "F'ħafna, poplu wieħed" === Sport === L-isport huwa parti integrali mill-ħajja nazzjonali fil-Ġamajka u l-atleti tal-gżira għandhom it-tendenza li jwettqu livell ferm ogħla minn dak li normalment ikun mistenni minn pajjiż daqshekk żgħir. Filwaqt li l-aktar sport lokali popolari huwa l-cricket, fix-xena internazzjonali l-Ġamajkani kellhom it-tendenza li jwettqu prestazzjoni partikolarment tajba fl-atletika tal-korsa u l-kamp. Il-pajjiż kien wieħed mill-ospiti tat-Tazza tad-Dinja tal-Cricket 2007 u t-tim tal-cricket tal-West Indies huwa wieħed minn 12-il tim membru sħiħ tal-ICC li qed jipparteċipaw fil-cricket tat-Test internazzjonali. It-tim nazzjonali tal-cricket tal-Ġamajka jikkompeti fuq livell reġjonali u jipprovdi wkoll plejers għat-tim tal-West Indies. Sabina Park huwa l-uniku post tat-Test fil-gżira, iżda Greenfield Stadium jintuża wkoll għall-cricket. [[Stampa:Usain Bolt after 200 m final Beijing 2015.jpg|thumb|Usain Bolt huwa ġeneralment meqjus bħala l-akbar sprinter ta 'kull żmien.]] Mill-indipendenza tagħha, il-Ġamajka pproduċiet b'mod konsistenti atleti ta 'klassi dinjija fl-atletika. Matul l-aħħar sitt deċennji, il-Ġamajka pproduċiet għexieren ta' sprinters ta' klassi dinjija, inkluż iċ-champion Olimpiku u tad-dinja Usain Bolt, detentur tar-rekord dinji fil-100 m tal-irġiel f'9.58 s, u l-200 m tal-irġiel f'19.19 s. Sprinters Ġamajkani notevoli oħra jinkludu Arthur Wint, l-ewwel midalja tad-deheb Olimpika Ġamajkana; Donald Quarrie, Elaine Thompson doppju ċampjin Olimpiku ta' Rio 2016 fil-100m u l-200m, champion Olimpiku u eks-detentur tar-rekord dinji tal-200m; Roy Anthony Bridge, parti mill-Kumitat Olimpiku Internazzjonali; Merlene Ottey Delloreen Ennis-Londra Shelly-Ann Fraser-Pryce, eks champion tad-dinja u darbtejn Olimpiku tal-100m; Kerron Stewart Aleen Bailey Juliet Cuthbert tliet darbiet midalja tad-deheb Olimpika; Veronica Campbell-Brown Sherone Simpson Brigitte Foster-Hylton Yohan Blake Herb McKenley George Rhoden, midalja tad-deheb Olimpika; Deon Hemmings, midalja tad-deheb Olimpika; kif ukoll Asafa Powell, eks detentur tar-rekord dinji tal-100 m u darbtejn finalista Olimpiku tal-100 m u rebbieħa tal-midalja tad-deheb tal-4 × 100 m Olimpiku tal-2008 Sanya Richards-Ross twieldet ukoll fil-Ġamajka. Il-futbol u t-tiġrijiet taż-żwiemel huma sports popolari oħra fil-Ġamajka. It-tim nazzjonali tal-futbol ikkwalifikat għat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1998 kien l-ewwel sport tal-Ġamajka. Illum, it-tiġrijiet taż-żwiemel jipprovdu xogħol għal madwar 20,000 ruħ, inklużi dawk li jrabbu ż-żwiemel, il-grooms u l-ħarrieġa. Barra minn hekk, diversi Ġamajkani huma magħrufa internazzjonalment għas-suċċess tagħhom fit-tlielaq taż-żwiemel, inkluż Richard DePass, li darba kellu l-Guiness Book of World Records għall-biċċa l-kbira tar-rebħiet f’ġurnata waħda, ir-rebbieħ tal-premju Kanadiż George HoSang u r-rebbieħa tal-premjijiet Amerikani Charlie Hussey, Andrew Ramgeet u Barrington. Harvey. It-tlielaq tal-muturi huwa wkoll sport popolari fil-Ġamajka, b'diversi korsi tat-tlielaq tal-muturi u assoċjazzjonijiet tat-tlielaq madwar il-pajjiż. It-tim nazzjonali tal-Bobsleigh Ġamajkan darba kien kontestant serju fl-Olimpjadi tax-Xitwa, u għeleb ħafna timijiet stabbiliti. Iċ-ċess u l-baskitbol jintlagħbu ħafna fil-Ġamajka u huma appoġġjati mill-Federazzjoni taċ-Ċess tal-Ġamajka (JCF) u l-Federazzjoni tal-Basketball tal-Ġamajka (JBF), rispettivament. Netball huwa wkoll popolari ħafna fuq il-gżira, u t-tim nazzjonali tan-netball tal-Ġamajka, imsejjaħ The Sunshine Girls, huwa konsistentement ikklassifikat fl-aqwa ħamsa fid-dinja. Il-kampjonat tar-rugby ilu jintlagħab fil-Ġamajka mill-2006. It-tim tal-kampjonat nazzjonali tar-rugby tal-Ġamajka jikkonsisti minn plejers li jilagħbu fil-Ġamajka u għal klabbs professjonali u semi-professjonali bbażati fir-Renju Unit (partikolarment fis-Super League u l-Kampjonat). F'Novembru 2018, għall-ewwel darba, it-tim tal-kampjonat tar-rugby Ġamajkani kkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tar-Rugby League wara li għeleb lill-Istati Uniti u lill-Kanada. Il-Ġamajka se tilgħab fit-Tazza tad-Dinja tar-Rugby League 2021 fl-Ingilterra. Skont ESPN, l-atleta professjonali Ġamajkan l-aktar imħallas fl-2011 kien Justin Masterson, starting pitcher għat-tim tal-baseball ta' Cleveland Indians fl-Istati Uniti. === Bliet === <gallery> File:View of Kingston.jpg|Kingston File:St.-Jago-de-la-Vega.JPG|Spanish Town/Santiago de la Vega File:JM-ocho rios-hafen-01.jpg|Ocho Rios/Ocho Ríos/Eight Rivers File:Half way tree clock.jpg|Half Way Tree File:May pen town cente 1 galleryfull.jpg|May Pen File:Mandeville-panorama.jpg|Mandeville File:Montego Bay Photo Don Ramey Logan.jpg|Montego Bay File:Great George Street, Savanna-la-Mar 1990 (2).jpg|Savanna-la-Mar File:Garvey Statue.jpg|Saint Ann's Bay File:Waterloo Guest House, Black River, Jamaica.JPG|Black River File:Main Street Port Maria Jamaica 1988.jpg|Port Maria File:Morant Bay, Jamaika.jpg|Morant Bay File:Port antonio2.JPG|Port Antonio File:Duperly (184?) Falmouth taken from the Church Tower.png|Falmouth File:"Lucea and Dolphin Head, Jamaica", early 20th century (imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS12-020).jpg|Lucea </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Ġamajka| ]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] i7fkddihli7puxpgyu976mw0jwocqca 0 20935 330632 288196 2026-06-19T11:26:12Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330632 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Radnik Bijeljina | isem_sħiħ = Fudbalski Klub Radnik | stampa = [[Stampa:FK Radnik Bijeljina logo.png|180px]] | ismijiet_oħra = | fundazzjoni = 14 ta' Ġunju 1945 | proprjetarju = | president = | kowċ = | grawnd = [[Gradski stadion (Bijeljina)|Gradski Stadion]], [[Bijeljina]] | jesa' = 6,000 | kampjonat = [[Premijer Liga]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fkradnik.net/ <!-- Flokk Kuluri Interni --> |pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=| leftarm1=0000FF|body1=0000FF|rightarm1=0000FF|shorts1=0000FF|socks1=FFFFFF| pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF| }} '''FK Radnik''' ([[Serb Ċirilliku]]: ФК Радник Бијељина) huwa klabb tal-[[futbol]] professjonali mill-belt ta' [[Bijeljina]], [[Republika Srpska]], [[Bożnija u Ħerżegovina]]. Il-klabb rebaħ l-ewwel titlu tal-[[Kampjonat tar-Republika Srpska]] fl-istaġun 1998-99, u t-tieni darba fl-istaġun 2004-05, wara li l-klabb kien promoss għall-kampjonat iffurmat ġdid [[Premijer Liga]]. Il-klabb kien relegat mill-[[Premijer Liga]] fl-istaġun [[Premijer Liga 2006–07|2006-07]]. Taħt it-tmexxija tal-kowċ [[Darko Nestorović]], fl-istaġun [[Premijer Liga 2011–12|2011-12]] il-klabb għal darb'oħra rebaħ it-titolu tal-[[Kampjonat tar-Republika Srpska]] u rebħu t-tieni promozzjoni fil-[[Premijer Liga]]. L-isem ''Radnik'' iffiser ħaddiem. ==Unuri== * '''[[Kampjonat tar-Republika Srpska]] (3)''' ** Ċampjins: 1998-99, 2004–05, 2011–12. * '''[[Tazza Republika Srpska]] (1)''' ** Rebbieħ: 2009-10, 2012-2013. ** Runner-up: 2006-07, 2008-09, 2010-11. ==Plejers notevoli== '''Din hija lista ta' plejers ta' FK Radnik meta rebħu t-titlu tal-Kampjonat tar-Republika Srpska u l-ewwel promozzjoni fil-Premijer Liga 2004/05:''' {| |valign="top"| *{{Flagicon|BIH}} Darko Aleksić *{{Flagicon|BIH}} Dragan Anđelić *{{flagicon|BIH}} Asmir Avdukić *{{Flagicon|BIH}} Branimir Bajić *{{Flagicon|BIH}} Delimir Bajić *{{Flagicon|BIH}} Mladen Bojić *{{Flagicon|BIH}} Dragan Đorđić *{{Flagicon|BIH}} Vinko Đurić *{{Flagicon|BIH}} Miroslav Jevtić *{{Flagicon|BIH}} Žiko Kojić *{{Flagicon|BIH}} Nenad Kutlačić *{{Flagicon|BIH}} Jovica Lukić *{{Flagicon|BIH}} Stevo Perić *{{Flagicon|BIH}} Aleksandar Kitić *{{Flagicon|BIH}} Goran Maksimović *{{Flagicon|BIH}} Mirko Marinković *{{Flagicon|BIH}} Dragan Matić |width="33"|&nbsp; |valign="top"| *{{Flagicon|BIH}} Darko Mijailović *{{Flagicon|BIH}} Igor Mirković *{{Flagicon|BIH}} Dejan Pantelić *{{Flagicon|BIH}} Mladen Petričević *{{Flagicon|BIH}} Gojko Pivač *{{Flagicon|BIH}} Vladimir Rankić *{{Flagicon|BIH}} Dejan Rašević *{{Flagicon|BIH}} Igor Sabo *{{Flagicon|BIH}} Milorad Savić - "Zeko" *{{Flagicon|BIH}} Srđan Savić *{{Flagicon|BIH}} Dragan Simikić *{{Flagicon|BIH}} Zoran Sofrenić *{{Flagicon|BIH}} Bojan Stojanović *{{Flagicon|BIH}} Perica Trifković *{{Flagicon|BIH}} Slobodan Vasić *{{Flagicon|BIH}} Bojan Sapanjoš *{{Flagicon|BIH}} Dragan Đorđić *{{Flagicon|Serbja}} Miroslav Rikanović |width="33"|&nbsp; |valign="top"| *{{Flagicon|BIH}} [[Velibor Vasilić]] *{{Flagicon|BIH}} Dražen Vasiljević *{{Flagicon|BIH}} Saša Vidić *{{Flagicon|BIH}} Filip Vujić *{{Flagicon|BIH}} Svetozar Vukašinović *{{Flagicon|BIH}} Nenad Zečević *{{Flagicon|BIH}} Saša Novaković *{{Flagicon|BIH}} Nikola Zeljković *{{flagicon|CRO}} Ivan Spajić *{{Flagicon|Serbja}} {{Flagicon|BIH}} [[Rašid Avdić]] *{{Flagicon|Serbja}} Zlatko Đorić *{{flagicon|Serbja}} Marko Jevtić *{{Flagicon|Serbja}} Marko Zečević *{{Flagicon|BIH}} Vladan Kujundžić *{{Flagicon|Jugożlavja}} Živorad Miražić - "Žića" *{{Flagicon|Jugożlavja}} Ratko Radovanović *{{Flagicon|Jugożlavja}} Borislav "Boško" Tonković |} ==Ħoloq esterni== * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/fk-radnik-bijeljina/startseite/verein_11040.html Radnik Bijeljina] fuq Transfermarkt. {{Premijer Liga}} {{DEFAULTSORT:Radnik Bijeljina, FK}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Bożnijaċi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1945]] 8qnfy1gkkhtv6h1nbfvyqo9ghll9u1m 330633 330632 2026-06-19T11:26:20Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 330633 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Radnik Bijeljina | isem_sħiħ = Fudbalski Klub Radnik | stampa = [[Stampa:FK Radnik Bijeljina logo.png|180px]] | ismijiet_oħra = | fundazzjoni = 14 ta' Ġunju 1945 | proprjetarju = | president = | kowċ = | grawnd = [[Gradski stadion (Bijeljina)|Gradski Stadion]], [[Bijeljina]] | jesa' = 6,000 | kampjonat = [[Premijer Liga]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fkradnik.net/ <!-- Flokk Kuluri Interni --> |pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=| leftarm1=0000FF|body1=0000FF|rightarm1=0000FF|shorts1=0000FF|socks1=FFFFFF| pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF| }} '''FK Radnik''' ([[Serb Ċirilliku]]: ФК Радник Бијељина) huwa klabb tal-[[futbol]] professjonali mill-belt ta' [[Bijeljina]], [[Republika Srpska]], [[Bożnija u Ħerżegovina]]. Il-klabb rebaħ l-ewwel titlu tal-[[Kampjonat tar-Republika Srpska]] fl-istaġun 1998-99, u t-tieni darba fl-istaġun 2004-05, wara li l-klabb kien promoss għall-kampjonat iffurmat ġdid [[Premijer Liga]]. Il-klabb kien relegat mill-[[Premijer Liga]] fl-istaġun [[Premijer Liga 2006–07|2006-07]]. Taħt it-tmexxija tal-kowċ [[Darko Nestorović]], fl-istaġun [[Premijer Liga 2011–12|2011-12]] il-klabb għal darb'oħra rebaħ it-titolu tal-[[Kampjonat tar-Republika Srpska]] u rebħu t-tieni promozzjoni fil-[[Premijer Liga]]. L-isem ''Radnik'' iffiser ħaddiem. ==Unuri== * '''[[Kampjonat tar-Republika Srpska]] (3)''' ** Ċampjins: 1998-99, 2004–05, 2011–12. * '''[[Tazza Republika Srpska]] (1)''' ** Rebbieħ: 2009-10, 2012-2013. ** Runner-up: 2006-07, 2008-09, 2010-11. ==Plejers notevoli== '''Din hija lista ta' plejers ta' FK Radnik meta rebħu t-titlu tal-Kampjonat tar-Republika Srpska u l-ewwel promozzjoni fil-Premijer Liga 2004/05:''' {| |valign="top"| *{{Flagicon|BIH}} Darko Aleksić *{{Flagicon|BIH}} Dragan Anđelić *{{flagicon|BIH}} Asmir Avdukić *{{Flagicon|BIH}} Branimir Bajić *{{Flagicon|BIH}} Delimir Bajić *{{Flagicon|BIH}} Mladen Bojić *{{Flagicon|BIH}} Dragan Đorđić *{{Flagicon|BIH}} Vinko Đurić *{{Flagicon|BIH}} Miroslav Jevtić *{{Flagicon|BIH}} Žiko Kojić *{{Flagicon|BIH}} Nenad Kutlačić *{{Flagicon|BIH}} Jovica Lukić *{{Flagicon|BIH}} Stevo Perić *{{Flagicon|BIH}} Aleksandar Kitić *{{Flagicon|BIH}} Goran Maksimović *{{Flagicon|BIH}} Mirko Marinković *{{Flagicon|BIH}} Dragan Matić |width="33"|&nbsp; |valign="top"| *{{Flagicon|BIH}} Darko Mijailović *{{Flagicon|BIH}} Igor Mirković *{{Flagicon|BIH}} Dejan Pantelić *{{Flagicon|BIH}} Mladen Petričević *{{Flagicon|BIH}} Gojko Pivač *{{Flagicon|BIH}} Vladimir Rankić *{{Flagicon|BIH}} Dejan Rašević *{{Flagicon|BIH}} Igor Sabo *{{Flagicon|BIH}} Milorad Savić - "Zeko" *{{Flagicon|BIH}} Srđan Savić *{{Flagicon|BIH}} Dragan Simikić *{{Flagicon|BIH}} Zoran Sofrenić *{{Flagicon|BIH}} Bojan Stojanović *{{Flagicon|BIH}} Perica Trifković *{{Flagicon|BIH}} Slobodan Vasić *{{Flagicon|BIH}} Bojan Sapanjoš *{{Flagicon|BIH}} Dragan Đorđić *{{Flagicon|Serbja}} Miroslav Rikanović |width="33"|&nbsp; |valign="top"| *{{Flagicon|BIH}} [[Velibor Vasilić]] *{{Flagicon|BIH}} Dražen Vasiljević *{{Flagicon|BIH}} Saša Vidić *{{Flagicon|BIH}} Filip Vujić *{{Flagicon|BIH}} Svetozar Vukašinović *{{Flagicon|BIH}} Nenad Zečević *{{Flagicon|BIH}} Saša Novaković *{{Flagicon|BIH}} Nikola Zeljković *{{flagicon|CRO}} Ivan Spajić *{{Flagicon|Serbja}} {{Flagicon|BIH}} [[Rašid Avdić]] *{{Flagicon|Serbja}} Zlatko Đorić *{{flagicon|Serbja}} Marko Jevtić *{{Flagicon|Serbja}} Marko Zečević *{{Flagicon|BIH}} Vladan Kujundžić *{{Flagicon|Jugożlavja}} Živorad Miražić - "Žića" *{{Flagicon|Jugożlavja}} Ratko Radovanović *{{Flagicon|Jugożlavja}} Borislav "Boško" Tonković |} ==Ħoloq esterni== * [http://www.transfermarkt.com/en/fk-radnik-bijeljina/startseite/verein_11040.html Radnik Bijeljina] fuq Transfermarkt. {{Premijer Liga}} {{DEFAULTSORT:Radnik Bijeljina, FK}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Bożnijaċi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1945]] dlg8g7xeyazomtaebeddymuydkjtebk 0 21282 330621 309784 2026-06-19T01:48:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330621 wikitext text/x-wiki [[File:Romeoandjuliet1597.jpg|thumb]] [[Stampa:Francesco Hayez 053.jpg|thumb|lemin|200px|''Romeo u Ġuljetta'' ta' Francesco Hayez]] '''''Romeo u Guljetta''''' (''The Most Excellent and Lamentable Tragedy of Romeo and Juliet'') hi [[traġedja]] ta' [[William Shakespeare]] fost l-aktar famużi u rappreżentati, u waħda mill-istejjer tal-imħabba l-iżjed popolari. L-istorja taż-żewġ protagonisti maż-żmien kisbet valur simboliku u saret l-[[arketip]] tal-imħabba perfetta mfixkla mis-soċjetà. Hemm għadd kbir ta' arranġamenti mużikali (pereżempju, il-poema sinfonika ta' [[Pëtr Il'ič Čajkovskij|Čajkovskij]], il-ballett ta' [[Sergej Prokof'ev|Prokof'ev]], l-opra ta' [[Charles Gounod|Gounod]], il-musical ''[[West Side Story]]'') u ċinematografi (fost l-aktar popolari dawk diretti minn [[Franco Zeffirelli|Zeffirelli]] u [[Baz Luhrmann|Luhrmann]]). == Trama == Fil-prologu, il-kor jirrakkonta kif żewġ familji nobbli ta' [[Verona]], il-[[Montecchi]] u il-[[Capuleti]], kienu ilhom jiġġieldu bejniethom għal ġenerazzjonijiet u li "Mill-ġenbejn fatali ta' dawn iż-żewġ għedewwa Twieled par maħbubin li ġew fid-dinja taħt kewkba ħażina: Li l-ġrajjiet żventurati u msieken tagħhom B'mewthom jidfnu l-mibgħeda tal-ġenituri tagħhom." <ref>"From forth the fatal loins of these two foes A pair of star-cross'd lovers take their life; Whose misadventured piteous overthrows Do with their death bury their parents' strife. "</ref> L-ewwel att jibda bi ġlieda tat-triq bejn il-qaddejja taż-żewġ familji li tiġi interrotta minn Escalus, prinċep ta' Verona, li jħabbar li jekk ikun hemm iżjed ġlied, il-kapijiet tal-familji jkunu meqjusin responsabbli u jħallsu b'ħajjithom. Hekk il-folla tinfirex. Il-Konti Paride, żagħżugħ li jiġi mill-prinċep, talab lill-Capuleti biex jiżżewweġ it-tifla tagħhom Ġuljetta li kellha ftit inqas minn erbatax il-sena. Il-Capuleti jistidnuh jiġbdilha l-attenzjoni fil-ballu bil-maskrili kien se jsir l-għada, waqt li omm Ġuljetta tfittex tikkonvinċiha li taċċetta l-offerta ta' Paride. Din ix-xena tintroduċi l-imreddgħa ta' Ġuljetta, l-element komiku fid-dramm. Romeo, ġuvni ta' sittax-il sena, bin il-Montecchi, għandu grazzja ma' Rosalina, waħda mill-Capuleti (persunaġġ li qatt ma jidher). Mercuzio (ħabib ta' Romeo li jiġi mill-Prinċep) u Benvolio (kuġin ta' Romeo) jippruvaw iferrħu lil Romeo għalxejn, u hekk jiddeċiedu li jmorru libsin ta' maskarati fid-dar tal-Capuleti, biex jixxalaw u jfittxu li jinsew. Romeo, li jittama li jara lil Rosalina fil-ballu, minflok jiltaqa' ma' Ġuljetta. [[Stampa:Romeo and juliet brown.jpg|thumb|left|''Romeo u Ġuljetta'', pittura ta' Ford Madox Brown]] Iż-żewġ żagħżagħ jgħaddu xi tit kliem biss bejniethom, imma biżżejjed biex jieħdu grazzja ma' xulxin u biex jibdew jitbewsu. Qabel ma jintemm il-ballu, il-Balija lil Ġuljetta tgħidilha l-isem ta' Romeo. Romeo jirriskja ħajtu u jittratieni fil-ġnien tal-Capuleti wara t-tmiem tal-festa. Matul ix-xena famuża tal-gallarija, iż-żewġ żagħżagħ jistqarru imħabbithom lejn xulxin u jiddeċiedu li jiżżewġu bil-moħbi. L-għada bl-għajnuna tal-Balija, il-Franġiskan Patri Lorenzo jżewweġ lil Romeo u Ġuljetta, u jispera li l-għaqda bejniethom forsi ġġib il-paċi bejn familji tagħhom. L-affarijiet imorru għall-agħar meta Tebaldo, kuġin ta' Ġuljetta u ta' temperament għadbi, jiltaqa' ma' Romeo u jipprova jipprokovah għal dwell. Romeo jirrifjuta li jiġġieled ma' wieħed li issa hu kuġinuh, imma Mercuzio (li dan ma kienx jafu) jaċċetta l-isfida hu. Meta jipprova jifridhom, Romeo mingħajr ma jrid iħalli 'l Tebaldo jferi 'l Mercuzio, li jmut waqt li jistqar "il-pesta fuq iż-żewġ familji tagħkom!"<ref>"A plague o' both your houses!"</ref>. Romeo, bir-rabja, joqtol 'il Tebaldo. Il-Prinċep jikkundanna 'l Romeo għall-eżilju: ikollu jaħħli l-belt qabel is-sbieħ tal-għada. Iż-żewġ għarajjes jirnexxilhom jgħaddu l-uniku lelj ta' mħabba flimkien. Mas-sbieħ, imqajmin mill-għana tal-alwetta, ħabbara tal-għodwa (li jixtiquha li kienet l-għanja tal-lejl tar-rużinjol), jinfirdu u Romeo jaħrab lejn [[Mantova]]. Però Ġuljetta tlett ijiem oħra għandha tiżżewweġ lil Paride. Patri Lawrenz, espert fil-ħxejjex mediċinali, 'il Ġuljetta jagħtiha tixrob taħlita li biha tkun qisha mejta għal tnejn u erbgħin siegħa. Sadattant il-patri jibgħat messaġġ lil Romeo biex jgħidlu biex jiġi sabiex meta terġa' tqum jaħrab magħha lejn [[Verona]]. [[Stampa:Romeo and Juliet last scene.jpg|thumb|''Romeo u Ġuljetta (Att V, xena III)'', Inċiżjoni ta' P. Simon fuq pittura ta' di J. Northcode]] Sfortunatament il-messaggier tal-patri ma jirnexxilux isib 'il Romeo għax [[Mantova]] kienet taħt kwarantina għall-pesta, u Romeo jsir jaf minn ħabib li Ġuljetta mietet. Romeo ddisprat jikseb velenu arseniku u jmur lura Verona bil-moħbi u jidħol fil-kripta tal-Capuleti, iddeterminat li jingħaqad ma' Ġuljetta fil-mewt. Romeo, wara li qatel fi dwell lil Paride, li kien ukoll fil-kripta, jħares bil-ħlewwa lejn Ġuljetta għall-aħħar darba u jivvelena ruħu waqt li jlissen il-kliem famużi "U hekk b'bewsa immut" (Att 5 xena III).<ref>"Thus with a kiss I die."</ref> Meta Ġuljetta tqum u ssib 'il żewġha u 'l Paride mejtin ma' ġenbha, toqtol ruħha bl-istallett ta' Romeo. Fl-aħħar xena, iż-żewġ familji u l-Prinċep imorru jiġru lejn il-qabar, fejn Patri Lawrenz jgħidilhom bl-imħabba u ż-żwieġ sigriet ta' Romeo u Ġuljetta. Iż-żewġ familji, kif inhu antiċipat fil-prologu, huma rikonċiljati bid-demm ta' wliedhom u jtemmu l-gwerra bejniethom. == Oriġini == === Oriġini klassiku === Id-dramm hu fuq kollox ta' spirazzjoni medjovali, però Carol Gesner u J.J. Munro urew li l-idea tal-istorja kienet diġa fil-letteratura antika Griega fil-''Babyloniaka'' ta' Jamblikos (Ἰάμβλιχος) u fl-''Ephesiaka'' (''Rakkonti Efesji dwar Abracóme u Anzia'') ta' Ksenofon (Ξενοφῶν;) ta' Efesu. Fit-tieni rumanz, Anzia, mara mifruda minn żewġha minħabba xorti ħażina waqgħet f'idejn qatta ħallelin u salvaha l-eroj Perilaos. Dan sar iħobbha u ried jiżżewwiġha u hekk ħalaq l-istess sitwazzjoni provokata minn Paride f'[[William Shakespeare|Shakespeare]]. Tant kienet iddisprata li xorbot taħlita li ħasbitha velenu, imma din ġabet fuqha, bħal fuq Ġuljetta stat letarġiku biss. Meta qamet riedet tibqa' fil-qabar u tmut bil-ġuħ imma ħaduha qatta ħallelin oħra. === Romeo e Ġuljetta fil-letteratura Taljana === L-ismijiet tal-familji miġġildin nafu bihom bil-kitba mis-seklu 14 għax imsemmijin minn [[Dante Alighieri|Dante]] fid-''[[Divina Commedia]]'' (''Purgatorio'', VI, 105). Il-[[Montecchi]] kienu minn [[Verona]] waqt li l-[[Capuleti]] ġew minn [[Brescia]] imma kienu joqogħdu Verona meta kien joqgħod hemm Dante, f'dik li llum tissejjaħ id-dar ta' Ġuljetta. F'din id-dar insibu l-stemma tagħhom forma ta' kappell fuq il-kjavi tal-ħnejja tad-daħla għall-bitħa tas-seklu 13. <ref>M. Carrara. ''Gli Scaligeri''. Verona, 1964. pp. 136-137</ref>.<includeonly> M'hemmx kitba dwar il-ġlied bejn il-Capuleti u l-Montecchi, waqt li dawn tal-aħħar għal żmien twil kienu fi ġlieda mdemma mal-Guelfi. Nafu li l- Montecchi tkeċċew mill-belt mill-''Cangrande della Scala'', wara li ppruvaw jagħmlu komplott kontrieh<ref>G. Solinas. ''Storia di Verona''. Verona, Centro Rinascita, 1981. pp.256-292</ref>. Il contesto storico in Dante non fa riferimento alle vicende dell'amore contrariato tra gli amanti di queste famiglie, che non vi appaiono, ma parla delle due famiglie, commiserandole, dato che erano famiglie «già tristi». Una prima struttura della trama si delinea invece nella novella di ''[[Mariotto e Ganozza]]'' di [[Masuccio Salernitano]], composta nel [[1476]] ma ambientata a [[Siena]]. Sia il tono che la trama dell'opera mostrano delle notevoli differenze dall'opera di Shakespeare: Masuccio insiste più volentieri, almeno all'inizio, sull'aspetto erotico e spensierato della loro relazione, ben lontana dall'aspetto di sacralità che acquisterà in seguito. Ganozza trangugia allegramente la pozione (la Ġuljetta di Shakespeare berrà il narcotico con terrore, e da quei suoi versi usciranno dei presagi sinistri della catastrofe che seguirà di lì a poco). L'ambientazione di Masuccio è molto più solare, mediterranea, priva dell'atmosfera [[gotico|gotica]] [[letteratura inglese|anglosassone]], e la morte di Tebaldo - qui scaduto a un ignoto "onorevole cittadino" - è effetto (non immediato) di una bastonata assestatagli da Mariotto in seguito ad un'animata discussione. Non vi è ancora nessun duello, né un [[Mercuzio]]. [[Luigi da Porto]] nella sua ''Historia novellamente ritrovata di due nobili amanti'', pubblicata nel [[1530]] circa, diede alla storia molto della sua forma moderna, rinominando i giovani Romeus e Giulietta e trasportando l'azione da [[Siena]] a [[Verona]] (città che ai tempi di Da Porto era strategicamente importante per [[Repubblica di Venezia|Venezia]]), all'epoca di [[Bartolomeo della Scala]], nel [[1301]]-[[1304]]. Nella trama sono già presenti elementi chiave come la rissa, la morte di un cugino dell’amata perpetrata da Romeo, il bando dalla città di quest’ultimo e la tragica fine di entrambi. Da Porto trovò forse ispirazione dalla visione delle due [[Castelli di Romeo e Giulietta|rocche scaligere]] presenti a [[Montecchio Maggiore]], che appaiono in contrapposizione tra loro. Inoltre nel suo racconto paiono rispecchiarsi vicende autobiografiche, ovvero il suo amore con [[Lucina Savorgnan]], nel contesto delle [[faida|faide]] fra famiglie nobili in [[Friuli]]<ref>Albino Comelli e Francesca Tesei, Giulietta e Romeo: l’origine friulana del mito, L’Autore Libri, Firenze 2006.</ref>. Rielaborata nelle riduzioni drammatiche ''Giulia e Romeo'' ([[1553]]) di Clizia<ref name="Boldiero1553">{{Cita libro|autore=Clizia (veronese)|autore2=Gherardo Boldiero|titolo=L'infelice Amore de i Dve Fedelissimi Amanti Givlia, E Romeo, Scritto in Ottava Rima Da Clitia Nobile Veronese Ad Ardeo Svo ...|url=http://books.google.com/books?id=Kq-mPQAACAAJ|anno=1553|editore=In Vinegia Appresso Gabriel Giolito de Ferrari et fratelli}}</ref> (attribuito al nobile veronese Gerardo Boldiero) e ''Hadriana'' di [[Luigi Groto]] ([[1578]]), fu ripresa da [[Matteo Bandello]] e inclusa nelle sue ''Novelle'' del [[1554]]. L'ambientazione, ormai, è quella definitiva: {{quote|Nel tempo che Bartolommeo dalla Scala, signore cortese ed umanissimo, il freno alla mia bella patria a sua posta e strigneva e rallentava, furono in lei, secondo che mio padre dicea aver udito, due nobilissime famiglie per contraria fazione, ovvero particolar odio; nemiche, l'una è Capelletti, l'altra è Montecchi nominata...}} === Versioni francesi e inglesi === [[Stampa:Arthur Brooke Tragicall His.jpg|160px|thumb|Il poema di [[Arthur Brooke]], frontespizio]] La novella di Bandello fu tradotta in francese da [[Pierre Boaistuau]] ([[1559]]), che a sua volta venne tradotto in [[lingua inglese|inglese]], sia in prosa (da [[William Painter]] nel suo ''Palace of Pleasure'', [[1567]]) che in versi: il poema narrativo ''Tragicall Historye of Romeus and Juliet'', scritto nel [[1562]] da [[Arthur Brooke]] fu infine la fonte primaria del ''Romeo and Juliet'' shakespeariano. Si tratta di un poema drammatico di poco più di tremila versi, scritto in rime baciate di [[esametro|esametri]] giambici alternate a eptametri. Il risultato è piuttosto monotono, spesso sin troppo moraleggiante come in Boaistuau e i personaggi sono privi della freschezza shakespeariana. Ma Shakespeare, pur cambiandone il tono in parecchie parti, ne segue molto fedelmente la trama. A Brooke dobbiamo tra l'altro la felice invenzione della balia così come appare in Shakespeare, un po' sboccata ma generosa con tutti, spontanea, dall'umorismo popolare. === La rielaborazione shakespeariana === La modifica sostanziale che [[William Shakespeare|Shakespeare]] introdusse nella vicenda, più che le azioni e i fatti, riguarda la moralità e il significato assegnato alla storia. Gli amanti «sfortunati e disonesti» descritti da [[Arthur Brooke|Brooke]] diventarono personaggi [[archetipo|archetipici]] dell'amore [[tragedia|tragico]], riflettendo allo stesso tempo la crisi del mondo culturale e sociale dell'epoca, in cui il Principe e la Chiesa non riescono più ad imporre l'ordine (materiale e spirituale). Nella versione di Boaistiau ancora si condannava apertamente l'unione tra Romeo e Ġuljetta, colpevoli di avere ascoltato i loro istinti voltando le spalle ai sentimenti delle loro famiglie e l'ordine [[società (sociologia)|sociale]] a cui tutti debbono conformarsi. [[Shakespeare]] arricchì e trasformò stilisticamente la trama in modo più intenso con le vivide caratterizzazioni dei personaggi minori, tra cui Benvolio, cugino di Romeo e vicino al Principe, nelle funzioni di testimone della tragedia, la nutrice (appena accennata da Brooke) che rappresenta un momento di comica leggerezza, e infine [[Mercuzio]], creatura shakespeariana di straordinaria potenzialità drammatica e figura emblematica, che incarna l'amore [[Dionisio|dionisiaco]] e vede la donna solo nel suo aspetto più immediatamente materiale. Romeo rivela però una concezione più alta, che innalza Ġuljetta oltre la pura materialità dell'amore. In Shakespeare il [[Teatro#Tempi teatrali|tempo rappresentato]] si comprime al massimo, aumentando così l'effetto drammatico. La vicenda, originariamente della durata di nove mesi, si svolge in pochi giorni, da una domenica mattina di luglio alla successiva notte del giovedì. Il percorso drammaturgico si brucia in una sorta di [[Sacrificio|rito sacrificale]], con i due giovanissimi protagonisti travolti dagli avvenimenti, e (come scrive [[Silvano Sabbadini]] in una sua introduzione all'opera) dall'impossibilità di un passaggio all'età adulta, alla maturazione. Nonostante la diversità di impostazione, nel ''Romeo e Ġuljetta'' shakespeariano è possibile ravvisare citazioni quasi letterali da Brooke, che sembrano dimostrare come prima della composizione il Bardo di Avon dovesse conoscere il poema quasi a memoria. Ma vi sono anche influenze dirette da altri autori, seppure in misura minore: oltre ad echi del già citato ''Palace of Pleasure'' vi sono anche quelli del ''Troilo e Criseide'' di [[Geoffrey Chaucer]], che il Nostro doveva conoscere molto bene, derivati a loro volta dal ''Filostrato'' [[Boccaccio|boccaccesco]] che Shakespeare sembra però non avere mai letto. Al tempo in cui il Bardo di [[Stratford-upon-Avon|Stratford]] iniziava la sua carriera drammaturgica, la storia dei due amanti infelici aveva ormai fatto il giro dell'[[Europa]], riempiendo non solo le librerie ma anche gli arazzi delle case. Il Brooke stesso ci parlava già, trent'anni prima dell'esordio di Shakespeare, dell'esistenza di un famoso dramma sull'argomento, non specificandone però l'autore. La popolarità di questo protodramma, anche se non ci sono pervenuti copioni né adattamenti, induce facilmente a pensare che molti autori minori avessero già messo in scena la storia un gran numero di volte prima che Shakespeare si cimentasse con la propria versione. Di solito, gli attori erano talmente presi dalla trama che, per non essere feriti dagli oggetti lanciati dalla platea (se il romanzo non era di loro gradimento) improvvisavano e facevano finire bene la storia. === Composizione e stampa === ==== Elementi per una datazione ==== [[Stampa:Romeoandjuliet1599.jpg|right|thumb|Il ''Quarto'' del 1599]] L'opera è stata scritta tra il 1594 e il 1596. Nel testo del dramma, in una battuta della balia, si afferma come siano passati esattamente undici anni da un terremoto che avrebbe scosso la città di [[Verona]]. Per quanto non si possa fare affidamento sulla buona memoria di un personaggio, parte della finzione scenica, questo elemento ha suscitato riflessioni: [[Shakespeare]] si riferisce alla città nella quale realmente si svolge la rappresentazione (quindi [[Londra]]) o a quella fittizia, la Verona [[cinquecento|cinquecentesca]] rappresentata sulla scena? Nel primo caso, quello in cui ci si riferisca al terremoto che colpì Londra nel [[1580]], la data sarebbe prematura, perché porterebbe la composizione al [[1591]], anno precedente all'attività letteraria di Shakespeare, iniziata non prima della chiusura dei teatri da parte della City nel [[1593]]. Più adatto cronologicamente sarebbe il riferimento di Sidney Thomas al terremoto europeo del [[1584]], ma il fatto che la scossa fosse avvertita in modo molto intenso tra le Alpi come afferma Sarah Dodson non avrebbe aggiunto colore locale alla tragedia, non potendo il pubblico inglese disporre di informazioni di prima mano su Verona, città di cui lo stesso Shakespeare avrebbe avuto solo una conoscenza indiretta e sommaria attraverso opere scritte, ma probabilmente non italiane. Per fare più luce sulla data di composizione è utile tenere in considerazione il lasso di tempo che intercorre tra il [[1594]] (la riapertura dei teatri) e il [[1597]], data della stampa non autorizzata del cattivo in-quarto (si veda sotto). Gibson e altri notano comunque che prima del [[1597]] l'opera era già stata rappresentata, e che prima di mettere in scena qualsiasi rappresentazione occorrono diversi mesi di prove e di preparazione. Tale considerazione porterebbe la data al [[1596]] circa. Una data che si situa tra il 1594 e il 1596 sarebbe confortata dall'esame di opere stilisticamente affini a ''Romeo e Ġuljetta''. ''[[I due gentiluomini di Verona (Shakespeare)|I due gentiluomini di Verona]]'', (che C. Leech attribuisce al 1593-1594) e ''[[La commedia degli errori]]'' che probabilmente la precedette di poco. Ambedue le commedie attingono abbondantemente al poema di Brooke, e ne ''I Due Gentiluomini di Verona'' sono già contenute molte situazioni rivisitate in Romeo e Ġuljetta: Valentino raggiunge la finestra dell'amata con una scala di corda, il padre di Silvia vuole sposarla contro la sua volontà a uno sciatto pretendente, Thurio, Valentino è bandito da Verona e si rifugia a Mantova, compare perfino un frate di nome Lorenzo accanto a Frate Patrizio, ecc. Secondo i critici ''I Due Gentiluomini'' sarebbe il passo decisivo verso ''Romeo e Ġuljetta'', essendo ragionevole supporre che Shakespeare si cimentasse in una versione drammatica del poema di Brooke solo dopo avere tastato il terreno con una versione comica. Nei primi mesi del [[1597]] l'opera è per la prima volta data alle stampe da John Danter ed Edward Allde in una edizione fraudolenta: è frutto di una ricostruzione mnemonica di qualche attore che ha partecipato alla rappresentazione probabilmente con l'aiuto di uno stenografo. Secondo H. P. Hoppe, Danter, in seguito alla stampa non autorizzata di un altro testo (''Jesus Psalter'') subirà la distruzione della sua tipografia tra il 9 febbraio e il 27 marzo dello stesso anno. ==== Analisi dei ''quarti'' ==== [[Stampa:Romeoandjuliet1597.jpg|right|thumb|Il primo ''Quarto'' del 1597]] Il lavoro di Danter si limita ai fogli A-D, e secondo Hoppe sarebbe stato ripreso da Allde solo dopo questo incidente (fogli E-K). Ma J. A. Lavin, sulla scorta di esempi simili (come per due libri del Greene, il cui lavoro di stampa fu diviso tra lo stesso Danter e Wolf) ha dimostrato che spesso più stampatori si dividevano uno stesso lavoro, per cui le due sequenze di (Q1) potrebbero essere state stampate contemporaneamente. In questo senso la distruzione del laboratorio di Danter non sarebbe di molto aiuto per stabilire la cronologia della stampa di (Q1), mentre l'osservazione di Lavin ci permetterebbe di anticiparne la data di uscita, collocabile al massimo nel marzo 1597. Questa edizione è chiamata il ''primo in-quarto'' (Q1), o il ''cattivo in-quarto'', e presentando l'opera, {{quote|AN EXCELLENT conceited Tragedie OF Romeo and Iuliet, As it hath been often (with great applause) plaid publiquely, by the right Honourable the L. of Hunsdon, his Servants. LONDON, Printed by Iohn Danter. 1597}}afferma come «sia stata spesso e con gran successo rappresentata pubblicamente dai servitori dell'onorevole Lord Hunsdon». Avendo la compagnia del Lord Ciambellano Henry Hundson cominciato ad operare nel [[1594]], ed essendo il ciambellano morto due anni dopo, la datazione del dramma potrebbe inserirsi in questo lasso di tempo. In questa edizione alcune battute sono fuori posto: in molti casi vengono anticipati versi che in (Q2) si presentano dopo, talvolta tra i versi "buoni" vengono a inserirsi queste anticipazioni che rischiano di dare informazioni non necessarie sugli sviluppi successivi, rovinando il gusto della lettura. Infine alcune scene o dialoghi sono parafrasati in modo pedestre proprio perché lo stenografo ricorda il contenuto e lo stende discorsivamente: stravolge così l'ordine metrico, il linguaggio diventa casuale al pari di una frase annotata rapidamente su un pezzo di carta volante. Il tutto fatto il più presto possibile, appunto come uno stenografo. Spesso (Q1) appare come una specie di riassunto di (Q2), omettendo addirittura la rissa con la quale si apre il dramma, solo per tradurne i particolari nelle descrizioni di scena. Infatti in Q1 sono presenti molte indicazioni sceniche e didascalie che mancano invece in Q2 (il secondo in-quarto) e che ci hanno dato preziose informazioni sulla dinamica della messa in scena, della struttura e del funzionamento del teatro di allora. (Q2) fu pubblicata da Thomas Creede nel [[1599]]. «Corretto, aumentato ed emendato», esso si basa solo in piccola parte sulla prima edizione, non solo generalmente inaffidabile per i motivi sopra accennati, ma anche in quanto costituisce un atto di giustizia contro la copia pirata che non viene dalla mano di Shakespeare. Mentre il secondo in-quarto non stabilisce l'edizione definitiva a cui si conformano le altre, gli studiosi sono concordi nel ritenerla opera di Shakespeare, nonostante le frequenti ripetizioni del tipografo di versi o espressioni simili tra loro. I difetti di (Q2) non sarebbero però da imputare ad editori o stampatori, ma al fatto che (Q2) fosse la stampa di una brutta copia a cui l'autore stava ancora lavorando (le ripetizioni non sarebbero che varianti sulle quali Shakespeare stesso non aveva preso ancora una decisione). Tale versione sarebbe stata data in modo un po' affrettato alle stampe per smentire la bontà del falso in-quarto (come si verificava per altri pessimi in-quarti). Resta comunque il fatto che si tratta di una edizione emendata e ampliata per il lettore, in cui la freschezza e spontaneità del copione è stata in parte soppiantata da differenti esigenze editoriali, più conformi a quelle di chi ama leggere che assistere di persona alla rappresentazione. In questo caso, (Q1) e altri cattivi in-quarti, come altre testimonianze delle cronache sono state di aiuto per la ''restitutio'' dell'opera originale. Un terzo in-quarto (Q3), sostanzialmente una ristampa di (Q2), appare nel [[1609]], e successivamente un quarto (Q4) del [[1622]], che riproduce(Q3) senza trascurare elementi importanti di (Q1). Da taluni sarebbe attribuito al [[1611]] o al [[1615]], e porta per la prima volta sul frontespizio il nome di Shakespeare. (Q5) (1637) non è che una copia di (Q4). Eccetto (Q1) e (Q2) si tratta di versioni che hanno però un interesse più storico che filologico, trattandosi perlopiù di copie che introducono nuovi errori e imprecisioni. Gibson e altri studiosi pongono però (Q3) su un livello più alto delle successive, data la precisione e l'onestà del copista nella consultazione delle fonti precedenti. Nell'''edizione in-folio'' del [[1623]] comprendente la maggior parte delle opere scespiriane a noi pervenute, è presente la copia di uno dei precedenti in-quarto (secondo alcuni studi il Q2<ref>Gabriele Baldini in "Romeo e Giulietta", Rizzoli</ref>, per altri un insieme del Q3 e Q4<ref>''First folio, 1623. Printed from the third quarto, although a number of passages follow the fourth quarto.'', British Library</ref>). Secondo l'Arden Shakespeare l'in-folio [[1623]] si basa sul (Q4) con alcune eccezioni tratte da (Q3). == Contesto storico == === Italia e Inghilterra nel cinquecento === La tragedia prende le sue mosse dal contesto storico dell'epoca. Nel periodo in cui il dramma è ambientato, l'[[Italia]] non esisteva ancora come stato unitario, e i suoi [[Comune medievale|Comuni]] erano divisi, in guerra tra loro e con lo [[Stato Pontificio]]. [[Verona]] e [[Venezia]] in particolare furono nel [[XVI secolo|Cinquecento]] una spina nel fianco della [[Chiesa cattolica]]. Nel [[Gran Bretagna|Regno d'Inghilterra]], d'altro canto, nel periodo in cui il dramma venne composto regnava [[Elisabetta I d'Inghilterra|Elisabetta I]] che, come tutti i sovrani britannici successivi a [[Enrico VIII d'Inghilterra|Enrico VIII]] (padre di Elisabetta), era a capo della [[Chiesa Anglicana|chiesa protestante anglicana]]. È quindi comprensibile che ''Romeo e Giulietta'' dipinga l'ambiente [[Cattolicesimo|cattolico]] a tinte fosche, evocando sulla scena le paure diffusesi in [[Inghilterra]] in seguito al formale distacco della [[Elisabetta I d'Inghilterra|Regina Elisabetta]] dalla Chiesa di Roma (dopo i tentativi di restaurazione cattolica della sorellastra [[Maria I d'Inghilterra|Maria]], che la precedette sul trono) che provocò quindi l'uscita dalla coalizione di stati cattolici, e l'aperto sostegno a tutti i partiti protestanti europei. In questo periodo si consumarono le [[Guerre di Religione]] ([[1572]]-[[1604]]) francesi, la cui violenza era culminata, venti anni prima della composizione della tragedia, nella sanguinosa [[Notte di san Bartolomeo]]. Elisabetta, dopo lo scisma consumato dal padre, fece adottare un catechismo diverso da quello cattolico (''Book of Common Prayer''), permettendo la traduzione in lingua inglese delle [[Sacre Scritture]]. Nel [[1588]] la regina, dopo avere rifiutato la corte insistente del cattolicissimo [[Filippo II di Spagna]], sconfigge, complice l'instabile clima Atlantico, l'[[Invincibile Armata|Invencible Armada]] inviata dal sovrano per conquistare l'isola. Se la vittoria sancì la superiorità marittima dell'Inghilterra aprendole la strada alle Americhe, scagliò però contro Elisabetta le ire di tutti i sovrani cattolici, diffondendo soprattutto a Londra un clima di paura, fomentato da intrighi di corte, spie, non certo alleviato dalla discreta presenza di una comunità di drammaturghi italiani. Il [[gotico]] inglese muove i suoi primi passi proprio dal [[teatro elisabettiano]], il cui sfondo sono le guglie di [[chiesa (architettura)|chiese]] e [[castello|castelli]] anglosassoni, arricchito di [[stereotipo|stereotipi]] mutuati dal mondo [[Cattolicesimo|cattolico]], quali la [[cripta]] dei delitti e delle torture, le torbide vicende di amanti perseguitati dentro le mura di conventi [[Spagna|spagnoli]] o [[italia]]ni. In questo clima, frate Lorenzo diventa lo strumento di una provvidenza che opera al rovescio. Benché motivato dalle migliori intenzioni, il suo piano, complice il fato avverso, porta al suicidio di Romeo e Giulietta. Le arti magiche del frate, creatore della pozione narcotica, gettano una luce sinistra e provocano nel pubblico lo stesso terrore che si impossessa di Giulietta un istante prima di bere la fiala. === Le prime rappresentazioni === [[Stampa:Globe theatre.jpg|thumb|left|Il [[Globe Theatre|Globe]], ricostruito nel [[1996]] sul sito originario]] Rappresentata sicuramente prima del [[1597]], si ritiene che l'opera possa esser stata messa in scena dai ''[[The Lord Chamberlain's Men|Lord Chamberlain's Men]]'', la compagnia del ciambellano Hunsdon che più tardi, nel [[1603]], prese il nome di ''King's Men''. Nella compagnia recitavano [[Richard Burbage]] e lo stesso [[Shakespeare]]. Burbage potrebbe essere stato il primo attore ad interpretare Romeo, con il giovane Robert Goffe nella parte di Giulietta. Il dramma sarebbe stato rappresentato nel teatro, costruito nel [[1596]] dal [[James Burbage|padre di Burbage]], chiamato ''[[The Theatre]]'' (''Il Teatro'') (in seguito smantellato dai Burbage e ricostruito come [[Globe Theatre]]) e al ''Curtain'', costruito nell'anno successivo, entrambi nella periferia della ''[[City of London|City]]'' di [[Londra]]. I due edifici, di forma simile, erano anfiteatri nei quali il pubblico assisteva alle rappresentazione in una corte interna, scoperta, o nei palchetti. Si avvalevano di luce naturale, e il prezzo del biglietto era in genere di un [[penny]]. Come nella maggioranza delle rappresentazioni del [[teatro elisabettiano]], il dramma si svolgeva su un palco centrale, circondato per tre lati dal pubblico, e la mancanza di effetti speciali e scenografie elaborate lasciava il compito evocativo interamente alla maestria degli attori. == Commento == === ''Romeo e Giulietta'', tragedia della fortuna === ==== Destino e libero arbitrio nel medioevo ==== Romeo e Giulietta è ancora in gran parte un dramma [[medioevo|medievale]], ancorché di argomento profano: molte di queste opere, raccontate anche in novelle parlavano dell'ascesa di re, principi e imperatori e della loro caduta per opera del [[fato]]. Lo stesso valga per le versioni più romantiche di questi racconti a fine edificante, quasi sempre storie di amanti infelici. In generale nel medioevo i difetti personali e l'[[autodeterminazione]] non avevano alcun potere nelle vicende degli uomini, regolate solo da una [[provvidenza]] spesso crudele e imperscrutabile, controparte letteraria dei vari ''[[memento mori]]'' custoditi nelle dimore medievali, dai macabri ritratti della morte ricoperta da un manto nero con una falce in mano a varie statuette sullo stesso tema. Il [[Dio]] [[cristianesimo|cristiano]] dei predicatori medievali è tanto imperscrutabile nel suo operato quanto terribile e severo, e così lo ritraggono alcuni tra i più grandi predicatori, da [[Bonvesin de la Riva]] a [[Girolamo Savonarola]]. L'individuo quale noi intendiamo oggi è una creazione moderna: ogni persona era considerata non in sé ma in quanto ''parte della comunità da cui dipendeva'' e a cui tutto doveva. In confronto alle epoche successive, ben poche sono le opere firmate nel [[medioevo]], che ignorava il [[diritto d'autore]]. La mancanza della centralità dell'[[individuo]] sia a livello terreno che [[escatologia|escatologico]] è probabilmente responsabile dello scarso affidamento che fa la cultura medievale sulla possibilità della volontà umana di cambiare i destini del mondo. Tanto per citare un celeberrimo passo della [[Divina Commedia]], in cui Dante chiede a Virgilio cosa sia la fortuna: [[Stampa:ForutuneWheel.jpg|thumb|La ruota della fortuna in ''De casibus virorum illustrium'' di [[Giovanni Boccaccio]]]] :{{quote|Colui lo cui saver tutto trascende, :[...] :ordinò general ministra e duce :che permutasse a tempo li ben vani :di gente in gente e d'uno in altro sangue, :oltre la difension di senni umani; :[...] :Vostro saver non ha contrasto a lei: :questa provede, giudica e persegue :suo regno come il loro li altri dei. :Le sue permutazion non hanno triegue; :necessità la fa esser veloce; :sì spesso vien chi vicenda consegue. :Quest'è colei ch'è tanto posta in croce :pur da color che le dovrìen dar lode, :dandole biasmo a torto e mala voce; :ma ella s'è beata e ciò non ode: :con l'altre prime creature lieta :volve sua spera e beata si gode.|''[[Inferno - Canto settimo|Inferno, Canto VII]]'', 73-96}} La caduta di questi personaggi era un monito alla vanità degli uomini che si occupano troppo dei beni terreni perdendo di vista [[Dio]], unica fonte di salvezza. [[Shakespeare]] fa un passo avanti in questo senso, introducendo nei personaggi del dramma dei difetti personali (l'avventatezza degli amanti, la passione sanguinaria per il [[duello]] di [[Mercuzio]] e Tebaldo, ecc.) ma lasciando nell'ambiguità se essi incidano fatalmente sull'esito della storia. ==== Interpretazioni recenti ==== Alcuni contestano il fatto che la fine di Romeo e Giulietta non accada per le loro debolezze ma sia soltanto il frutto di azioni di terzi o incidenti. Al contrario delle altri grandi [[tragedia|tragedie]], "Romeo e Giulietta" è più una tragedia di contrattempi e di [[destino]] beffardo. Tuttavia, altri considerano l'avventatezza e la giovinezza di Romeo e Giulietta la causa della loro morte. L'intromissione di Romeo nel duello tra [[Mercuzio]] e Tebaldo è a fin di bene, per separarli, ma produce ironicamente la morte di Mercuzio, mentre la lettera non è recapitata a Romeo solo per colpa della [[peste]]. Infine, se solo fosse arrivato un istante dopo al cimitero dei Capuleti, Romeo avrebbe potuto sincerarsi della salute di Giulietta buttando alle ortiche la sua fiala di veleno. Che la responsabilità personale potrebbe se esercitata al meglio solo posporre il tragico destino degli amanti pare trasparire dalle numerose allusioni scespiriane, in cui si parla dell'influsso nefasto delle stelle, del timore di terremoti improvvisi e di folgori a ciel sereno. Al di là di questo quadro generale, i critici hanno formulato osservazioni non sempre concordi. Secondo M. Garber, ad esempio, «''le cause della tragedia hanno origine in quegli stessi che ne soffrono le conseguenze''». Secondo questa interpretazione, il [[dramma]] sarebbe da iscrivere tra i ''[[morality play]]s'', e la conclusione tragica sarebbe un monito per chi voglia seguire i propri desideri [[istinto|istintivi]] senza mediazioni e pazienza. J. W. Draper, sottolineando il [[fato]] avverso che guida i destini dei protagonisti, dipinge Romeo e Giulietta come «[[marionetta|marionette]]» in balìa delle stelle, incapaci di contrastare ciò che è già determinato a priori. Tra queste posizioni ci sono molte sfumature, tra chi sostiene la presenza in Shakespeare di una dose di responsabilità individuale nel destino degli eroi tragici, che emergerà meglio nei drammi più maturi (G. I. Duthie) e chi riduce la vicenda a ''tragedia della sfortuna'', trasformando il fato in puro evento casuale. (T.J. Spencer). === Stile === ==== Tragedia o tragicommedia? ==== Dal punto di vista stilistico, le opinioni non sono meno contrapposte. Romeo e Giulietta è uno dei primi lavori di Shakespeare. Classificato come una [[tragedia]], non ha le caratteristiche delle successive 'grandi tragedie' come [[Amleto]] e [[Macbeth]]. Baldini afferma come il Romeo e Giulietta sia «''... un esperimento fallito, ché i vari moduli - [[eufuismo|eufuistico]], fiammingo, [[Lucio Anneo Seneca|senechiano]], e, infine, realistico - non pervengono ad armonizzarsi tra loro, ma restano vistosamente isolati...''», mentre [[Harley Granville-Barker|Granville-Barker]] definisce facilmente l'opera come ''tragedia lirica''<ref>Harley Granville-Barker, ''Prefaces To Shakespeare'', Vol. 1.</ref>. [[Benedetto Croce]] definì il dramma «tragedia d'una [[commedia]]»<ref>B.Croce, ''Ariosto, Shakespeare e Corneille''. Laterza, 1968, p. 104.</ref>, Wain «commedia che si conclude tragicamente»<ref>"''Romeo and Juliet is in essence a comedy that turns out tragically.''". in John Wain, ''The living world of Shakespeare: a playgoer's guide''. Macmillan, 1980, p.107</ref> e [[Northrop Frye]] una «commedia rovesciata». La struttura drammaturgica di ''Romeo e Giulietta'' è in effetti una via di mezzo tra una commedia (trae molto materiale dai ''Due gentiluomini di Verona'') e una tragedia. Il sacrificio dei due amanti, al di là dell'evento tragico, ha delle ricadute positive. Sebbene al prezzo delle vite dei due giovani amanti, una faida ormai antica cessa per sempre, permettendo così di evitare ulteriori scontri che avrebbero portato ad altri morti e altro dolore. D'ora in poi, capiamo che [[Verona]] godrà di una lunga pace e che le due famiglie hanno suggellato una duratura amicizia. ==== Immagini e simbolismo ==== L'uso del contrasto tra [[luce]] ed ombra anima incessantemente le vicende di Romeo e Giulietta. Normalmente questa dinamica è percepita come contrasto tra [[vita]] e [[morte]], [[amore]] e [[guerra]], ma qui il rapporto si ribalta, perché se le [[faida|faide]] tra Capuleti e Montecchi avvengono alla luce del sole, il contratto amoroso dei due amanti è suggellato prima ancora che dal [[matrimonio]], dall'"incostante luna", sotto la quale Romeo implora la sua amante. Prima ancora della scena del balcone, alla festa dei Capuleti in cui la prima volta Romeo vede Giulietta afferma che {{quote|Mostra lei alle torce come si fa a brillare<br /> ché pare un pendente sulle gote della notte,<br /> come il ricco gioiello all'orecchio dell'Etiope |I, v 42-45 |She doth teach the torches to burn bright<br /> It seems she hangs upon the cheek of night<br /> As a rich jewel in an Ethiop's ear |lingua=en}} Più tardi, spiando Giulietta affacciata al balcone dopo essersi introdotto nel giardino dei Capuleti, giura che i suoi occhi catturano "two of the fairest stars in all the heaven", cioè "due delle stelle più belle del firmamento" (II, ii, 15). Con questi confronti Romeo sfida la bellezza di [[Proserpina]], divinità della notte, umiliandola davanti a alla sua amante, e dal [[fato]], che regge il destino di questi "star-cross'd lovers" sarà punito con la sua amata con la notte eterna. Tanti sono i sinistri presagi che sembrano anticipare poco a poco la [[tragedia]] finale e che Giulietta cerca di esorcizzare attraverso l'atto del matrimonio, che dovrebbe garantire la protezione degli sposi dalle potenze degli [[inferno|inferi]] (annoverate dalla tradizione medievale tra le divinità infernali) che incombono pesantemente sulla loro vicenda. {{quote|Anche se tu mi dai tanta gioia<br /> questo giuramento di stanotte non mi piace:<br /> È troppo avventato, affrettato, improvviso,<br /> troppo simile al lampo, che svanisce<br /> prima di poter dire 'eccolo, guarda' (...)|II,ii,117-124 |Although I joy in thee,<br /> I have no joy in this contract tonight:<br /> It is too rash, too unadvised, too sudden,<br /> Too like the lightning, which doth cease to be<br /> Ere one can say 'it lightens' (...)|lingua=en}} e molto più tardi, raggiunta l'amata nella [[cripta]]: {{quote|...tanto lei è bella<br /> che questa cripta si illumina a festa. |V,iii, 85-86 |...her beauty makes<br /> This vault a feasting presence, full of light. |lingua=en}} Il riferimento alla folgore amorosa si avvera drammaticamente nella cripta di Giulietta, quando Romeo ne ammira la bellezza prima di porre fine alla sua vita. L'[[amore]] stesso tra i due amanti è un [[ossimoro]], un [[paradosso]] vivente che nell'impossibilità di essere risolto vince la morte stessa, ed è proprio la morte che dà vita e illumina la notte nell'[[estasi]] più grande provata da Romeo alla vista dell'amata. Ciò che il giorno aveva negato ai due amanti, dal riconoscimento della loro unione alla celebrazione di un matrimonio è alla fine concesso nella cripta, la chiesa sul cui [[altare]] trionfa l'amore più profondo, che contagia finalmente anche le loro famiglie. L'opera, così ricca di ossimori, è in fondo essa stessa concepita in questa visione in cui i ruoli di luce e tenebre si scambiano continuamente. Il giorno assume la connotazione negativa del tempo ordinario, quello che sancisce i riti della vita sociale [[borghesia|borghese]] e delle sue regole, dalle [[faida|faide]] tra i servi alla comparsa di Paride che, promesso in sposo a Giulietta dal vecchio Capuleti, precipita gravemente la situazione dei due amanti. Il giorno anche è il trionfo della ragione economica e degli interessi pratici (l'amore inteso come matrimonio di convenienza), dell'ordine [[politica|politico]] che pure è pervertito per garantire unicamente gli interessi materiali dei Capuleti e dei Montecchi anche sfidando il monito di Escalo, principe di Verona, con l'uccisione del suo caro amico e parente [[Mercuzio]]. Garante di quest'ordine negativo è [[Marte (divinità)|Marte]], dio della guerra e di quel falso senso di [[onore]] che infiamma le due famiglie spargendo di sangue le strade della 'bella Verona'. La concezione dell'amore di questa società è puramente terreno, anche se ufficialmente negato, rivelato nella sua crudezza solo dalle battute erotiche di Mercuzio alle oscenità popolane della balia. Il discorso della regina Mab è una presa in giro all'amore, e Mercuzio stesso sarà punito da Venere dalle stesse [[fata|fate]] ed [[elfi]] da lui evocati con sarcasmo. Mercuzio non conoscerà l'amore e solo l'amore tra Romeo e Giulietta, protetti da [[Venere (divinità)|Venere]], riuscirà, pur a caro prezzo, a trascendere l'[[erotismo]] senza negarlo, sublimandolo in un sentimento più alto, perfetto nell'eternità, eterno come quest'opera che ha acquistato ormai un valore universale. ==== Uso del metro poetico ==== Come tutte le tragedie di Shakespeare, ''Romeo e Giulietta'' è scritto in versi, anche se qui non è il [[pentametro giambico]] a prevalere, ma il verso [[rima]]to, specialmente il [[sonetto]], utilizzato ad esempio nel prologo dal coro (I, i, vv.1-14), o nel dialogo fra Giulietta e Romeo nella scena in cui si incontrano per la prima volta: {{quote|ROMEO – Se con indegna mano profano questa tua santa reliquia (è il peccato di tutti i cuori pii), queste mie labbra, piene di rossore, al pari di contriti pellegrini, son pronte a render morbido quel tocco con un tenero bacio. GIULIETTA – Pellegrino, alla tua mano tu fai troppo torto, ché nel gesto gentile essa ha mostrato la buona devozione che si deve. Anche i santi hanno mani, e i pellegrini le possono toccare, e palma a palma è il modo di baciar dei pii palmieri. ROMEO – Santi e palmieri non han dunque labbra? GIULIETTA – Sì, pellegrino, ma quelle son labbra ch'essi debbono usar per la preghiera. ROMEO – E allora, cara santa, che le labbra facciano anch'esse quel che fan le mani: esse sono in preghiera innanzi a te, ascoltale, se non vuoi che la fede volga in disperazione. GIULIETTA – I santi, pur se accolgono i voti di chi prega, non si muovono. ROMEO – E allora non ti muovere fin ch'io raccolga dalle labbra tue l'accoglimento della mia preghiera. (La bacia) Ecco, dalle tue labbra ora le mie purgate son così del lor peccato. GIULIETTA – Ma allora sulle mie resta il peccato di cui si son purgate quelle tue! ROMEO – O colpa dolcemente rinfacciata! Il mio peccato succhiato da te! E rendimelo, allora, il mio peccato. (La bacia ancora) GIULIETTA – Sai baciare nel più perfetto stile.|traduzione italiana di Goffredo Raponi|ROM. – If I profane with my unworthiest hand<br /> This holy shrine, the gentle fine is this:<br /> My lips, two blushing pilgrims, ready stand<br /> To smooth that rough touch with a tender kiss. JUL. – Good pilgrim, you do wrong your hand too much,<br /> Which mannerly devotion shows in this;<br /> For saints have hands that pilgrims' hands do touch,<br /> And palm to palm is holy palmers' kiss. ROM. – Have not saints lips, and holy palmers too? JUL. – Ay, pilgrim, lips that they must use in pray'r. ROM. – O, then, dear saint, let lips do what hands do!<br /> They pray; grant thou, lest faith turn to despair. JUL. – Saints do not move, though grant for prayers' sake. ROM. – Then move not while my prayer's effect I take.<br /> Thus from my lips, by thine my sin is purg'd. [Kisses her.] JUL. – Then have my lips the sin that they have took. ROM. – Sin from my lips? O trespass sweetly urg'd!<br /> Give me my sin again. [Kisses her.] :::::::JUL. – You kiss by th' book.|lingua=en}} Questo sonetto (a cui si aggiunge una quartina conclusiva) raffigura Romeo come un pellegrino che arrossisce (palmer) e che prega su un'immagine della [[Maria, madre di Gesù|Madonna]], come facevano molte persone nella prima metà del XVI secolo in Inghilterra nei santuari come quello di Nostra Signora di Walsingham<ref>Uno studio in inglese sull'argomento è consultabile [http://www.galbithink.org/sense-s5.htm su galbithink.org].</ref>. Per il suo uso abbondante delle rime, il ricercato linguaggio dell'amor cortese che si accompagna ad un ricco repertorio [[eufuismo|eufuistico]] pieno di manierismi, per la prevalenza del carattere patetico su quello tragico, ma anche per alcune inconsistenze della trama, ''Romeo e Giulietta'' è considerato facente parte del 'periodo lirico' di Shakespeare, a fianco di altri drammi poetici come ''[[I due gentiluomini di Verona (Shakespeare)|I due gentiluomini di Verona]]'', la ''[[La commedia degli errori]]'' e ''[[Sogno di una notte di mezza estate]]'' e ''[[Riccardo II (Shakespeare)|Riccardo II]]''. == Rappresentazioni e adattamenti == Ci sono stati molti adattamenti di Romeo e Giulietta, in ogni forma artistica possibile. Tra i più famosi quelli elencati qui sotto: === Letteratura === ==== Drammi ==== * [[Carmelo Bene]], ''Romeo e Giulietta (Storia di William Shakespeare) secondo Carmelo Bene'' ([[Prato]], Teatro [[Metastasio]], 17 dicembre 1976). * Ann-Marie McDonald, ''Buonanotte Desdemona (buongiorno Giulietta)'' (Reading Theatre, 2005 - ISBN 88-87486-22-0 ==== Narrativa ==== * Massimo Bruni ''Romeo y Julieta. Romanzo d'amore a ritmo di salsa''m Sperling & Kupfer [[1999]] - ISBN 9788820028824 * Carmen Gueye, ''Black Romeo'', [[2005]], edizioni Traccediverse - ISBN 88-89000-93-7 * ''Romeo e Giulietta a Baghdad. Quando l'amore sfida la guerra''. Ehda'a Blackwell ritrae lo "scontro di civiltà" contemporaneo con gli occhi di una dottoressa irachena innamorata di un militare americano. ([[Arnoldo Mondadori Editore]] [[2006]] - ISBN 88-04-55070-8 ===== Libri per ragazzi ===== * Brunacci F., De Graaf L., ''Romeo e Giulietta'', (Salani 2000 ISBN 88-7782-348-8) * ''Romeo ama Giulietta'', di Wolfram Hanel, ambienta la storia in un mondo di cani e gatti. Traduzione di Luciana Gandolfi-Rihl, illustrazioni di Christa Unzner, Nord-Sud [[1998]] - ISBN 88-8203-088-1 * Steve Barlow e Steve Skidmore, ''Se io sono Giulietta e tu Romeo che cosa aspetti a baciarmi?'' Arnoldo Mondadori Editore [[2000]] - ISBN 88-04-47573-0) * Nicola Cinquetti e Octavia Monaco, ''Giulietta e Romeo'', Arka [[2002]] - ISBN 88-8072-126-7 * Roberto Piumini, ''Giulietta e Romeo'', Guanda [[2002]] - ISBN 88-7926-387-0 * Maurizio Giannini, ''Nickname romeo. Nickname giulietta'' ISBN 88-87292-81-7 * Romeo Amedeo, Rubino Maurizia ''Il manoscritto nel pollaio. La molto lacrimevole storia di Giulietta e Romeo'', Esseffedizioni [[2005]] - ISBN 88-7855-038-8 === Fumetto === * [[Gianni de Luca]] e Raoul Traverso realizzarono una famosa striscia, molto innovativa anche dal punto di vista delle scelte grafiche (nello stesso quadro la ripetizione delle figure dei personaggi poteva dare immediatamente la percezione dei movimenti scenici)<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-10-15 |titlu=Alcune tavole di De Luca scaricabili in pdf da lospaziobianco.it |url=http://www.lospaziobianco.it/articolo.php?chiave=2133 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20050213052939/http://lospaziobianco.it/articolo.php?chiave=2133 |arkivju-data=2005-02-13 |url-status=dead }}</ref>. Edito per la prima volta nel [[1975]], fu l'ultima e la più riuscita parte di una trilogia di riduzioni da Shakespeare composta anche da ''La Tempesta'' e dall'''Amleto''. * Giulia Boari ha realizzato ''Giulietta e loreo. l'arme, l'amor, dentiere e color'' edito dalla Luciana Tufani Editrice, ISBN 88-86780-47-8 * In un episodio del [[manga]] ''[[Ranma ½]]'' di [[Rumiko Takahashi]], la vicenda di ''Romeo e Giulietta'' viene reinterpretata nei toni di commedia degli equivoci: i protagonisti recitano la tragedia durante il festival scolastico del loro istituto, ma tutto va storto nei tipici canoni di questo fumetto. === Animazione === * Lo studio [[Gonzo (anime)|Gonzo]] ha animato [[Romeo × Juliet]], serie [[anime]] di 24 episodi liberamente adattata dal dramma originale. === Videogiochi === * Nel videogioco ''[[Spyro: Ripto's Rage!]]'' la vicenda di Romeo e Giulietta compare nel mondo di Zefiro dove gli abitanti sono in guerra con gli Artefici della Brezza (provenienti dal Porto di Brezza) e i due corrispondono rispettivamente agli abitanti dei due mondi separati a causa della guerra e riuniti grazie a [[Spyro the Dragon (serie)#Spyro|Spyro]] e Il Professore. === Danza === Sono stati creati molti adattamenti [[danza]]ti della tragedia, il primo dei quali nel [[XVIII secolo]]. Il più conosciuto è il [[balletto]] in quattro atti ''Romeo e Giulietta'' musicato da [[Sergei Prokofiev]] su libretto di Sergei Radlov, Adrian Piotrovsky, Leonid Lavrovsky e Prokofiev stesso. La prima del balletto, che si doveva tenere al Teatro Kirov di [[San Pietroburgo|Leningrado]], fu rimandata fino all'11 gennaio [[1940]]. Per una serie di curiosi contrattempi la prima avvenne quindi non in [[Unione Sovietica]], bensì a [[Brno]] (nell'attuale [[Repubblica Ceca]]) il 30 dicembre [[1938]] con la coreografia di Ivo Váňa-Psota. Da allora il balletto è stato messo in scena da tutti i maggiori coreografi. === Opera === Tra i numerosi adattamenti [[opera lirica|operistici]] si ricordano qui ''Romeo e Giulietta'' di [[Charles Gounod]] ([[1867]]) su [[libretto]] di [[Jules Barbier]] e [[Michel Carré]], ''[[Giulietta e Romeo (Zandonai)|Giulietta e Romeo]]'' ([[1922]]) di [[Riccardo Zandonai]] su libretto di [[Arturo Rossato]]. [[Felice Romani]] fu autore di un libretto d'[[opera]] basato sulla [[Novella]] IX di [[Matteo Bandello]]. Musicato una prima volta da [[Nicola Vaccaj]] con il titolo ''[[Romeo e Giulietta (Vaccaj)|Romeo e Giulietta]]'' (Milano, [[Teatro Lirico di Milano|Teatro della Cannobiana]], 31 ottobre [[1825]]), questo libretto fu messo in musica anche da [[Eugenio Torriani]], con lo stesso titolo (Vicenza, [[Teatro Eretenio]], 1828), e da [[Vincenzo Bellini]] con il titolo ''[[I Capuleti e i Montecchi]]'' (Venezia, [[Teatro La Fenice]], 11 marzo [[1830]]). La fortuna di quest'ultima partitura contribuì a determinare l'uscita di repertorio dell'opera di Vaccaj, anche se per qualche tempo l'opera di Bellini fu rappresentata col finale, più tradizionale, di quella di Vaccaj. === Musica strumentale === Tra le opere strumentali ispirate alla tragedia ricordiamo ''[[Romeo e Giulietta (Čajkovskij)|Romeo e Giulietta]]'', «ouverture-fantasia da Shakespeare» di [[Pëtr Il'ič Čajkovskij]], e il ''[[Roméo et Juliette]]'', Sinfonia drammatica, ([[1839]]) di [[Hector Berlioz]], quest'ultima prevalentemente composta da parti strumentali e vocali. Berlioz fu probabilmente ispirato da una rappresentazione della tragedia del [[1827]]: ne era stato talmente impressionato da sposare Harriet Smithson, l'attrice che impersonava Giulietta. [[Sergei Prokofiev|Prokofiev]] scrisse inoltre tre [[suite (musica)|suite]] per orchestra basate sulla musica del suo balletto, di cui trascrisse inoltre dieci pezzi per pianoforte. === Musical === Il [[musical]] ''[[West Side Story]]'', diventato anche un film, è basato su ''Romeo e Giulietta'' ma la storia è ambientata a metà del [[XX secolo]] a [[New York]] e le famiglie rivali sono rappresentate da due bande giovanili di diversa etnia. ''[[Roméo et Juliette, de la haine à l'amour|Roméo et Juliette, de la Haine à l'Amour]]'', un musical di Gérard Presgurvic, debuttò il 19 gennaio 2001 al Palazzo dei Congressi di Parigi, in Francia. Ha già attirato ([[2005]]) sei milioni di persone. ''[[Giulietta e Romeo (commedia musicale)|Giulietta e Romeo]]'' è infine il titolo di una commedia musicale del [[2007]] con musica di [[Riccardo Cocciante]], su libretto di [[Pasquale Panella]]. ''[[Romeo e Giulietta - Ama e cambia il mondo]]'' (spettacolo musicale) è la versione italiana dell'opera musicale di [[Gérard Presgurvic]], con testi italiani di [[Vincenzo Incenzo]] e la regia di [[Giuliano Peparini]]. Debutto in anteprima assoluta il 2 ottobre 2013 all'[[Arena di Verona]]. === Rievocazione storica === * '''Montecchio Medievale (nota anche col nome 'Faida')''' Il 1º maggio di ogni anno il comune di [[Montecchio Maggiore]] si tuffa in un'atmosfera medievale per rivivere la storica disfida tra le casate dei [[Montecchi]] e dei Capuleti e per assaporare il gusto e i colori di un borgo tardo quattrocentesco. Il premio finale per chi si aggiudica più prove è il palio, drappo dipinto dal noto e apprezzato pittore [[Felice Cosentino]], che sarà custodito dalla squadra vincitrice fino all'edizione seguente. Il culmine della rievocazione storica si raggiunge con l'elezione di Giulietta e Romeo, scelti tra "baldi giovani e gentili fanciulle" che si candidano a rivestire i panni dei due innamorati. I prescelti, votati dal pubblico presente, rappresentano per un anno la città di [[Montecchio Maggiore]] nei maggiori eventi in cui è richiesta una delegazione ufficiale del comune o a cui partecipa il [[Gruppo Storico Culturale Giulietta e Romeo]], organizzatore della manifestazione. Per la giornata medievale, ai castelli viene ricostruito un vero e proprio borgo quattrocentesco animato da un grande mercato tipico, dal quartiere degli armigeri, da falconieri, alchimisti, giocolieri, cavalieri, sputafuoco, e da spettacoli ed intrattenimenti rigorosamente in stile medievale. L'appuntamento del 1º maggio è tra gli eventi più apprezzati a livello nazionale, nel campo della rievocazione storica: nell'area tra le due rocche, resa interamente pedonale, si danno appuntamento tra le 15 e le 20&nbsp;000 persone. La manifestazione, la cui prima edizione è stata nel 2000, ha mutato il nome originario "Faida" in "Montecchio Medievale", a partire dall'anno 2006. Organizzatori della rievocazione sono il [[Gruppo Storico Culturale Giulietta e Romeo]] e l'amministrazione comunale. === Versioni cinematografiche === {{vedi anche|Versioni cinematografiche di Romeo e Giulietta}} Esistono oltre quaranta versioni cinematografiche della storia di Romeo e Giulietta, di cui la prima nel [[1900]]. La versione del [[1936]] fu una tra le più importanti tra i classici di [[Hollywood (California)|Hollywood]]. Il film ''[[West Side Story (film)|West Side Story]]'', ispirato a ''Romeo e Giulietta'' con le musiche di [[Leonard Bernstein]], vinse 10 [[Premio Oscar|Oscar]]. Nel [[1968]] [[Franco Zeffirelli]] diresse il [[Romeo e Giulietta (film 1968)|film]] che vinse due Oscar. [[Abel Ferrara]] trasse dalla tragedia il suo film ''[[China Girl (film 1987)|China Girl]]''. Il film del [[1996]] ''[[Romeo + Giulietta]]'', diretto da [[Baz Luhrmann]], nonostante l'ambientazione contemporanea mantiene il testo nella sua forma integrale. Nel [[1998]], uscì nel solo mercato home video un film ispirato a Romeo e Giuletta. Questo film è prodotto da [[Walt Disney]] ed è intitolato ''[[Il re leone II - Il regno di Simba]]''. È il [[sequel]] del primo film, intitolato appunto ''Il re leone'', che a sua volta si ispirava ad un'altra opera di Shakespeare, l'[[Amleto]]. Nel [[2011]], invece, esce una versione "gnommesca" del noto capolavoro shakespeareano: un film animato intitolato ''[[Gnomeo e Giulietta]]'', anch'esso prodotto della [[Disney]]. === Riferimenti nella musica leggera === * L'album dei [[Dire Straits]] ''[[Making Movies]]'' del [[1980]] contiene la famosa canzone ''[[Romeo and Juliet]]'', che tratta il tema dell'amore perduto o non corrisposto. Il gruppo [[The Indigo Girls]] ha realizzato una reinterpretazione di questa canzone nell'album ''Rites of Passage''. Nel 2007 anche il gruppo dei [[The Killers]] ha inciso una reinterpretazione di questo brano contenuta nel loro album-raccolta [[Sawdust]]. * I [[Genesis]], nel brano ''[[The Cinema Show]]'', contenuto nell'album ''[[Selling England by the Pound]]'', fanno riferimento a due moderni Romeo e Giulietta, ansiosi di prepararsi per un appuntamento romantico. * Nel [[1983]] [[Robin Gibb]] incise il brano ''[[Juliet (Robin Gibb)|Juliet]]'', che fu anche sigla del [[Festivalbar]] di quell'anno<ref>[http://gianlucaodasso.beepworld.it/festivalbar.htm Elenco delle canzoni] beepworld.it</ref>. * La canzone ''Exit Music (For a Film)'' dei [[Radiohead]], contenuta nell'album ''[[OK Computer]]'' fu scritta nel [[1996]] per la versione cinematografica di Luhrmann (vedi sopra) ed è un incitamento di un amante all'amata a fuggire dall'oppressione delle rispettive famiglie attraverso il [[suicidio]]. * Nel 1999 gli His Infernal Majesty noti semplicemente come H. I.M. hanno composto la canzone "Join me (in death)" tratta dall'album Razorblade Romance in cui due innamorati vogliono fuggire dalla realtà che li affligge, con il suicidio; prendendo spunto appunto dalla vicenda di Romeo e Giulietta. * Un [[remake]] musicale del [[2005]] del film degli [[Anni 1930|anni trenta]] ''[[Reefer Madness (film 1936)|Reefer Madness]]'' conteneva una canzone dal titolo ''Romeo e Giulietta'', nella quale due giovani amanti si comparano a Romeo e Giulietta, avendo letto solo la prima parte della commedia e avendo erroneamente supposto che alla fine vi fosse un lieto fine. * Anche la cantautrice americana [[Emilie Autumn]] ha inciso una canzone ispirata dalla famosa tragedia: Juliet, contenuta nel suo album [[Enchant (album)]]. * Il gruppo finlandese [[Sonata Arctica]] ha inciso la canzone ''Juliet'' contenuta nell'album [[The Days of Grays]] il cui testo è incentrato sui pensieri che Romeo fa poco prima di morire. * Nella serata finale del Festivalbar 1983, tenutasi all'Arena di Verona, il cantautore Bruno Laurenti interpretò un motivo dal titolo "Giulietta e Romeo". * Nel 2008 la cantante statunitense Taylor Swift ha pubblicato il singolo "Love Story" estratto dall'album "Fearless": la canzone narra la storia dei due amanti, con l'aggiunta di un lieto fine. == Note == <references/> == Bibliografia == {{div col}} === Edizioni in inglese === * ''Romeo and Juliet'', ed. Brian Gibbons, Methuen 1980. ISBN 0-17-443471-5 * ''Romeo and Juliet.'' ed. R. Hosley, New Haven 1954. * ''Romeo and Juliet'', ed. J.Dover Wilson and G. I.Duthie, Cambridge 1955. ISBN 0-521-09497-6 * ''Romeo and Juliet'', ed. H. H. Furness, Philadelphia 1971. === Traduzioni italiane === * ''Romeo e Giulietta'', a cura di C. Chiarini. Sansoni, Firenze, 1942. * ''Romeo e Giulietta'', a cura di [[Salvatore Quasimodo]]. Mondadori, Milano 1949. * ''Romeo e Giulietta'', a cura di [[Cesare Vico Lodovici]]. Einaudi, Torino 1950. * ''Romeo e Giulietta'', a cura di A. Meo, Garzanti, Milano 1975. * ''Romeo e Giulietta'', a cura di Gabriele Baldini (testo a fronte). Milano, Rizzoli, 1963. * ''Romeo e Giulietta'', a cura di [[Silvano Sabbadini]], Milano, Garzanti, 1991 ISBN 88-11-58458-2. * ''Romeo e Giulietta'', a cura di Marco Ghelardi (First Quarto del 1597). Noli (SV), NatRusso Communication, 2006. ISBN 978-88-89406-26-7 === Testi critici === * J. W.Draper, ''Shakespeare's Star-Crossed Lovers'', 1939. * [[Benedetto Croce]], ''Commedie del Cinquecento.'' Bari, Laterza, 1945. * R. Rutelli, ''«Romeo e Giulietta», l'effabile. analisi di una riflessione sul linguaggio'', Milano 1978 ISBN 88-207-1352-7. * M. Garber ''Coming of Age in Shakespeare'', Londra, 1981. * ''Romeo and Juliet dal testo alla scena'', a cura di M. Tempera, Bologna 1986. * [[Giorgio Melchiori]], "Romeo and Juliet: la retorica dell'eros", in ''L'eros in Shakespeare'', a cura di A. Serpieri e K. Elam, Parma, Pratiche Editrice, 1988. * ''Introduction to "Romeo and Juliet"'', ed. G. I.Duthie. Cambridge University Press ISBN 0-521-09497-6. * ''Introduction to "Romeo and Juliet"'', ed. Brian Gibbons. London, Methuen, 1980. * ''Introduction to "Romeo and Juliet"'', ed. John D. Wilson. Cambridge University Press, 1955. * [[Northrop Frye]] ''Tempo che opprime, tempo che redime. Riflessioni sul teatro di Shakespeare'', ed. it. Il Mulino, 1986 ISBN 88-15-01231-1 === Sulle fonti dell'opera === * [[Luigi Da Porto]], ''La Giulietta''. Giunti Editore - ISBN 88-09-20456-5. * Cino Chiarini, ''Romeo e Giulietta. La storia degli amanti veronesi nelle novelle italiane e nella tragedia di Shakespeare'', Firenze, Sansoni, 1906. * A. Serpieri e AA. VV., ''Nel laboratorio di Shakespeare. Dalle fonti ai drammi,'' Parma 1988. * Maria Cristina Zaniboni, ''Un'antica passione. Romeo e Giulietta dalle fonti a Shakespeare'', Imola Grafiche Galeate, 1988. * ''La Giulietta nelle due edizioni cinquecentesche'', a cura di Cesare De Marchi, Firenze, Giunti, 1994. * ''Le storie di Giulietta e Romeo'', a cura di Angelo Romano, Roma, Salerno, 1993. * Albino Comelli e Francesca Tesei, ''Giulietta e Romeo: l’origine friulana del mito'', L’Autore Libri, Firenze 2006. === Guide ai luoghi === * F. Pesci, ''La Verona di Giulietta e Romeo. I luoghi della leggenda shakespeariana'', Milano, Electa [[Arnoldo Mondadori Editore]], 1999 - ISBN 88-435-6858-2. * M.C. Zoppis, ''La casa di Giulietta. Verona''. Ist. Poligrafico dello Stato, 2004 - ISBN 88-240-1103-9. {{div col end}} == Voci correlate == * [[William Shakespeare]] * [[Luigi da Porto]] * [[Cronologia delle opere di Shakespeare]] * [[Verona e Shakespeare]] * [[Montecchio Maggiore]] * [[Castelli di Romeo e Giulietta]] * [[Liebestod]] == Altri progetti == {{interprogetto|etichetta=''Romeo e Giulietta''|testo=en:The Tragedy of Romeo and Juliet|testo_preposizione=in [[lingua inglese]] di|q|q_preposizione=da|commons=Category:Romeo and Juliet}} == Collegamenti esterni == * [http://www.liberliber.it/mediateca/libri/s/shakespeare/romeo_e_giulietta/pdf/romeo__p.pdf Romeo e Giulietta - opera completa liberamente scaricabile in pdf] * [http://www.faida.it Montecchio Medievale (Faida)] * [http://www.gregorys.it/poesie/willshake/romeo.htm Romeo e Giulietta] in italiano * {{en}} [https://web.archive.org/web/20041009143121/http://www.gutenberg.net/etext/1112 Romeo and Juliet] - Testo originale dal [[Progetto Gutenberg]] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20140114212805/http://www.shakespeare-literature.com/Romeo_and_Juliet Romeo and Juliet] - Versione con indice e con motore di ricerca * {{en}} [https://web.archive.org/web/20120610021218/http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/facsimile/bookplay/Bran_F1/Rom/ copia fotostatica del primo in-folio] * {{en}} [http://www.bl.uk/treasures/shakespeare/romeo.html British library, la creazione del dramma] </includeonly> == Referenzi u noti == {{Referenzi}} [http://shakespeare.mit.edu/romeo_juliet/full.html] Ingliż [http://www.gregorys.it/poesie/willshake/romeo.htm Romeo e Giulietta] Taljan [[Kategorija:Drammi ta' William Shakespeare]] bzw1pqd6mr3ljzxo3cnhs5ugjw8vbr6 0 21856 330602 298659 2026-06-19T00:24:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330602 wikitext text/x-wiki {{stub|politika}} [[Image:Franco Trappoli IT deputy before 1992.jpg|Right|thumb|280px|Franco Trappoli]] '''Franco Trappoli''' ([[Orvieto]], [[5 ta' Novembru]] [[1947]]) huwa [[politiku]] Soċjalista<ref>{{it}}[https://web.archive.org/web/20160314212819/http://www.viverepesaro.it/index.php?articolo_id=216432&page=articolo ''Partito Socialista, Trappoli si dimette'']</ref> [[Italja|Taljan]]. == Bijografija == Imwieled f'[[Orvieto]] fl-1947, bejn l-1980 u l-1983 serva bħala sindku Soċjalista ta' [[Fano]].<ref>{{it}} [https://web.archive.org/web/20140222194537/http://oldsite.comune.fano.ps.it/pagina.aspx?pag=1445&Ex=notizia ''Tutti i sindaci che hanno fatto la storia del Comune di Fano'']</ref> Kien ukoll membru tal-[[Kamra tad-Deputati (Italja)|Kamra tad-Deputati]] mill-1983 sal-1987 u mill-1992 sal-1994. Matul il-karriera politika tiegħu kien President tat-13-il Kummissjoni (xogħol - kura u s-sigurtà soċjali - kooperazzjoni). Huwa kien l-ewwel [[Buddiżmu|Buddista]] li serva fil-Parlament Taljan.<ref>{{it}} [http://www.adnkronos.com/Archivio/AdnAgenzia/1993/03/11/Politica/REFERENDUM-TRAPPOLI-ORGANIZZA-I-SOCIALISTI-PER-IL-NO_180600.php ''Referendum: Trappoli organizza i "Socialisti per il no"''].</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{it}} [http://www.radioradicale.it/soggetti/franco-trappoli Radio Radicale: Eventi a cui ha partecipato Franco Trappoli] {{DEFAULTSORT:Trappoli, Franco}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1947]] [[Kategorija:Politiċi Taljani]] [[Kategorija:Soċjalisti Taljani]] pc7f73vtxf7s7veic106qmlk5xg27t0 0 23223 330623 326176 2026-06-19T01:48:59Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330623 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Salvador Dali NYWTS.jpg|thumb|lemin|200px|Salvador Dalí fl-1965]] '''Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Markiż ta' Púbol''' ([[Figueres]], [[11 ta' Mejju]] [[1904]] – [[Figueres]], [[23 ta' Jannar]] [[1989]]) kien pittur [[Spanja|Spanjol]] [[Surrealiżmu|surrealista]] li ħadem ukoll bħala skultur, kittieb, fotografu, reġista, disinjatur u xeneġġjatur. Dalí kellu ħila kien fil-pittura u fid-disinn<ref>S. Dalí - M. Vescovo, ''Salvator Dalí: la vita è sogno'', Electa, Milano, 1996.</ref>, imma famuż ukoll għall-immagini suġġestivi u bizzarri tax-xogħlijiet [[Surrealiżmu|surrealisti]] tiegħu. Is-sengħa pittorika tiegħu ġiet attribwita għall-influwenza li kellhom fuqu il-maestri tar-[[Rinaxximent]]<ref>[http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html Phelan, Joseph, ''The Salvador Dalí Show]</ref><ref name="Dali">Dalí, Salvador. (2000) ''Dalí: 16 Art Stickers'', Courier Dover Publications. {{ISBN|0-486-41074-9}}.</ref>. Waħda mix-xogħlijiet l-aktar famużi tiegħu, ''[[Il-persistenza tal-memorja]],'' pinġieha fl-1931. It-talent artistiku tiegħu, Dalí esprimieh f'bosta oqsma oħra, fosthom iċ-[[ċinema]], l-[[skultura|iskultura]] u l-[[fotografija]], fejn ikkollabora ma' artisti ta' kull settur. Kien jattribwixxi "''l-imħabba għal kull mhu indurat u eċċessiv, il-passjoni tiegħi għal-lussu u l-imħabba għall-ilbies orjentali''"<ref>Ian Gibson, ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', 1997, W. W. Norton & Company [http://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html] Gibson skopra li "Dalí" (u l-varjanti tiegħu) hu kunjom mifrux ħafna fil-pajjiżi Għarab bħall-[[Marokk]], it-[[Tuneżija]], l-[[Alġerija]] u l-[[Eġittu]]. Min-naħa l-oħra, dejjem skont Gibson, il-familja ta' omm Dalí, il-familja Domènech ta' [[Barċellona]], kellha nisel Lhudi.</ref> għal "''dixxendenza Għarbija''", għax kien isostni li l-antenati tiegħu kienu ġejjin mill-Għarab ta' Spanja. Dalí kien mogħni b'immaġinazzjoni kbira u kien iħobb l-imġiba stramba u grandjuża. Il-maniera eċċentrika tiegħu u l-imġiba diretta biex tattira l-attenzjoni tal-pubbliku xi minn daqqiet iżjed kienu jiġbdu aktar attenzjoni mill-arti tiegħu. Dan kien jinkwieta lil dawk li kienu japprezzaw l-arti tiegħu u jdejjaq lill-kritiċi.<ref>Meisler, Stanley (April tal-2005). "The Surreal World of Salvador Dalí". Smithsonian.com. Smithsonian Magazine. [http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/] </ref>. == Bijografija == === Tfulija u żgħożija === Salvador Dalí twieled fil-11 ta' Mejju 1904<ref>Ċertifikat tat-twelid u [https://web.archive.org/web/20080827090340/http://www.salvadordalimuseum.org/history/biography.html ''Biografia ta' Dalí'']</ref> fil-belt ta' Figueres, fir-reġjun tal-Alt Empordà fil-[[Katalonja]], qrib il-fruntiera [[Franza|Franċiża]]<ref>Dalí, The Secret Life of Salvador Dalí, 1948, Londra: Vision Press, p.33</ref>. Ħuh il-kbir, li ukoll kien jismu Salvador (twieled fit-12 ta' Ottubru 1901), miet bil-[[meninġite]] disa' xhur qabel, fl-1 ta' Awwissu 1903. Missieru, Salvador Dalí i Cusí, avukat u nutar<ref name="Llongueras">Llongueras, Lluís. (2004) ''Dalí'', Ediciones B — Mexico. {{ISBN|84-666-1343-9}}.</ref>, kien jemmen fid-dixxiplina, imma r-riġidità tiegħu kienet ittaffiha ommu, Felipa Domènech i Ferrés, li kienet tinkoraġġixxi l-aspirazzjonijiet artistiċi ta' binha<ref name="Rojas">Rojas, Carlos. ''Salvador Dalí, Or the Art of Spitting on Your Mother's Portrait'', Penn State Press (1993). {{ISBN|0-271-00842-3}}.</ref>. <includeonly> A cinque anni Dalí fu condotto sulla tomba del fratello dai genitori, i quali gli fecero credere di esserne la reincarnazione<ref name=sina>[http://edu.sina.com.cn/en/2004-06-17/22707.html Salvador Dalí]. ''[[SINA.com]]''. Verificato il 15 aprile 2009.</ref>, delirio del quale si convinse<ref>[http://www.astrodatabank.com/NM/DaliSalvador.htm Biografia di Salvador Dalí] su astrodatabank.com. Verificato il 15 aprile 2009.</ref> e lo fece impazzire. Di suo fratello Dalí disse: "''Ci somigliavamo come due gocce d'acqua, ma rilasciavamo riflessi diversi. Probabilmente lui era una prima versione di me, ma concepito in termini assoluti''"<ref name="Dalí, Secret Life, p.2">Dalí, Secret Life, p.2</ref>. Dalì era talmente afflitto dalla morte di suo fratello che alcune notti andava alla tomba a pregarlo per ore. Dalí aveva anche una sorella, Ana María, di tre anni più giovane<ref name=Llongueras />, che nel [[1949]] pubblicò un libro sul fratello, ''Dalí visto da sua sorella''<ref>{{Cita web|url=http://www.artelino.com/articles/dali.asp|titolo=Dalí Biography 1904–1989 — Part Two|publisher:artelino.com|accesso = 15 aprile 2009}}</ref>. Tra i suoi amici d'infanzia vi erano i futuri [[calcio (sport)|calciatori]] del [[Futbol Club Barcelona|Barcellona]] [[Emilio Sagi Liñan|Sagibarbá]] e [[Josep Samitier]]. Dalí frequentò una [[scuola d'arte]]. Nel [[1919]] durante una vacanza a Cadaqués con la famiglia di [[Ramon Pichot]], un artista locale che faceva regolarmente viaggi a [[Parigi]], scoprì la pittura moderna<ref name=Llongueras />. L'anno seguente il padre di Dalí organizzò nella residenza di famiglia una mostra dei suoi disegni a [[carboncino]]. La prima vera esposizione pubblica la tenne nel [[1919]] al Teatro Municipale di Figueres. Nel febbraio del [[1921]] la madre di Dalí morì di tumore. Dalí aveva sedici anni; in seguito disse che la morte della madre "''è stata la disgrazia più grande che mi sia capitata nella vita. La adoravo... Non potevo rassegnarmi alla perdita di una persona su cui contavo per rendere invisibili le inevitabili imperfezioni della mia anima.''"<ref>Dalí, Secret Life, pp. 152–153</ref> Poco dopo il padre sposò la sorella della moglie morta. Dalí non si risentì per le nuove nozze, perché amava e rispettava molto la zia<ref name=Llongueras />. Nel [[1923]] Dalì fu accusato d'avere organizzato una protesta (finita con l'intervento della polizia) all'[[Accademia]] di San Fernando. In seguito fu espulso per un anno e nel [[1924]] fu arrestato, episodio che lo portò a dipingere [[Il Bambino Malato]]. === Madrid e Parigi === [[File:Man Ray Salvador Dali.jpg|thumb|Dalí (a sinistra) e l'amico, anch'egli surrealista, [[Man Ray]] a [[Parigi]] il 16 giugno [[1934]], fotografati da [[Carl Van Vechten]].]] Nel [[1922]] Dalí andò a vivere nella [[Residencia de Estudiantes]] di [[Madrid]]<ref name=Llongueras /> e studia all'''Academia de San Fernando'' (Accademia di belle arti). Dalí attirava già interesse su di sé con i suoi modi da eccentrico [[dandy]]. Portava i capelli e le basette lunghe, si vestiva con giacche, calze lunghe e [[Pantaloni alla zuava|calzoni alla zuava]] come gli esteti britannici della fine del [[XIX secolo]]. Erano però i suoi dipinti, nei quali mostrava di accostarsi al [[cubismo]], a guadagnargli l'attenzione dei suoi compagni di corso. Nei suoi primi lavori Dalí probabilmente non aveva ancora compreso pienamente i concetti del movimento cubista, poiché all'epoca a Madrid non esistevano aderenti al movimento, e le uniche informazioni di cui disponeva provenivano da articoli di giornale e da un catalogo datogli da [[Ramon Pichot]]. Nel [[1924]] l'ancora sconosciuto Salvador Dalí realizzò per la prima volta illustrazioni per un libro, l'edizione in [[Lingua catalana|catalano]] del poema ''Les bruixes de [[Llers]]'' del suo amico e compagno di studi [[Carles Fages de Climent]]. Dalí si accostò anche al movimento [[Dadaismo|dadaista]], che lo influenzò per tutta la sua vita. Alla Residencia diventò intimo amico di [[Pepín Bello]], di [[Luis Buñuel]] e di [[Federico García Lorca]]. L'amicizia con García Lorca era un autentico trasporto amoroso reciproco<ref>Per informazioni più approfondite sulla relazione Lorca-Dalí vedi ''Lorca-Dalí: el amor que no pudo ser'' e ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', entrambi di [[Ian Gibson]].</ref>, anche se Dalí respinse vigorosamente gli approcci erotici del poeta<ref name="conversations">Bosquet, Alain, ''[http://www.ubu.com/historical/dali/dali_conversations.pdf Conversations with Dalí]'', 1969. p. 19-20. (PDF format) (su Garcia Lorca) S.D.:"''Era omosessuale, come tutti sanno, e follemente innamorato di me. Tentò due volte un approccio con me... Ero molto infastidito perché non ero omosessuale e non avevo intenzione di concedermi. A parte tutto, fa pure male. Così non se ne fece nulla. Mi sentivo però terribilmente lusingato, e dentro di me sentivo che lui era un grande poeta e che gli dovevo un pezzettino del divino buco del culo di Dalí.''"</ref>. Nel [[1926]] Dalí fu espulso dall'Academia poco prima di sostenere gli esami finali, poiché aveva affermato che nessuno nell'istituto era abbastanza competente da esaminare uno come lui<ref name=olga>[https://web.archive.org/web/20160413060418/http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html Salvador Dalí: Olga's Gallery]. Verificato il 16 aprile 2009.</ref>. La sua maestria nella pittura era già evidente dal notevole realismo del ''Cesto di pane'', dipinto in quello stesso anno<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2015-12-07 |titlu=L'opera su Dalí Paintings Gallery |url=http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100827234135/http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |arkivju-data=2010-08-27 |url-status=dead }}</ref>. Sempre in quell'anno visitò per la prima volta Parigi, dove incontrò [[Pablo Picasso]], che ammirava profondamente. Picasso aveva già sentito parlare molto bene di Dalí da [[Joan Miró]]. Negli anni successivi, mentre sviluppava un proprio stile, Dalí realizzò diverse opere fortemente influenzate dall'arte di Picasso e di Miró. Nelle opere di Dalí alcune tendenze, che rimarranno costanti nel corso degli anni, erano già evidenti negli [[anni 1920|anni venti]]. Egli assorbì influssi da moltissimi stili, dalla pittura classica all'[[avanguardia]] più estrema<ref>Hodge, Nicola, and Libby Anson. ''The A–Z of Art: The World's Greatest and Most Popular Artists and Their Works''. California: Thunder Bay Press, 1996. [https://web.archive.org/web/20060921144258/https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc Citazione online].</ref>. Nelle sue prime opere ci fu l'impronta di [[Rafael Barradas]]<ref>[http://www.uruguayeduca.edu.uy/Portal.Base/Web/verContenido.aspx?ID=206087 Uruguay Educational]</ref>. Tra le influenze in stile classico artisti come [[Raffaello Sanzio|Raffaello]], [[Agnolo Bronzino|Bronzino]], [[Francisco de Zurbarán]], [[Jan Vermeer|Vermeer]] e [[Diego Velázquez|Velázquez]]<ref>[http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html Phelan, Joseph]</ref>. Si serviva sia di tecniche classiche che moderne, talvolta impiegandole di volta in volta in opere singole, talvolta usandole tutte nello stesso dipinto. A [[Barcellona]] le esposizioni delle sue opere attrassero attenzione, e i critici si divisero tra entusiasti e parecchio perplessi. Dalí si fece crescere vistosi [[Baffo (peli del viso)|baffi]], ispirati a quelli del grande maestro del Seicento spagnolo Diego Velázquez, e finirono per diventare un tratto inconfondibile e caratteristico del suo aspetto per il resto della vita. === Dal 1929 alla fine della Seconda guerra mondiale === Nel [[1929]] Dalí collaborò con il regista surrealista [[Luis Buñuel]] alla realizzazione del [[cortometraggio]] ''[[Un chien andalou]]''. Il suo contributo principale consistette nell'aiutare Buñuel a scrivere la sceneggiatura, anche se in seguito affermò di aver avuto un ruolo significativo anche nella realizzazione tecnica del progetto, fatto che non trovò riscontro nelle testimonianze dell'epoca<ref>Koller, Michael. [https://web.archive.org/web/20101225061923/http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html {{lang|fr|''Un Chien Andalou''}}]. ''senses of cinema'' Gennaio 2001. Verificato il 17/4/2009.</ref>. Nell'agosto di quello stesso anno incontrò la sua musa, fonte di ispirazione e futura moglie [[Gala Éluard Dalí|Gala]]<ref name=unbound>Shelley, Landry. [https://web.archive.org/web/20171108082607/http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 "Dalí Wows Crowd in Philadelphia"]. ''Unbound'' ([[The College of New Jersey]]) Primavera 2005. Verificato il 17/4/2009.</ref>, il cui vero nome era Elena Ivanovna Diakonova. Era un'espatriata [[Russia|russa]] di undici anni più vecchia di lui, allora moglie del poeta surrealista [[Paul Éluard]]. In quell'anno Dalí realizzò i mostre importanti, e si unì ufficialmente al gruppo dei surrealisti di [[Montparnasse]]. Erano già due anni che il suo lavoro ne era pesantemente influenzato: i surrealisti apprezzavano molto quello che Dalí definì il suo ''[[metodo paranoico-critico]]'' per esplorare il subconscio e raggiungere un maggior livello di creatività<ref name=Llongueras /><ref name=Rojas />. Nel frattempo i rapporti tra il pittore e il padre erano vicini alla rottura: Don Salvador Dalí y Cusí disapprovava con forza la storia d'amore tra il figlio e Gala e riteneva che la sua vicinanza ai surrealisti avesse un pessimo effetto sul suo senso morale. Lo strappo definitivo avvenne quando Don Salvador lesse su un quotidiano di Barcellona che a Parigi il figlio aveva appena esposto un disegno del "''Sacro Cuore di Gesù Cristo''" insieme ad una scritta provocatoria "''Qualche volta, per divertimento, sputo sul ritratto di mia madre''". Indignato, Don Salvador pretese che il figlio smentisse pubblicamente. Dalí rifiutò, forse per timore di essere allontanato dai surrealisti, e il 28 dicembre 1929 fu cacciato a forza dalla casa paterna. Il padre gli disse che intendeva diseredarlo e gli intimò di non mettere mai più piede a Cadaqués. In seguito Dalí sostenne che, in risposta, mise in mano al padre un [[preservativo]] contenente il suo [[sperma]] dicendogli "''Tieni. Ora non ti devo più nulla!''" L'estate successiva Dalí e Gala affittarono un piccolo capanno di pescatori in una baia nei pressi di Port Lligat. In seguito lo acquistò, e nel corso degli anni lo fece ingrandire trasformandolo poco a poco nella sua adorata villa sul mare. Nel [[1931]] Dalí dipinse una delle sue opere più famose, ''[[La persistenza della memoria]]''<ref>[http://www.salvadordalimuseum.org/education/documents/clocking_in.pdf Clocking in with Salvador Dalí: Salvador Dalí's Melting Watches] (PDF) dal museo Salvador Dalí. Verificato il 17/4/2009.</ref>. È la surrealistica immagine di alcuni [[Orologio da tasca|orologi da taschino]], flosci e sul punto di liquefarsi: gli orologi che si sciolgono rappresentano la memoria, che invecchiando negli anni perde forza e resistenza. Tale idea è sostenuta anche da altre immagini, come l'ampio paesaggio dai confini indefiniti e un altro orologio, raffigurato mentre è divorato dagli insetti<ref name=Conquete>Salvador Dalí, {{lang|fr|''La Conquête de l'irrationnel''}} (Paris: Éditions surréalistes, 1935), p. 25.</ref>. Dalí e Gala, dopo aver convissuto a partire dal 1929, si sposarono nel [[1934]] con una cerimonia civile. Nel [[1958]] si risposeranno con rito [[cattolicesimo|cattolico]]. Dalí fu presentato negli [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] nel [[1934]] dal mercante d'arte Julian Levy. La sua esposizione di [[New York]], che includeva ''La persistenza della memoria'', creò subito scalpore e interesse. L'alta società lo accolse organizzando uno speciale "''Ballo in onore di Dalí''", al quale presenziò portando sul petto una scatola di vetro contenente un [[reggiseno]]<ref>Current Biography 1940, pp219-220</ref>. Dalí e Gala parteciparono anche ad una festa mascherata a New York, organizzata per loro dall'ereditiera [[Caresse Crosby]]: come costume scelsero di vestirsi come il figlioletto di [[Charles Lindbergh|Lindbergh]] e il suo rapitore. La conseguente reazione scandalizzata della stampa fu tale che Dalí dovette scusarsi. Quando tornò a Parigi i surrealisti lo rimproverarono d'essersi scusato di un gesto surrealista<ref>Luis Buñuel, ''My Last Sigh: The Autobiography of Luis Buñuel'', Vintage 1984. ISBN 0-8166-4387-3</ref>. Mentre la maggior parte dei surrealisti tendeva ad assumere posizioni di sinistra, Dalí si mantenne ambiguo sul giusto rapporto tra politica e arte. [[André Breton]], uno dei capofila del surrealismo, lo accusò di difendere il "''nuovo''" e l'"''irrazionale''" del "''fenomeno [[Adolf Hitler|Hitler]]''", ma Dalí respinse queste affermazioni dicendo: "''Non sono un seguace di Hitler né nei fatti né nelle intenzioni''"<ref>Robin Adèle Greeley, ''Surrealism and the Spanish Civil War'', Yale University Press, 2006, p.81. ISBN 0-300-11295-5</ref>. Dalí insistette sul concetto che il surrealismo può esistere anche in un contesto apolitico e si rifiutò di condannare esplicitamente il [[fascismo]], uno dei fattori che creò dei problemi con i suoi colleghi. Più tardi, sempre nel 1934, Dalí fu sottoposto a un "processo" a seguito del quale fu formalmente espulso dal gruppo dei surrealisti<ref name=unbound />. Come reazione Dalí dichiarò: "''Il surrealismo sono io''"<ref name=olga />. [[File:Salvador Dalí 1939.jpg|thumb|Salvador Dalí nel [[1939]], fotografato da [[Carl Van Vechten]].]] Nel [[1936]] Dalí partecipò all'[[Esposizione internazionale surrealista#International Surrealist Exhibition, Londra 1936|Esposizione internazionale surrealista di Londra]]. Tiene la sua conferenza, intitolata ''Fantômes paranoïaques authentiques'', vestito con tuta e casco da [[palombaro]]<ref>Jackaman, Rob. (1989) ''Course of English Surrealist Poetry Since the 1930s'', Edwin Mellen Press. ISBN 0-88946-932-6.</ref>. Arrivò tenendo in mano una [[stecca da biliardo]] e con due [[levriero russo|levrieri russi]] al guinzaglio. Si dovrà poi togliere il casco da palombaro perché rimasto senza fiato. Commenta: "''Ho solo voluto mostrare che mi stavo 'immergendo a fondo' nella mente umana.''"<ref>Current Biography 1940, p. 219</ref> In quel periodo il principale mecenate di Dalí è il ricchissimo [[Edward James]], che lo aiuta ad emergere nel mondo dell'arte acquistando molte sue opere e supportandolo finanziariamente per due anni. I due diventano buoni amici e il ritratto di James viene anche inserito da Dalí nel dipinto ''[[Cigni che riflettono elefanti]]''. Artista e mecenate collaborano anche nella realizzazione di due delle più celebri icone del movimento surrealista: il ''[[Telefono aragosta]]'' e il ''[[Divano a forma di labbra di Mae West]]''. Nel [[1939]] Breton conia per il pittore spagnolo il denigratorio soprannome di "''Avida Dollars''", anagramma di ''Salvador Dalí'' che può essere tradotto come ''bramoso di dollari''<ref name=artcyclopedia>[http://www.artcyclopedia.com/artists/dali_salvador.html Artcyclopedia: Salvador Dalí]. Verificato il 19/4/2009.</ref>. Si tratta di un modo per deridere la crescente commercializzazione delle opere di Dalí e la percezione che Dalí stesso abbia cercato di ingrandire la propria figura grazie alla fama e al denaro. Alcuni surrealisti da allora in poi parlano di Dalí solo al passato remoto, come se fosse morto. Il movimento surrealista e alcuni suoi membri (come [[Ted Joans]]) continueranno a polemizzare duramente con Dalí fino al momento della sua reale morte e anche oltre. In Europa scoppia la [[seconda guerra mondiale]] e così i Dalí si trasferiscono negli Stati Uniti, dove vivono per otto anni. Dopo il trasferimento Dalí si riavvicina alla pratica del [[Cattolicesimo]]. Robert e Nicolas Descharnes hanno scritto "''In questo periodo Dalí non ha mai smesso di scrivere''"<ref name="Descharnes (1993) p. 35.">Descharnes, Robert and Nicolas. ''Salvador Dalí''. New York: Konecky & Konecky, 1993. p. 35.</ref>. L'anno seguente Dalí imposta il [[canovaccio]] di un film per [[Jean Gabin]] intitolato ''[[Ondata d'amore]]''. Nel [[1942]] pubblica la propria autobiografia, ''La vita segreta di Salvador Dalí''. Scrive i cataloghi delle sue esposizioni, come quella alla Knoedler Gallery di New York del [[1943]]. In quel testo spiega: "''Il surrealismo perlomeno sarà servito a fornire la prova sperimentale che la completa sterilità e i tentativi di automatizzazione si sono spinti troppo in là e hanno condotto ad un sistema totalitario. ... La pigrizia dei nostri giorni e la totale mancanza di tecnica hanno raggiunto il loro parossismo nel valore psicologico dell'attuale uso che si fa del college.''" Scrive anche un romanzo, pubblicato nel [[1944]], che parla di un salone di moda per automobili. Edwin Cox, sul [[The Miami Herald|Miami Herald]] ne fa una vignetta che ritrae Dalí mentre veste un'automobile con un abito da sera<ref name="Descharnes (1993) p. 35."/>. Incontrerà la famosa [[Amanda Lear]], che sarà sua fonte di ispirazione, la sua musa prediletta, ma anche amante, ad insaputa di Gala. Un [[frate]] italiano, [[Gabriele Maria Berardi]], sostiene di aver praticato un [[esorcismo]] su Dalí nel [[1947]], mentre si trovava in [[Francia]]<ref name="exorcist-gift">[https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php Dalí's gift to exorcist uncovered] Catholic News 14 ottobre 2005</ref>. Nel [[2005]] tra le proprietà del frate è stata trovata una scultura che rappresenta Cristo crocefisso; alcuni sostengono che Dalí l'avrebbe data al religioso in segno di gratitudine<ref name="exorcist-gift"/> e due esperti d'arte spagnoli confermano che ci sono fondate ragioni, analizzando lo stile dell'opera, per poterla attribuire a Dalí<ref name="exorcist-gift"/>. === Gli ultimi anni in Catalogna e la morte === A partire dal [[1951]] Dalí tornò a vivere nella sua amata [[Catalogna]]. La scelta di vivere in Spagna mentre questa era ancora governata da [[Francisco Franco|Franco]] gli attirò critiche da parte dei progressisti e pure da diversi altri artisti<ref name=navarro>Navarro, Vicente, Ph.D. [https://web.archive.org/web/20080411161227/https://www.counterpunch.org/navarro12062003.html "The Jackboot of Dada: Salvador Dalí, Fascist"]. ''Counterpunch''. 6 dicembre 2003. Verificato il 19/4/2009.</ref>. È anche probabile che il diffuso rifiuto delle ultime opere di Dalí da parte di alcuni surrealisti e critici d'arte sia in parte da attribuirsi a ragioni politiche più che ad una valutazione artistica delle opere stesse. Nel [[1959]] [[André Breton]] organizza una mostra chiamata ''Omaggio al surrealismo'', fatta per celebrare il quarantesimo anniversario del movimento, che comprende opere di Dalí, [[Joan Miró]], [[Enrique Tábara]] e [[Eugenio Granell]]. L'anno seguente però, Breton si batté con forza contro l'inserimento della ''Madonna Sistina'' di Dalí nell'Esposizione internazionale surrealista di New York<ref name=lopez>López, Ignacio Javier. ''The Old Age of William Tell (A study of Buñuel's ''Tristana'')''. ''[[Modern Language Notes|MLN]]'' 116 (2001): 295–314.</ref>. In questa parte della sua carriera Dalí non si limita ad esprimersi con la pittura, ma sperimenta anche nuove tecniche artistiche e di comunicazione mediatica: realizza opere sviluppando macchie d'inchiostro casuali lanciate sulla tela<ref name=bp>[http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/ The Phantasmagoric Universe—Espace Dalí À Montmartre]. Verificato il 22 agosto 2006 - Non più disponibile il 19/4/2009.</ref> ed è tra i primi artisti a servirsi di [[olografia|olografie]]<ref name=holo>[http://www.holophile.com/history.htm The History and Development of Holography]. ''Holophile''. Verificato il 19/4/2009.</ref>. Molte delle sue opere comprendono [[Illusione ottica|illusioni ottiche]]. Nei suoi ultimi anni, giovani artisti come [[Andy Warhol]] definiscono Dalí una delle più importanti influenze sulla [[Pop art]]<ref name=warhol>[http://www.carnegiemuseums.org/cmag/bk_issue/1998/mayjun/feat2.htm Hello, Dalí]. ''Carnegie Magazine''. Verificato il 19/4/2009.</ref>. Dalí si interessa molto anche di [[scienze naturali]] e di [[matematica]]. Quest'interesse si vede in diversi dei suoi dipinti, specialmente quelli degli [[anni 1950|anni cinquanta]], in cui dipinge i propri soggetti come se fossero composti da corni di [[rinoceronte]]. Secondo Dalí il corno di rinoceronte rappresenta la [[geometria]] divina perché cresce secondo una [[spirale logaritmica]]. Lega il tema del rinoceronte anche a quello della [[castità]] e della Vergine Maria<ref>Elliott H. King in Dawn Ades (ed.), ''Dalí'', Bompiani Arte, Milan, 2004, p. 456.</ref>. Dalí è affascinato anche dal [[DNA]] e dall'[[ipercubo]] (un [[cubo]] a quattro dimensioni); uno sviluppo dell'ipercubo è ben visibile nel dipinto ''[[Corpus Hypercubus|Crocefissione (Corpus Hypercubus)]]''. Il periodo di Dalí successivo alla seconda guerra mondiale si caratterizza per il suo virtuosismo tecnico e per l'interesse per le illusioni ottiche, la scienza e la religione. La sua devozione per la religione cattolica aumenta e, allo stesso tempo, rimane profondamente impressionato da quanto successo ad [[Bombardamenti atomici di Hiroshima e Nagasaki|Hiroshima]] e dalla nascita dell'"era atomica". Di conseguenza Dalí definisce questo periodo come quello del ''Misticismo nucleare''. In dipinti come ''La Madonna di Port-Lligat'' (prima versione, [[1949]]) e ''Corpus Hypercubus'' ([[1954]]) Dalí cerca di sintetizzare l'[[iconografia]] cristiana con immagini di disintegrazione materiale ispirate dalla [[fisica nucleare]]<ref>[https://web.archive.org/web/20060504050531/http://www.arton5th.com/Dali/bio.html Salvador Dalí Bio, Art on 5th] Verificato il 22 luglio 2006 - Non più disponibile il 19/4/2009.</ref>. Nel periodo del ''Misticismo nucleare'' si inseriscono anche lavori notevoli come ''La stazione di Perpignan'' ([[1965]]) e ''[[Torero allucinogeno]]'' ([[1968]]-[[1970|70]]). [[File:Dali museum.jpg|thumb|left|Il [[Museo Dalí|Teatro-Museo Dalí]] a [[Figueres]], dove si trova la sua tomba.]]Nel [[1960]] Dalí inizia a lavorare al [[Museo Dalí|Teatro-Museo Dalí]] nella sua cittadina natale di [[Figueres]]; si tratta del suo progetto più grande e richiede la maggior parte delle sue energie fino al [[1974]]. Continuerà poi a fare altre occasionali aggiunte fino alla metà degli [[anni 1980|anni ottanta]]. In questo periodo Dalì si occupa anche di Arte Postale . vedi il libro di Eraldo Di Vita "Mailart-Il recupero della memoria". [[File:Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|thumb|upright=0.8|''The Rainbow'' (1972), [[Centro M.T. Abraham per le Arti Visuali]].]]Nel [[1968]] Dalí realizza un filmato pubblicitario per la televisione per conto della [[cioccolata]] Lanvin<ref>[https://web.archive.org/web/20071011211226/http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 Salvador Dalí at Le Meurice Paris and St Regis in New York] Andreas Augustin, ehotelier.com, 2007</ref> e l'anno successivo disegna il logo dei celebri [[lecca lecca]] [[Chupa Chups]]. Sempre nel [[1969]] è responsabile della campagna pubblicitaria dell'[[Eurovision Song Contest 1969|Eurofestival]] e crea una grande scultura metallica che viene posta sul palco del Teatro Real di [[Madrid]] dove si svolge la manifestazione canora. Nel [[1980]] la salute di Dalí riceve un colpo durissimo; la moglie Gala, colpita da una forma lieve di [[Demenza|demenza senile]], probabilmente gli somministra un pericoloso cocktail di medicinali senza che gli fossero prescritti, danneggiandogli il [[sistema nervoso]] e provocando la precoce fine delle sue capacità artistiche. All'età di 76 anni Dalí è ridotto a un relitto e la sua mano destra trema in maniera terribile in preda a sintomi molto simili a quelli della [[malattia di Parkinson]]<ref>Ian Gibson (1997). ''The Shameful Life of Salvador Dalí''. W. W. Norton & Company.</ref>. Nel [[1982]] Re [[Juan Carlos I di Spagna]] concede a Dalí il titolo di [[Marchese]] di [[Púbol]], che più tardi il pittore ripagherà donando al Re un disegno (che sarà anche il suo ultimo) quando il Re gli farà visita sul letto di morte. [[File:20061227-Figueres Sant Pere MQ.jpg|thumb|La chiesa di Sant Pere a [[Figueres]], dove Dalí è stato [[battesimo|battezzato]], ha ricevuto la [[prima comunione]], e dove si è svolto il suo [[funerale]]]] La moglie Gala morì il 10 giugno [[1982]]. Dopo la morte di Gala Dalí perse la maggior parte della voglia di vivere. Si lasciò deliberatamente [[disidratazione|disidratare]], forse un tentativo di [[suicidio]]. Si trasferì da Figueres al [[Castello di Púbol]], che aveva comprato per Gala e dove lei era morta. Nel [[1984]], in circostanze non del tutto chiare, scoppiò un incendio nella sua camera da letto<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9905E1DB1038F932A3575AC0A962948260 "Dalí Resting at Castle After Injury in Fire"]. ''[[The New York Times]]''. 1º settembre 1984. Verificato il 19/4/2009</ref>. Forse si trattava di un altro tentativo di suicidio di Dalí o forse semplicemente una negligenza del personale<ref name=olga />. In ogni caso Dalí fu salvato e tornò a Figueres, dove un gruppo di suoi amici, protettori e colleghi artisti ritenevano fosse meglio trascorrere i suoi ultimi anni, nel suo Teatro-museo. Alcune voci sostengono che Dalí sia stato forzato dai suoi tutori a firmare tele vuote, usate anche dopo la sua morte, per produrre falsi<ref name="scandal">{{Cita libro | titolo=The Dalí Scandal: An Investigation | autore=Mark Rogerson | isbn=0-575-03786-5 | editore=Victor Gollancz | anno=1989}}</ref>. Il risultato fu che i mercanti d'arte tendono a diffidare delle opere attribuite a Dalí e risalenti all'ultimo periodo. Nel novembre [[1988]] Dalí fu ricoverato in ospedale per un attacco di cuore e il 5 dicembre ricevette la visita di Re Juan Carlos che rivelò di essere sempre stato un suo grande ammiratore<ref>Etherington -Smith, Meredith [http://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí] p. 411, 1995 Da Capo Press, ISBN 0-306-80662-2</ref>. Il 23 gennaio [[1989]], mentre sta ascoltando il suo disco preferito, ''[[Tristano e Isotta (opera)|Tristano e Isotta]]'' di [[Richard Wagner|Wagner]], morì per un altro attacco di cuore. Aveva 84 anni. Fu sepolto all'interno del suo Teatro-Museo di Figueres, dall'altro lato della strada rispetto alla chiesa in cui era stato battezzato e dove si svolse il suo funerale, e solo a tre isolati dalla casa in cui era nato<ref>Etherington -Smith, Meredith [http://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí] pp. xxiv, 411-412, 1995 Da Capo Press, ISBN 0-306-80662-2</ref>. == Il simbolismo == Nel suo lavoro Dalí si è ampiamente servito del simbolismo. Ad esempio, il simbolo caratteristico degli "orologi molli" apparso per la prima volta in ''La persistenza della memoria'' si riferisce alla teoria di [[Albert Einstein|Einstein]] che [[Relatività ristretta|il tempo è relativo]] e non qualcosa di fisso<ref name=Conquete />. L'idea di servirsi degli orologi in questo modo venne a Dalí mentre in una calda giornata d'agosto osservò un pezzo di formaggio [[Camembert]] che si scioglieva e gocciolava<ref>Salvador Dalí, ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (New York: Dial Press, 1942), p. 317.</ref>. Quella dell'[[elefante]] è un'altra delle immagini ricorrenti nelle opere di Dalí. Comparve per la prima volta nell'opera del [[1944]] ''[[Sogno causato dal volo di un'ape intorno a una melagrana un attimo prima del risveglio]]''. L'elefante, ispirato al piedistallo di una scultura di [[Gian Lorenzo Bernini]] che si trova a [[Roma]] e rappresenta un elefante che trasporta un antico [[obelisco]]<ref>Michael Taylor in Dawn Ades (ed.), ''Dalí'' (Milan: Bompiani, 2004), p. 342</ref> viene ritratto con le "''lunghe gambe del desiderio, con molte giunture e quasi invisibili''"<ref name=countycollection>[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_collection.htm Dalí Universe Collection]. ''County Hall Gallery''. Verificato il 28 luglio 2006 - Non disponibile il 20/4/2009</ref> e con un obelisco sulla schiena. Grazie all'incongrua associazione con le zampe sottili e fragili, questi goffi animali, noti anche per essere un tipico simbolo fallico, creano un senso di irrealtà. ''L'elefante rappresenta la distorsione dello spazio'' ha spiegato una volta Dalí, ''le zampe lunghe ed esili contrastano l'idea dell'assenza di peso con la struttura''<ref name=countycollection />. "''Dipingo immagini che mi riempiono di gioia, che creo con assoluta naturalezza, senza la minima preoccupazione per l'estetica, faccio cose che mi ispirano un'emozione profonda e tento di dipingerle con onestà''"<ref>Ades, Dawn ''Dalí and Surrealism''</ref>. L'uovo è un'altra delle immagini tipiche di cui si serviva Dalí. Associa all'uovo il periodo prenatale e intrauterino, usandolo per simboleggiare la speranza e l'amore<ref name=symb>[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm "Salvador Dalí's symbolism"]. ''County Hall Gallery''.Verificato il 28 luglio 2006 - Non disponibile il 21/4/2009</ref>; l'uovo compare ad esempio ne ''[[Il grande masturbatore]]'' e ne ''[[La metamorfosi di Narciso]]''. Nelle sue opere compaiono inoltre varie specie animali: le formiche rappresentano la morte, la decadenza e uno smisurato desiderio sessuale; la chiocciola è in stretta connessione con la testa umana (la prima volta che incontrò [[Sigmund Freud]] Dalí aveva visto una chiocciola su una bicicletta appoggiata fuori dalla sua casa), mentre le locuste sono per lui un simbolo di distruzione e paura<ref name=symb />. == Interessi e attività al di fuori della pittura == [[File:Salvador Dali A (Dali Atomicus) 09633u.jpg|thumb|upright=1.4|''Il Dalí Atomico'', fotografia di [[Philippe Halsman]] ([[1948]]), realizzata durante la preparazione dell'opera]] Dalí fu un artista molto versatile. Alcune delle sue opere più celebri sono sculture o altro tipo di installazioni, e si distinse anche per i suoi contributi al [[teatro]], alla [[moda]], alla [[fotografia]] e altre discipline. === Arredamento e gioielleria === Due degli oggetti più famosi lasciatici dal movimento surrealista sono il ''[[Telefono aragosta]]'' e il ''[[Divano - labbra di Mae West]]'', realizzati da Dalí nel [[1936]] e [[1937]] rispettivamente. Entrambe le opere gli furono commissionate dall'artista surrealista e mecenate [[Edward James]]: James aveva ereditato una vasta proprietà in [[Inghilterra]], a [[West Dean]] nel [[West Sussex]], quando aveva 5 anni e negli [[anni 1930|anni trenta]] era diventato uno dei principali sostenitori del movimento surrealista<ref name=natgalaust>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=2607 Lobster telephone]. ''National Gallery of Australia''. Verificato il 29 aprile 2009.</ref>. La descrizione del ''Telefono aragosta'' in esposizione alla [[Tate Gallery]] riporta che ''secondo Dalí le [[aragosta|aragoste]] e i [[telefono|telefoni]] avevano entrambi una forte connotazione sessuale ed egli individuò una stretta analogia tra il cibo e il sesso''<ref name=tate>[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=2988 Tate Collection | Lobster Telephone by Salvador Dalí]. ''Tate Online''. Verificato il 29 aprile 2009.</ref> Il telefono era perfettamente funzionante e James ne acquistò quattro da Dalí per sostituire gli apparecchi di casa sua. Uno di questi è attualmente esposto alla Tate Gallery di [[Londra]], il secondo si trova al ''Museo tedesco del telefono'' di [[Francoforte sul Meno|Francoforte]], il terzo appartiene alla Fondazione Edward James, mentre il quarto si trova esposto alla [[National Gallery of Australia]]<ref name=natgalaust />. Il ''Divano - labbra di Mae West'', realizzato in legno e [[Raso (tessuto)|raso]], riprende la forma delle labbra della [[Mae West|celebre attrice]], da cui Dalí sembrava essere affascinato<ref name=unbound />. La West già in precedenza era stata il soggetto di un'opera del pittore catalano, ovvero ''[[Il volto di Mae West]]'' del [[1935]]. Attualmente il ''Divano - labbra di Mae West'' si trova al Brighton and Hove Museum in Inghilterra. Tra il [[1941]] e il [[1970]] Dalí creò una collezione di 39 [[Gioielleria|gioielli]]. Sono pezzi particolarmente complessi e alcuni di essi hanno delle parti mobili. Il più famoso di questi, ''Il cuore reale'' è realizzato in [[oro]], ha 46 [[rubino|rubini]], 42 [[diamante|diamanti]] e 4 [[smeraldo|smeraldi]] incastonati ed è fatto in modo che il centro del gioiello ''batta'' come fosse un vero cuore. Dalí disse che "''Senza un pubblico, senza la presenza di spettatori, questi gioielli non compierebbero appieno la funzione per cui sono stati realizzati. Chi li guarda è, di conseguenza, il vero artista''"<ref>Dalí, 1959.)</ref>. "''I gioielli di Dalí''" sono esposti permanentemente al Teatro-Museo Dalí di Figueres, in Catalogna. === Teatro === Per il [[teatro]], nel [[1927]] Dalí realizzò la [[scenografia]] per la rappresentazione della commedia romantica di García Lorca ''[[Mariana Pineda]]''<ref>[http://www.kirjasto.sci.fi/fglorca.htm Federico García Lorca]. ''Pegásos''. Verificato il 2 maggio 2009.</ref>. Nel [[1939]] per la messa in scena di ''Baccanale'', un [[balletto]] realizzato sulle note dell'[[opera lirica|opera]] ''[[Tannhäuser (opera)|Tannhäuser]]'' di [[Richard Wagner]] ([[1845]]), Dalí creò sia le scene che il libretto dello spettacolo<ref name=designws>[http://www.designws.com/pagina/1dalieng.htm Dalí Rotterdam Museum Boijmans]. ''Paris Contemporary Designs''. Verificato il 2 maggio 2009.</ref>. Al lavoro per ''Baccanale'' seguirono la realizzazione delle scene per ''Labirinto'' del [[1941]] e per ''Il cappello a tre punte'' del [[1949]]<ref>[http://www.marquette.edu/haggerty/exhibitions/past/dalihat.html Past Exhibitions]. ''Haggerty Museum of Art''. Verificato il 2 maggio 2009.</ref>. === Cinema === Fin dalla giovinezza Dalí manifestò un vivo interesse per la cinematografia, e si recava al cinema quasi tutte le domeniche. Visse sia l'[[cinema muto|epoca del muto]] che il periodo in cui i film iniziarono a diventare molto popolari. Credeva che il cinema avesse due dimensioni diverse: "le cose in sé" - ovvero i fatti che sono ritratti dalla macchina da presa - e l'"immaginazione fotografica" - ovvero il modo in cui la macchina da presa trasforma le immagini in maniera creativa e fantasiosa<ref>"Dali & Film" Edt. Gale, Matthew. Salvador Dalí Museum Inc. St Petersburg, Florida. 2007.</ref>. Fu coautore del film surrealista di [[Luis Buñuel]] ''[[Un chien andalou]]'', un cortometraggio di 17 minuti rimasto celebre per la sua particolare scena d'apertura in cui si vede un [[occhio]] umano squarciato con un [[rasoio]]( in realtà l'occhio era di un vitello morto , anche se il montaggio fa credere che appartenga alla donna a cui il regista stesso sta tenendo l'occhio sinistro ben aperto con la forza, dopo aver affilato un rasoio). Questo è in effetti il film per cui Dalí è rimasto celebre nella scena della cinematografia indipendente. ''Un Chien Andalou'' è un buon esempio del modo in cui Dalí riportava nel mondo reale il suo immaginario simile a quello dei sogni: le immagini cambiano all'improvviso e le scene si interrompono conducendo lo spettatore in una direzione completamente diversa da quella che stava seguendo solo un momento prima. Il secondo film prodotto insieme a Buñuel si intitola ''[[L'âge d'or]]'' e venne girato nel [[1930]] a Parigi nello [[Studio 28]]. Il film fu messo al bando per anni dopo che "''fascisti e gruppi di [[antisemitismo|antisemiti]] fecero irruzione violentemente nella sala parigina dove era proiettato lanciando bombette puzzolenti e inchiostro''"<ref>"L'âge d'or (The Golden Age)" Harvard Film Archive. 2006. 10 aprile 2008. http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2000novdec/bunuel.html</ref>. Entrambi i film ebbero un grosso impatto sul movimento surrealista che si muoveva nel cinema indipendente. Il critico Robert Short ha scritto: "''Se 'Un chien andalou' si pone come la massima rappresentazione delle incursioni del surrealismo nel regno dell'inconscio, allora 'L'âge d'or' è forse la più incisiva e implacabile espressione del suo intento rivoluzionario''"<ref>Short, Robert. "The Age of Gold: Surrealist Cinema, Persistence of Vision", Vol. 3, 2002</ref>. Dalí lavorò anche con altri celebri cineasti come [[Alfred Hitchcock]]. La più conosciuta delle sue realizzazioni è forse la sequenza del sogno di ''[[Io ti salverò]]'' ([[1945]]), film che affronta il tema della [[psicanalisi]]. Hitchcock aveva bisogno di scene oniriche che comunicassero l'idea che un'esperienza repressa può scatenare una nevrosi, e sapeva che il lavoro di Dalí poteva aiutarlo a creare l'atmosfera che desiderava. Si impegnò nella realizzazione di un documentario intitolato ''Caos e creazione'', ricco di riferimenti utili a comprendere quale fosse il vero modo di intendere l'arte di Dalí. Collaborò anche alla produzione di un [[cartone animato]] della [[The Walt Disney Company|Disney]], ''[[Destino (film 2003)|Destino]]''. Il film, completato solo nel [[2003]] da Baker Bloodworth e [[Roy Disney]], contiene immagini oniriche di strani personaggi che volano e camminano in giro. È ispirato all'omonima canzone del cantautore [[Messico|messicano]] [[Armando Domínguez]]. Quando [[Walt Disney|Disney]] nel [[1946]] assunse Dalí per aiutarlo nella produzione, in realtà i due non erano preparati in modo adeguato al lavoro che avrebbero dovuto affrontare; per otto mesi continuarono a realizzare animazioni finché non furono costretti ad interrompere il lavoro quando si resero conto di aver finito i soldi del budget. Il film non fu completato ma fu ugualmente presentato in diversi festival cinematografici. Rappresenta un personaggio disneyano con le classiche fattezze della principessa, che interagisce con scene e figure tipiche dell'opera di Dalí. Nel corso della sua vita l'artista portò a termine un solo altro film, ''Impresiones de Mongolia Superior'' ([[1975]]), che racconta la storia di una spedizione organizzata per cercare degli strani ed enormi funghi allucinogeni<ref>Elliott H. King, [http://www.kamera.co.uk/article.php/895 ''Dalí, Surrealism and Cinema''], Kamera Books 2007, p. 169.</ref>. === Moda e fotografia === Dalí fu attivo anche nel mondo della [[moda]] e in quello della [[fotografia]]. Nell'ambito della moda è nota la sua collaborazione con la [[stilista]] italiana [[Elsa Schiaparelli]], quando l'artista fu ingaggiato dalla Schiaparelli per realizzare un abito bianco sul quale era raffigurata a stampa un'aragosta. Tra gli altri modelli che Dalí fece su sua commissione si ricordano un [[cappello]] a forma di [[scarpa]] ed una [[cintura]] rosa con la fibbia a forma di labbra. Curò anche il design di alcuni di tessuti e bottiglie di profumo. Nel [[1950]], insieme a [[Christian Dior]] creò un singolare "''abito per l'anno 2045''"<ref name=designws />. Tra i fotografi con cui collaborò si ricordano [[Man Ray]], [[Brassaï]], [[Cecil Beaton]] e [[Philippe Halsman]]. Con Man Ray e Brassaï Dalí scattò foto della natura, mentre con gli altri si addentrò in una serie di soggetti piuttosto oscuri tra cui la serie ''Dalí Atomica'' - realizzata nel [[1948]] insieme ad Halsman, ed ispirata al suo dipinto ''[[Leda Atomica]]'' - che in una fotografia ritrae "''il cavalletto di un pittore, tre gatti, una secchiata d'acqua e Dalí che volteggia nell'aria.''"<ref name=designws /> === Scienza === Per quanto riguarda il mondo della scienza, Dalí rimase affascinato dal cambiamento dei modelli di riferimento che nel corso del [[XX secolo]] accompagnarono la nascita della [[meccanica quantistica]] e nel [[1958]], ispirato dal [[principio di indeterminazione di Heisenberg]], scrisse il suo ''Manifesto Antimaterico'': "''Durante il periodo surrealista volevo creare l'iconografia del mondo interiore e del mondo del meraviglioso concepiti da mio padre Freud. Oggi, invece, il mondo esteriore e quello della fisica hanno superato quello della psicologia. oggi mio padre è il Dottor Heisenberg.''"<ref name=triangle>[https://web.archive.org/web/20071011075752/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&sourcedomain=www.thetriangle.org Dalí: Explorations into the domain of science]. ''The Triangle Online''. Verificato il 10 maggio 2009.</ref> In accordo con queste nuove convinzioni l'artista dipinse ''[[La disintegrazione della persistenza della memoria]]'', opera del [[1954]], con cui riprende ''La persistenza della memoria'' ma la rappresenta mentre va in frantumi e si scompone i tasselli, riassumendo chiaramente il suo riconoscimento delle nuove frontiere della scienza<ref name=triangle />. === Altro === In [[architettura|architettonico]] Dalí si dedicò alla costruzione della sua casa di Port Lligat, nei pressi di Cadaqués e del padiglione surrealista chiamato ''Sogno di Venere'' per l'[[Esposizione universale]] del [[1939]], che comprendeva molti stravaganti statue e sculture. Tra le sue opere letterarie si ricordano ''La vita segreta di Salvador Dalí'' ([[1942]]), ''Diario di un genio'' ([[1952]]-[[1963|63]]) e ''Oui: la rivoluzione critica-paranoide'' [[1927]]-[[1933|33]]) Fu molto attivo nelle arti grafiche, realizzando molte [[incisione|incisioni]] e [[Litografia (arte)|litografie]]. Mentre però le sue prime stampe erano di qualità paragonabile a quella dei dipinti, con il passar del tempo decise di vendere solo i diritti delle immagini e di non essere personalmente coinvolto nella realizzazione tecnica. Inoltre, negli anni ottanta e novanta furono prodotti un congruo numero di falsi e di opere non autorizzate, che contribuirono a rendere piuttosto insidioso il mercato delle stampe firmate Dalí. Nel [[1965]] in un locale notturno francese Dalí incontrò Amanda Tapp, in seguito [[Amanda Lear]], un'indossatrice inglese di origine cinese. La Lear diventò una sua pupilla e la sua musa<ref name = Prose/> che in seguito scrisse della loro relazione nella sua biografia autorizzata ''La mia vita con Dalí'' ([[1986]])<ref name="Lear">Lear, Amanda. (1986) ''My Life with Dalí''. Beaufort Books. ISBN 0-8253-0373-7.</ref>. Colpito dai modi mascolini e sopra le righe della Lear, Dalí ne guidò e supervisionò il passaggio dal mondo della moda a quello della musica, consigliandola sul modo di presentarsi e aiutandola a diffondere strane dicerie sulla sua origine. Secondo la Lear lei e Dalí era come se fossero uniti da una sorta di "''Matrimonio spirituale''"<ref name=Prose>Prose, ''The Lives of the Muses''.</ref>. Alcuni, parlandone come del "''Frankenstein''" di Dalí<ref name="Lozano">Lozano, Carlos. (2000) ''Sex, Surrealism, Dalí, and Me''. Razor Books Ltd. ISBN 0-9538205-0-5.</ref>, ritengono che anche il nome della Lear fosse un gioco di parole basato sul francese ''L'Amant Dalí'', ''L'amante di Dalí''. La Lear aveva preso il posto di una precedente musa-allieva, [[Isabelle Collin Dufresne]] (in arte Ultra Violet), che aveva lasciato Dalí per unirsi alla [[The Factory|Factory]] di [[Andy Warhol]]. {{citazione necessaria|In campo musicale, Dalí fu ammaliato dallo stile surrealista del cantante rock [[Alice Cooper]] al punto da creargli, come segno di apprezzamento per la sua vena creativa, un microfono molto particolare: una scultura che riproduceva le fattezze della [[Venere di Milo]]. }} == Posizione politica e personalità == La posizione politica di Salvador Dalí ha ricoperto un ruolo significativo nella sua affermazione come artista. È stato identificato come un sostenitore ideologico del regime [[Autoritarismo|autoritario]] di [[Francisco Franco]]<ref name=navarro /><ref>{{Cita pubblicazione |autore=Vicente Navarro | titolo=Salvador Dali, Fascist | rivista=[[CounterPunch]] |data=12 dicembre 2003 | url=http://www.countercurrents.org/dali-navarro121203.htm }}</ref>. [[André Breton]], il leader del movimento surrealista, si sforzò in ogni modo per mantenere il suo nome distinto da quello degli altri surrealisti. In realtà, probabilmente, una corretta ricostruzione dei fatti è più complessa di simili schematismi. In ogni caso è certo che Dalí non fu mai un [[antisemitismo|antisemita]] e fu amico del celebre architetto e designer [[Paul László]], che era di origine ebraica. Manifestò anche una profonda ammirazione nei confronti di Freud (quando ebbe modo di incontrarlo) e di Einstein, entrambi ebrei, e tutto questo può essere verificato nei suoi scritti. Riguardo alla personalità di Dalí, [[George Orwell]] in un saggio scrisse: {{citazione|Bisognerebbe essere capaci di tenere presente che Dalí è contemporaneamente un grande artista ed un disgustoso essere umano. Una cosa non esclude l'altra né, in alcun modo, la influenza. |''George Orwell'', ''Notes on Dalí''<ref>[https://web.archive.org/web/20151026052335/http://www.k-1.com/Orwell/site/work/essays/dali.html George Orwell, Notes on Dali], [[1944]]</ref> |One ought to be able to hold in one's head simultaneously the two facts that Dalí is a good draughtsman and a disgusting human being. The one does not invalidate or, in a sense, affect the other. |lingua=en}} Durante la gioventù Dalí fu in periodi diversi, sia [[anarchia|anarchico]] che [[comunismo|comunista]]. Nei suoi scritti ci sono numerosi aneddoti su come avesse assunto posizioni politiche radicali più per stupire gli ascoltatori che per reale convinzione, comportamento in linea con la sua adesione al [[dadaismo|movimento Dada]]. Una volta diventato più maturo, le sue posizioni politiche cambiarono, specialmente in conseguenza del fatto che il movimento surrealista era andato trasformandosi sotto la guida del [[Trotskismo|trotskista]] Breton, che si dice abbia estromesso Dalí contestando le sue posizioni. Nel suo libro del [[1970]] ''Dalí by Dalí'' si autodefinisce anarchico e monarchico, suscitando il dibattito su che cosa in effetti sia l'anarco-monarchia. Allo scoppio della [[guerra civile spagnola]] Dalí sfuggì i combattimenti, rifiutando di allinearsi con alcuno degli schieramenti. Dopo la [[seconda guerra mondiale]], George Orwell lo criticò per ''essere fuggito come un topo dalla nave che affondava non appena la Francia era stata in pericolo'' dopo che il pittore vi aveva prosperato per anni: {{citazione|Quando in Europa si avvicinano le guerre egli ha una sola preoccupazione: come riuscire a trovare un posto dove si mangi bene e da cui scappare in fretta se il pericolo si avvicina troppo.|''George Orwell''|When the European War approaches he has one preoccupation only: how to find a place which has good cookery and from which he can make a quick bolt if danger comes too near.|lingua=en}} Dopo il ritorno in Catalogna alla fine della guerra, Dalí si avvicinò al regime di Franco. Fece alcune dichiarazioni di sostegno al regime e si congratulò con Franco per le sue azioni intese a "''ripulire la Spagna dalle forze distruttive''"<ref>Vincente Navarro [http://www.countercurrents.org/dali-navarro121203.htm Salvador Dali, Fascist] Counterpunch.org, 12 dicembre 2003</ref> Riavvicinatosi alla fede [[cattolicesimo|cattolica]] e diventando sempre più religioso con il passare del tempo, Dalí con tale frase potrebbe essersi riferito ai comunisti, socialisti e anarchici<ref>[http://libro.uca.edu/payne2/payne26.htm Payne, Stanley G. THE A History of Spain and Portugal, Vol. 2, Ch. 26, pp. 648-651 (Print Edition: University of Wisconsin Press, 1973) (LIBRARY OF IBERIAN RESOURCES ONLINE verificato il 13 maggio 2009)]</ref><ref>De la Cueva, Julio Religious Persecution, Anticlerical Tradition and Revolution: On Atrocities against the Clergy during the Spanish Civil War, Journal of Contemporary History Vol XXXIII - 3, 1998</ref>. Dalí inviò dei telegrammi a Franco, pregandolo di firmare le condanne a morte per i prigionieri<ref name=navarro /> e incontrò personalmente il dittatore<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2015-12-07 |titlu=Salvador Dalí pictured with Francisco Franco |url=http://www.andrewcusack.com/blog/2005/07/franco_jokes.php |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080507170332/http://www.andrewcusack.com/blog/2005/07/franco_jokes.php |arkivju-data=2008-05-07 |url-status=dead }}</ref> realizzando inoltre il ritratto della nipotina. È impossibile stabilire quanto i suoi omaggi a Franco fossero sinceri o quanto frutto della sua stravaganza ed eccentricità; una volta mandò un telegramma pure al ''Conducător'' della [[Romania]], il comunista [[Nicolae Ceaușescu]] pregandolo di adottare uno [[scettro]] come simbolo del suo potere. Il quotidiano romeno ''[[Scînteia]]'' pubblicò il messaggio senza sospettare che potesse trattarsi di una beffa. Fece d'altra parte anche gesti di aperta disobbedienza nei confronti del regime, come continuare a lodare [[Federico García Lorca]] anche durante gli anni in cui le opere del poeta in Spagna erano messe al bando<ref name="conversations"/>. Dalí in ogni caso fu un vero personaggio e la sua immagine, con l'onnipresente mantello, il bastone da passeggio, l'espressione altezzosa e i baffi fissati con la brillantina e all'insù, resta nell'immaginario collettivo. Resta famosa la sua affermazione: {{citazione|Ogni mattina, appena prima di alzarmi, provo un sommo piacere: quello di essere Salvador Dalí !|Salvador Dalí<ref name=smithsonian>[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2005/april/dali.php?page=3 The Surreal World of Salvador Dalí]. ''Smithsonian Magazine.'' 2005. verificato il 13 maggio 2009</ref>}} == Opere == Nel corso della sua carriera Dalí realizzò più di 1.500 dipinti<ref>{{Cita web | titolo=The Salvador Dalí Online Exhibit |sito=MicroVision | url=http://www.daliweb.tampa.fl.us/collection.htm | accesso = 13 maggio 2009}}</ref>, oltre ad illustrazioni per libri, litografie, scenografie e costumi teatrali, disegni, sculture e svariate altre opere. Questo elenco è quindi solo indicativo. {{div col}} * [[Paesaggio vicino Figueres]] (1910) * Vilabertran (1913) * Interno olandese (1914) * Paesaggio fluviale (1916) * Cadaqués (1917) * Anatra (1918) * Autoritratto nello studio (1919) * Cadaqués-Il giardino del Llane (1919) * Autoritratto con collo di Raffaello (1920) * [[Ritratto del violoncellista Ricardo Pichot]] ([[1920]]) * [[Ritratto di mio padre (Dalí 1920)|Ritratto di mio padre]] (1920-[[1921]]) * [[Autoritratto (Dalí)|Autoritratto]] (1921 circa) * Madrid-Architettura e pioppi (1922) * [[Orcio (Dalí)|Orcio]] ([[1922]]-[[1923]]) * [[Bagnanti della costa Brava|Bagnanti della Costa Brava (Bagnanti di Llané)]] (1923) * [[Autoritratto cubista]] (1923) * [[Il bambino malato|Il bambino malato – Autoritratto a Cadaqués]] (1923 circa) * [[Ritratto di mia sorella e figura picassiana contrapposta]] (1923-[[1924]]) * [[Natura morta (Dalí)|Natura morta]] (1924) * Anna Maria (1924) * [[Ritratto di Luis Buñuel]] (1924) * [[Port Alguer]] (1924) * [[Ragazza alla finestra (Dalì)|Ragazza alla finestra]] (Muchacha en la ventana) ([[1925]]) * [[Ritratto di mio padre (Dalí 1925)|Ritratto di mio padre]] (1925) * [[Venere e amorini]] (1925) * [[Donna sdraiata]] ([[1926]]) * Accademia neo-cubista-Composizione con tre figure (1926) * [[Donna davanti agli scogli|Donna davanti agli scogli (Penya-Segats)]] (1926) * [[Cestino di pane]] (1926) * Apparecchio e mano (1926-27) * Bagnante (1928) * [[Il grande masturbatore]] (1929) * Monumento imperial a la mujer niña (1929) * Gioco lugubre (1929) * Il rabarbaro e il seno (1929) * Donna-cavallo paranoica (1930) * [[La persistenza della memoria]] ([[1931]]) * Allucinazione diurna-ombra di un pianoforte che si avvicina (1931) * Sei apparizioni di Lenin su un pianoforte (1931) * Architettura surrealista (1932) * Burocrate medio atmosferocefalo munge un'arpa cranica (1933) * Mia cugina Carolinetta sulla spiaggia a Rosas (1934) * Reminiscenza archeologica dell'Angelus di Millet (1935) * Donna con testa di rose (1935) * Apparizione della città di Delft (1936) * [[Morbida costruzione con fagioli bolliti: premonizione di guerra civile]] ([[1936]]) * Anatomie-Serie di decalcomanie (1937) * [[Metamorfosi di Narciso]] (1936-[[1937]]) * Afgano invisibile con apparizione sulla spiaggia del volto di García Lorca in forma di fruttiera con tre fichi (1938) * L'enigma senza fine (1938) * [[Apparizione del volto e del piatto di frutta sulla spiaggia]] ([[1938]]) * Ballerina-Testa di morto (1939) * [[Shirley Temple, il più giovane mostro sacro del cinema]] (1939) * Due pezzi di pane esprimono il sentimento dell'amore (1940) * Allegoria dell'aria del tramonto (1941) * Volto della Guerra (1941) * Allegoria di un Natale americano (1943) * Bambino geopolitico osservante la nascita di un uomo nuovo (1943) * Danza-Le sette arti (1944) * [[Sogno causato dal volo di un'ape intorno a una melagrana un attimo prima del risveglio]] (1944) * Apoteosi di Omero (1945) * Ritratto di Mrs. Isabel Styler-Tas(1945) * Composizione-Ritratto di Miss Eva Kolsman (1946) * [[Tentazioni di sant'Antonio (Dalí)|La tentazione di Sant'Antonio]] (1946) * Battaglia intorno a un dente di leone (1947) * Ritratto di Miss. Mary Sigall (1948) * La Turbie-Sir James Dunn seduto (1949) * Leda atomica (1949) * [[Madonna di Port Lligat (1949)|Madonna di Port Lligat]] ([[1949]]) * [[Madonna di Port Lligat (1950)|Madonna di Port Lligat]] ([[1950]]) * [[Il Cristo di San Juan de la Cruz]] ([[1951]]) * [[Dalí nudo|Dalí nudo in contemplazione davanti a cinque corpi regolari metamorfizzati in corpuscoli, nei quali appare improvvisamente Leda di Leonardo cromosomatizzata nel viso di Gala]] * Galatea con sfere (1952) * Orologio molle al momento della prima esplosione (1954) * [[Corpus Hypercubus|Corpus Hypercubus (Crocifissione)]] ([[1954]]) * Vergine autosodomizzata dalla sua castità (1954) * [[Ultima Cena (Dalí)|L'Ultima Cena]] ([[1955]]) * Corna blu (1955) * Assumpta Canaveral (1956) * Cavalcata celeste (1957) * Dioniso sputa l'immagine completa di Cadaqués sulla punta della lingua di una donna a tre ripiani (1958) * Donna che si sveste (1959) * A proposito del 'Discorso sulla forma cubica' di Juan de Herrera (1960) * Arabi-Studio per 'La battaglia di Tetuán' (1961) * Arabo (1962) * Arabi acidodesossiribonucleici (1963) * Paesaggio con mosche (1964) * Crocifissione-Dedica per Gala dal divino Dalí (1965) * Tavole del Padre Nostro (1965) * Mosè e il Faraone (1966) * La pesca del tonno (1967) * Illustrazioni per [[Alice nel Paese delle Meraviglie]] di [[Lewis Carroll]], Mecenas Press, New York (1969) * Capo Creus con nudi (1970) * I cavalli di Dalí (1971) * Autoritratto-Fotomontaggio col famoso [[Mao-Marilyn]] creato da [[Philippe Halsman]] (1972) * Dalí di spalle dipinge Gala di spalle, eternizzata da sei cornee virtuali provvisoriamente riflessi da sei specchi veri (1973) * Esplosione della fede mistica nel mezzo di una cattedrale (1960-74) * Gala guarda il mar Mediterraneo che a venti metri si trasforma in ritratto di Abramo Lincoln-Omaggio a Rothko (due versioni, 1975 e 1976) * Opera per il deambulatorio del museo Dalí (1977) * Allegoria della primavera (1978) * Alla ricerca della quarta dimensione (1979) * Arabi (1980) * Amphitrite (1981) * Architettura e calligrafia catastrofiforme (1982) * Contorsione topologica di figura femminile (1983) * [[La coda di rondine]] (1983) {{div col end}} == Musei == {{div col}} * [[Art Gallery dell'Università di Yale]] * [[County Hall Gallery di Londra]] * Dalí Universe Venezia al [[Museo diocesano d'arte sacra Sant'Apollonia]] * [[Dalí Museum (Berlino)|Dalí Museum]] di [[Berlino]] * [[Espace Dalí di Montmatre Paris]] * [[Fondazione García Lorca di Madrid]] * [[Musée Royaux des Beaux-Arts di Bruxelles]] * [[Museo de Arte Moderno di Barcellona|Museu nacional d'art de Catalunya]] * [[Museo Dalí|Museo Dalí di Figueres]] * [[Musée des beaux-arts de Montréal]] * [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía di Madrid]] * [[Museum Folkwang di Essen]] * [[Peggy Guggenheim Collection di Venezia]] * [[Philadelphia Museum of Art]] * [[Pinakothek der Moderne di Monaco]] * [[Salvador Dalí Museum di Saint Petersburg]] * [[St. Mungo Museum di Glasgow]] * [[Tate Gallery]] * [[Museum of Modern Art|The Museum of Modern Art di New York]] * [[Wadsworth Atheneum|The Wadsworth Atheneum di Hartford]] * [[Kunstmuseum di Basilea]] * [[Kunstmuseum di Berna]] * [[MAB Cosenza]] (Museo all'aperto lungo Corso Mazzini. È presente l'opera San Giorgio e il Drago)<ref>[http://www.mapcosenza.it/ MAP Museo all'Aperto Carlo Bilotti Cosenza]</ref> {{div col end}} La più vasta collezione di opera di Dalí si trova al Teatro Museo Dalí di Figueres, in Catalogna, seguito dal [[Salvador Dalí Museum]] di [[St. Petersburg (Florida)|St. Petersburg]] in [[Florida]], che contiene la collezione di A. Reynolds Morse & Eleanor R. Morse, composta da più di 1.500 opere. Altre collezioni significative sono quelle del [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia]] di [[Madrid]], della [[Salvador Dalí Gallery]] a [[Pacific Palisades (California)|Pacific Palisades]] in [[California]], dell'[[Espace Dalí]] di [[Parigi]] e del [[Dalí Universe]] di [[Londra]]. Una delle più improbabili sistemazioni di un'opera di Dalí fu la prigione di [[Rikers Island]] a [[New York]]; per 16 anni lo schizzo di una ''Crocefissione'' donata dall'artista al carcere fu appeso nel refettorio dei reclusi finché, per sicurezza, non fu spostato nell'atrio della prigione. Il disegno è stato rubato nel marzo [[2003]] e non è stato mai recuperato<ref name="jail">{{Cita news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/2812683.stm | titolo=Dalí picture sprung from jail | editore=BBC | data=2 marzo 2003}}</ref>. == Documentari su Dalí e citazioni == A Dalí sono dedicati numerosi film e documentari, tra cui: * ''[[Salvador Dalí (film 1966)|Salvador Dalí]]'' di [[Andy Warhol]] ([[1966]]) * ''[[Dalí (film 1986)|Dalí]]'' di [[Adam Low]] ([[1986]]) * ''[[Dalí (film 1990)|Dalí]]'' di [[Antonio Ribas]] ([[1990]]) * ''[[Dalí, être Dieu]]'' di [[Sergi Schaaff]] ([[2002]]) * ''[[Surrealissimo: The Trial of Salvador Dali]]'' di [[Richard Curson Smith]] ([[2002]]) * ''[[Dirty Dalí: A Private View]]'' di [[Guy Evans]] ([[2007]]) * ''[[Little Ashes]]'' di [[Paul Morrison]] ([[2009]]) È inoltre citato in numerosi altri contesti, tra cui: * "El Desierto Salvador Dalí" è il nome attribuito a una zona desertica sulle [[Ande]] [[bolivia]]ne, la cui atmosfera surreale ricorderebbe i paesaggi di molte sue opere. * Nel film [[Midnight in Paris]] ,Salvador Dalì fa parte della compagine di celebri artisti nella Parigi degli anni 20 che il protagonista incontra durante la notte ed è interpretato da [[Adrien Brody]]. * Il ''[[Salvador Dalí (Euronight)|Salvador Dalí]]'' era il nome di un treno notturno sulla tratta [[Barcellona]]-[[Torino]]-[[Milano]] attivo fino al 2012. * Nel 2010 il cantautore [[Roberto Tardito]] dedicò a Dalì un brano del suo album ''[[Se fossi Dylan]]'', dal titolo ''Gala in controluce''. * Nel film del [[2011]] di [[Martin Scorsese]] ''[[Hugo Cabret]]'', Salvator Dalí è uno degli avventori del bar della stazione in cui si svolge il film. * La canzone ''[[Millionaire (Beady Eye)|Millionaire]]'' dei [[Beady Eye]]. Pubblicata nel disco ''[[Different Gear, Still Speeding]]'' del [[2011]], la canzone descrive un viaggio della band da [[Cadaqués]] a [[Figueres]] e ha un verso che inizia con "Sweet Salvador, the shadows painted". * Il personaggio di Dalí è presente in un episodio della serie animata ''[[Lupin III]]''. == Curiosità == {{curiosità}} * Nel [[1972]] fu contattato dal gruppo rock inglese [[Emerson Lake & Palmer]] per la copertina del loro disco ''[[Trilogy (Emerson, Lake & Palmer)|Trilogy]]'', ma la cosa sfumò: il pittore chiese 150.000 dollari.<ref name=Rizzi>{{cita libro|titolo=Progressive & Underground|autore=Cesare Rizzi|editore=Giunti|anno=2003|pagine=34}}</ref> * Quando firmava autografi era sua abitudine intascarsi le penne che gli porgevano. == Autobiografia == * ''Diario di un genio'' Serra e Riva editori 1989. == Bibliografia == * ''Carré d'Art'' (Salvador Dali), [[Jean-Pierre Thiollet]], Parigi, Anagramme ed., 2008 ISBN 978-2-35035-189-6 * ''Dalí'', Linde Sabler, Haus Publishing, 2004 (paperback, ISBN 978-1-904341-75-8). * ''Dalí'', Robert Descharnes, Gilles Néret , [[Taschen]], 1991, ISBN 978-3-8228-5204-0. == Onorificenze == {{Onorificenze |immagine=ESP Charles III Order GC.svg |nome_onorificenza=Gran Croce dell'Ordine di Carlo III |collegamento_onorificenza=Ordine di Carlo III |motivazione= |luogo=5 gennaio [[1982]]<ref>[http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1982-363 Bollettino Ufficiale di Stato]</ref> }} == Altri progetti == {{interprogetto|commons=Salvador Dalí|q}} == Collegamenti esterni == * [http://www.salvadordali.it/ ] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali1.html Quadri del periodo 1910–1928] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-2.html Quadri del periodo 1929–1935] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-3.html Quadri del periodo 1936–1939] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-4.html Quadri del periodo 1939–1946] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-5.html Quadri del periodo 1946–1962] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-6.html Quadri del periodo 1962–1989] * {{Dmoz|World/Italiano/Arte/Arti_Visive/Pittura/Pittori/D/Dal%c3%ac,_Salvador/|Salvador Dalí}} * [http://www.dalisculpturecollection.com Collezione di sculture di Dali] * [https://web.archive.org/web/20140702194127/http://www.salvador-dali.org/museus/figueres/en_index.html Museo di Figueres] * [http://thedali.org/ Museo di St. Petersburg] * [http://www.dalivenice.com/ Dalí Universe Venezia] * [http://www.arte.rai.it/articoli/salvador-dalì-un-artista-un-genio/13919/default.aspx Salvador Dalí: un artista, un genio sul portale RAI Arte] {{Medalla d'Or de la Generalitat de Catalunya}} {{Controllo di autorità}} {{Portale|biografie|cinema|design|letteratura|scultura|teatro}} [[Categoria:Pittori catalani]] [[Categoria:Litografi spagnoli]] [[Categoria:Salvador Dalí|S]] [[Categoria:Spagna liberale]] [[Categoria:Cavalieri dell'Ordine di Isabella la Cattolica|S]] [[Categoria:Cavalieri di Gran Croce dell'Ordine di Carlo III|S]] </includeonly> == Referenzi == {{referenzi|2}} {{DEFAULTSORT:Dali, Salvador}} [[Kategorija:Twieldu fl-1904]] [[Kategorija:Mietu fl-1989]] [[Kategorija:Pitturi Spanjoli]] [[Kategorija:Pitturi Surrealisti]] 60toproj75j6431gm879nnogwi2g2r4 0 26404 330615 329503 2026-06-19T01:28:09Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330615 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Malte, Gozo, port de Mgarr & ferrys & Comino.jpg|thumb|300px|Il-port tal-Imġarr]] '''L-Imġarr''' huwa belt u port fix-Xlokk ta’ [[Għawdex]], [[Malta]]. == Storja == [[Stampa:Prelucrare 3D pentru Mgarr, GOZO.jpg|thumb|300px|right|Mappa tal-postijiet qrib l-Imġarr]] Il-belt tal-Imġarr kibret madwar il-port baxx bl-istess isem. Is-servizzi tal-laneċ lejn Malta ilhom joperaw mill-1241, u s-sajd kien diġà stabbilit. Filwaqt li ż-żona madwar il-port ġiet żviluppata matul is-sekli ta' wara, kien hemm ftit żvilupp tal-port innifsu sal-1841, meta nbena breakwater biex jipprovdi iktar kenn lill-port. Dan il-breakwater ġie msaħħaħ u estiż diversi drabi sal-1906. Breakwater ikbar inbena bejn l-1929 u l-1935, u tnejn oħra fl-1969; mat-tlestija ta' dawn tal-aħħar, iż-żona tal-port ġiet estiża għal 121,400 metru kwadru.<ref name=History>{{Ċita web |data-aċċess=2013-01-24 |titlu=Archive copy |url=http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130228012657/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html |arkivju-data=2013-02-28 |url-status=dead }}</ref> It-terminal tal-vapur inbena mill-ġdid bi spiża ta’ €9.3 miljun fil-bidu tas-seklu 21. Ix-xogħol beda fl-2001 u ħa seba' snin, bil-ftuħ tat-terminal fi Frar 2008. Il-port issa għandu faċilitajiet għal madwar 600 passiġġier u 200 karozza.<ref>{{cite web |url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/local/article_5125.shtml |titlu=New Gozo ferry terminal inaugurated at Mgarr |pubblikatur=Maltamedia.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120314025118/http://www.maltamedia.com/artman2/publish/local/article_5125.shtml |arkivju-data=2012-03-14 |url-status=dead }}</ref> Id-disinn tal-port il-ġdid inbidel matul il-proċess tal-kostruzzjoni biex jitnaqqas l-impatt viżiv tiegħu fuq il-pajsaġġ tal-madwar.<ref>{{cite web |url=http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=13&num=6014 |titlu=MEPA approves Mgarr terminal development |pubblikatur=Maltamedia.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120314025127/http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=13&num=6014 |arkivju-data=2012-03-14 |url-status=dead }}</ref> == Ekonomija u faċilitajiet == L-Imġarr huwa l-akbar raħal tas-sajjieda f’Għawdex. Minbarra t-terminal tal-laneċ, fil-belt hemm ukoll yacht marina. L-Imġarr jidher mill-[[Forti Chambray]], mibni fl-1749 mill-[[Ordni_Militari_Sovran_ta'_Malta|Kavallieri ta’ San Ġwann]].<ref>{{cite web |awtur=Christopher Simpson |url=http://www.maltassist.co.uk/mgarr.htm |titlu=Welcome to Mgarr, Gozo |pubblikatur=Maltassist.co.uk |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070224004403/http://www.maltassist.co.uk/mgarr.htm |arkivju-data=2007-02-24 |url-status=dead }}</ref> F'Mejju 2010, tħabbar li l-marina kienet se tiġi privatizzata. L-operazzjoni ġiet trasferita lill-Harbour Management Company Limited, li beħsiebha timmodernizza l-marina.<ref>{{cite web|url=http://gozonews.com/13514/privatisation-agreement-signed-for-gozos-mgarr-marina/ |titlu=Gozo News.Com |pubblikatur=Gozonews.com}}</ref> Il-bar Gleneagles, li jinsab ħdejn il-moll oriġinali fil-port, inbena bħala kabina għall-passiġġieri tal-laneċ fl-1732 u għandu saqaf b'inklinazzjoni waħda.<ref name=History /> == Trasport == L-Imġarr huwa kkollegat bis-servizzi tal-laneċ maċ-[[Ċirkewwa]], Malta u mal-gżira ta’ [[Kemmuna]].<ref>{{cite web |url=http://www.gozochannel.com/timetable.asp?w=1 |titlu=Services, terms and schemes |pubblikatur=Gozochannel.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141105050546/http://gozochannel.com/timetable.asp?w=1 |arkivju-data=2014-11-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://cominohotel.com/page.asp?p=18671 |titlu=Malta - Getting Here |pubblikatur=Cominohotel.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150923154150/http://www.cominohotel.com/page.asp?p=18671 |arkivju-data=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref> Xarabankijiet imorru lejn ir-[[Rabat]] u [[Marsalforn]].<ref>[[https://web.archive.org/web/20100820132150/http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page=896]]</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] [[Kategorija:Portijiet ta' Malta]] e7x6wiwpu6gnl21h29asxtp6daqhjie 0 27773 330630 326380 2026-06-19T02:07:10Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330630 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Wilhelm Conrad Röntgen''' (/ˈrɛntɡən, -dʒən, ˈrʌnt-/;<ref>{{Ċita web|url=https://www.dictionary.com/browse/rontgen|titlu=Definition of Röntgen {{!}} Dictionary.com|sit=www.dictionary.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-02-10}}</ref> pronunzja bil-Ġermaniż: [ˈvɪlhɛlm ˈʁœntɡən]; twieled fis-27 ta' Marzu 1845 – miet fl-10 ta' Frar 1923) kien inġinier mekkaniku u fiżiku Ġermaniż<ref>{{Ċita web|url=https://historiek.net/wilhelm-rontgen-ontdekker-rontgenstraling/550/|titlu=Wilhelm Röntgen – Ontdekker röntgenstraling|sit=Historiek|lingwa=nl|data-aċċess=2022-02-10}}</ref>, li fit-8 ta' Novembru 1895 ipproduċa u individwa r-radjazzjoni elettromanjetika f'medda ta' frekwenzi magħrufa bħala raġġi-X jew raġġi Röntgen, kisba li rebbħitu l-[[Premju Nobel għall-Fiżika]] inawgurali fl-1901.<ref>Novelize, Robert. ''Squire's Fundamentals of Radiology''. Harvard University Press. 5th edition. 1997. <nowiki>ISBN 0-674-83339-2</nowiki>. p. 1.</ref> B'risq il-kisbiet ta' Röntgen, fl-2004 l-Unjoni Internazzjonali tax-Xjenza Kimika Pura u Applikata (IUPAC) semmiet l-element 111, roentgenju, element radjoattiv b'isotopi instabbli multipli, għalih. L-unità ta' kejl roentgen ukoll issemmiet għalih. == Storja bijografika == === Edukazzjoni === [[Stampa:House-of birth of Wilhelm Conrad Roentgen.jpg|xellug|daqsminuri|Il-post fejn twieled Wilhelm Röntgen]] Missier Röntgen kien Friedrich Conrad Röntgen, merkant u manifattur tad-drappijiet Ġermaniż, u ommu kienet Charlotte Constanze Frowein. Meta kellu tliet snin, il-familja tiegħu marret tgħix fl-[[Pajjiżi l-Baxxi|Olanda]]. Röntgen attenda l-iskola sekondarja fl-Iskola Teknika ta' [[Utrecht]], in-Netherlands. Għamel korsijiet ta' kważi sentejn sħaħ fl-Iskola Teknika. Fl-1865, huwa tkeċċa inġustament mill-iskola sekondarja meta wieħed mill-[[Għalliem|għalliema]] tiegħu skopra karikatura ta' wieħed mill-għalliema, li fil-fatt kien pinġiha ħaddieħor.<ref>Rosenbusch, Gerd. ''Wilhelm Conrad Röntgen: The Birth of Radiology''. p. 10.</ref> Mingħajr diploma tal-iskola sekondarja, Röntgen seta' jattendi l-università fin-Netherlands bħala viżitatur biss. Fl-1865, huwa pprova jattendi l-Università ta' Utrecht mingħajr ma kellu l-kredenzjali neċessarji meħtieġa għal student regolari. Malli sar jaf li seta' jattendi l-Istitut Politekniku Federali fi [[Zurich]] (illum magħruf bħala l-ETH Zurich), huwa għamel l-eżami tad-dħul, għadda, u beda l-istudji bħala student tal-inġinerija mekkanika. Fl-1869, huwa ggradwa b'dottorat mill-Università ta' Zurich; matul dan iż-żmien, huwa sar student ippreferut tal-Professur [[August Kundt]], u mbagħad segwih fl-Università Kaiser-Wilhelms Ġermaniża li kienet għadha kemm ġiet stabbilita fi [[Strasburgu]].<ref>Trevert, Edward (1988). ''Something About X-Rays for Everybody''. Madison, WI: Medical Physics Publishing Corporation. p. 4. ISBN <bdi>0-944838-05-7</bdi>.</ref> === Karriera === [[Stampa:Tegeltableau Wilhelm Röntgen Jackie Sleper Schalkwijkstraat Utrecht.JPG|xellug|daqsminuri|Lapida artistika mad-dar fejn kien jgħix Röntgen mill-1863 sal-1865 f'Schalkwijkstraat, f'Utrecht. Magħmula minn [[Jackie Sleper]] fl-2005.]] Fl-1874, Röntgen sar lekċerer fl-Università ta' Strasburgu. Fl-1875, huwa sar professur fl-Akkademja tal-Agrikoltura f'[[Hohenheim]], Württemberg. Huwa rritorna lejn Strasburgu bħala professur tal-fiżika fl-1876, u fl-1879 inħatar bħala l-president tal-fiżika fl-Università ta' [[Giessen]]. Fl-1888, huwa kiseb il-presidenza tal-fiżika fl-Università ta' [[Würzburg]], u fl-1900 kiseb l-istess kariga fl-Università ta' [[Munich]], fuq talba speċjali tal-gvern tal-[[Bavarja]].<ref>Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Röntgen, Wilhelm Konrad" . ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 23 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 694.</ref> Röntgen kellu l-familja f'Iowa fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u ppjana li jemigra. Huwa aċċetta ħatra fil-Columbia University fil-[[Belt ta' New York]] u xtara l-biljetti biex jaqsam l-[[Oċean Atlantiku]], qabel ma faqqgħet [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] ħarbtitlu l-pjanijiet li kellu. Huwa baqa' fi Munich għall-kumplament tal-karriera tiegħu. Matul l-1895, fil-laboratorju tiegħu fl-Istitut tal-Fiżika ta' Würzburg tal-Università ta' Würzburg, Röntgen beda jinvestiga l-effetti esterni mid-diversi tipi ta' tagħmir b'tubi tal-vakwu — apparati ta' [[Heinrich Hertz]], [[Johann Hittorf]], [[William Crookes]], [[Nikola Tesla]] u [[Philipp von Lenard]] — meta wieħed jgħaddi skarika elettrika minnhom.<ref>Nitske, Robert W., The Life of W. C. Röntgen, Discoverer of the X-Ray, University of Arizona Press, 1971.</ref><ref>Agar, Jon (2012). ''Science in the Twentieth Century and Beyond''. Cambridge: Polity Press. p. 18. ISBN <bdi>978-0-7456-3469-2</bdi>.</ref> Fil-bidu ta' Novembru, huwa rrepeta esperiment b'wieħed mit-tubi ta' Lenard, fejn żied fetħa rqiqa tal-aluminju sabiex ir-raġġi katodiċi setgħu joħorġu mit-tubu, iżda għata tal-kartun ġiet miżjuda biex jiġi evitat li ssir ħsara lill-aluminju mill-kamp elettrostatiku qawwi li jipproduċi r-raġġi katodiċi. Röntgen kien jaf li l-għata tal-kartun kienet tipprevjeni l-ħruġ tad-dawl, għalkemm osserva li r-raġġi katodiċi inviżibbli kkawżaw effett fluworexxenti fuq biċċa kartuna żgħira miżbugħa bil-platinoċjanur tal-barju meta din kienet titpoġġa qrib il-fetħa tal-aluminju. Röntgen induna li t-tubu ta' Crookes–Hittorf, li kellu saff tal-ħġieġ eħxen mit-tubu ta' Lenard, seta' jikkawża dan l-effett fluworexxenti wkoll. Tard waranofsinhar fit-8 ta' Novembru 1895, Röntgen kien iddeterminat li jittestja l-idea li kellu. Bir-reqqa kollha bena għata tal-kartun sewda, simili għal dik li kien uża fuq it-tubu ta' Lenard. Huwa għatta t-tubu ta' Crookes–Hittorf bil-kartun u waħħal elettrodi ma' kojl ta' Ruhmkorff biex jiġġenera karika elettrostatika. Qabel ma poġġa s-saff tal-platinoċjanur tal-barju biex jittestja l-idea li kellu, Röntgen dallam il-kamra biex jittestja l-opaċità tal-għata tal-kartun tiegħu. Wara li għadda l-karika mill-kojl ta' Ruhmkorff fit-tubu, huwa ddetermina li ma kienx jgħaddi dawl mill-għata u seta' jkompli jħejji l-pass li kien imiss tal-esperiment. Meta wasal f'dak l-istadju, Röntgen innota xi ħaġa tleqq ftit minn bank ftit piedi 'l bogħod mit-tubu. Sabiex ikun ċert, huwa pprova b'diversi skariki oħra u ra l-istess leqqa kull darba. Huwa xegħel sulfarina u skopra li l-leqqa kienet qed tiġi mill-post fejn kien hemm is-saff tal-platinoċjanur tal-barju li kien beħsiebu li juża wara. Röntgen spekula li tip ġdid ta' raġġi jaf kien responsabbli għal dan. It-8 ta' Novembru kien il-Ġimgħa, u b'hekk ħa vantaġġ minn tmiem il-ġimgħa sabiex jirrepeti l-esperimenti tiegħu u ħejja l-ewwel noti tiegħu. Fil-ġimgħat ta' wara, kiel u raqad fil-laboratorju tiegħu u baqa' jinvestiga bosta proprjetajiet tar-raġġi l-ġodda li semma temporanjament bħala "raġġi-X", u uża d-deżinjazzjoni matematika ("X") għal dak li ma kienx għadu magħruf. Ir-raġġi l-ġodda ngħataw kunjomu f'bosta lingwi ("raġġi Röntgen"), l-istess bħar-radjogrammi assoċjati tar-raġġi-X ("Röntgenogrammi"). [[Stampa:First medical X-ray by Wilhelm Röntgen of his wife Anna Bertha Ludwig's hand - 18951222.jpg|daqsminuri|L-ewwel immaġni medika bir-raġġi-X ta' id il-mara ta' Wilhelm Röntgen, Anna Bertha Ludwig]] Darba minnhom, hu u jinvestiga l-kapaċità ta' diversi materjali li jwaqqfu r-raġġi, Röntgen ġab biċċa ċomb żgħira fil-pożizzjoni fejn kienet qed tingħata skarika. B'hekk, Röntgen ra l-ewwel immaġni radjografika: l-iskeletru tiegħu stess iteptep qisu ta' fatat fuq is-saff tal-platinoċjanur tal-barju. Iktar 'il quddiem huwa rrapporta li kien f'dan iż-żmien li huwa ddeċieda jkompli bl-esperimenti tiegħu fis-segretezza, peress li beda jibża' għar-reputazzjoni professjonali tiegħu li kieku l-osservazzjonijiet tiegħu kien żbaljati. Madwar sitt ġimgħat wara l-iskopertà tiegħu, huwa ħa immaġni radjografika — radjografija — billi uża r-raġġi-X ta' id il-mara tiegħu Anna Bertha. Meta rat l-iskeletru tagħha hija qalet "Rajt mewti!".<ref>Landwehr, Gottfried (1997). Hasse, A (ed.). ''Röntgen centennial: X-rays in Natural and Life Sciences''. Singapore: World Scientific. pp. 7–8. ISBN <bdi>981-02-3085-0</bdi>.</ref> Iktar 'il quddiem ħa immaġni aħjar ta' id il-ħabib tiegħu [[Albert von Kölliker]] f'lekċer għall-pubbliku. Is-saġġ oriġinali ta' Röntgen, "Dwar Tip Ġdid ta' Raġġi" (''Ueber eine neue Art von Strahlen''), ġie ppubblikat fit-28 ta' Diċembru 1895. Fil-5 ta' Jannar 1896, gazzetta [[Awstrija|Awstrijaka]] rrapportat l-iskoperta ta' Röntgen ta' tip ġdid ta' [[radjazzjoni]]. Röntgen ingħata Dottorat Onorarju tal-[[Mediċina]] mill-Università ta' Würzburg għall-iskoperta li għamel. Huwa rċieva wkoll Medalja Rumford tas-Soċjetà Rjali Brittanika fl-1896, flimkien ma' Philipp Lenard, li diġà kien wera li porzjon mir-raġġi katodiċi setgħu jgħaddu minn folja rqiqa ta' metall bħall-aluminju. Röntgen ippubblika total ta' tliet saġġi dwar ir-raġġi-X bejn l-1895 u l-1897.<ref>Wilhelm Röntgen, "Ueber eine neue Art von Strahlen. Vorläufige Mitteilung", in: ''Aus den Sitzungsberichten der Würzburger Physik.-medic. Gesellschaft Würzburg'', pp. 137–147.</ref> Illum il-ġurnata, Röntgen jitqies bħala l-missier tar-radjoloġija dijanjostika, li hija l-ispeċjalità medika li tuża l-immaġnijiet għad-djanjożi tal-mard. Ġabra tas-saġġi tiegħu tinsab fil-Librerija Nazzjonali tal-Mediċina f'Bethesda, Maryland.<ref>{{Ċita web|url=https://oculus.nlm.nih.gov/cgi/f/findaid/findaid-idx?c=nlmfindaid;idno=kraft071|titlu=Fundamental contributions to the X-ray : the three original communications on a new kind of ray / Wilhelm Conrad Röentgen, 1972 1972|sit=oculus.nlm.nih.gov|data-aċċess=2022-02-10}}</ref> === Ħajja personali === [[Stampa:Roentgen family-grave-Giessen-Alter Friedhof-2011-07.jpg|xellug|daqsminuri|Il-qabar ta' Wilhelm Röntgen]] Röntgen kien miżżewweġ ma' [[Anna Bertha Ludwig]] għal 47 sena sa mewtha fl-1919 meta kellha 80 sena. Fl-1866 iltaqgħu fi Zürich fil-kafetterija ta' missier Anna, Zum Grünen Glas. Tgħarrsu fl-1869 u żżewġu f'Apeldoorn, in-Netherlands fis-7 ta' Lulju 1872; id-dewmien kien dovut għall-fatt li Anna kienet sitt snin akbar minn Wilhelm u missieru ma approvax mill-ewwel minħabba l-età tagħha jew l-isfond umli tagħha. Iż-żwieġ tagħhom beda b'diffikultajiet finanzjarji peress li l-appoġġ għall-familja mingħand Röntgen waqaf ħesrem. Huma rabbew wild wieħed, [[Josephine Bertha Ludwig]], li adottaw meta kellha sitt snin wara li missierha tad-demm, li kien ukoll ħuha, miet fl-1887.<ref>Glasser (1933: 63).</ref> Huwa wiret żewġ miljun Reichsmark wara li miet missieru.<ref>Hans-Erhard Lessing: ''Eminence thanks to fluorescence – Wilhelm Röntgen.'' German Life (Grantsville MD) Oct/Nov 1995 pp. 40–42.</ref> Għal raġunijiet etiċi, Röntgen ma riedx jikseb privattivi għall-iskoperti tiegħu, għaliex kien tal-fehma li dawn kellhom ikunu disponibbli pubblikament mingħajr ħlas. Wara li rċieva l-flus għall-[[Premju Nobel]], Röntgen ta l-50,000 krona Żvediżi bħala donazzjoni għar-riċerka lill-Università ta' Würzburg. Għalkemm huwa aċċetta d-Dottorat Onorarju tal-Mediċina, huwa rrifjuta offerta ta' nobbiltà inferjuri, jew Niederer Adelstitel, fejn ċaħad il-prepożizzjoni von (li tfisser "ta'") bħala partiċella ta' nobbiltà (jiġifieri von Röntgen).<ref>{{Ċita web|url=https://ehs.msu.edu/lab-clinic/rad/hist-figures/rontgen.html|titlu=Wilhelm Conrad Röntgen {{!}} Environmental Health & Safety {{!}} Michigan State University|sit=ehs.msu.edu|data-aċċess=2022-02-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220210211739/https://ehs.msu.edu/lab-clinic/rad/hist-figures/rontgen.html|arkivju-data=2022-02-10|url-status=dead}}</ref> Bl-inflazzjoni wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, Röntgen kellu jiddikjara falliment finanzjarju, u qatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fid-dar tiegħu fil-kampanja f'Weilheim, ħdejn Munich. Röntgen miet fl-10 ta' Frar 1923 b'karċinoma tal-intestini, magħrufa wkoll bħala kanċer kolorettali.<ref>Glasser, Otto (1933). ''Wilhelm Conrad Röntgen and the Early History of the Roentgen Rays''. London: John Bale, Sons and Danielsson, Ltd. p. 305. OCLC 220696336.</ref> Skont it-testment tiegħu, il-korrispondenza personali u xjentifika kollha tiegħu nqerdet wara mewtu.<ref>{{Ċita web|url=https://upscgk.com/Online-gk/5852/DESKTOP_OBJECT_URL|titlu=Wilhelm Conrad Röntgen was born on March 27, 1845,|kunjom=Guru|isem=UPSC|sit=|lingwa=en|data-aċċess=2022-02-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220210133509/https://upscgk.com/Online-gk/5852/DESKTOP_OBJECT_URL|arkivju-data=2022-02-10|url-status=dead}}</ref> == Unuri u premjijiet == Fl-1901, Röntgen ingħata l-ewwel Premju Nobel għall-Fiżika. Il-premju uffiċjalment ingħata "bħala rikonoxximent tas-servizzi straordinarji tiegħu permezz tal-iskoperta tar-raġġi notevoli li sussegwentement issemmew għalih".<ref>Jost Lemmerich: Röntgen Rays Centennial 1895-1995, Würzburg 1995, <nowiki>ISBN 3-923959-28-1</nowiki>.</ref> Röntgen ta l-50,000 krona Żvediżi mill-Premju Nobel tiegħu bħala donazzjoni għar-riċerka lill-Università ta' Würzburg. Bħal [[Marie Curie|Marie]] u [[Pierre Curie]], Röntgen irrifjuta li jikseb privattivi b'rabta mal-iskoperta tiegħu tar-raġġi-X, peress li ried lis-soċjetà kollha tibbenefika mill-applikazzjonijiet prattiċi tal-fenomenu. Röntgen ingħata wkoll il-Medalja Barnard għall-Servizz bil-Merti lix-[[Xjenza]] fl-1900.<ref>{{Ċita web|url=https://spectatorarchive.library.columbia.edu/cgi-bin/columbia?a=d&d=cs19000523-01.2.13|titlu=Columbia Spectator 23 May 1900 — Columbia Spectator|sit=spectatorarchive.library.columbia.edu|data-aċċess=2022-02-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230204122842/https://spectatorarchive.library.columbia.edu/cgi-bin/columbia?a=d&d=cs19000523-01.2.13|arkivju-data=2023-02-04|url-status=dead}}</ref> L-unuri tiegħu jinkludu: * il-Medalja Rumford (1896); * il-Medalja Matteucci (1896); * il-Medalja Elliott Cresson (1897); * il-Premju Nobel għall-Fiżika (1901); * u f'Novembru 2004, l-IUPAC semmiet l-element numru 111 roentgenju (Rg) għalih. L-IUPAP adottat l-isem f'Novembru 2011. Fl-1907 huwa sar membru barrani tal-Akkademja Rjali tan-Netherlands għal[[l-Arti]] u x-Xjenzi.<ref>{{Ċita web|url=https://dwc.knaw.nl/|titlu=Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum|lingwa=nl|data-aċċess=2022-02-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220427121646/https://dwc.knaw.nl/|arkivju-data=2022-04-27|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:X-ray by Wilhelm Röntgen of Albert von Kölliker's hand - 18960123-02.jpg|daqsminuri|Immaġni bir-raġġi-X ta' id Albert von Kölliker]] == Legat == Illum il-ġurnata, f'Remscheid-Lennep, 40 kilometru fil-Lvant tal-post fejn twieled Röntgen f'[[Düsseldorf]], hemm il-[[Mużew]] Ġermaniż ta' Röntgen.<ref>{{Ċita web|url=https://roentgenmuseum.de/|titlu=Deutsches Röntgen-Museum in der Stadt Remscheid - X-Ray Museum|kunjom=admin|sit=Deutsches Röntgen Museum|lingwa=de-DE|data-aċċess=2022-02-10}}</ref> F'Würzburg, fejn skopra r-raġġi-X, organizzazzjoni mingħajr skop ta' profitt tieħu ħsieb il-laboratorju tiegħu u toffri żjarat gwidati fis-Sit ta' Mafkar ta' Röntgen.<ref>{{Ċita web|url=http://wilhelmconradroentgen.de/de/start|titlu=Röntgen-Gedächtnisstätte – Ort der Entdeckung der Röntgenstrahlen|sit=wilhelmconradroentgen.de|data-aċċess=2022-02-10}}</ref> Il-Jum Dinji tar-Radjografija huwa avveniment annwali li jippromwovi r-rwol tal-immaġnijiet mediċi fil-kura tas-saħħa moderna. Jiġi ċċelebrat fit-8 ta' Novembru ta' kull sena, u jaħbat mal-anniversarju tal-iskoperta ta' Röntgen. Ġie introdott għall-ewwel darba fl-2012 bħala inizjattiva konġunta bejn is-Soċjetà Ewropea tar-Radjoloġija, is-Soċjetà Radjoloġika tal-[[Amerka ta' Fuq]], u l-Kulleġġ Amerikan tar-Radjoloġija. Il-Quċċata ta' Röntgen fl-[[Antartika]] ssemmiet għal Wilhelm Röntgen.<ref>{{Ċita web|url=https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/scar/display_name.cfm?gaz_id=110932|titlu=SCAR Composite Gazetteer|sit=data.aad.gov.au|data-aċċess=2022-02-10}}</ref> Il-[[pjaneta]] minuri 6401 Roentgen issemmiet għalih ukoll.<ref>''(6401) Roentgen In: Dictionary of Minor Planet Names''. Springer. 2003. ISBN <bdi>978-3-540-29925-7</bdi>.</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Röntgen, Wilhelm}} [[Kategorija:Fiżiċi Ġermaniżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1845]] [[Kategorija:Mietu fl-1923]] [[Kategorija:Premju Nobel għall-Fiżika]] 6aysk468kx31xdie86g5tl1nqvbh7xr 0 29415 330598 328969 2026-06-18T22:22:10Z Juan carlos perez rodriguez 23350 /* Malta Open Championships */ 330598 wikitext text/x-wiki Il'''-Kampjonat Malti taċ-Ċess''' huwa l-kampjonat annwali taċ-[[ċess]] [[Malta|f'Malta]] li jiddetermina ċ-champion nazzjonali. Fil-bidu kien jikkonsisti f’Kampjonat Miftuħ (''Open Tournament''). Issa l-kampjonat jinkludi wkoll il-Kampjonat tal-Juniors (Żgħażagħ), il-Kampjonat tar-Rapid u l-Kampjonati tal-Blitz. Iċ-Champion Nazzjonali tal-kampjonat taċ-Ċess huwa [[Jack Mizzi]]. [[Jack Mizzi]] għandu t-3 titli Nazzjonali l-oħra: Champion Nazzjonali Junior (taż-żgħażagħ), Champion Nazzjonali Rapid u Champion Nazzjonali Blitz. == Malta Open Championships == L-ewwel kampjonat miftuħ (open) sar fl-1923 u ntrebaħ minn [[Oscar Serracino-Inglott]] . Harry Camilleri rebaħ il-kampjonat rekord ta’ tmintax-il darba: l-ewwel darba fl-1965 u l-aħħar darba fl-2005, fl-età ta’ 72 sena. Iċ-Champion attwali tal-Malta Open Chess huwa [[Jack Mizzi]]. : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ <ref>{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/malta-champions/|titlu=Kampjonati Maltin taċ-Ċess|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210045633/https://chessmalta.com/malta-champions/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> !Rebbieħa femminili |- |1 |1923 |{{sortname|Oscar|Serracino-Inglott}} |- |2 |1925 |{{sortname|Oscar|Serracino-Inglott}} |- |3 |1926 |{{sortname|Oscar|Serracino-Inglott}} |- |4 |1927 |{{sortname|Erin|Serracino-Inglott}} |- |5 |1928 |{{sortname|Erin|Serracino-Inglott}} |- |6 |1930 |{{sortname|Erin|Serracino-Inglott}} |- |7 |1934 |{{sortname|John|Soler}} |- |8 |1935 |{{sortname|Carmelo|Frisk}} |- |9 |1936 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |10 |1937 |{{sortname|Frank|Ellul}} |- |11 |1938 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |12 |1939 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |13 |1940 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |14 |1946 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |15 |1948 |{{sortname|John|Soler}} |- |16 |1949 |{{sortname|Richard|Soler}} |- |17 |1950 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |18 |1953 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |19 |1954 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |20 |1955 |{{sortname|Guze|Mifsud Bonnici}} |- |21 |1956 |{{sortname|John|Soler}} |- |22 |1957 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |23 |1958 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |24 |1959 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |25 |1960 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |26 |1961 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |27 |1962 |{{sortname|Claude|Sollars}} |- |28 |1963 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |29 |1964 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |30 |1965 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |31 |1966 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |32 |1967 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |33 |1968 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |34 |1969 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |35 |1970 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |36 |1971 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |37 |1972 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |38 |1973 |{{sortname|Adriano|Gouder}} |- |39 |1974 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |40 |1975 |{{sortname|Adriano|Gouder}} |- |41 |1976 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |42 |1977 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |43 |1978 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |44 |1979 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |45 |1980 |{{sortname|Wilfred|Attard}} |- |46 |1981 |{{sortname|Harry|Camilleri}} <br /> {{sortname|Joseph|Gauci}} |- |47 |1982 |{{sortname|Josef|Lauri}} |- |48 |1983 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |49 |1984 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |50 |1985 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |51 |1986 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |52 |1987 |{{sortname|Geoffrey|Borg}} |- |53 |1988 |{{sortname|Conrad|Thake}} |- |54 |1989 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |55 |1990 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |56 |1991 |{{sortname|Peter|Sammut Briffa}} |- |57 |1992 |{{sortname|Stefan|Camilleri}} |- |58 |1993 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |59 |1994 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |60 |1995 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |61 |1996 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |62 |1997 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |63 |1998 |{{sortname|Timothy|Mifsud}} |- |64 |1999 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |65 |2000 |{{sortname|David|Cilia Vincenti}} |- |66 |2001 |{{sortname|Peter|Sammut Briffa}} |- |67 |2002 |{{sortname|Peter|Sammut Briffa}} |- |68 |2003 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |69 |2004 |{{sortname|Andrew|Borg}} |- |70 |2005 |{{sortname|Harry|Camilleri}} |- |71 |2006 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |72 |2007 |{{sortname|Patrick|Zerafa}} |- |73 |2008 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |74 |2009 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |75 |2010 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |76 |2011 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |77 |2012 |{{sortname|Colin|Pace}} |- |78 |2013 |{{sortname|Joseph|Gauci}} |- |79 |2014 |{{sortname|Joseph|Gauci}} <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr148300.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti 2014]</ref> |- |80 |2015 |{{sortname|Colin|Pace}} <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr192174.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti 2015]</ref> |{{sortname|Oana|Caruana Pulpan}} <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr192822.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2015]</ref> |- |81 |2016 |{{sortname|Robert|Zerafa}} <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr242781.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti 2016]</ref> |- |82 |2017 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |83 |2018 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |84 |2019 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |{{sortname|Oana|Caruana Pulpan}} <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr464910.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2019]</ref> |- |85 |2020 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |86 |2021 |{{sortname|Robert|Zerafa}} |- |87 |2022 |{{sortname|David|Cilia Vincenti}} |{{sortname|Jamie|Farrugia}} <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr669844.aspx?lan=2&art=1&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2022]</ref> |- |88 |2023 |{{sortname|Colin|Pace}} |{{sortname|Jamie|Farrugia}} <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr814320.aspx?lan=2&art=1&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2023]</ref> |- |89 |2024 |{{sortname|Jack|Mizzi}} |- |90 |2025 |{{sortname|Jack|Mizzi}} <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr1235425.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO 90.Kampjonat Malti]</ref> |{{sortname|Oana|Caruana Pulpan}} <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr1151860.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampjonat Malti femminili 2025]</ref> |- |} == Kampjonati Rapidi ta’ Malta == Mill-2017, il-Federazzjoni Maltija taċ-Ċess bdiet torganizza l-Kampjonat Nazzjonali tar-Rapid Malti. Fl-2021 minflok il-logħob fuq il-bord sar online Rapid Gran Prix u dan intrebaħ minn [[Jack Mizzi]]. <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grandprix/|titlu=Il-Gran Prix tal-Blitz u Rapid|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230130201936/https://chessmalta.com/blitz-and-rapid-online-grandprix/|arkivju-data=2023-01-30|url-status=dead}}</ref> Iċ-champion tar-Rapid tal-Malta 2022 kien [[Jack Mizzi]]. : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ |- |1 |2017 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |2 |2018 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |3 |2019 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |4 |2021 |[[Jack Mizzi]] |- |5 |2022 |[[Jack Mizzi]] |} == Kampjonati Blitz ta’ Malta == Mill-2017, il-Federazzjoni Maltija taċ-Ċess bdiet torganizza l-Kampjonat Nazzjonali Malti tal-Blitz. Fl-2021, minflok il-kampjonat fuq il-bord sar Blitz Gran Prix ''online'' u dan intrebaħ minn [[Jack Mizzi]]<ref name=":2" />. Iċ-champion tal-Malta Blitz tal-2023 kien [[Jack Mizzi]]. : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ |- |1 |2017 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |2 |2018 |{{sortname|Jake|Darmanin}} |- |3 |2019 |{{sortname|Matthew|Fleri}} |- |3 |2021 |{{sortname|Jack|Mizzi}} |- |4 |2022 |{{sortname|Jack|Mizzi}} |} == Kampjonati tal- Malta Junior == L-ewwel '''Malta Junior Championship''' sar fl-1946 iżda l-Malta Chess Federation għandha biss rekords sa mill-1987. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|titlu=Champions Junior Passati|sit=Chess Malta|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210064254/https://chessmalta.com/past-malta-junior-champions/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> Il-Malta Junior Champion renjanti huwa [[Jack Mizzi]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/16-year-old-jack-mizzi-makes-waves-at-international-chess-tournament|titlu=16-year-old Jack Mizzi makes waves at international chess tournament|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://chess-results.com/tnr614873.aspx?lan=1|titlu=Chess-Results Server Chess-results.com - Malta Junior Championship 2022|sit=chess-results.com|data-aċċess=2022-12-15}}</ref> : {| class="sortable wikitable" !# !Sena !Rebbieħ |- |1 |1987 |Duncan Vella |- |2 |1988 |Joseph Stafrace |- |3 |1989 |Joseph Stafrace |- |4 |1990 |Joseph Stafrace |- |5 |1991 |Duncan Vella |- |6 |1992 |Timothy Mifsud |- |7 |1993 |Timothy Mifsud |- |8 |1994 |Timothy Mifsud |- |9 |1995 |Peter Pullicino |- |10 |1996 |David Cilia Vincenti |- |11 |1997 |Colin Pace |- |12 |1998 |Timothy Mifsud |- |13 |1999 |Colin Pace |- |14 |2000 |Daniel Abela |- |15 |2001 |Daniel Abela |- |16 |2002 |Daniel Abela |- |17 |2003 |Charles Sinn |- |18 |2004 |Mark Cardona |- |19 |2005 |Mark Cardona |- |20 |2006 |Mark Cardona |- |21 |2007 |Robert Zerafa |- |22 |2008 |Robert Zerafa |- |23 |2009 |Robert Zerafa |- |24 |2010 |Andre Xuereb |- |25 |2011 |Jake Darmanin |- |26 |2012 |Jake Darmanin |- |27 |2013 |Jake Darmanin |- |28 |2014 |Jake Darmanin |- |29 |2015 |Jurgen Grima |- |30 |2016 |Jamie Farrugia |- |31 |2017 |Steve Mizzi |- |32 |2018 |Matthew Fleri |- |33 |2019 |Cosmin Alexa |- |34 |2021 |Matthew Fleri |- |35 |2022 |[[Jack Mizzi]] |- |36 |2023 |[[Jack Mizzi]] |- |37 |2024 |[[Jack Mizzi]] |} == Links Oħra == * Fit-18-il rebħa ta’ Harry Camilleri [https://web.archive.org/web/20110722222811/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=23524 The Malta Independent] ==Referenzi== [[Kategorija:Ċess]] 9bpnyz80gp2er2rqcvrjbofr7yhjvn4 0 30541 330610 292982 2026-06-19T00:40:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330610 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''François Élie Jules Lemaître''' (27 ta' April 1853 – 4 ta' Awwissu 1914) kien [[Kritika|kritiku letterarju]] u [[drammaturgu]] Franċiż. == Bijografija == Lemaître twieled fi Vennecy, Loiret. Laħaq professur fl-[[Università ta' Grenoble|Università ta’ Grenoble]] fl-1883, meta kien diġà magħruf sew għall- kritika letterarja tiegħu. Sena wara, fl-1884 irriżenja mill-università biex jiddedika ħinu għal-letteratura. Lemaître ħa post [[Jean-Jacques Weiss]] bħala kritiku tad-drama tal-''Journal des Débats'', u sussegwentement ħadem l-istess rwol fuq ir-''Revue des Deux Mondes''. L-istudji letterarji tiegħu nġabru taħt it-titlu ta' ''Les Contemporains'' (7 serje, 1886–99), u l-''feuilletons'' drammatiċi tiegħu bħala ''Impressions de Théàtre'' (10 serje, 1888–98).{{Sfn|Chisholm|1911}} L-iskizzi ta’ Lemaître dwar awturi moderni jagħtu għarfien kbir u ġudizzju mhux mistenni, b'oriġinalità tal-espressjoni tal-kelma. Huwa ġie ammess fl-[[Akkademja Franċiża]] fis-16 ta’ Jannar 1896. Il-fehmiet politiċi ta' Lemaître kien ddikjarati f'La ''Campagne Nationaliste'' (1902), lekċers mogħtija fil-provinċji minnu u minn Godefroy Cavaignac.{{Sfn|Chisholm|1911}} Lemaître mexxa kampanja nazzjonalista fl-''Écho de Paris'', u għal xi żmien kien president tal-Ligue de la Patrie Française.{{Sfn|Chisholm|1911}} Il-Ligue oriġinat fl-1898 bi tliet akkademiċi żgħażagħ, Louis Dausset, Gabriel Syveton u Henri Vaugeois, li riedu juru li d-Dreyfusism ma kienx aċċettat minn kulħadd fl-Università. {{Sfn|Pierrard|1998}} Nedew petizzjoni li attakkat [[Émile Zola|lil Émile Zola]] u dak li ħafna raw bħala konfoffa xellugija internazzjonalista u paċifista. {{Sfn|Conner|2014}} Charles Maurras kiseb l-interess tal-kittieb Maurice Barrès, u l-moviment kiseb l-appoġġ ta’ tliet personalitajiet eminenti: il-ġeografiku Marcel Dubois, il-poeta François Coppée u l-kritiku u Jules Lemaître. {{Sfn|Pierrard|1998}} Lemaître irriżenja mil-Ligue de la Patrie Française 1904, u ddedika l-bqija ta’ ħajtu għall-kitba.{{Sfn|Chisholm|1911}} Miet f'Tavers, ta’ 61 sena. == Pubblikazzjonijiet == {{Div col|small=yes|colwidth=22em}} '''Kritika letterarja''' * ''La Comédie après Molière et le Théâtre de Dancourt'' (1882). * ''Quomodo Cornelius Noster Aristotelis Poeticam sit Interpretatus'' (1882). * ''Les Contemporains. Études et Portraits Littéraires'' (7 vols., 1886–1899; 8th vol. posthumous). * ''Corneille et la Poétique d'Aristote'' (1888). * ''Impressions de Théâtre'' (10 vols., 1888–1898). * ''L'Imagier, Études et Portraits Contemporains'' (1892). * ''Jean-Jacques Rousseau'' (1907). * ''Jean Racine'' (1908). * ''Fénelon'' (1910). * ''Châteaubriand'' (1912). * ''Les Péchés de Sainte-Beuve'' (1913). '''Teatru''' * ''Révoltée'' (1889). * ''Le Député Leveau'' (1890). * ''Mariage Blanc'' (1891). * ''Flipote'' (1893). * ''Le Pardon'' (1895). * ''L'Âge Difficile'' (1895). * ''La Bonne Hélène'' (1896). * ''L'Aînée'' (1898). * ''Bertrade'' (1905). * ''La Massière'' (1905). * ''Le Mariage de Télémaque'' (1910). * ''Kismet'' (1912). * ''Un Salon'' (1924, posthumous). '''Poeżiji''' * ''Les Médaillons'' (1880). * ''Petites Orientales'' (1883). '''Kitbiet oħra''' * ''Sérénus, Histoire d'un Martyr. Contes d'Autrefois et d'Aujourd'hui'' (1886). * ''Dix Contes'' (1890). * ''Les Rois'' (1893). * ''Myrrha, Vierge et Martyre'' (1894). * ''La Franc-maçonnerie'' (1899). * ''Contes Blancs: la Cloche; la Chapelle Blanche; Mariage Blanc'' (1900). * ''En Marge des Vieux Livres'' (1905–1907). * ''Discours Royalistes, 1908–1911'' (1911). * ''La Vieillesse d'Hélène. Nouveaux Contes en Marge'' (1914). '''Xogħolijiet tradotti għall-Ingliż''' * ''The Eldest: Comedy in Four Acts'' (189–?). * [http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=livn&cc=livn&idno=livn0212-1&node=livn0212-1%3A2&view=image&seq=65&size=100 "A Modern 'Morality',"] ''The Living Age'' (1897). * "The Snobs." In: '' The Universal Anthology'' (1899). * [https://archive.org/stream/jeanjacquesrouss00lema#page/n5/mode/2up ''Jean Jacques Rousseau''] (1907). * ''Their Majesties the Kings'' (1909). * [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015008442421;view=1up;seq=7 ''Forgiveness: A Play in Three Acts''] (1913). * [https://archive.org/stream/threemodernplays00laveiala#page/130/mode/2up "The Pardon."] In: ''Three Modern Plays from the French'' (1914). * ''A Modern Book of Criticism'' (1919). ** [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b256371;view=1up;seq=37 "The Criticism of Contemporaries,"] pp.&nbsp;15–19. ** [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b256371;view=1up;seq=42 "Personality in Criticism,"] pp.&nbsp;20–23. ** [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b256371;view=1up;seq=45 "Tradition and Love,"] pp.&nbsp;23–25. * [https://archive.org/stream/serenusotherstor00lemaiala#page/n7/mode/2up ''Serenus and Other Stories of the Past and Present''] (1920). * [https://archive.org/stream/literaryimpressi00lemauoft#page/n5/mode/2up ''Literary Impressions''] (1921). * "Princess Mimi," ''The Living Age'' (1921). * ''Theatrical Impressions'' (1924). * ''On the Margins of Old Books'' (1929). {{div col end}} == Kwotazzjonijiet == * "Hemm elf mod kif tara l-istess oġġett." <ref>Pène du Bois, Henri (1894). [https://archive.org/stream/frenchfollyinmax01pene#page/n7/mode/2up ''French Folly in Maxims.''] New York: Brentano's, p. 10.</ref> * "Il-ġisem għandu karattru kumpless u diffiċli biex jinftiehem daqs il-karattru morali li tiegħu huwa t-traduzzjoni u s-simbolu." <ref>Pène du Bois (1894), p. 10.</ref> * “Il-kuntentizza hija tant fraġli li wieħed jirriskja li jitlifha billi jitkellem dwarha. <ref>Pène du Bois, Henri (1897). [https://archive.org/stream/wittywisewickedm00peneiala#page/n3/mode/2up ''Witty, Wise and Wicked Maxims.''] New York: Brentano's, p. 16.</ref> == Aktar qari == * Blaze de Bury, Yetta (1898). [https://web.archive.org/web/20210831190649/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft46q21j0b;view=1up;seq=197 "Jules Lemaître."] Fi: ''Letteratura Franċiża tal-lum.'' Boston u New York, Houghton, Mifflin and Company, pp.&nbsp;183–210. * Clark, Barrett H. (1916). [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015053610872;view=1up;seq=157 "Jules Lemaître."] Fi: ''Drammaturisti Franċiżi Kontemporanji.'' Cincinnati: Stewart & Kidd Co., pp.&nbsp;121–136. * Donoso, Armando (1914). ''Lemaitre, Crítico Literario.'' Santiago de Chile: Empresa "Zig-zag". * Henry, Stuart Oliver (1897). [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044086989233;view=1up;seq=103 "Jules Lemaître"] . Fi: ''Sigħat ma Pariġini Famużi.'' Chicago: Way u Williams, pp.&nbsp;97–109. * Lewisohn, Ludwig (1915). [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b276062;view=1up;seq=106 "L-Umanisti."] Fi: Id ''-Drama Moderna.'' New York, BW Huebsch, pp.&nbsp;90–99. * Matthews, Brander (1895). [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89041243270;view=1up;seq=133 "Jules Lemaître."] Fi: ''Kotba u Play-books.'' Londra: Osgood, McIlvaine & co., pp.&nbsp;117–137. * Morice, Henri (1924). ''Jules Lemaître.'' Pariġi: Perrin et Cie. * Schinz, A. (1907). "Jules Lemaitre Versus Demokrazija," ''The Bookman,'' pp.&nbsp;85–88. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * Xogħolijiet ta' Jules Lemaître fuq Project Gutenberg * Xogħolijiet ta' jew dwar Jules Lemaître fuq l-Internet Archive * Xogħolijiet ta' Jules Lemaître fuq LibriVox (public domain audiobooks) * [http://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Lema%C3%AEtre,%20Jules,%201853-1914.%22&type=author&inst= Xogħolijiiet ta' Jules Lemaître], fuq Hathi Trust {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Lemaître, François}} [[Kategorija:Mietu fl-1914]] [[Kategorija:Twieldu fl-1853]] [[Kategorija:Drammaturgi Franċiżi]] [[Kategorija:Kittieba Franċiżi]] ofrf5fftl27z42wn6nws5b6wtuci6t9 0 31321 330616 330417 2026-06-19T01:31:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 330616 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Norman Frederick Jewison''' CC OOnt (21 ta’ Lulju, 1926 – 20 ta’ Jannar, 2024) kien direttur u produttur Kanadiż tal-films u t-televiżjoni. Jewison indirizza [[Politika|kwistjonijiet]] soċjali u politiċi tul il-karriera tiegħu fil-produzzjoni tal-films, u ħafna drabi għamel suġġetti kontroversjali jew ikkumplikati aċċessibbli għall-udjenzi mainstream. Huwa rċieva l-Premju Memorial Irving G. Thalberg tal -Akkademja tal-Arti u x-Xjenzi tal-Motion Pictures fl- 1999 . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm0422484/awards|titlu=Norman Jewison|sit=IMDb|data-aċċess=August 8, 2016}}</ref> Huwa rċieva BAFTA Award u kien nominat għal 7 Academy Awards, tliet Golden Globe Awards, u Primetime Emmy Award . Twieled u trabba [[Toronto|f'Toronto]], Jewison beda l-karriera tiegħu f'[[Televiżjoni CBC|CBC Television]] fis-snin 50, u ftit wara mar l-Istati Uniti biex jaħdem mal-[[NBC]]. Huwa għamel id-debutt tiegħu fil-films fl-1962, bil-kummiedja ''[[40 Lira ta' Inkwiet|40 Pounds of Trouble]],'' u b'hekk beda karriera ta’ direzzjoni ta’ films ċinematografiċi mifruxa fuq 40 sena. Il-films notevoli tiegħu jinkludu ''[[The Cincinnati Kid]]'' (1965), ''[[Ir-Russi Qed Ġejjin, ir-Russi Qed Ġejjin|The Russians Are Coming, the Russians Are Coming]]'' (1966), ''[[The Thomas Crown Affair (film tal-1968)|The Thomas Crown Affair]]'' (1968), ''[[Ġesù Kristu Superstar (film)|Jesus Christ Superstar]]'' (1973), ''[[Rollerball (film tal-1975)|Rollerball]]'' (1975), ''[[FIST (film)|FIST]]'' (1978), ''[[...U Ġustizzja għal Kulħadd (film)|...And Justice for All]]'' (1979), ''[[Storja ta' Suldat|A Soldier's Story]]'' (1984), ''[[Agnes of God (film)|Agnes of God]]'' (1985), ''[[Flus Oħrajn|Other People's Money]]'' (1991), ''[[Int Biss (film tal-1994)|Only You]]'' (1994), ''[[The Hurricane (film tal-1999)|The Hurricane]]'' (1999), u ''[[Id-Dikjarazzjoni (film)|The Statement]]'' (2003). Fl-1988, Jewison waqqaf il-[[Canadian Film Centre]]. Fl-2003, huwa rċieva l-Governor General's Performing Arts Award for Lifetime Artistic Achievement għad-diversi kontribuzzjonijiet tiegħu għall-[[industrija tal-films fil-Kanada]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://ggpaa.ca/award-recipients/2003/jewison-norman.aspx|titlu=Norman Jewison biography|sena=2003|pubblikatur=Governor General's Performing Arts Awards Foundation|data-aċċess=February 6, 2015}}</ref> Huwa kien Kanċillier tal-Università ta' Victoria fl-Università ta' Toronto, l-alma mater tiegħu, mill-2004 sal-2010. == Ħajja bikrija u edukazzjoni == Jewison twieled [[Toronto|f'Toronto]], Ontario, iben Dorothy Irene (née Weaver) u Percy Joseph Jewison (1890–1974), <ref>{{Ċita web|url=https://beachmetro.com/2021/06/20/reel-beach-remembering-an-old-man-or-five-from-the-beach-on-fathers-day/|titlu=Reel Beach: Remembering an 'old man' or five from the Beach on Father's Day|data=June 20, 2021}}</ref> li kellhom ħanut tal-grocer u uffiċċju postali. <ref>{{Ċita web|url=http://www.filmreference.com/film/44/Norman-Jewison.html|titlu=Norman Jewison Film Reference biography|pubblikatur=Film Reference|data-aċċess=June 4, 2011}}</ref> Huwa attenda Kew Beach School u Malvern Collegiate Institute, u hekk kif beda jitfarar fis-snin tletin wera ġibda lejn it-teatru. Ħafna drabi kienu n-nies kienu jassumu, b'mod żbaljat, li hu Lhudi minħabba kunjomu u d-direzzjoni tiegħu ta’ ''Fiddler on the Roof'', iżda Jewison u l-familja tiegħu huma [[Knisja Magħquda tal-Kanada|Protestanti]] [[Metodiżmu|Metodisti]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.tampabay.com/archive/2000/01/09/norman-jewison-s-america/|titlu=NORMAN JEWISON'S America|sit=Tampa Bay Times|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-24}}</ref> ta’ nisel Ingliż.<ref>{{Ċita ktieb|data=October 27, 2004|titlu=This Terrible Business has been Good to Me|id={{ASIN|1552632113|country=ca}}}}</ref> Huwa serva fir-Royal Canadian Navy (1944–1945) matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], u wara li spiċċa ivvjaġġa fin-[[Nofsinhar Amerikan|Nofsinhar tal-Istati Uniti tal-Amerika]], fejn iltaqa' [[Segregazzjoni razzjali fl-Istati Uniti|mas-segregazzjoni]], esperjenza li influwenzat ix-xogħol tiegħu aktar tard.<ref name="Hour">{{Ċita web|url=http://www.cbc.ca/video/#/ID=1328479250|titlu=Jewison interview in CBCs "The Hour", May 27, 2009|pubblikatur=Canadian Broadcasting Corporation|data-aċċess=June 4, 2011}}</ref> Jewison attenda l-Victoria College fl-Università ta’ Toronto, u ggradwa b’B.A. fl-1949. Bħala student, kien involut fil-kitba, id-direzzjoni, u r-reċtar f’diversi produzzjonijiet teatrali, inkluża l-All-Varsity Revue tal-1949. Wara l-gradwazzjoni, mar jgħix [[Londra]], fejn ħadem sporadikament bħala kittieb ta' skripts għal programm televiżiv għat-tfal u attur f'partijiet żgħar għall-[[BBC]], fost xogħol ieħor li kien jiġi għal idejh. Bla xogħol fil-Gran Brittanja lejn l-aħħar tal-1951, irritorna l-Kanada biex isir trainee tal-produzzjoni f'[[CBLT]] f'Toronto, li kien qed jipprepara għat-tnedija ta' CBC Television.<ref name="ACE">{{Ċita web|url=http://www.ace-filmeditors.org/newace/eddieSpecHonoree.html|titlu=Norman Jewison Receives the ACE Golden Eddie Award|isem=Alex Asher|awtur=Sears|isem2=Vincent|awtur2=LoBrutto|sena=2008|sit=American Cinema Editors|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080218035842/http://www.ace-filmeditors.org/newace/eddieSpecHonoree.html|arkivju-data=February 18, 2008}}</ref> == Karriera == === 1952–1964: Xogħol bikri === [[Stampa:Chaim_Topol,_Lex_Goudsmit_en_Norman_Jewison_(1971).jpg|xellug|daqsminuri|240x240px| Mix-xellug għal-lemin: [[Chaim Topol]], [[Lex Goudsmit]] u Jewison fl-1971]] Meta CBC Television beda jxandar fil-ħarifa tal-1952, Jewison kien assistent direttur.<ref name="ACE"/> Matul is-seba’ snin ta’ wara kiteb, idderieġa u pproduċa varjetà wiesgħa ta’ musicals, programmi ta’ varjetà, kummiedji, drammi, u programmi speċjali, inklużi ''The Big Revue'', ''Showtime'', u ''The Barris Beat'' Fl-1953 huwa żżewweġ lil Margaret Ann "Dixie" Dixon, ex-mudella. Huma kellhom tlett itfal - Michael, Kevin, u Jennifer - li kollha segwew karrieri fl-industrija tad-divertiment.<ref name="IMdBbio">[https://www.imdb.com/name/nm0422484/bio Jewison biography, Internet Movie Database]</ref> Fl-1958 Jewison ġie rreklutat biex jaħdem għall-NBC fi New York, fejn l-ewwel inkarigu tiegħu kien fuq ''Your Hit Parade'', segwit minn ''[[Il-Wirja ta’ Andy Williams|The Andy Williams Show]]''. Is-suċċess ta' dawn l-ispettakli wassal għad-direzzjoni ta' programmi speċjali b'artisti bħal [[Harry Belafonte]], [[Jackie Gleason]], u [[Danny Kaye]]. Il-produzzjoni televiżiva li kienet kruċjali fil-karriera ta’ Jewison kien il-programme speċjali bil-comeback ta’ Judy Garland li xxandar fl-1961, li kien jinkludi lil [[Frank Sinatra]] u [[Dekan Martin|Dean Martin]], u wassal għal spettaklu ta’ kull ġimgħa li Jewison aktar tard tqabbad jidderieġi. Meta kien qed iżur l-istudjo waqt il-provi ta' Garland, l-attur [[Tony Curtis]] issuġġerixxa lil Jewison li għandu jibda jidderieġi l-films.<ref name="Hour"/> Il-karriera ta’ Jewison bħala direttur tal-films bdiet meta l-kumpanija tal-produzzjoni tal-films ta’ Tony Curtis u [[Janet Leigh]], [[Produzzjonijiet Curtleigh|Curtleigh Productions]], qabditu biex jidderieġi l-kummiedja ''[[40 Lira ta’ Inkwiet|40 Pounds of Trouble]]'' fi Frar tal-1962.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.yumpu.com/en/document/view/27245570/boxoffice-february121962|titlu=boxoffice-february121962|sit=yumpu.com|lingwa=en|data-aċċess=June 28, 2021}}</ref> Il-film kien iffinanzjat u distribwit minn [[Stampi Universali-Internazzjonali|Universal-International Pictures]] u kien l-ewwel film li qatt ġie ffilmjat f'[[Disneyland]].<ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=http://www.newspapers.com/newspage/580393232/|titlu=Valley Times from North Hollywood, California on May 14, 1962 · 6|data=May 14, 1962|sit=Newspapers.com|lingwa=en|data-aċċess=July 5, 2021}}</ref> Il-kuntratt ta’ Curtleigh Productions ma’ Jewison kellu klawsola negozjabbli għal aktar films jekk il-produzzjoni inizjali kienet tagħmel suċċess.<ref>{{Ċita ktieb|data=March 14, 1962|titlu=Variety 1962-03-14: Vol 226 Iss 3|url=http://archive.org/details/sim_variety_1962-03-14_226_3|lingwa=English|iktar=|pubblikatur=Internet Archive}}</ref> Fil-bidu ta' Ottubru 1962, Jewison ifforma l-kumpanija indipendenti tiegħu ta' produzzjoni tal-films, SImkoe Productions, u ffirma ftehim ta' żewġ films mal-kumpanija ġdida ta' Curtis, Curtis Enterprises, kif ukoll ftehim ieħor għal żewġ films oħra ma' Universal-International Pictures.<ref>{{Ċita ktieb|data=1962|titlu=Boxoffice (Oct-Dec 1962)|url=http://archive.org/details/boxofficeoctdec18182boxo|iktar=|post=New York|pubblikatur=Media History Digital Library}}</ref> Għalkemm iż-żewġ films għal Curtis Enterprises ma sarux, iż-żewġ films għal Universal-International Pictures inħadmu kif miftihem. Dawn kienu żewġ kummiedji ta' [[Jum Doris|Doris Day]]: ''[[The Thrill of It All (film)|The Thrill of It All]]'', li ħareġ fl-1963, u li fih deher ukoll [[James Garner]], u ''[[Ibgħatli Nru Fjuri|Send Me No Flowers]]'', li ħareġ fl-1964, bil-parteċipazzjoni ta' Rock Hudson. Wara kummiedja oħra, ''[[The Art of Love (film tal-1965)|The Art of Love]]'' (1965), Jewison kien determinat li jieqaf minn mill-ġeneru u jiffoka fuq proġetti aktar impenjattivi. === 1965–1987: Impatt u akklamazzjoni === [[Stampa:Norman_Jewison_and_Clint_Eastwood_in_a_portrait_taken_by_Gail_Harvey._(48198950847).jpg|lemin|daqsminuri|254x254px| [[Clint Eastwood]] ma' Jewison fl-1987]] L-ewwel film li bih għamel impatt kien ''[[The Cincinnati Kid]]'' (1965), dramm b'Steve McQueen bħala protagonista, li issa huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa films li saru dwar il-logħob tal-azzard. Jewison qiesu bħala wieħed mill-favoriti personali tiegħu għax kien l-ewwel dramm fuq film. Dan is-suċċess kien segwit fl-1966 minn satira fuq il-paranojja tal-Gwerra Bierda, ''The Russians Are Coming, the Russians Are Coming''; dan kien ukoll l-ewwel film li pproduċa Jewison, u kien nominat għal erba' Akkademja Awards, inkluż l-Aqwa Film. Filwaqt li r-reazzjoni għal dan il-film kienet pożittiva, Jewison ġiet ittikkettat bħala "pinko Kanadiż" minn kummentaturi tal-lemin.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/radio/thesundayedition/the-sunday-edition-december-30-2018-1.4462999|titlu=The Sunday Edition (radio interview - at 13:30)|kunjom=Enright|isem=Michael|data=30 Dec 2018|sit=CBC|lingwa=en}}</ref> It-tkomplija tas-sensiela ta’ suċċessi tiegħu kienet permezz ta' wieħed mill-films l-aktar identifikat mill-qrib ma’ Jewison, ''[[Fis-Sħana tal-Lejl (film)|In the Heat of the Night]]'' (1967), drama kriminali ambjentata f’belt tan-Nofsinhar tal-Istati Uniti mifruda b’mod razzjali u bl-atturi [[Sidney Poitier]] u [[Rod Steiger]]. Dan rebaħ ħames Academy Awards, inkluż l-Aqwa Film, filwaqt li Jewison kien nominat għall-Aqwa Direttur. Waqt li kien qed jiffilmjah, [[Robert F. Kennedy|Robert Kennedy]] qal lil Jewison li dan jista' jkun "film importanti ħafna." Kennedy fakkar lil Jewison f’dak li kien qallu sena u nofs wara meta ppreżentalu l-Critics’ Choice Movie Award għall-aqwa drama.<ref name=":2" /> Bħala segwitu huwa dderieġa u pproduċa film ieħor ma' McQueen, bl-użu ta' immaġini innovattivi ta' skrin maqsum fil-film ''[[The Thomas Crown Affair (film tal-1968)|The Thomas Crown Affair]]'' (1968). Minn dak il-punt 'l quddiem Jewison ipproduċa l-films kollha li dderieġa, ħafna drabi ma' Patrick Palmer, u serva wkoll bħala produttur għal films diretti minn oħrajn, ibda mid-debutt direttorjali tal-eks editur tal-films tiegħu [[Hal Ashby]], ''The Landlord'' (1970).<ref name="IMdBJewison">[[imdbname:0422484|Jewison filmography, Internet Movie Database]]</ref> Wara t-tlestija tal-kummiedja ''[[Gaily, Gaily]]'' (1969), Jewison kien xeba' mill-klima politika fl-Istati Uniti, u telaq mal-familja tiegħu l-Ingilterra.<ref name="Historica bio">{{Ċita web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/jewison-norman-frederick|titlu=Norman Jewison|sit=www.thecanadianencyclopedia.ca|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> [[Stampa:Norman_Jewison_at_the_Reel_Club_World_Premiere_of_'Moonstruck'_event_in_1987._(48198939747).jpg|xellug|daqsminuri|258x258px| Jewison fl-1987]] F'Pinewood Studios fil-majjistral ta' Londra, u fil-[[Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja|Jugoslavja]], ħadem fuq il-musical ''Fiddler on the Roof'' (1971, maħruġ mill-ġdid fl-1979), li rebaħ tliet Oscars u kien nominat għal ħamsa oħra, inkluż l-Aħjar Film u Direttur. Matul l-iffilmjar ta' ''Fiddler'', Jewison kien ukoll is-suġġett tad-dokumentarju tal-Bord Nazzjonali tal-Films tal-Kanada fl-1971, ''Norman Jewison, Filmmaker'', dirett minn Douglas Jackson.<ref>{{Ċita web|url=http://www.onf-nfb.gc.ca/eng/collection/film/?id=10595|titlu=National Film Board of Canada archives "Norman Jewison, Filmmaker"|data=August 3, 2010|pubblikatur=Onf-nfb.gc.ca|data-aċċess=June 4, 2011}}</ref> Il-proġett ta' wara dan minn Jewison kien il-musical ''[[Ġesù Kristu Superstar (film)|Jesus Christ Superstar]]'' (1973), ibbażat fuq il-musical ta’ Broadway miktub minn [[Andrew Lloyd Webber]] u [[Tim Ross|Tim Rice]]. Ġie ffilmjat fl-[[Iżrael]], fejn Jewison ipproduċa ukoll il-film western ''Billy Two Hats'' (1974), b’Gregory Peck bħala protagonista. ''Superstar'', kontroversjali għat-trattament ta’ suġġett reliġjuż, kien segwit minn film ieħor li qanqal dibattitu kritiku, din id-darba dwar il-vjolenza. ''Rollerball'' (1975) huwa ambjentat fil-futur qarib meta l-korporazzjonijiet jaħkmu d-dinja u d-divertiment ikun iċċentrat madwar logħba fatali. Il-film ta' wara dan kien drama dwar il-unjin tal-ħaddiema ''FIST'' (1978), imsejsa b’mod laxk fuq il-ħajja ta’ Jimmy Hoffa. Fl-1978 Jewison reġa' lura l-Kanada, stabbilixxa ruħu fiż-żona ta’ Caledon [[Ontario|f’Ontario]] u fetaħ razzett li kien jipproduċi l-baqar.{{Bżonn refererenza|date=June 2019}}Kien jopera minn bażi [[Toronto|f'Toronto]], kif ukoll waħda miżmuma f'Kalifornja, u b'hekk idderieġa atturi ta' profil għoli bħal [[Al Pacino]] f' ''...'' ''And Justice for All'' (1979), u [[Burt Reynolds]] u [[Goldie Hawn]] fil-kummiedja romantika ''[[L-Aħjar Ħbieb (film tal-1982)|Best Friends]]'' (1982). F'dan il-perjodu pproduċa ''The Dogs of War'' (1981) u ''Iceman'' (1984). Matul dan il-perjodu Jewison ipproduċa wkoll il-53rd Annual Academy Awards (1981), li kienet ippjanata li tixxandar dakinhar li tal-attentat fuq il-ħajja tal-President [[Ronald Reagan]] u kellu jiġi skedat mill-ġdid. Il-film li jmiss tiegħu kien ibbażat ukoll fuq dramm ta’ suċċess. ''Agnes of God'' (1985), ambjent f'kunvent [[Quebec|tal-Quebec]], li kellu bħala protagonisti lil [[Jane Fonda]], [[Meg Tilly]], u [[Anne Bancroft]]; dan irċieva tliet nominazzjonijiet għall-Oscar.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0088683/awards ImdB Awards for ''Agnes of God'']</ref> Fl-1986, huwa mbagħad temm il-ftehim mal-produtturi tal-films [[Stampi Columbia|Columbia Pictures]], u minħabba l-imġieba tal-kap tal-produzzjoni [[David Puttnam]].<ref>{{Ċita aħbar|data=April 1, 1987|titlu=Columbia Letting Multipic Pacts With Jewinson, Others Expire|pubblikazzjoni=[[Variety (magazine)|Variety]]|paġna=37}}</ref> Wara d-diżgwid ma' Columbia, il-kumpanija tiegħu Yorktown Productions imxiet għal għand [[Metro-Goldwyn-Mayer]] fuq ftehim ta' tliet snin biex jidderieġi, jipproduċi u jiżviluppa films mill-istudjo, u tat lill-MGM id-dritt tal-ewwel rifjut fuq films li xtaq tagħmel.<ref>{{Ċita aħbar|data=May 13, 1987|titlu=Jewison To Make Films For MGM After Col Fallout|pubblikazzjoni=[[Variety (magazine)|Variety]]|paġni=4, 50}}</ref> L-ewwel film li għamel taħt dan il-ftehim kien wieħed mill-aktar films romantiċi popolari li qatt saru. ''Moonstruck'' (1987), b'Cher fil-parti prinċipali, kien suċċess kummerċjali li ġabar tlett Oscars, fosthom l-Aqwa Attriċi għal Cher. Jewison irċieva wkoll it-tielet nominazzjoni tiegħu għall-Aħjar Direttur.<ref name="WP obit">{{Ċita aħbar|kunjom=Smith|isem=Harrison|data=January 22, 2024|titlu=Norman Jewison, filmmaker with lens on social issues, dies at 97|url=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2024/01/22/norman-jewison-director-dead/|pubblikazzjoni=The Washington Post|data-aċċess=January 25, 2024}}</ref><ref name="Guardian obit">{{Ċita aħbar|kunjom=Whitaker|isem=Sheila|data=January 23, 2024|titlu=Norman Jewison obituary|url=https://www.theguardian.com/film/2024/jan/23/norman-jewison-obituary|pubblikazzjoni=The Guardian|post=London|data-aċċess=January 25, 2024}}</ref> === 1988–2001 === [[Stampa:Norman_Jewison,_Eve_Marie_Saint_and_Carl_Reiner_at_"A_Tribute_to_Norman_Jewison"_at_LACMA_in_Los_Angeles_on_April_16,_2009._Photo_by_George_Pimentel._(48198893346).jpg|xellug|daqsminuri| Jewison, [[Eva Marie Saint]] u [[Carl Reiner]] fl-2009]] [[Stampa:Norman_Jewison_Toronto_August_2011.jpg|lemin|daqsminuri|269x269px| Jewison fil-Festival Internazzjonali tal-Films ta' Toronto fl-2011]] Għall-għaxar snin ta' wara, Jewison kompla jidderieġi films maħruġa minn studios ewlenin: ''In Country'' (1989), drama dwar veterani tal-Vjetnam u bint vittmi ta' dik il-gwerra; ''Other People's Money'' (1991), kummiedja soċjali dwar ir-regħba fis-snin tmenin; ''Only You'' (1994), kummiedja romantika ambjentata fl-Italja; u ''Bogus'' (1996), fantasija dwar tifel żgħir u l-ħabib immaġinarju tiegħu. Huwa serva wkoll bħala produttur għall-film ''January Man'' (1989), produttur eżekuttiv tal-film Kanadiż ''Dance Me Outside'', u reġa' reġa' daħal fit-televiżjoni kemm bħala direttur kif ukoll bħala produttur, inkluż il-film bijografiku tat-TNT ''''[[Geronimo (film tat-TV)|Geronimo]]'''' (1993) u s-sensiela ''The Rez'' (1996–1998).<ref name="TNT">{{Ċita web|url=http://www.tcm.com/thismonth/article/?cid=236961|titlu=TNT Norman Jewison Profile|data=March 14, 1999|pubblikatur=Tcm.com|data-aċċess=June 4, 2011}}</ref> ''[[The Hurricane (film tal-1999)|The Hurricane]]'' (1999) kien it-tielet film ta’ Jewison li jesplora l-effetti tar-razziżmu, u jirrakkonta l-istorja tal-boxer [[Rubin "Hurricane" Carter|Rubin “Hurricane” Carter]], li kien ġie kkundannat għal qtil triplu fi New Jersey f’nofs is-sittinijiet, avolja kien bla ħtija. [[Denzel Washington]] rebaħ [[Golden Globe Awards|Golden Globe]] u kien nominat għall-Oscar interpretazzjoni tiegħu fil-parti ta’ Carter. Fl-1999, ix-xogħol ta’ Jewison ġie rikonoxxut mill-Academy of Motion Picture Arts and Science meta ngħata l-Irving G. Thalberg Memorial Award b'rikonoxximent tal-karriera kollha tiegħu. Jewison kompla jidderieġi u jipproduċi wara dan u l-aħħar film tiegħu kien it-thriller ''The Statement'' tal-2003, ibbażat fuq rumanz ta’ Brian Moore b’Michael Caine fil-parti prinċipali. Dik l-istess sena ġiet ippubblikata l-awtobijografija tiegħu ''This Terrible Business Has Been Good to Me'', li hija jesprimi l-entużjażmu, il-konvinzjoni, u l-passjoni kreattiva li sostnew il-karriera tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=http://library.vicu.utoronto.ca/collections/special_collections/f56_norman_jewison|titlu=Special Collections: Norman Jewison|sit=Victoria University Library|pubblikatur=[[University of Toronto]]|data-aċċess=March 18, 2015}}</ref> Fl-1999, idderieġa l-film tat-televiżjoni tal-HBO ''Dinner with Friends'' b’Andie MacDowell, Greg Kinnear, Toni Colette, u Dennis Quaid. Il-film kien ibbażat fuq id-dramm bl-istess isem ta' Donald Margulies. Jewison kien nominat għall-Primetime Emmy Award for Outstanding Television Movie.<ref name="Historica bio" /> Meta ddeskriva l-karatteristika ewlenija tal-films tiegħu, Jewison qal: "Irrid li n-nies jaraw lilhom infushom fil-films li nagħmel. Ma nieħux gost b'films ta' fejn m'hemmx dwar xiex taħseb"<ref>{{Ċita aħbar|data=January 22, 2024|titlu=Norman Jewison: Renowned Canadian film director dies at 97|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-68064514|pubblikazzjoni=BBC News|data-aċċess=22 January 2024}}</ref> == Ħajja personali == [[Stampa:Norman_Jewison_at_2016_CFC_Annual_BBQ_Fundraiser.jpg|alt=|daqsminuri|240x240px| Jewison u martu Lynne St. David-Jewison f'Settembru 2016]] Norman Jewison u Margaret Ann Dixon iżżewġu fil-11 ta’ Lulju 1953. Hija mietet fis-26 ta’ Novembru, 2004, l-għada li għalqet 74 sena, f’Orangeville, Ontario, minn kawżi mhux żvelati.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cbc.ca/arts/story/2004/11/30/inbrief041130.html|titlu=CBC.ca Arts - IN BRIEF: Norman Jewison's wife dies; Louvre II announced; more|data=2007-12-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071226132338/http://www.cbc.ca/arts/story/2004/11/30/inbrief041130.html|arkivju-data=2007-12-26|url-status=bot: unknown}}</ref> Kellhom tlett itfal u ħames neputijiet.<ref name="WP obit"/> Bħala rikonoxximent tal-kontribuzzjonijiet tiegħu għall-arti, kif ukoll l-appoġġ sostnut tiegħu, Jewison ġie installat bħala Kanċillier tal-Victoria University fl-Università ta' Toronto fl-2004;<ref>[https://web.archive.org/web/20171019055602/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/doc/438694865.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+4%2C+2004&author=&pub=Toronto+Star&edition=&startpage=A.23&desc=spotlight "Spotlight"]. ''Toronto Star'' - Toronto, Ont. March 4, 2004, Page: A.23</ref> huwa baqa' f'din il-kariga sa Ottubru 2010.<ref>{{Ċita aħbar|data=October 14, 2010|titlu=Norman Jewison Stream for imagination and the arts created at Victoria University|url=https://media.utoronto.ca/media-releases/arts/norman-jewison-stream-for-imagination-and-the-arts-created-at-victoria-university/|pubblikatur=University of Toronto|data-aċċess=January 25, 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240125194243/https://media.utoronto.ca/media-releases/arts/norman-jewison-stream-for-imagination-and-the-arts-created-at-victoria-university/|arkivju-data=January 25, 2024|url-status=dead}}</ref> Fl-2010 [[Blake Goldring]] ta $1,000,000 lil Victoria University fl-Università ta’ Toronto biex jistabbilixxi programm speċjalizzat tal-arti liberali f’isem Jewison. Il-programm beda f'Settembru 2011 u laqa' inqas minn 30 student magħżula f'dik li ssejħet in-Norman Jewison Stream for Immagination and the Arts. Goldring kien iggradwa minn din l-iskola fl-1981.<ref>{{Ċita web|url=http://playbackonline.ca/2010/10/14/u-of-t-creates-norman-jewison-stream-of-social-study/|titlu=U of T creates Norman Jewison Stream of social study|isem=Brendan|awtur=Christie|data=October 14, 2010|sit=Playbackonline.ca|pubblikatur=Brunico Communications Ltd.|data-aċċess=March 18, 2015}}</ref> Fl-2010 ukoll, Jewison iżżewweġ lil Lynne St. David, li kien beda joħroġ magħha fl-2008. Isimha miżżewġa huwa Lynne St. David–Jewison.<ref>{{Ċita web|url=https://dolcemag.com/events/2016/cfc-annual-garden-party/19337|titlu=CFC ANNUAL GARDEN PARTY|data=September 15, 2016|sit=dolcemag.com|data-aċċess=April 10, 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230410133647/https://dolcemag.com/events/2016/cfc-annual-garden-party/19337|arkivju-data=April 10, 2023|url-status=dead}}</ref> Norman Jewison miet fid-dar tiegħu f'Los Angeles fl-20 ta' Jannar 2024, fl-età ta' 97.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Dagan|isem=Carmel|data=January 22, 2024|titlu=Norman Jewison, 'Moonstruck' and 'In the Heat of the Night' Director, Dies at 97|url=https://variety.com/2024/film/obituaries-people-news/norman-jewison-dead-moonstruck-in-the-heat-of-the-night-1235882301/|pubblikazzjoni=[[Variety (magazine)|Variety]]|data-aċċess=January 22, 2024}}</ref> == Filmografija == === Film === {| class="wikitable" ! Sena ! Isem ! width="65" | Direttur ! width="65" | Produttur ! Noti |- | 1962 | ''[[40 Pounds of Trouble]]'' | {{yes}} | {{no}} |<ref name="Rotten Tomatoes">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/norman_jewison|titlu=Norman Jewison {{!}} Rotten Tomatoes|sit=www.rottentomatoes.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-26}}</ref><ref name="TCM">{{Ċita web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/95178%7C118464/Norman-Jewison|titlu=Norman Jewison|sit=www.tcm.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- | 1963 | ''[[The Thrill of It All (film)|The Thrill of It All]]'' | {{yes}} | {{no}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1964 | ''[[Send Me No Flowers]]'' | {{yes}} | {{no}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | rowspan="2" | 1965 | ''[[The Art of Love (1965 film)|The Art of Love]]'' | {{yes}} | {{no}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | ''[[The Cincinnati Kid]]'' | {{yes}} | {{no}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1966 | ''[[The Russians Are Coming, the Russians Are Coming]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1967 | ''[[In the Heat of the Night (film)|In the Heat of the Night]]'' | {{yes}} | {{no}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1968 | ''[[The Thomas Crown Affair (1968 film)|The Thomas Crown Affair]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1969 | ''[[Gaily, Gaily]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="TCM" /><ref name="AFI">{{Ċita web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/PersonDetails/118464|titlu=AFI{{!}}Catalog|sit=catalog.afi.com|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- | 1971 | ''[[Fiddler on the Roof (film)|Fiddler on the Roof]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1973 | ''[[Jesus Christ Superstar (film)|Jesus Christ Superstar]]'' | {{yes}} | {{yes}} |Kittieb ukoll<ref name="TCM" /><ref name="AFI" /> |- | 1975 | ''[[Rollerball (1975 film)|Rollerball]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1978 | ''[[F.I.S.T. (film)|F.I.S.T.]]'' | {{yes}} | {{yes}} |Kittieb ukoll<ref name="Rotten Tomatoes"/><ref name=AFI/> |- | 1979 | ''[[...And Justice for All (film)|...And Justice for All]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1982 | ''[[Best Friends (1982 film)|Best Friends]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1984 | ''[[A Soldier's Story]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1985 | ''[[Agnes of God (film)|Agnes of God]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1987 | ''[[Moonstruck]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1989 | ''[[In Country]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1991 | ''[[Other People's Money]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1994 | ''[[Only You (1994 film)|Only You]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1996 | ''[[Bogus (film)|Bogus]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 1999 | ''[[The Hurricane (1999 film)|The Hurricane]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- | 2003 | ''[[The Statement (film)|The Statement]]'' | {{yes}} | {{yes}} |<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> |- |} '''Produttur biss''' * ''The Landlord'' (1970)<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> * ''Billy Two Hats'' (1974)<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> * ''The Dogs of War'' (1980)<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> * ''Iceman'' (1984)<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> * ''The January Man'' (1989)<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> '''Produttur eżekuttiv''' * ''Dance Me Outside'' (1994)<ref name="Rotten Tomatoes" /><ref name="TCM" /> ==== Bħala attur ==== {| class="wikitable" !Sena ! Isem ! Rwol ! Noti |- | 1996 | ''The Stupids'' | Direttur tat-TV | <ref name="CFE">{{Ċita web|url=https://cfe.tiff.net/canadianfilmencyclopedia/content/bios/norman-jewison|titlu=Canadian Film Encyclopedia - Norman Jewison|sit=cfe.tiff.net|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- | 1997 | ''An Alan Smithee: Burn Hollywood Burn'' | Hu nnifsu | Mhux ikkreditat<ref name="TCM" /> |} === Televiżjoni === {| class="wikitable" ! Sena ! Isem ! width="65" | Direttur !Produttur ! width="65" | Produttur Eżekuttiv ! Noti |- |1952 |''[[Let's See]]'' |{{no}} |{{yes}} |{{no}} |<ref name=CFE/> |- |1952–53 |''[[The Big Revue]]'' |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |<ref name=CFE/><ref name="CBCTV">{{Ċita web|url=https://www.cbc.ca/tv/features/history-of-sketch|titlu=A Brief History of Canadian Comedy on TV|sit=CBC}}</ref> |- | rowspan="2" |1954 |[[On Stage (TV series)|''On Stage'']] |{{no}} | {{yes}} |{{no}} |<ref name=CFE/><ref name=CBCTV/> |- |''[[The Denny Vaughan Show]]'' | {{yes}} |{{no}} |{{no}} |<ref name=CFE/> |- |1955 |[[Wayne and Shuster|''The Wayne and Shuster Show'']] |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |<ref name=CFE/> |- |1956–57 |''[[The Barris Beat]]'' |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |<ref name=CFE/> |- |1958 |''[[The Adventures of Chich]]'' |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |<ref>{{Ċita web|url=https://media.historymuseum.ca/captions/STcp14_e.htm|titlu=CMC - Show and tell: Growing up Canadian , caption 14|sit=media.historymuseum.ca|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- |1958–59 |''[[Your Hit Parade]]'' |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |<ref name=CFE/><ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/jots.200025703/|titlu=YOUR HIT PARADE|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- | rowspan="3" |1959 |''The Chevy Showroom Starring Andy Williams'' |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |<ref name=CFE/><ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/jots.200163349/|titlu=THE CHEVY SHOWROOM STARRING ANDY WILLIAMS|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- |''The Big Party'' |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |<ref name=CFE/> |- |''The Revlon Revue'' |{{yes}} | {{yes}} |{{no}} |<ref name=CFE/><ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/jots.200158611/|titlu=THE REVLON REVUE|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- | rowspan="3" |1960 |''The Fabulous Fifties'' |{{yes}} |{{no}} | {{no}} | Television special<ref name=CFE/> |- |''An Hour with Danny Kaye'' |{{yes}} |{{no}} | {{no}} | Television Special<ref name=TCM/> |- |''Belafonte, New York 19'' |{{yes}} |{{no}} | {{no}} | Television Special<ref name=TCM/><ref name=CFE/> |- | 1960 |''The Secret World of Eddie Hodges'' |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} | Film għat-Television<ref name=CFE/><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Nollen|isem=Scott Allen|kunjom2=Nollen|isem2=Yuyun Yuningsih|data=2021-01-04|titlu=Karloff and the East: Asian, Indian, Middle Eastern and Oceanian Characters and Subjects in His Screen Career|url=https://books.google.com/books?id=-eYSEAAAQBAJ&pg=PA402|lingwa=en|pubblikatur=McFarland|paġna=402|isbn=9781476640860}}</ref> |- | 1961 |''[[The Million Dollar Incident]]'' |{{yes}} |{{no}} |{{no}} | Film għat-Television<ref name="Rotten Tomatoes"/><ref name=TCM/> |- | 1961 |''Bulova Watch Time with Pat Boone'' |{{yes}} |{{no}} | {{no}} | Television Special<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Terrace|isem=Vincent|data=2013-06-06|titlu=Television Specials: 5,336 Entertainment Programs, 1936-2012, 2d ed.|url=https://books.google.com/books?id=Of0QAAAAQBAJ&pg=PA293|lingwa=en|pubblikatur=McFarland|paġna=293}}</ref> |- |1962 |''The Broadway of Lerner and Loewe'' |{{yes}} |{{yes}} | {{no}} | Television Special<ref name=TCM/> |- |1963 |''[[The Judy Garland Show]]'' |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |<ref name=CBCTV/><ref>{{Ċita web|url=https://www.tvguide.com/tvshows/the-judy-garland-show/cast/1000002568/|titlu=The Judy Garland Show|sit=TVGuide.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- |1981 |[[53rd Academy Awards|''The 53rd Academy Awards'']] |{{no}} |{{yes}} | {{no}} | ABC Awards ceremony<ref name=CFE/><ref name="TVG Filmography">{{Ċita web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/norman-jewison/credits/3030082254/|titlu=Norman Jewison|sit=TVGuide.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-26}}</ref> |- | 1993 | ''[[Geronimo (1993 film)|Geronimo]]'' |{{no}} |{{no}} |{{yes}} | Film għat-Television<ref name=TCM/><ref name="TVG Filmography"/> |- | 1994–95 | ''[[Picture Windows]]'' | {{yes}} |{{no}} |{{yes}} |Idderieġa episodju wieħed<ref name="Rotten Tomatoes"/> |- |1996–98 |''[[The Rez]]'' |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |19-il episodju<ref name=CFE/> |- | rowspan="2" | 2001 | ''[[Dinner with Friends (film)|Dinner with Friends]]'' |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} | Film għat-Television HBO<ref name="Rotten Tomatoes"/><ref name=TCM/> |- | ''Walter and Henry'' |{{no}} |{{no}} |{{yes}} | Film għat-Television<ref name="Rotten Tomatoes"/><ref name=TCM/> |- |} == Kisbiet u unuri == [[Stampa:Norman_Jewison_Star_on_Canada's_Walk_of_Fame.jpg|alt=|daqsminuri|177x177px| L-istilla ta’ Jewison fuq il-Walk of Fame tal-Kanada]] Jewison kien nominat għall-Academy Award for Best Director tliet darbiet fi tliet deċennji separati għal ''In the Heat of the Night'' (1967), ''Fiddler on the Roof'' (1971) u ''Moonstruck'' (1987). Huwa rebaħ ukoll is-Silver Bear għall-Aħjar Direttur fil-Festival tal-Films ta' Berlin u kiseb Lifetime Achievement Awards mid-Directors Guilds kemm tal-Kanada kif ukoll tal-Amerika. Huwa rebaħ ukoll il-PremjuBAFTA . == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://library.vicu.utoronto.ca/special/F56jewisonintro.htm Il-Kollezzjoni Norman Jewison fil-Librerija tal-Università ta’ Victoria fl-Università ta’ Toronto] fiha ritratti u materjali pubbliċitarji, karti u korrispondenza, skripts tal-ġbid u skedi għal films diretti jew prodotti minn Jewison bejn l-1975 u l-2003. * [https://web.archive.org/web/20071226151356/http://www.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=2954 Ordni tal-Kanada] * {{Imdb|422484|Norman Jewison}} * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/jewison-norman-frederick Artikolu fuq thecanadianencyclopedia.ca] * [http://www.cbc.ca/archives/categories/arts-entertainment/film/master-storyteller-norman-jewison/jewison-on-television-vs-film.html Arkivji Diġitali CBC: Master Storyteller Norman Jewison] {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Jewison, Norman}} [[Kategorija:Twieldu fl-1926]] [[Kategorija:Mietu fl-2024]] [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Produtturi tal-films]] [[Kategorija:Nies Kanadiżi]] bxszza5fsrgqqk53mf17kfvgywig8i9 0 33119 330594 320642 2026-06-18T16:59:16Z ToniSant 4257 added [[Category:Surmasti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330594 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carlo Diacono''' (1 ta’ April 1876 – 15 ta’ Ġunju 1942) kien [[kompożitur]] u [[surmast]] prominenti Malti, magħruf għall-kontribuzzjonijiet tiegħu kemm fil-mużika sagra kif ukoll sekulari. Imwieled iż-[[Żejtun]], Malta, Diacono sar figura sinifikanti fl-istorja kulturali Maltija.<ref name=":0">{{Ċita rivista|kunjom1=Għaqda Banda Żejtun|sena=1992|titlu=Carlo Diacono : mużiċista kbir : ġenju mużikali Malti|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/57751|rivista=Festa ta' Sta. Katarina V.M. patrun taż-Żwieten 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Banda Żejtun|paġni=[2 p.]}}</ref> == Ħajja Bikrija u Edukazzjoni == Carlo Diacono twieled iż-Żejtun fl-1 ta’ April 1876. Huwa kien it-tieni iben ta’ [[Orazio Diacono]] (mgħaruf ukoll bħala Grezzju)<ref name=":1">{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Carmel|sena=1996|titlu=Is-surmastrijiet Carlo u Frankie Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/43571|rivista=Programm festiv Santa Marija, Ħ'Attard, 1996|lingwa=Malti|post=Attard|pubblikatur=Soċjetà Mużikali ‘La Stella Levantina’|paġni=123-125}}</ref> u Francesca Saveria imwielda Darmanin. Dawn iżżewġu fl-24 ta' Gunju fil-Kappella ta' l-lspirtu Santu meta Orazio kellu 47 sena.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Abela|isem1=Joe|sena=2002|titlu=L-antenati Gudjani ta' Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60133|rivista=Festa [Santa Marija, Gudja,] 2002|lingwa=Malti|post=Gudja|pubblikatur=Parroċċa tal-Gudja|paġni=13-15}}</ref> Tgħammed l-għada fit-2 ta’ April u ingħata l-ismijiet; Carlo, Gwann Battista, Pietru Pawl, Mario, Antonio, Orazio u Salvatore. Ħuħ il-kbir kien Gio Batta magħruf bħala Tittu u kellhom oħthom Karolina.<ref name=":0" /> Orazio Diacono kien mużiċist prim, u fl-1843 għaqqad orkestra li minnha ħarġet il-[[Għaqda Mużikali Beland]] fl-1861. Għalhekk wieħed jista jgħid li ibnu Carlo wiret it-talent mużikali mingħand missieru. Carlo Diacono wera talent mużikali minn età żgħira u beda jdoqq il-[[kwartin]] u l-[[orgni]]. T’għaxar snin ħareġ jdoqq l-ewwel darba mal-Banda Beland kien fil-Ġimgħa l-Kbira.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Ċita rivista|kunjom1=Parroċċa Santa Katarina|sena=1992|titlu=Egħluq il-50 sena mill-mewt tas-surmast Karlu Diacono|rivista=Iż-Żejtun : festa ta' Santa Katarina V.M., 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Parroċċa Santa Katarina|paġni=13}}</ref> Fl-1887 huwa daħal jistudja il-Liċeo fil-Belt Valletta.<ref name=":3">{{Ċita rivista|kunjom1=Għaqda Banda Żejtun|sena=2005|titlu=Carlo Diacono : il-kompożitur Żejtuni li ħabb lil Santa Katerina V.M.|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/57844|rivista=Festa Ċentinarja [Santa Katarina, Żejtun] 2005|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Banda Żejtun|paġni=37}}</ref> Ta’ 15-il sena ikkompona Innu f’ġieħ Santa Katerina fuq versi tal-poeta Żejtuni Dun Mikiel Cassar.<ref name=":3" /> Is-sena ta’ wara f’Novembru tal-1892, ta’ 16-il sena idderiġa idderiega b'xejn il-mużika tal-Quddiesa tat-'Te Deum' u tal-Matutin fil-festa ta' Santa Katerina. Dawn kienu suċċess u bis-saħħa t’hekk beda jingħata iktar servizzi.<ref name=":4">{{Ċita rivista|kunjom1=Vella Bondin|isem1=Joseph|sena=1992|titlu=Carlo Diacono (1876-1942)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/70655|rivista=[Festa Santa Katarina V.M.] Żejtun 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Mużikali Beland|paġni=37-67}}</ref> Ta’ 16-il sena beda ukoll jistudja il-mużika taħt is-surmast [[Paolino Vassallo]] fl-Istitut tal-mużika li kien fetaħ huwa stess.<ref name=":1" /> Dam jistudja miegħu għal għaxar snin u tħarreġ fl-istorja u l-forom tal-muzika, fil-kuntrapunt, fuga, orkestrazzjoni, vuċi u [[pjanu]].<ref name=":4" /> Ta’ 20 sena hu ġie ppreżentat fl-Aula Magna ta' l-Universita Rjali mis-surmast tiegħu Paolino Vassallo fejn kien daqq ir-romanza tiegħu Ad Una Viola.<ref name=":0" /> Diacono iżżewweġ <ref name=":5">{{Ċita ktieb|kunjom=Kumitat Organizzativ|sena=1967|titlu=Fl-okkażjoni tal-kxif tal-bust tas-Surmast Kompożitur Carlo Diacono, 1876-1942, iż-Żejtun 19 ta' Novembru, 1967|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Kumitat Organizzativ}}</ref> lil Maria Stella Cannataci (17 ta' Awissu 1888 - 25 ta’ Ġunju 1934) fil-15 ta’ Novembru 1908. Din kienet tigi bint l-avvukat Alfonso M. Cannataci u Adelaide, xebba De Domenico, u z-zija tal-Isqof [[Emmanuel Gerada]].<ref name=":6">{{Ċita rivista|kunjom1=Attard|isem1=Mario|sena=2017|titlu=Il-Banda San Ġorġ tfakkar lil wieħed mis-surmastrijiet tagħha : Mro. Carlo Diacono (1876-1942) - 75 sena mill-mewt tiegħu|rivista=Leħen il-Banda San Ġorġ Bormla A.D. 1862 Festa Immakulata Kunċizzjoni 2017|lingwa=Malti|post=Cospicua|pubblikatur=Soċjetà Filarmonika San Ġorġ|paġni=109-115}}</ref> Huma marru joqgħodu f'dar fi Pjazza l-Kbira ż-Żejtun stess. Huma kellhom 8 ulied, iżda ħamsa minn dawn mietu żgħar.<ref name=":4" /> It-tliet ulied tagħhom huma [[Frankie Diacono]] (1914-1999), Orazio u Marija Adelaide.<ref name=":0" /> == Karriera u Kisbiet == Diacono kellu numru ta’ studenti li kien jgħallem teorija, kompożizzjoni, kant u pjanu. Apparti li kien Surmast tal-Kappella ta’ diversi parroċċi, kien ukoll direttur tal-kor tas-subien ta' San Ġakbu, u ta' dak tax-xebbiet ta' Santu Rokku, it-tnejn fil-Belt Valletta, kif ukoll tal-kor tas-Seminaristi u tal-[[kulleġġ ta' San Alwiġi]], B'Kara. Apparti minn hekk kien eżaminatur tal-pjanu fl-i[[Malta School of Art|skola ta' l-Arti]] I-Belt kif ukoll konsulent mużikali tat-[[Teatru Rjal]].<ref name=":7">{{Ċita rivista|kunjom1=Zahra|isem1=Frans|sena=1992|titlu=Intervista ma Marija Falzon bint Mro. Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/70652|rivista=[Festa Santa Katarina V.M.] Żejtun 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Mużikali Beland|paġni=23, 25}}</ref> Naraw li Diacono kellu taħt idejh id-direzzjoni ta’ żewġ baned. L-ewwel waħda kienet propju dik ta’ Beland, u kien surmast bejn 1892 u 1903. Fl-1893 ktieb l-ewwel żewġ marċi għall-Banda Beland: "Il Saluto della Sera" u "Il Trionfo"<ref name=":5" />. Huwa nħatar Direttur Onorarju tal-Banda, meta dan iddeċieda li ma jkompliex.<ref name=":4" /> It-tieni banda li kienet taħt id-direzzjoni tiegħu kienet tal-[[Soċjetà Filarmonika San Ġorġ Bormla|Banda San Ġorġ]] ta’ Bormla. Probabilment dan kien bejn l-1913 u l-1915 u ir-relazzjoni ma din il-banda inbniet propju minħabba Paolino Vassallo li xi kultant kien jitolbu sabiex jistotwixxih.<ref name=":4" /> Fit-18 ta’ Novembru 1899, permezz tal-Arċipriet Lawrenz Degabriele, inħatar organista fil-[[Parroċċa taż-Żejtun]] b’digriet tal-Kurja.<ref name=":2" /> Ma din il-kariga kellu onorjarja ta’ 16s 8d. Wara supplika li għamel lil Arċisqof [[Pietro Pace|Pietru Pace]], din l-onorarja ġiet irdoppjata fl-1906.<ref name=":4" /> Fl-1904 Diacono kien is-surmast li għallem lil koristi u atturi prinċipali li ħadu sehem fl-opra Frazir ta’ Paolino Vassallo li ttellgħet fit-Teatru Rjal.<ref name=":8">{{Ċita rivista|kunjom1=Bonello|isem1=Joseph|data=4 Settembru 1982|sena=1982|titlu=F'egħluq l-40 sena mill-mewt tal-mużiċista - kompożitur Karlu Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/109839|rivista=Leħen is-Sewwa|lingwa=Malti|post=Malta|pubblikatur=Arċidjoċesi ta' Malta|paġni=8}}</ref> Il-mużika tiegħu ġiet esegwita fil-[[British Empire Exhibition]] ġewwa Wembley fl-1924 fejn ġiet ikklassitikata fit-tielet post u mogħtija midalja u ċertifikat. Fis-sena 1938 ġiet esegwita wkoll fil-Bażilika ta' Massenzju ġewwa Ruma, fl-1942 gewwa l-[[Kajr]] fl-[[Eġittu|Egittu]], u fl-1957 ġewwa [[New York]] fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. <ref name=":3" /><ref name=":9">{{Ċita rivista|kunjom1=Vella|isem1=Daniel|sena=2011|titlu=Carlo Diacono - 135 sena mit-twelid tiegħu|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/67538|rivista=Festa tas-Salvatur, [Lija], 2011|lingwa=Malti|post=Lija|pubblikatur=Soċjetà Sant’ Andrija - Villa Lija|paġni=117-118}}</ref> Fl-1937 accetta li jidderiġi 35 banda li daqqew flimkien fuq [[Berġa ta' Kastilja|Kastilja]] u fil-[[Main Guard]] għal okkażjoni tal-Ġubilew tal-Fidda tar-[[Ġorġ V|Re Ġorġ V.]] <ref name=":3" /><ref name=":9" /> === '''Cappella Diacono''' === Piju X, fit-22 ta’ Novembru 1903, xandar ir-riforma tal-mużika ekkleżjastika magħrufa bħala il-[[Tra le Sollecitudini|Motu Propju]]. <ref name=":4" /> B’din ir-riforma il-Papa xtaq li l-mużika tkun inqas teatrali u iktar addattata għal knisja moderna. Sa dan iż-żmien f’Malta kien hawn żewġ Cappelli tal-mużika prominenti, dik tal-[[Familja Nani]] u tal-[[Familja Buġeja]]. Kien f’dan iż-żmien li Diacono ħataf l-opportunita’ biex jibda jikkomponi mużika skond il-parametri tal-Motu Propju.<ref name=":4" /> Naraw li fl-1904 huwa kiteb disa’ repositorji ġodda waqt il-prietki tat-tliet sighat fil-knisja taż-Żejtun.<ref name=":10">{{Ċita rivista|kunjom1=Debono|isem1=Charles|sena=2016|titlu=Capella Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/55265|rivista=Programm tal-festa ta' Marija Immakulata fil-Belt ta' Bormla, festa 2016|lingwa=Malti|post=Cospicua|pubblikatur=Kumitat Festa Esterna ta' Marija Immakulata|paġni=84-85}}</ref> Fl-1910 huwa ikkompona żewġ quddiesat skond il-Motu Propju u bgħathom Ruma għall-approvazzjoni. Dawn ġew milqugħa tajjeb ħafna u ntbatu ittri ta’ tifħir u rikonoxximent. Quddiesa minnhom li kitiblu lura fuqha Dun Lorenzi Perosi, is-surmast tal-[[Kappella Sistina]] tal-Vatican,<ref name=":8" /> saret kunċert fit-[[Teatru Manoel]].<ref name=":0" /> Permezz tal-mużika tiegħu skond il-Motu Propju, Diacono beda jikseb il-fama madwar il-ġżejjer Maltin. Huwa kkompona diversi antifoni li bdew jindaqqu f’diversi parroċċi.<ref name=":10" /> Fl-1920 huwa ġie maħtur surmast tal-kappella tal-[[Knisja Parrokkjali Santa Katerina ta' Lixandra, Żejtun|Knisja Parrokkjali taż-Żejtun]]. Wara il-mewt ta’ Paolino Vassallo Diacono, fl-1923, ġie maħtur bħala surmast tal-kappella tal-[[Katidral Metropolitan ta’ San Pawl|Katidral]] u tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]] mill-Arċisqof Mauro Caruana.<ref name=":10" />  Kawża t’hekk kellu jmur joqgħod il-Belt Valletta, iżda xorta kien jinżel xi ftit f’raħal twelidu taż-Żejtun.<ref name=":11">{{Ċita rivista|kunjom1=Zahra|isem1=Frans|sena=2002|titlu=60 sena ilu miet Mro. Carlo Diacono : tislima|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/71262|rivista=Festa Santa Katarina V.M., Żejtun 2002|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Mużikali Beland|paġni=53, 55}}</ref> Wara il-mewt tiegħu, il-[[Cappella Diacono]] għaddiet f’idejn ibnu Frank Diacono. It-tielet direttur tal-Cappella Diacono kien Dun Ġwann Galea. Galea baqa d-direttur ta’ din il-Cappella sal-2015, meta eżegwixxa l-aħħar servizz tiegħu fil-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ġewwa [[Bormla]]. B’hekk naraw li fl-1 ta’ Jannar 2016, ħa f’idejh id-direzzjoni ir-raba direttur, Ray Sciberras, li sa ftit xhur qabel kien assistent direttur ta’ Galea. L-ewwel servizz ta’ Sciberras kien fil-parrocca taż-Żejtun ft-okkazjoni tal-400 sena Matriċi.  Apparti minn hekk, fl-2016. Sciberras inawgura riforma ġdida, dik li l-membri tal-Cappella jkollhom uniformi.<ref name=":10" /> === '''L’Apino''' === Waħda mix-xogħlijiet l-aktar magħrufa u popolari ta’ Diacono hija ''L’Alpino''. Din l-opra fi tlett atti  ittellgħet f’April tal-1918 fit-Teatru Rjal taħt id-direzzjoni tas-surmast Ettore Perosio.<ref name=":4" /> Din l-opra marret in xena 9 darbiet flimkien ma żewġ Soiree d’Honneur.<ref name=":12">{{Ċita rivista|kunjom1=Debono|isem1=Charles|sena=2017|titlu=Carlo Diacono, 75 sena minn wara mewtu|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/73033|rivista=Festa ta' Santa Katarina V.M., [Żejtun] 2017|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Parroċċa Santa Katarina|paġni=17, 19}}</ref> Fl-1946, L’Apino ġiet ippreżentata fir-[[Radio City Opera House]], [[Ħamrun]], minn ibnu Frankie.<ref name=":5" /> === '''Oratorju ‘San Paolo’''' === Dan l-oratorju ġie ikkomponut għall-okkazzjoni tal-[[Kungress Ewkaristiku Internazzjonali]] li sar f’Malta fl-1913, b'lirika tal-Bormliż il-Profs. Mons. [[Giovanni Formosa]]. Il-ħsieb kien li dan jindaqq fit-Teatru Rjal żda minħabba xi kumplikazzjonjiet ma ndaqqx.<ref name=":0" /> Dan l-oratoju ttella fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann nhar il-Ġimgħa, 8 ta' Mejju 2009, għaċ-ċelebrazzjonijiet tas-[[Sena Pawlina 2008-2009|Sena Pawlina 2008-9]]. <ref name=":6" /> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Aquilina|isem1=Sunny|sena=2009|titlu=Oratorio - San Paolo evangelizza i Maltese : 'San Pawl ihabbar il-Vangelu lil Maltin' kompozizzjoni ta' Mro. Carlo Diacono u lirika tal-Profs. Mons. Giovanni Formosa|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/34629|rivista=Programm tal-festa ta' Marija Immakulata, Belt Cospicua, festa 2009|lingwa=Malti|post=Cospicua|pubblikatur=Kumitat Festa Esterna ta' Marija Immakulata|paġni=60-63}}</ref> === '''Xogħlijiet Magħżula'''<ref name=":5" /> === ==== '''Antifoni''' ==== * Hodie Egressa Est (Bormla, Malta) * Gloriose Virginis Marie (Isla, Malta) * Beata Mater (Marsaxlokk, Malta) * Beata Mater - Madonna tal-Ġilju (Mqabba, Malta) * 'O Salutaris Hostia (Rabat, Malta) * In sepulchrum (Ħaż-Żebbuġ, Malta) * Hodie Philippus (Ħaż-Żebbuġ, Malta) ==== '''Innijiet''' ==== * Adore Te * Innu lil Santa Katerina * A Santa Caterina – (Del Sacri Ministri) ==== '''Kantati''' ==== * Fra le Braccia della Vergine * O Roma Felix * lnviolata * Tota Pulchra * O Sacrum Convivium * L'Ave della Sera * De la Terra del Ciel * Domine Salva Nos Perimus * Ave Verum * Preghiera alla Vergine * A Maria (lnno ai Giovani) * Notte di Natale * Ninni Nanna * Ave Signor * Ave Maria per Voce di * Contralto * La Salveregina * Hosanna Filio David * Padre Nostro * 2 Oremus pro Pontefice * Sei Mio * Con che Fidente Affetto ==== '''Marċi''' ==== * Għall-Banda Beland: "Il Saluto della Sera" (1893) * Għall-Banda Beland: “Il Trionfo” (1893) ==== '''Oratorji''' ==== * San Paolo (1913) - fi tlett atti. * Transitu di S. Antonio - f’att wieħed * Cantico di Frate Sole - f’att wieħed ==== '''Opri''' ==== * L’Alpino (1918) * Villa Azzura (mhux kompluta) == Mewt u Legat == Carlo Diacono miet nhar il-15 ta’ Ġunju 1942 fit-8.15 ta’ filgħodu, fl-eta’ ta 66 sena. Huwa miet f’nr. 42, Triq il-Kbira, [[Ħal Lija]] <ref name=":3" />, ġewwa d-dar li kienu qed joqgħodu fiha matul it-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]].<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Debono|isem1=Charles|sena=2002|titlu=60 sena mill-mewt ta’ Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/74184|rivista=L-Armar : festa [Santa Katarina, Żejtun] 2002|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda ta’ l-Armar 25 ta’ Novembru|paġni=37-38}}</ref> Il-kawża tal-mewt tiegħu kienet [[bronkite]], minħabba li kellu jqatta iljieli sħaħ fl-umdita ġewwa x-xelters.<ref name=":11" /> Peress li kien surmast tal-Kappella tal-Katidral tal-[[L-Imdina|Imdina]], huwa kellu dritt li jindifen hemm. Iżda x-xewqa tiegħu kienet li jindifen f’raħal twelidu, iż-Żejtun u hekk sar.<ref name=":12" /> Il-funeral sar l-għada, is-16 ta’ Ġunju fil-Knisja Parrokkjali ta’ Santa Katerina ż-Żejtun.Il-funeral kellu jkun privat u wara il-korteo kellu jibqa sejra għad-difna ġewwa ic-[[Ċimiterju ta’ Santu Rokku]], Iżda ħuħ Tittu, flimkien mal-Arċipriet u xi nies miż-Żejtun irranġaw sabiex jitqiegħed fl-[[Oratorju tas-Sagrament]] biex n-nies jkollhom ċans jagħtu l-aħħar tislima. Wara dan, ir-reffiegħa bdew it-triq biex joħduh għad-difna, iżda dak il-ħin inqala ‘air raid’. Mħeġġin min nies, ir-reffiegħa baqgħu sejrin saċ-ċimiterju u ħallewh fil-kamra apposta li hemm sakemm spiċċa l-air raid.<ref name=":11" /> Xahar wara mewtu saret quddiesa reqiuem fil-Knisja Parrokkjali taż-Żejtun. Il-mużika kienet taħt id-direzzjoni ta’ ibnu, Frankie Diacono u fiha ndaqqet Dies lrae. Preżenti għal din il-quddiesa kienu diversi mużiċisti u kantanti li taw is-servizz tagħhom b’xejn, kif ukoll diversi rappreżentanti ta’ diversi baned u knejjes li Carlo Diacono kien surmast tal-Cappella jew surmast.<ref name=":11" /> == Rikonoxximent == Sena wara il-mewt tiegħu, fl-1943, il-poeta nazzjonali [[Dun Karm Psaila]] li kien ammiratur kbir tiegħu, kiteb poeżija bħala tifkira.<ref name=":5" /> Bħala tifkira iż-Żwieten ħasbu biex mafkar fejn kien joqgħod Diacono f’Misraħ Girgor Bonnici. Dan il-bust tal-bronz sar mill-iskultur [[Ċensu Apap]] u inkixef nhar il-Ħadd 19 ta' Novembru 1967 minn ibnu Frank.<ref name=":3" /> Fl-istess ġurnata infetħet ukoll eżibizzjoni tal-ħajja u x-xogħolijiet ta’ Carlo Diacono fil-Bini Parrokkjali taż-Żejtun kif ukoll Akkademja Mużiko-Letterarja.<ref name=":5" /> Fl-1992, bħala tifkira tal-50 sena mill-anniversarju tal-mewt tiegħu, il-Kumitat tal-Għaqda Mużikali Beland ikkommisjonat lil artist [[Sandro Debono]] għal bust tas-Surmast Diacono sabiex jitqiegħed f’post prominenti ġewwa s-sede tal-każin.<ref name=":7" /> Għall-okkażjoni tal-140 anniversarju minn twelidu, fi-2016 l-għaqda [[Wirt iż-Żejtun]] ikkummissjonat ir-restawr tal-bust tal-bronż u l-konservazzjoni tal-lapida li hemm miegħu, lil Jane Mary Vella. Meta tlesta r-restawr il-bust u l-lapida inkixfu nhar it-Tlieta. 6 ta' Ġunju 2016. <ref name=":6" /><ref>{{Ċita web|url=https://plakkastorja.home.blog/the-residence-of-carlo-diacono/|titlu=The residence of Carlo Diacono|lingwa=en|data-aċċess=6 Diċembru 2024}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Abela|isem1=Reuben|sena=2016|titlu=ls-Surmast kompożitur Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/76196|rivista=L-Armar : festa Santa Katarina V.M., Żejtun 2016|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda ta’ l-Armar 25 ta’ Novembru|paġni=25-27}}</ref> Fil-Każin tal-Banda Beland ġewwa ż-Żejtun ittellgħet wirja, li-Ħadd, 6 ta' Novembru 2016, li damet miftuħa sas-27 tal-istess xahar ad unur is-Surmast Carlo Diacono.<ref name=":6" /> Fl-2017, Reuben Abela ippublika ktieb fuq il-wirt mużikali ta’ Carlo Diacono fl-okkażżjoni tal-75 sena minn mewtu.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/composer-carlo-diacono-book-75th-anniversary-death/|titlu=Composer Carlo Diacono book on the 75th anniversary of his death|kunjom=Agius|isem=Ritianne|data=2017-07-01|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-06}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Diacono, Carlo}} [[Kategorija:Kompożituri Maltin]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Twieldu fl-1876]] [[Kategorija:Każini tal-banda f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-1942]] [[Kategorija:Maltin]] [[Kategorija:Surmasti]] gh9ezkeu6n4qeyral85pu6rf0fte74a 330595 330594 2026-06-18T16:59:59Z ToniSant 4257 removed [[Category:Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330595 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Carlo Diacono''' (1 ta’ April 1876 – 15 ta’ Ġunju 1942) kien [[kompożitur]] u [[surmast]] prominenti Malti, magħruf għall-kontribuzzjonijiet tiegħu kemm fil-mużika sagra kif ukoll sekulari. Imwieled iż-[[Żejtun]], Malta, Diacono sar figura sinifikanti fl-istorja kulturali Maltija.<ref name=":0">{{Ċita rivista|kunjom1=Għaqda Banda Żejtun|sena=1992|titlu=Carlo Diacono : mużiċista kbir : ġenju mużikali Malti|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/57751|rivista=Festa ta' Sta. Katarina V.M. patrun taż-Żwieten 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Banda Żejtun|paġni=[2 p.]}}</ref> == Ħajja Bikrija u Edukazzjoni == Carlo Diacono twieled iż-Żejtun fl-1 ta’ April 1876. Huwa kien it-tieni iben ta’ [[Orazio Diacono]] (mgħaruf ukoll bħala Grezzju)<ref name=":1">{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Carmel|sena=1996|titlu=Is-surmastrijiet Carlo u Frankie Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/43571|rivista=Programm festiv Santa Marija, Ħ'Attard, 1996|lingwa=Malti|post=Attard|pubblikatur=Soċjetà Mużikali ‘La Stella Levantina’|paġni=123-125}}</ref> u Francesca Saveria imwielda Darmanin. Dawn iżżewġu fl-24 ta' Gunju fil-Kappella ta' l-lspirtu Santu meta Orazio kellu 47 sena.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Abela|isem1=Joe|sena=2002|titlu=L-antenati Gudjani ta' Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60133|rivista=Festa [Santa Marija, Gudja,] 2002|lingwa=Malti|post=Gudja|pubblikatur=Parroċċa tal-Gudja|paġni=13-15}}</ref> Tgħammed l-għada fit-2 ta’ April u ingħata l-ismijiet; Carlo, Gwann Battista, Pietru Pawl, Mario, Antonio, Orazio u Salvatore. Ħuħ il-kbir kien Gio Batta magħruf bħala Tittu u kellhom oħthom Karolina.<ref name=":0" /> Orazio Diacono kien mużiċist prim, u fl-1843 għaqqad orkestra li minnha ħarġet il-[[Għaqda Mużikali Beland]] fl-1861. Għalhekk wieħed jista jgħid li ibnu Carlo wiret it-talent mużikali mingħand missieru. Carlo Diacono wera talent mużikali minn età żgħira u beda jdoqq il-[[kwartin]] u l-[[orgni]]. T’għaxar snin ħareġ jdoqq l-ewwel darba mal-Banda Beland kien fil-Ġimgħa l-Kbira.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Ċita rivista|kunjom1=Parroċċa Santa Katarina|sena=1992|titlu=Egħluq il-50 sena mill-mewt tas-surmast Karlu Diacono|rivista=Iż-Żejtun : festa ta' Santa Katarina V.M., 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Parroċċa Santa Katarina|paġni=13}}</ref> Fl-1887 huwa daħal jistudja il-Liċeo fil-Belt Valletta.<ref name=":3">{{Ċita rivista|kunjom1=Għaqda Banda Żejtun|sena=2005|titlu=Carlo Diacono : il-kompożitur Żejtuni li ħabb lil Santa Katerina V.M.|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/57844|rivista=Festa Ċentinarja [Santa Katarina, Żejtun] 2005|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Banda Żejtun|paġni=37}}</ref> Ta’ 15-il sena ikkompona Innu f’ġieħ Santa Katerina fuq versi tal-poeta Żejtuni Dun Mikiel Cassar.<ref name=":3" /> Is-sena ta’ wara f’Novembru tal-1892, ta’ 16-il sena idderiġa idderiega b'xejn il-mużika tal-Quddiesa tat-'Te Deum' u tal-Matutin fil-festa ta' Santa Katerina. Dawn kienu suċċess u bis-saħħa t’hekk beda jingħata iktar servizzi.<ref name=":4">{{Ċita rivista|kunjom1=Vella Bondin|isem1=Joseph|sena=1992|titlu=Carlo Diacono (1876-1942)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/70655|rivista=[Festa Santa Katarina V.M.] Żejtun 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Mużikali Beland|paġni=37-67}}</ref> Ta’ 16-il sena beda ukoll jistudja il-mużika taħt is-surmast [[Paolino Vassallo]] fl-Istitut tal-mużika li kien fetaħ huwa stess.<ref name=":1" /> Dam jistudja miegħu għal għaxar snin u tħarreġ fl-istorja u l-forom tal-muzika, fil-kuntrapunt, fuga, orkestrazzjoni, vuċi u [[pjanu]].<ref name=":4" /> Ta’ 20 sena hu ġie ppreżentat fl-Aula Magna ta' l-Universita Rjali mis-surmast tiegħu Paolino Vassallo fejn kien daqq ir-romanza tiegħu Ad Una Viola.<ref name=":0" /> Diacono iżżewweġ <ref name=":5">{{Ċita ktieb|kunjom=Kumitat Organizzativ|sena=1967|titlu=Fl-okkażjoni tal-kxif tal-bust tas-Surmast Kompożitur Carlo Diacono, 1876-1942, iż-Żejtun 19 ta' Novembru, 1967|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Kumitat Organizzativ}}</ref> lil Maria Stella Cannataci (17 ta' Awissu 1888 - 25 ta’ Ġunju 1934) fil-15 ta’ Novembru 1908. Din kienet tigi bint l-avvukat Alfonso M. Cannataci u Adelaide, xebba De Domenico, u z-zija tal-Isqof [[Emmanuel Gerada]].<ref name=":6">{{Ċita rivista|kunjom1=Attard|isem1=Mario|sena=2017|titlu=Il-Banda San Ġorġ tfakkar lil wieħed mis-surmastrijiet tagħha : Mro. Carlo Diacono (1876-1942) - 75 sena mill-mewt tiegħu|rivista=Leħen il-Banda San Ġorġ Bormla A.D. 1862 Festa Immakulata Kunċizzjoni 2017|lingwa=Malti|post=Cospicua|pubblikatur=Soċjetà Filarmonika San Ġorġ|paġni=109-115}}</ref> Huma marru joqgħodu f'dar fi Pjazza l-Kbira ż-Żejtun stess. Huma kellhom 8 ulied, iżda ħamsa minn dawn mietu żgħar.<ref name=":4" /> It-tliet ulied tagħhom huma [[Frankie Diacono]] (1914-1999), Orazio u Marija Adelaide.<ref name=":0" /> == Karriera u Kisbiet == Diacono kellu numru ta’ studenti li kien jgħallem teorija, kompożizzjoni, kant u pjanu. Apparti li kien Surmast tal-Kappella ta’ diversi parroċċi, kien ukoll direttur tal-kor tas-subien ta' San Ġakbu, u ta' dak tax-xebbiet ta' Santu Rokku, it-tnejn fil-Belt Valletta, kif ukoll tal-kor tas-Seminaristi u tal-[[kulleġġ ta' San Alwiġi]], B'Kara. Apparti minn hekk kien eżaminatur tal-pjanu fl-i[[Malta School of Art|skola ta' l-Arti]] I-Belt kif ukoll konsulent mużikali tat-[[Teatru Rjal]].<ref name=":7">{{Ċita rivista|kunjom1=Zahra|isem1=Frans|sena=1992|titlu=Intervista ma Marija Falzon bint Mro. Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/70652|rivista=[Festa Santa Katarina V.M.] Żejtun 1992|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Mużikali Beland|paġni=23, 25}}</ref> Naraw li Diacono kellu taħt idejh id-direzzjoni ta’ żewġ baned. L-ewwel waħda kienet propju dik ta’ Beland, u kien surmast bejn 1892 u 1903. Fl-1893 ktieb l-ewwel żewġ marċi għall-Banda Beland: "Il Saluto della Sera" u "Il Trionfo"<ref name=":5" />. Huwa nħatar Direttur Onorarju tal-Banda, meta dan iddeċieda li ma jkompliex.<ref name=":4" /> It-tieni banda li kienet taħt id-direzzjoni tiegħu kienet tal-[[Soċjetà Filarmonika San Ġorġ Bormla|Banda San Ġorġ]] ta’ Bormla. Probabilment dan kien bejn l-1913 u l-1915 u ir-relazzjoni ma din il-banda inbniet propju minħabba Paolino Vassallo li xi kultant kien jitolbu sabiex jistotwixxih.<ref name=":4" /> Fit-18 ta’ Novembru 1899, permezz tal-Arċipriet Lawrenz Degabriele, inħatar organista fil-[[Parroċċa taż-Żejtun]] b’digriet tal-Kurja.<ref name=":2" /> Ma din il-kariga kellu onorjarja ta’ 16s 8d. Wara supplika li għamel lil Arċisqof [[Pietro Pace|Pietru Pace]], din l-onorarja ġiet irdoppjata fl-1906.<ref name=":4" /> Fl-1904 Diacono kien is-surmast li għallem lil koristi u atturi prinċipali li ħadu sehem fl-opra Frazir ta’ Paolino Vassallo li ttellgħet fit-Teatru Rjal.<ref name=":8">{{Ċita rivista|kunjom1=Bonello|isem1=Joseph|data=4 Settembru 1982|sena=1982|titlu=F'egħluq l-40 sena mill-mewt tal-mużiċista - kompożitur Karlu Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/109839|rivista=Leħen is-Sewwa|lingwa=Malti|post=Malta|pubblikatur=Arċidjoċesi ta' Malta|paġni=8}}</ref> Il-mużika tiegħu ġiet esegwita fil-[[British Empire Exhibition]] ġewwa Wembley fl-1924 fejn ġiet ikklassitikata fit-tielet post u mogħtija midalja u ċertifikat. Fis-sena 1938 ġiet esegwita wkoll fil-Bażilika ta' Massenzju ġewwa Ruma, fl-1942 gewwa l-[[Kajr]] fl-[[Eġittu|Egittu]], u fl-1957 ġewwa [[New York]] fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. <ref name=":3" /><ref name=":9">{{Ċita rivista|kunjom1=Vella|isem1=Daniel|sena=2011|titlu=Carlo Diacono - 135 sena mit-twelid tiegħu|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/67538|rivista=Festa tas-Salvatur, [Lija], 2011|lingwa=Malti|post=Lija|pubblikatur=Soċjetà Sant’ Andrija - Villa Lija|paġni=117-118}}</ref> Fl-1937 accetta li jidderiġi 35 banda li daqqew flimkien fuq [[Berġa ta' Kastilja|Kastilja]] u fil-[[Main Guard]] għal okkażjoni tal-Ġubilew tal-Fidda tar-[[Ġorġ V|Re Ġorġ V.]] <ref name=":3" /><ref name=":9" /> === '''Cappella Diacono''' === Piju X, fit-22 ta’ Novembru 1903, xandar ir-riforma tal-mużika ekkleżjastika magħrufa bħala il-[[Tra le Sollecitudini|Motu Propju]]. <ref name=":4" /> B’din ir-riforma il-Papa xtaq li l-mużika tkun inqas teatrali u iktar addattata għal knisja moderna. Sa dan iż-żmien f’Malta kien hawn żewġ Cappelli tal-mużika prominenti, dik tal-[[Familja Nani]] u tal-[[Familja Buġeja]]. Kien f’dan iż-żmien li Diacono ħataf l-opportunita’ biex jibda jikkomponi mużika skond il-parametri tal-Motu Propju.<ref name=":4" /> Naraw li fl-1904 huwa kiteb disa’ repositorji ġodda waqt il-prietki tat-tliet sighat fil-knisja taż-Żejtun.<ref name=":10">{{Ċita rivista|kunjom1=Debono|isem1=Charles|sena=2016|titlu=Capella Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/55265|rivista=Programm tal-festa ta' Marija Immakulata fil-Belt ta' Bormla, festa 2016|lingwa=Malti|post=Cospicua|pubblikatur=Kumitat Festa Esterna ta' Marija Immakulata|paġni=84-85}}</ref> Fl-1910 huwa ikkompona żewġ quddiesat skond il-Motu Propju u bgħathom Ruma għall-approvazzjoni. Dawn ġew milqugħa tajjeb ħafna u ntbatu ittri ta’ tifħir u rikonoxximent. Quddiesa minnhom li kitiblu lura fuqha Dun Lorenzi Perosi, is-surmast tal-[[Kappella Sistina]] tal-Vatican,<ref name=":8" /> saret kunċert fit-[[Teatru Manoel]].<ref name=":0" /> Permezz tal-mużika tiegħu skond il-Motu Propju, Diacono beda jikseb il-fama madwar il-ġżejjer Maltin. Huwa kkompona diversi antifoni li bdew jindaqqu f’diversi parroċċi.<ref name=":10" /> Fl-1920 huwa ġie maħtur surmast tal-kappella tal-[[Knisja Parrokkjali Santa Katerina ta' Lixandra, Żejtun|Knisja Parrokkjali taż-Żejtun]]. Wara il-mewt ta’ Paolino Vassallo Diacono, fl-1923, ġie maħtur bħala surmast tal-kappella tal-[[Katidral Metropolitan ta’ San Pawl|Katidral]] u tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]] mill-Arċisqof Mauro Caruana.<ref name=":10" />  Kawża t’hekk kellu jmur joqgħod il-Belt Valletta, iżda xorta kien jinżel xi ftit f’raħal twelidu taż-Żejtun.<ref name=":11">{{Ċita rivista|kunjom1=Zahra|isem1=Frans|sena=2002|titlu=60 sena ilu miet Mro. Carlo Diacono : tislima|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/71262|rivista=Festa Santa Katarina V.M., Żejtun 2002|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda Mużikali Beland|paġni=53, 55}}</ref> Wara il-mewt tiegħu, il-[[Cappella Diacono]] għaddiet f’idejn ibnu Frank Diacono. It-tielet direttur tal-Cappella Diacono kien Dun Ġwann Galea. Galea baqa d-direttur ta’ din il-Cappella sal-2015, meta eżegwixxa l-aħħar servizz tiegħu fil-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ġewwa [[Bormla]]. B’hekk naraw li fl-1 ta’ Jannar 2016, ħa f’idejh id-direzzjoni ir-raba direttur, Ray Sciberras, li sa ftit xhur qabel kien assistent direttur ta’ Galea. L-ewwel servizz ta’ Sciberras kien fil-parrocca taż-Żejtun ft-okkazjoni tal-400 sena Matriċi.  Apparti minn hekk, fl-2016. Sciberras inawgura riforma ġdida, dik li l-membri tal-Cappella jkollhom uniformi.<ref name=":10" /> === '''L’Apino''' === Waħda mix-xogħlijiet l-aktar magħrufa u popolari ta’ Diacono hija ''L’Alpino''. Din l-opra fi tlett atti  ittellgħet f’April tal-1918 fit-Teatru Rjal taħt id-direzzjoni tas-surmast Ettore Perosio.<ref name=":4" /> Din l-opra marret in xena 9 darbiet flimkien ma żewġ Soiree d’Honneur.<ref name=":12">{{Ċita rivista|kunjom1=Debono|isem1=Charles|sena=2017|titlu=Carlo Diacono, 75 sena minn wara mewtu|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/73033|rivista=Festa ta' Santa Katarina V.M., [Żejtun] 2017|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Parroċċa Santa Katarina|paġni=17, 19}}</ref> Fl-1946, L’Apino ġiet ippreżentata fir-[[Radio City Opera House]], [[Ħamrun]], minn ibnu Frankie.<ref name=":5" /> === '''Oratorju ‘San Paolo’''' === Dan l-oratorju ġie ikkomponut għall-okkazzjoni tal-[[Kungress Ewkaristiku Internazzjonali]] li sar f’Malta fl-1913, b'lirika tal-Bormliż il-Profs. Mons. [[Giovanni Formosa]]. Il-ħsieb kien li dan jindaqq fit-Teatru Rjal żda minħabba xi kumplikazzjonjiet ma ndaqqx.<ref name=":0" /> Dan l-oratoju ttella fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann nhar il-Ġimgħa, 8 ta' Mejju 2009, għaċ-ċelebrazzjonijiet tas-[[Sena Pawlina 2008-2009|Sena Pawlina 2008-9]]. <ref name=":6" /> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Aquilina|isem1=Sunny|sena=2009|titlu=Oratorio - San Paolo evangelizza i Maltese : 'San Pawl ihabbar il-Vangelu lil Maltin' kompozizzjoni ta' Mro. Carlo Diacono u lirika tal-Profs. Mons. Giovanni Formosa|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/34629|rivista=Programm tal-festa ta' Marija Immakulata, Belt Cospicua, festa 2009|lingwa=Malti|post=Cospicua|pubblikatur=Kumitat Festa Esterna ta' Marija Immakulata|paġni=60-63}}</ref> === '''Xogħlijiet Magħżula'''<ref name=":5" /> === ==== '''Antifoni''' ==== * Hodie Egressa Est (Bormla, Malta) * Gloriose Virginis Marie (Isla, Malta) * Beata Mater (Marsaxlokk, Malta) * Beata Mater - Madonna tal-Ġilju (Mqabba, Malta) * 'O Salutaris Hostia (Rabat, Malta) * In sepulchrum (Ħaż-Żebbuġ, Malta) * Hodie Philippus (Ħaż-Żebbuġ, Malta) ==== '''Innijiet''' ==== * Adore Te * Innu lil Santa Katerina * A Santa Caterina – (Del Sacri Ministri) ==== '''Kantati''' ==== * Fra le Braccia della Vergine * O Roma Felix * lnviolata * Tota Pulchra * O Sacrum Convivium * L'Ave della Sera * De la Terra del Ciel * Domine Salva Nos Perimus * Ave Verum * Preghiera alla Vergine * A Maria (lnno ai Giovani) * Notte di Natale * Ninni Nanna * Ave Signor * Ave Maria per Voce di * Contralto * La Salveregina * Hosanna Filio David * Padre Nostro * 2 Oremus pro Pontefice * Sei Mio * Con che Fidente Affetto ==== '''Marċi''' ==== * Għall-Banda Beland: "Il Saluto della Sera" (1893) * Għall-Banda Beland: “Il Trionfo” (1893) ==== '''Oratorji''' ==== * San Paolo (1913) - fi tlett atti. * Transitu di S. Antonio - f’att wieħed * Cantico di Frate Sole - f’att wieħed ==== '''Opri''' ==== * L’Alpino (1918) * Villa Azzura (mhux kompluta) == Mewt u Legat == Carlo Diacono miet nhar il-15 ta’ Ġunju 1942 fit-8.15 ta’ filgħodu, fl-eta’ ta 66 sena. Huwa miet f’nr. 42, Triq il-Kbira, [[Ħal Lija]] <ref name=":3" />, ġewwa d-dar li kienu qed joqgħodu fiha matul it-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]].<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Debono|isem1=Charles|sena=2002|titlu=60 sena mill-mewt ta’ Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/74184|rivista=L-Armar : festa [Santa Katarina, Żejtun] 2002|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda ta’ l-Armar 25 ta’ Novembru|paġni=37-38}}</ref> Il-kawża tal-mewt tiegħu kienet [[bronkite]], minħabba li kellu jqatta iljieli sħaħ fl-umdita ġewwa x-xelters.<ref name=":11" /> Peress li kien surmast tal-Kappella tal-Katidral tal-[[L-Imdina|Imdina]], huwa kellu dritt li jindifen hemm. Iżda x-xewqa tiegħu kienet li jindifen f’raħal twelidu, iż-Żejtun u hekk sar.<ref name=":12" /> Il-funeral sar l-għada, is-16 ta’ Ġunju fil-Knisja Parrokkjali ta’ Santa Katerina ż-Żejtun.Il-funeral kellu jkun privat u wara il-korteo kellu jibqa sejra għad-difna ġewwa ic-[[Ċimiterju ta’ Santu Rokku]], Iżda ħuħ Tittu, flimkien mal-Arċipriet u xi nies miż-Żejtun irranġaw sabiex jitqiegħed fl-[[Oratorju tas-Sagrament]] biex n-nies jkollhom ċans jagħtu l-aħħar tislima. Wara dan, ir-reffiegħa bdew it-triq biex joħduh għad-difna, iżda dak il-ħin inqala ‘air raid’. Mħeġġin min nies, ir-reffiegħa baqgħu sejrin saċ-ċimiterju u ħallewh fil-kamra apposta li hemm sakemm spiċċa l-air raid.<ref name=":11" /> Xahar wara mewtu saret quddiesa reqiuem fil-Knisja Parrokkjali taż-Żejtun. Il-mużika kienet taħt id-direzzjoni ta’ ibnu, Frankie Diacono u fiha ndaqqet Dies lrae. Preżenti għal din il-quddiesa kienu diversi mużiċisti u kantanti li taw is-servizz tagħhom b’xejn, kif ukoll diversi rappreżentanti ta’ diversi baned u knejjes li Carlo Diacono kien surmast tal-Cappella jew surmast.<ref name=":11" /> == Rikonoxximent == Sena wara il-mewt tiegħu, fl-1943, il-poeta nazzjonali [[Dun Karm Psaila]] li kien ammiratur kbir tiegħu, kiteb poeżija bħala tifkira.<ref name=":5" /> Bħala tifkira iż-Żwieten ħasbu biex mafkar fejn kien joqgħod Diacono f’Misraħ Girgor Bonnici. Dan il-bust tal-bronz sar mill-iskultur [[Ċensu Apap]] u inkixef nhar il-Ħadd 19 ta' Novembru 1967 minn ibnu Frank.<ref name=":3" /> Fl-istess ġurnata infetħet ukoll eżibizzjoni tal-ħajja u x-xogħolijiet ta’ Carlo Diacono fil-Bini Parrokkjali taż-Żejtun kif ukoll Akkademja Mużiko-Letterarja.<ref name=":5" /> Fl-1992, bħala tifkira tal-50 sena mill-anniversarju tal-mewt tiegħu, il-Kumitat tal-Għaqda Mużikali Beland ikkommisjonat lil artist [[Sandro Debono]] għal bust tas-Surmast Diacono sabiex jitqiegħed f’post prominenti ġewwa s-sede tal-każin.<ref name=":7" /> Għall-okkażjoni tal-140 anniversarju minn twelidu, fi-2016 l-għaqda [[Wirt iż-Żejtun]] ikkummissjonat ir-restawr tal-bust tal-bronż u l-konservazzjoni tal-lapida li hemm miegħu, lil Jane Mary Vella. Meta tlesta r-restawr il-bust u l-lapida inkixfu nhar it-Tlieta. 6 ta' Ġunju 2016. <ref name=":6" /><ref>{{Ċita web|url=https://plakkastorja.home.blog/the-residence-of-carlo-diacono/|titlu=The residence of Carlo Diacono|lingwa=en|data-aċċess=6 Diċembru 2024}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Abela|isem1=Reuben|sena=2016|titlu=ls-Surmast kompożitur Carlo Diacono|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/76196|rivista=L-Armar : festa Santa Katarina V.M., Żejtun 2016|lingwa=Malti|post=Żejtun|pubblikatur=Għaqda ta’ l-Armar 25 ta’ Novembru|paġni=25-27}}</ref> Fil-Każin tal-Banda Beland ġewwa ż-Żejtun ittellgħet wirja, li-Ħadd, 6 ta' Novembru 2016, li damet miftuħa sas-27 tal-istess xahar ad unur is-Surmast Carlo Diacono.<ref name=":6" /> Fl-2017, Reuben Abela ippublika ktieb fuq il-wirt mużikali ta’ Carlo Diacono fl-okkażżjoni tal-75 sena minn mewtu.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/composer-carlo-diacono-book-75th-anniversary-death/|titlu=Composer Carlo Diacono book on the 75th anniversary of his death|kunjom=Agius|isem=Ritianne|data=2017-07-01|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-06}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Diacono, Carlo}} [[Kategorija:Kompożituri Maltin]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Twieldu fl-1876]] [[Kategorija:Każini tal-banda f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-1942]] [[Kategorija:Surmasti]] qznd33n37hdfyfpcwxnameqfa8m51nt 0 33155 330596 325904 2026-06-18T17:00:47Z ToniSant 4257 added [[Category:Surmasti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330596 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} Il-Maġġur '''Anthony Aquilina''' (25 ta’ Lulju 1906 - 21 ta’ Settembru 1985) magħruf bħala ‘'''r-Re tal-Marċi’''' kien mużiċist u kompożitur rinomat Malti magħruf għall-kontribut tiegħu fid-dinja tal-mużika f’Malta, speċjalment fil-qasam tal-baned tal-festi tradizzjonali Maltin. Matul il-karriera tiegħu, huwa mexxa diversi baned b’suċċess u ħalla impatt sinifikanti fuq il-kultura mużikali tal-gżejjer Maltin.<ref name=":0">{{Ċita rivista|kunjom1=Galea|isem1=Victor|sena=2010|titlu=25 anniversarju mill-mewt tal-akbar kompożitur, il-Maggur Anthony Aquilina|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/56447|rivista=Festa [San Ġużepp, Għaxaq] 2010|lingwa=Malti|post=Għaxaq|pubblikatur=Għaqda Mużikali San Ġużepp|paġni=40, 42, 43}}</ref> == Ħajja Bikrija u Edukazzjoni == Anthony Aquilina twieled [[Ħaż-Żebbuġ]] fil-25 ta’ Lulju 1906. Huwa kien iben Indri Aquilina u Filippa imwielda Bugeja. Missieru kien iġorr il-qlugħ tad-dgħajjes minn Ħaż-Żebbuġ sal-Marsa bil-karrettun tiegħu <ref name=":1">{{Ċita rivista|kunjom1=Mangion|isem1=Marlene|sena=2010|titlu=Infakkru lill-Maġġur Anthony Aquilina, surmast tal-marċi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/57275|rivista=Festa Madonna taċ-Ċintura, Gudja, 2010|lingwa=Malti|post=Gudja|pubblikatur=Għaqda Mużikali Marija Assunta|paġni=63, 65}}</ref>. Tgħammed l-għada fil-[[Knisja Parrokkjali ta’ San Filep]] u ingħata l-ismijiet ta’ Paul, Philip, Joseph iżda kulħadd kien jafu bħala Anthony jew Ninu. Huwa kellu żewġ ħutu bniet Filippa u Marija.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Beda jistudja l-mużika taħt l-assistent surmast [[Wiġi Said]], partikolarment il-[[klarinett]], minn eta’ ta’ tmien snin mal-[[Każin Banda San Filep]] u ta’ għaxar snin ħareġ jdoqq għal-l-ewwel darba ma’ din l-istess banda.<ref name=":0" /> Huwa kompla jistudja il-mużika taħt is-surmast Awstrijak [[Aurelio Doncich]] li dak iż-żmien kien is-surmast tas-[[Soċjetà Filarmonika ‘King’s Own’]] tal-Belt Valletta.<ref name=":2">{{Ċita rivista|kunjom1=Moon|isem1=Stephen|sena=2005|titlu=20 sena mill-mewt tar-Re tal-Marci Maltin il-Maggur Anthony Aquilina (1906 - 1985)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/123756|rivista=L-Isbaħ Ġawrha, [festa Marija Bambina, Xagħra, 2005]|lingwa=Malti|post=Xagħra|pubblikatur=Soċjetà Filarmonika ‘Victory’|paġni=79-80}}</ref> Kien peremezz ta' Doncich li daħal bħala 'band boy' mal-armata Ingliża, meta irrekomandah lil-Kurunell tal-[[Royal Malta Artillery]].<ref name=":3">{{Ċita rivista|kunjom1=Maggi|isem1=Manwel|sena=1993|titlu=Il-maġġur Anthony Aquilina...ir-re tal-briju u l-marċi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/58937|rivista=Programm tal-festa [San Gejtanu, Ħamrun]|lingwa=Malti|post=Ħamrun|pubblikatur=Għaqda tal-Mużika San Gejtanu|paġni=331, 333, 335, 337}}</ref> Meta daħal fl-armata Ingliża, it-talent tiegħu ġibet l-attenzjoni tas-surmast tal-banda tal-armata u dak irrkomanda biex Aquilina jkompli l-istudji tiegħu ġewwa l-[[Renju Unit|Ingilterra]]. Huwa temm l-istudji tiegħu bl-unuri u saħansitra rebaħ borża tal-istudji Royal Military School of Music fi Kneller Hall Twickenham Surrey, fl-Ingilterra.<ref name=":0" /> Kien hawn fejn tgħallem l-istrumentazzjoni, id-direzzjoni, u l-kompozizzjoni, kemm għall-orkestra, kif ukoll għall-banda. Aquilina iltaqa’ ma’ tfajla Kanadiża bl-isem ta’ Catherine Ross meta kien qed jgħix l-Ingilterra. Huma iżżewġu nhar it-2 ta’ April fil-[[Knisja tal-Vitorja]] ġewwa l-[[Valletta|Belt Valletta]]. Kellhom tifel wieħed, Geoffrey Aquilina Ross.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Galea|isem1=Victor|sena=2010|titlu=Il-Maggur Anthony Aquilina : 25 sena mill-mewt tal-akbar kompożitur tal-marċi Brijużi|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/36272|rivista=Mill-Każin : festa 2010|lingwa=Malti|post=Valletta|pubblikatur=Soċjetà Filarmonika ‘King’s Own’|paġni=27-31}}</ref> Apparti li jdur il-festi u l-każini, Aquilina kien dilettant kbir tal-[[futbol]] fejn kien jsegwi s-[[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] u t-tim Ingliż tal-[[Arsenal FC|Arsenal]]. Kien iħobb l-għawm kif ukoll passiġġati fil-kampanja mal-klieb tiegħu.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Fenech|isem1=Edmond|sena=2015|titlu=Surmastrijiet u kompozituri Maltin (2) Mjr Anthony Aquilina (1906-1985)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/43542|rivista=Festa [Madonna tal-Karmnu, Balluta], 2015|lingwa=Malti|post=St. Julians|pubblikatur=Soċjetà Mużikali tal-Karmnu Balluta|paġni=85-89}}</ref> == Karriera u Kisbiet == Matul iż-żmien tiegħu jitgħallem fl-Ingilterra irnexxilu jikseb tlett medalji. Fl-1927 ingħata l-’Cousins’ Memorial’ talli kiseb l-ewwel premju fid-daqq tal-klarinett. Fl-1930 naraw li rebaħ żewġ unuri oħra; tal-’''Conducting''’ kif ukoll dak ta’ l-għola punteġġ fl-arrangemnti mużikali għall-orkestra u għal baned militari.<ref name=":0" /> Niżel Malta bħala Warrant Officer Class 1<ref name=":0" /> u ħa f’idejh it-tmexxija tal-[[Banda tar-Royal Malta Artillery]]. Huwa dam surmast ta’ din il-banda għal seba’ snin, fejn wara ingħatalu t-titlu ta’ president onorarju.<ref name=":0" /> Taħtu din il-banda saret aktar professjonali u bdiet tikseb ħafna tifħir.<ref name=":2" /> Fil-bidu tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] kien laħaq r-rank ta’ Commissioned Officer, fizzjal b’żewġ stilel. Baqa javvanza fl-armata fejn laħaq il-grad ta’ Maġġur. Huwa rtira mir-Royal Malta Artillery fl-eta’ ta 57 sena.<ref name=":0" />   L-ewwel inkarigu ma banda mhux militari kienet ma dik tal-[[Banda Duke of Connaught’s Own]] ta’ [[Birkirkara]].<ref name=":2" /> Fl-1 t'Ottubru tal-1945 l-Kaptan, aktar tard Maggur, Aquilina nħatar surmast direttur tal-istess banda Banda Duke of Connaught’s Own u dam fil-kariga sas-sena 1956.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Każin Santa Liena Banda Duke of Connaught’s Own (Birkirkara, Malta)|sena=2015|titlu=150 sena ta' storja glorjuża - siltiet mill-aktar avvenimenti importanti tal-Każin Santa Liena Banda Duke of Connaught's Own|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/72108|rivista=Festa [Santa Liena, Birkirkara] 2015|lingwa=Malti|post=Birkirkara|pubblikatur=Każin Santa Liena Banda Duke of Connaught’s Own|paġni=121-125}}</ref> Fost l-aktar marċi popolari nsibu dak ta’ ‘Come on the Stripes’ li ikkompona meta t-tim tal-futbol [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C.]] akkwista promozzjoni għall aktar diviżjoni għolja tal-futbol Malti.<ref name=":2" />   Fl-1956 wara [[Joseph Casapinta]], laħaq Aquilina bħala is-surmast tal-Banda King’s Own tal-Belt Valletta. Aquilina dam surmast sal-1972 u matul dan iż-żmien ikkompona diversi marċi brijjużi, li grazzi għalihom ingħatalu t-titlu tar-Re tal-Marċi.<ref name=":2" /> Il-Maġġur Aquilina kiteb diversi marċi brijjużi. L-istil tiegħu jingħaraf għaliex huwa dak stil militari iżda b’elementi Mediterranji u b’xi laqtiet Spanjoli. [[Marċi funebri]] qatt ma kiteb.<ref name=":0" /> Wara li rtira bħala Surmast tal-King’s Own, ħadem fuq proġett fejn fl-1979 irnexxilu joħroġ long play bil-mużika tiegħu bit-titlu ''Festive Memories No. 2''.<ref name=":0" /> Din kienet suċċess kbir, tant li fl-1982 ħareġ it-tieni waħda tiegħu.<ref name=":2" /> It-tielet waħda tiegħu ħarġet wara mewtu bit-titlu ta’ ''Happy Memories.''<ref name=":0" /> Fl-1983, huwa inħatar bħala l-ewwel surmast tas-[[Soċjetà Mużikali Sant’Antnin]] li kienet għada kif tingħaqad f’Birkirkara.<ref name=":2" /> L-uniku innu-marċ li kiteb u kkompona għal din il-banda kien dak bl-isem ta’ ''Preghiera a Sant’ Antonio''.<ref name=":0" /> Aquilina kien jservi bħala konsulent tal-mużika mal-kumpanija ‘[[Redifussion]]’ u kien ukoll jippreżenta programm tal-[[mużika klassika]] u semi-klassika.<ref name=":2" /> L-aħħar marċ li kiteb kien il-’''Marie Louise''’ u ndaqq mill-[[Soċjetà Filarmonika ‘Leone’|Banda Leone]] fl-1987.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Xuereb|isem1=Omar|sena=2006|titlu=Il-maġġur Anthony Aquilina - 100 sena mit-twelid|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/57503|rivista=Festa Madonna taċ-Ċintura, Gudja, 2006|lingwa=Malti|post=Gudja|pubblikatur=Għaqda Mużikali Marija Assunta|paġni=57}}</ref> == Xogħolijiet Magħżula == === '''Marci'''<ref name=":4">{{Ċita rivista|kunjom1=Galea|isem1=Victor|sena=2015|titlu=Il-Maġġur Anthony Aquilina, is-surmast tal-marċi Maltin (1985-2005)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/71821|rivista=Festa [Santa Liena, Birkirkara] 2015|lingwa=Malti|post=Birkirkara|pubblikatur=Każin Santa Liena Banda Duke of Connaught’s Own|paġni=97-99}}</ref> === * Is-Sur Mizzi (1946) * Wenzinos (1947) * Ta' Gerrew (1947) * Ġanni Sfafar (1947) * In-Nakku (1947) * Is-Sur Ġiġ (1948) * Il-Wiżna (1948) * L-Imgħallem (1948) * Elena Elena (1948) * Vivax-Xemx (1948) * Fiorentina (1949) * Los Guitarreros (1950) * Ċieqa u Ċelest (1950) * The Seven Sons (1950) * Lilly Pom Pom (1951) * Dawk Tagħna )1951) * Il-Bronżajju (1953) * The Two Sisters (1953) * Come On The Stripes (1953) * Lilly Pom Pom The 2nd (1957) == Mewt u Legat == Waqt telefonata lil ħabib tiegħu Charles Calleja, Aquilina stqarr li ma tantx jiflaħ dakinhar. Meta dan mar jżuru induna li ma kienx qed sew u dlok ċempel lit-tabib Anthony Galea Debono. Wara l-eżaminazzjoni tiegħu għarrfu li kien tah attakk tal-qalb qawwi. Tah il-parir li jmur l-isptar u jsejjah ambulanza. Aquilina xtaq li jwasslu sieħbu Calleja. Iżda fil-ħin li mar jġib il-karozza, Aquilina laħaq miet.<ref name=":0" /> <ref name=":4" /> Il-Maġġur miet fil-21 ta’ Settembru 1985 fid-dar tiegħu f’Tas-[[Tas-Sliema|Sliema]].<ref name=":5">{{Ċita rivista|kunjom1=Bonnici|isem1=Eman|sena=2016|titlu=Żebbuġin magħrufa midfuna fiċ-ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/50459|rivista=Għaqda Każin Banda San Filep, A.D. 1851, Ħaż-Żebbuġ : festa, 2016|lingwa=Malti|post=Ħaż-Żebbuġ|pubblikatur=Każin Banda San Filep|paġni=243-250}}</ref> Il-funeral sar nhar l-24 ta’ Settembru 1985 fil-[[Knisja ta’ Sant’Antnin, Birkirkara|Knisja ta’ Sant’Antnin]] ta’ Birkirara, fejn il-korteo telaq mill-i[[sptar San Luqa]] sal-każin tal-Banda Duke of Connaught’s Own fejn kien hemm numru kbir ta’ nies jistennewh biex jagħtu l-aħħar tislima. Fost il-folla kien hemm il-Prim Ministru ta’ Malta [[Karmenu Mifsud Bonnici]] u diversi membri parlamentari kif ukoll rappreżentati tal-armata. Ma kienux jonqsu diversi rapreżentanti ta’ baned Maltin u Għawdxin bl-istandardi tagħhom. Tul il-korteo daqqet il-Banda Sant’ Antnin u t-tebut tiegħu kien l-ħin kollu kien merfugħ mill-membri tal-kumitat tal-Banda Sant'Antnin.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Soċjetà Mużikali Sant’Antnin (Birkirkara, Malta)|sena=2008|titlu=L-ewwel surmast direttur tal-Banda Sant'Antnin B'Kara: Maġġur Anthony Aquilina (1983-1985)|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/54026|rivista=Festa [Sant’Antnin, Birkirkara] 2008|lingwa=Malti|post=Birkirkara|pubblikatur=Soċjetà Mużikali Sant’Antnin|paġni=61, 63}}</ref> Fuq xewqa tal-Maġġur indaqq l-marċ Balfrendozan kif ukoll l-innu-marċ ''Preghiera a San Antonio''. Għadd ta’ Każini tellgħu il-bandiera mezz’asta bħala torija ta’ rispett.<ref name=":0" /> Huwa jinsab midfun fiċ-[[Ċimiterju tal-Addolorata]] fil-qabar tas-Soċjeta’ King’s Own li jinsab fid-Diviżjoni Punent CA-U-2.<ref name=":2" /><ref name=":5" />  == Referenzi == {{Referenzi}} {{DEFAULTSORT:Aquilina, Anthony}} [[Kategorija:Kompożituri Maltin]] [[Kategorija:Nies minn Ħaż-Żebbuġ]] [[Kategorija:Twieldu fl-1906]] [[Kategorija:Mietu fl-1985]] [[Kategorija:Każini tal-banda f'Malta]] [[Kategorija:Surmasti]] 8de7z74nh65s1ucrfxay7ov3lafi3r1 0 34490 330592 330574 2026-06-18T16:55:09Z ToniSant 4257 immarkat għall-wikifikazzjoni 330592 wikitext text/x-wiki {{Wikifikazzjoni}} '''Il-Każin tal-Banda Annunzjata''' f'Ħal Tarxien magħruf bħala '''Għaqda Mużikali Marija Annunzjata'''' huwa l-uniku każin tal-banda mwaqqaf fir-raħal ta' Ħal Tarxien f'Malta. L-oriġini tiegħu huma ntraċċati lura għal nofs is-seklu 19. Fl-1862, Odilone Caruana, personalità magħrufa minn Ħaż-Żabbar, residenti fir-raħal, ġabar xi żgħażagħ biex iwaqqaf każin tal-banda f’Ħal Tarxien. Il-banda kienet oriġinarjament magħrufa bħala '''Banda del Tarxien'''. Aktar tard, il-banda bidlet isimha għal '''San Ġiovanni''' peress li Ħal Tarxien kien magħruf bħala ''ir-raħal ta' San Ġwann'' (ir-raħal ta' San Ġwann), sakemm fl-1885 sar magħruf bħala. '''Banda San Giuseppe''', wara t-twaqqif ta' kappella ddedikata lil San Ġużepp fil-periferija tar-raħal. L-ewwel bini tiegħu kien jinsab fi Strada Sant’ Anna u wara l-klabb ġie trasferit għal 54, Strada Reale. Banda Annunzjata ta’ Ħal-Tarxien Fl-1904 il-każin tal-banda sar magħruf bħala '''Circolo Filarmonica Annunzjata''' u fl-1912 akkwista fond ikbar ġdid fi Strada Raħal Ġdid, l-istess fond li għadu jintuża sal-lum. Il-każin tal-banda żamm ismu Taljan sakemm inbidel statutorju għal '''Għaqda Mużikali Marija Annunzjata''' fl-1986. L-ewwel direttur tal-banda tal-każin kien Mro Giuseppe Portelli sal-1890. Warajh kien is-Surmast Napoleon Caruana Dingli u diversi surmasti famużi oħra fosthom Mro Lorenzo Gonzi u Mro Vincenzo Ciappara . Wara dawn is-snin kollha ta' eżistenza, il-Każin tal-Banda Annunkazzjoni għadu l-uniku każin tal-banda mwaqqaf Ħal Tarxien. Joffri lezzjonijiet mużikali b’xejn għal dawk il-persuni kollha li jixtiequ jitgħallmu l-mużika u tagħti l-opportunità li wara jiffurmaw parti mill-banda. Il-fond il-ġdid tal-każin tal-banda li qed jinbena se joffri post għan-nies kollha u ideali għal laqgħat tal-familja u ħbieb is-sena kollha speċjalment f’Mejju meta r-raħal ta’ Ħal Tarxien jiċċelebra l-Festa tal-Lunzjata. == L-Arma tal-Każin == L-Arma tal-Każin, iddisinjat minn Chev. Rafel Bonnici Calì, huwa simili ħafna għall-arma tal-Parroċċa, li hija magħmula minn żewġ partijiet ewlenin. Il-parti ta' fuq għandha l-ittra '''M''' li tirrappreżenta l-Verġni Mqaddsa, filwaqt li l-parti t'isfel għandha żewġ strixxi blu wieqfa, fuq sfond abjad. Minbarra dan il-logo tal-każin juri l-‘lyra’ (arpa) mużikali, li titpoġġa bejn l-istrixxi blu fil-parti t’isfel. == Organizzazzjoni == Sa mit-twaqqif tiegħu l-każin tal-banda ta' Ħal Tarxien kellu 33 President li, flimkien mal-membri tal-każin u l-''bandisti'' tiegħu, stinkaw ħafna biex jippromwovu l-kultura mużikali fost in-nies tal-lokal ta' Ħal Tarxien. Il-każin dejjem kellu numru sostanzjali ta' bandisti studenti li aktar tard saru membri tal-banda tal-każin. == Kumitat Ewlieni == Il-klabb huwa mmexxi minn kumitat eżekuttiv magħmul minn 13-il membru u mmexxi mill-President tal-kumitat. L-uffiċjali kollha li jservu f’dan il-kumitat jiġu eletti kull sentejn waqt Laqgħa Ġenerali Annwali. Il-president attwali huwa s-Sur Victor Seguna u ilu fil-kariga sa mill-2007. Id-direttur tal-banda attwali huwa Mro. Hermann Farrugia Frantz u ilu fil-kariga mill-2011. == Sezzjoni Żgħażagħ == Il-kumitat eżekuttiv huwa appoġġjat mis-sezzjoni taż-żgħażagħ tal-każin imwaqqfa fl-1993 Sezzjoni Żgħażagħ u Partitarji fit-tmexxija tal-każin u l-organizzazzjoni tad-diversi attivitajiet li jsiru mill-każin matul is-sena. L-Imrweħa li tintuża waqt il-marċi Il-Briju fil-marċi waqt il-Marċ tal-Anġlu == Kummissjoni Banda == Il-kumitat eżekuttiv huwa appoġġjat mill-kummissjoni banda li tieħu ħsieb il-bandisti kollha tal-Banda Annunzjata. Huwa responsabbli mill-impenji kollha tal-banda, speċjalment matul il-ġimgħa tal-festa. Il-kummissjoni tal-banda tieħu ħsieb ukoll il-programm mużikali annwali li jsir nhar l-Erbgħa tal-ġimgħa tal-festa. == Kumitat Planċier == Fl-1994, grupp ta' attivisti tal-każin tal-banda ffurmaw il-''Kumitat Planċier'' li wara 7 snin ta' xogħol iebes u sagrifiċċji inawgura waħda mill-akbar u l-aktar banedstand (planċier) f'Malta. Years passed by, however for most local Maltese activists, it is still considered to be one of the best Planċier ever. Inawgurażżjoni Planċier 2001 Il-Planċier Armat Il-Planċier Armat == Kostruzzjoni ta' Fond ġdid == Fl-2011, dan il-każin tal-banda beda wieħed mill-akbar proġett li qatt għamel. It-twaqqigħ tal-fond attwali u l-bini ta’ każin ġdid tal-banda. Il-faċilitajiet il-ġodda li qed jinbnew u li jinsabu fi stadju avvanzat, jinkludu kantina kbira, daħla prinċipali li taraġ li jwassal għat-tieni sular, bar-area kbira, tliet swali kbar u faċċata ġdida li tikkumplimenta ż-żona ta’ konservazzjoni urbana tal-qadima. raħal Ħal Tarxien. Bħalissa qed isir il-bini tad-daħla prinċipali filwaqt li qed isiru l-aħħar preparamenti għall-bini tal-faċċata ewlenija. == Ċelebrazzjonijiet tal-150 sena Anniversarju == Fl-2012, il-Każin tal-Banda Annunzjata ta’ Ħal Tarxien fakkar il-150 sena anniversarju. Logo ġdid ''Futur lil Wirtna'' iddisinjat mill-mibki Renzo Gauci ġie inawgurat f'Jannar 2012 wara quddiesa li saret fil-parroċċa ta' Ħal Tarxien u marċ mill-banda madwar Ħal Tarxien għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-ftuħ ta' dan l-anniversarju importanti. Għall-okkażjoni tal-150 anniversarju l-Każin tal-Banda Lunzjata ħareġ żewġ recordings: Marċi Funebri ''Lachrimae Christi'' u Marċi Festi ''Futur lil Wirtna''. F'April 2012, biex tfakkar il-150 anniversarju l-Banda Annunzjata ppreżentat kunċert ta' mużika qaddisa bl-isem ''A Maria Santissima Annunziata'' li sar fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien. Il-5 ta’ Mejju 2012, rat lill-banda tipparteċipa fiċ-ċerimonja uffiċjali fejn tpoġġiet l-ewwel ġebla tal-fond il-ġdid tal-każin tal-banda mill-President ta’ Malta Dr.George Abela. F'Settembru 2012 sar kunċert ''Mużika 150'' fil-Palazz tal-Gran Mastru fil-Valletta biex jitfakkar il-150 anniversarju ta' dan il-każin tal-banda. Kunċert Mużikali f'okkażżjoni tal-150 sena Kunċert Mużikali f'okkażżjoni tal-150 sena Il-logo tal-150 anniversarju magħmul minn Renzo Gauci === Surmastrijiet === {| class="wikitable sortable" !No !Surmastrijiet !Minn !Sa |- |01 |Ġuseppe Portelli |1870 |1890 |- |02 |Napuljun Caruana Dingli |1890 |1905 |- |03 |Salvatore Galea Abela |1905 |1906 |- |04 |Ignazio Catania |1906 |1908 |- |05 |Ġiuseppe Camenzuli |1908 |1909 |- |06 |Lorenzo Gonzi |1909 |1924 |- |07 |Vincenzo Ciappara |1924 |1931 |- |08 |Lorenzo Gonzi |1931 |1934 |- |09 |Antonio Zammit |1934 |1938 |- |10 |Ġiuseppe Buttigieg |1938 |1944 |- |11 |Ġiuseppe Magri |1944 |1945 |- |12 |Ġiuseppe Buttigieg |1945 |1972 |- |13 |Salvino Fabri |1972 |1974 |- |14 |Paolo Buttigieg |1974 |1978 |- |15 |John J. Pace |1978 |1983 |- |16 |Ġiuseppe Buttigieg |1983 |1984 |- |17 |Paolo Buttigieg |1984 |1991 |- |18 |Saviour Portelli |1991 |1993 |- |19 |Dominic Darmanin |1993 |1997 |- |20 |Victor Vella |1997 |2011 |- |21 |Hermann Farrugia Frantz |2011 | |} === Presidenti === {| class="wikitable sortable" !No !Presidenti !Minn !Sa |- |01 |Odilone Caruana |1862 |1890 |- |02 |Giuseppe Spiteri |1890 |1994 |- |03 |Marquis George Crispo-Barbaro |1894 |1896 |- |04 |Sigismondo Savona |1896 |1906 |- |05 |Gaetano Lanzon |1906 |1909 |- |06 |Ġiovanni Faure |1909 | |- |07 |Carmelo Mamo |1909 |1924 |- |08 |Carmelo Sant |1924 | |- |09 |Carmelo Farrugia |1924 |1926 |- |10 |Ġiovanni Micallef Goggi |1926 | |- |11 |Dr. Paul Schembri M.D |1926 |1927 |- |12 |Lorenzo Ebejer |1927 |1929 |- |13 |Thomas Berry |1929 |1936 |- |14 |Marquis George Crispo-Barbaro |1930 |1934 |- |15 |Lucrezio Bonavia |1934 | |- |16 |Giuseppe Adolfo Ruggier |1934 |1936 |- |17 |Giuseppe Maria Ruggier |1936 |1937 |- |18 |Chev. Raffaele Bonnici Calġ |1937 |1946 |- |19 |William Tagliaferro |1946 |1950 |- |20 |Annunziato Zammit |1950 |1959 |- |21 |Salvatore Camilleri |1959 |1967 |- |22 |John Cassar |1967 |1968 |- |23 |Salvatore Camilleri |1968 |1969 |- |24 |Dr. Joseph Cassar LL.D. M.P. |1969 |1970 |- |25 |Joseph M.Cachia |1970 |1987 |- |26 |Salvatore Farrugia |1987 |1991 |- |27 |Joseph L. Vella |1991 |1992 |- |28 |Vincent Battistino |1992 |1996 |- |29 |Felix Gauci |1996 |1998 |- |30 |Carmel Mercieca |1998 |2000 |- |31 |Anthony Piscopo |2000 |2000 |- |32 |Victor Seguna |2007 | |} gqdwolc42sva26nmj4039aws5vt3f88 330593 330592 2026-06-18T16:55:26Z ToniSant 4257 added [[Category:Każini tal-banda f'Malta]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330593 wikitext text/x-wiki {{Wikifikazzjoni}} '''Il-Każin tal-Banda Annunzjata''' f'Ħal Tarxien magħruf bħala '''Għaqda Mużikali Marija Annunzjata'''' huwa l-uniku każin tal-banda mwaqqaf fir-raħal ta' Ħal Tarxien f'Malta. L-oriġini tiegħu huma ntraċċati lura għal nofs is-seklu 19. Fl-1862, Odilone Caruana, personalità magħrufa minn Ħaż-Żabbar, residenti fir-raħal, ġabar xi żgħażagħ biex iwaqqaf każin tal-banda f’Ħal Tarxien. Il-banda kienet oriġinarjament magħrufa bħala '''Banda del Tarxien'''. Aktar tard, il-banda bidlet isimha għal '''San Ġiovanni''' peress li Ħal Tarxien kien magħruf bħala ''ir-raħal ta' San Ġwann'' (ir-raħal ta' San Ġwann), sakemm fl-1885 sar magħruf bħala. '''Banda San Giuseppe''', wara t-twaqqif ta' kappella ddedikata lil San Ġużepp fil-periferija tar-raħal. L-ewwel bini tiegħu kien jinsab fi Strada Sant’ Anna u wara l-klabb ġie trasferit għal 54, Strada Reale. Banda Annunzjata ta’ Ħal-Tarxien Fl-1904 il-każin tal-banda sar magħruf bħala '''Circolo Filarmonica Annunzjata''' u fl-1912 akkwista fond ikbar ġdid fi Strada Raħal Ġdid, l-istess fond li għadu jintuża sal-lum. Il-każin tal-banda żamm ismu Taljan sakemm inbidel statutorju għal '''Għaqda Mużikali Marija Annunzjata''' fl-1986. L-ewwel direttur tal-banda tal-każin kien Mro Giuseppe Portelli sal-1890. Warajh kien is-Surmast Napoleon Caruana Dingli u diversi surmasti famużi oħra fosthom Mro Lorenzo Gonzi u Mro Vincenzo Ciappara . Wara dawn is-snin kollha ta' eżistenza, il-Każin tal-Banda Annunkazzjoni għadu l-uniku każin tal-banda mwaqqaf Ħal Tarxien. Joffri lezzjonijiet mużikali b’xejn għal dawk il-persuni kollha li jixtiequ jitgħallmu l-mużika u tagħti l-opportunità li wara jiffurmaw parti mill-banda. Il-fond il-ġdid tal-każin tal-banda li qed jinbena se joffri post għan-nies kollha u ideali għal laqgħat tal-familja u ħbieb is-sena kollha speċjalment f’Mejju meta r-raħal ta’ Ħal Tarxien jiċċelebra l-Festa tal-Lunzjata. == L-Arma tal-Każin == L-Arma tal-Każin, iddisinjat minn Chev. Rafel Bonnici Calì, huwa simili ħafna għall-arma tal-Parroċċa, li hija magħmula minn żewġ partijiet ewlenin. Il-parti ta' fuq għandha l-ittra '''M''' li tirrappreżenta l-Verġni Mqaddsa, filwaqt li l-parti t'isfel għandha żewġ strixxi blu wieqfa, fuq sfond abjad. Minbarra dan il-logo tal-każin juri l-‘lyra’ (arpa) mużikali, li titpoġġa bejn l-istrixxi blu fil-parti t’isfel. == Organizzazzjoni == Sa mit-twaqqif tiegħu l-każin tal-banda ta' Ħal Tarxien kellu 33 President li, flimkien mal-membri tal-każin u l-''bandisti'' tiegħu, stinkaw ħafna biex jippromwovu l-kultura mużikali fost in-nies tal-lokal ta' Ħal Tarxien. Il-każin dejjem kellu numru sostanzjali ta' bandisti studenti li aktar tard saru membri tal-banda tal-każin. == Kumitat Ewlieni == Il-klabb huwa mmexxi minn kumitat eżekuttiv magħmul minn 13-il membru u mmexxi mill-President tal-kumitat. L-uffiċjali kollha li jservu f’dan il-kumitat jiġu eletti kull sentejn waqt Laqgħa Ġenerali Annwali. Il-president attwali huwa s-Sur Victor Seguna u ilu fil-kariga sa mill-2007. Id-direttur tal-banda attwali huwa Mro. Hermann Farrugia Frantz u ilu fil-kariga mill-2011. == Sezzjoni Żgħażagħ == Il-kumitat eżekuttiv huwa appoġġjat mis-sezzjoni taż-żgħażagħ tal-każin imwaqqfa fl-1993 Sezzjoni Żgħażagħ u Partitarji fit-tmexxija tal-każin u l-organizzazzjoni tad-diversi attivitajiet li jsiru mill-każin matul is-sena. L-Imrweħa li tintuża waqt il-marċi Il-Briju fil-marċi waqt il-Marċ tal-Anġlu == Kummissjoni Banda == Il-kumitat eżekuttiv huwa appoġġjat mill-kummissjoni banda li tieħu ħsieb il-bandisti kollha tal-Banda Annunzjata. Huwa responsabbli mill-impenji kollha tal-banda, speċjalment matul il-ġimgħa tal-festa. Il-kummissjoni tal-banda tieħu ħsieb ukoll il-programm mużikali annwali li jsir nhar l-Erbgħa tal-ġimgħa tal-festa. == Kumitat Planċier == Fl-1994, grupp ta' attivisti tal-każin tal-banda ffurmaw il-''Kumitat Planċier'' li wara 7 snin ta' xogħol iebes u sagrifiċċji inawgura waħda mill-akbar u l-aktar banedstand (planċier) f'Malta. Years passed by, however for most local Maltese activists, it is still considered to be one of the best Planċier ever. Inawgurażżjoni Planċier 2001 Il-Planċier Armat Il-Planċier Armat == Kostruzzjoni ta' Fond ġdid == Fl-2011, dan il-każin tal-banda beda wieħed mill-akbar proġett li qatt għamel. It-twaqqigħ tal-fond attwali u l-bini ta’ każin ġdid tal-banda. Il-faċilitajiet il-ġodda li qed jinbnew u li jinsabu fi stadju avvanzat, jinkludu kantina kbira, daħla prinċipali li taraġ li jwassal għat-tieni sular, bar-area kbira, tliet swali kbar u faċċata ġdida li tikkumplimenta ż-żona ta’ konservazzjoni urbana tal-qadima. raħal Ħal Tarxien. Bħalissa qed isir il-bini tad-daħla prinċipali filwaqt li qed isiru l-aħħar preparamenti għall-bini tal-faċċata ewlenija. == Ċelebrazzjonijiet tal-150 sena Anniversarju == Fl-2012, il-Każin tal-Banda Annunzjata ta’ Ħal Tarxien fakkar il-150 sena anniversarju. Logo ġdid ''Futur lil Wirtna'' iddisinjat mill-mibki Renzo Gauci ġie inawgurat f'Jannar 2012 wara quddiesa li saret fil-parroċċa ta' Ħal Tarxien u marċ mill-banda madwar Ħal Tarxien għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-ftuħ ta' dan l-anniversarju importanti. Għall-okkażjoni tal-150 anniversarju l-Każin tal-Banda Lunzjata ħareġ żewġ recordings: Marċi Funebri ''Lachrimae Christi'' u Marċi Festi ''Futur lil Wirtna''. F'April 2012, biex tfakkar il-150 anniversarju l-Banda Annunzjata ppreżentat kunċert ta' mużika qaddisa bl-isem ''A Maria Santissima Annunziata'' li sar fil-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Tarxien. Il-5 ta’ Mejju 2012, rat lill-banda tipparteċipa fiċ-ċerimonja uffiċjali fejn tpoġġiet l-ewwel ġebla tal-fond il-ġdid tal-każin tal-banda mill-President ta’ Malta Dr.George Abela. F'Settembru 2012 sar kunċert ''Mużika 150'' fil-Palazz tal-Gran Mastru fil-Valletta biex jitfakkar il-150 anniversarju ta' dan il-każin tal-banda. Kunċert Mużikali f'okkażżjoni tal-150 sena Kunċert Mużikali f'okkażżjoni tal-150 sena Il-logo tal-150 anniversarju magħmul minn Renzo Gauci === Surmastrijiet === {| class="wikitable sortable" !No !Surmastrijiet !Minn !Sa |- |01 |Ġuseppe Portelli |1870 |1890 |- |02 |Napuljun Caruana Dingli |1890 |1905 |- |03 |Salvatore Galea Abela |1905 |1906 |- |04 |Ignazio Catania |1906 |1908 |- |05 |Ġiuseppe Camenzuli |1908 |1909 |- |06 |Lorenzo Gonzi |1909 |1924 |- |07 |Vincenzo Ciappara |1924 |1931 |- |08 |Lorenzo Gonzi |1931 |1934 |- |09 |Antonio Zammit |1934 |1938 |- |10 |Ġiuseppe Buttigieg |1938 |1944 |- |11 |Ġiuseppe Magri |1944 |1945 |- |12 |Ġiuseppe Buttigieg |1945 |1972 |- |13 |Salvino Fabri |1972 |1974 |- |14 |Paolo Buttigieg |1974 |1978 |- |15 |John J. Pace |1978 |1983 |- |16 |Ġiuseppe Buttigieg |1983 |1984 |- |17 |Paolo Buttigieg |1984 |1991 |- |18 |Saviour Portelli |1991 |1993 |- |19 |Dominic Darmanin |1993 |1997 |- |20 |Victor Vella |1997 |2011 |- |21 |Hermann Farrugia Frantz |2011 | |} === Presidenti === {| class="wikitable sortable" !No !Presidenti !Minn !Sa |- |01 |Odilone Caruana |1862 |1890 |- |02 |Giuseppe Spiteri |1890 |1994 |- |03 |Marquis George Crispo-Barbaro |1894 |1896 |- |04 |Sigismondo Savona |1896 |1906 |- |05 |Gaetano Lanzon |1906 |1909 |- |06 |Ġiovanni Faure |1909 | |- |07 |Carmelo Mamo |1909 |1924 |- |08 |Carmelo Sant |1924 | |- |09 |Carmelo Farrugia |1924 |1926 |- |10 |Ġiovanni Micallef Goggi |1926 | |- |11 |Dr. Paul Schembri M.D |1926 |1927 |- |12 |Lorenzo Ebejer |1927 |1929 |- |13 |Thomas Berry |1929 |1936 |- |14 |Marquis George Crispo-Barbaro |1930 |1934 |- |15 |Lucrezio Bonavia |1934 | |- |16 |Giuseppe Adolfo Ruggier |1934 |1936 |- |17 |Giuseppe Maria Ruggier |1936 |1937 |- |18 |Chev. Raffaele Bonnici Calġ |1937 |1946 |- |19 |William Tagliaferro |1946 |1950 |- |20 |Annunziato Zammit |1950 |1959 |- |21 |Salvatore Camilleri |1959 |1967 |- |22 |John Cassar |1967 |1968 |- |23 |Salvatore Camilleri |1968 |1969 |- |24 |Dr. Joseph Cassar LL.D. M.P. |1969 |1970 |- |25 |Joseph M.Cachia |1970 |1987 |- |26 |Salvatore Farrugia |1987 |1991 |- |27 |Joseph L. Vella |1991 |1992 |- |28 |Vincent Battistino |1992 |1996 |- |29 |Felix Gauci |1996 |1998 |- |30 |Carmel Mercieca |1998 |2000 |- |31 |Anthony Piscopo |2000 |2000 |- |32 |Victor Seguna |2007 | |} [[Kategorija:Każini tal-banda f'Malta]] 3n47t79yveq3uq0172mitto8x657123