Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.46.0-wmf.23
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Xá
0
342
106559
85880
2026-04-09T19:00:47Z
~2026-21643-36
15165
Vhh
106559
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Tea Cup.jpg|thumb|250px|Ua [[xabena]] cun xá.]]
L '''xá''' ye ua bubida purparada atrabeç de la [[anfuson]] de [[fuolhas]], [[flores]], [[raízes]] de xá, ó [[Camellia sinensis]]. Giralmente ye purparada cun [[auga]] caliente. Cada bariadade ganha un sabor defenido de acuordo cul porcessamiento outelizado, que puode ancluir [[ouxidaçon]], [[fermentaçon]], i l cuntato cun outras [[yerba]]s, [[speciaries]] i [[fruitos]].
La palabra "xá" ye tamien ousada popularmente para refrenciar qualquier anfuson de fruitos, fuolhas, raízes ó yerbas cumo la [[maçanielha]] ó la [[cidreira]], mesmo nun cuntendo fuolhas de xá (ber [[tisana]]).
Este artigo trata, assi i todo, solo subre l berdadeiro xá.
== Cultibo ==
[[Fexeiro:Malaysia-tea plantation.jpg|thumbnail|250px|right|Plantaçon de xá na Malásia.]]
Natibo de regiones [[subtropical]]es cun clima de [[monçon]]es, l xá tamien ye cultibado an climas [[tropical]]es, oubtendo maior éisito an regiones de alta [[altitude]]. Cantitatibamente, de las cerca de 3.000.000 de [[tonelada]]s porduzidas anualmente, metade ye porduzida pula [[China]] i [[Índia]], an porporçones eiguales. 60% de l restro ye porduzido pul [[Quénia]], [[Turquie]], [[Andonésia]] i [[Sri Lhanka]]. Na [[Ouropa]] solo ye cultibado ne ls [[Açores]], adonde son porduzidas anualmente cerca de 40 toneladas.
An todas las regiones pordutoras, l cultibo ye aparecido, outelizando arbles podadas, para ajudar la colheita, i relatibamente moças, sendo sustituídas quando ampéçan a perder pordutibidade, cun cerca de 50 anhos. Notables cachos ancluen l Gyokuro, [[xá berde]] japonés, portegido de l sol durante l cultibo, i l [[Pu-erh]], tradecional xá de l sudoeste de la China, que outeliza arbles cun dezenas de metros i cientos de anhos, muitas deilhas dahs i salbaiges.
[[Fexeiro:Tea bush.jpg|left|thumbnail|Arbusto de xá]]
=== Cultibo an Pertual ===
Pertual tubo dues primazies an relaçon a la antroduçon de l xá na [[Ouropa]]. A de la antroduçon de l cunsumo de xá i la antroduçon, an 1750, de l cultibo de l xá. Fúrun porduzidos, na [[Ilha de San Miguel]] an zonas de micro-clima cumo Porto Formoso i Capielhas, 10 kg de xá negro i 8 kg de xá berde. Inda assi serie solo un seclo depuis que, cula chegada de mano de obra specializada, la porduçon se tornarie cunsequente, passando a haber ua apuosta na andustrializaçon de l porcessamiento passado apanha de las fuolhas.
De notar que atualmente l xá porduzido ne ls [[Açores]], sob las marcas Gorreana i Porto Formoso, ye cunsidrado un xá biológico, l que an muitos mercados proboca ua eideia de nobidade que nun ye de todo fatual. L porcessamiento deste, zde l cuidado de ls arbustos até a la colheita, ye l mesmo hai 250 anhos. Este xá ten praticamente toda la sue porduçon dibedida antre la region de l Açores, la quemunidade de la ilha na diáspora i l [[Reino Ounido]].
== Porcessamiento de l xá ==
Ls quatro tipos de xá son çtinguibles pul sou porcessamiento. ''Camellia sinensis'' ye un arbusto siempre berde an que las fuolhas, se nun son lhougo secas depuis de apanhadas, debrebe ampéçan a ouxidar. Este porcesso lhembra la maltizaçon de la cebada; las fuolhas quédan als poucos scuras, assi que la [[clorofila]] se quebra. L porcesso seguinte ne l porcessamiento ye parar l porcesso de ouxidaçon nun stado predetreminado remobendo la auga de las fuolhas bie calecimento. La palabra ''[[fermentaçon]]'' ye frequente i erroneamente ousado para çcrebir este porcesso, mesmo que na berdade nanhue berdadeira fermentaçon acunteça (ó seia, l porcesso nun ye digerido por microurganismos).
L xá ye tradecionalmente classeficado an quatro grupos percipales baseados ne l grau de ''ouxidaçon'':
* [[Xá branco]]: fuolhas moças (nuobos botones que crecírun) que nun sofrírun eifeitos de ouxidaçon; ls botones puoden star scudados de la luç de l sol para prebenir la formaçon de clorofila.
* [[Xá berde]]: la ouxidaçon ye parada pula aplicaçon de la calor, quier atrabeç de [[oupor]], un método tradecional japonés, ó an bandeijas calientes — l método tradecional chinés).
* [[Oolong (xá)|Oolong]] (烏龍茶): cuja ouxidaçon ye parada algures antre l xá berde i l xá negro.
* [[Xá negro]]: ouxidaçon sustancial. La traduçon lhiteral de la palabra chinesa ye ''xá burmeilho'', l que puode ser ousado antre ls fanas de xá.
* bariaçones pouco quemuns: stan çponibles bárias perparaçones de xá que nun se anquádran na nomenclatura ousual.
** [[Pu-erh]] (普洱茶): eirroneamente cunsidrado cumo ua subclasse de xá negro, pu-erh ye un porduto mui ambulgar. L Pu-erh ye un xá fermentado i ambelhecido (puode tener mais de 50 anhos), por bezes, çcrito cumo duplamente fermentado, sendo la segunda "fermentaçon" resultado de la açon de batérias. Eisiste un método moderno de acelarar l ambelhecimiento natural que porduç pu-erh de menor qualidade, chamado pu-erh cozinado, que ye bendido frequentemente an saquitos. L pu-erh tradecional ye cunserbado an forma de "tijolo" ó outras formas (las fuolhas de xá depuis de tratadas son prensadas an moldes). Este ye l mais apreciado de todos ls xás na China, sendo catalogado an funçon de la culidade de las fuolhas i de l anho de porduçon, tal cumo un bun bino ne l oucidente, i ye l xá normalmente outelizado para la cerimónia de xá chinesa (Kung Fu Cha). Para purparar la anfuson usa-se auga mui caliente ó até mesmo a ferber (ls [[Tibete|tibetanos]] son coincidos por deixá-los a ferber durante la nuite). L Pu-erh ye cunsidrado cumo un xá medecinal na [[China]].
** [[Xá amarielho]]: ye ousado cumo un nome de xá de alta culidade serbido na corte amperial, ó dun xá special porcessado aparecido al xá berde, mais cun ua fase de secaige mais demorada.
** [[Chong Cha]] (虫茶): lhiteralmente "''xá caliente''", esta espece ye feita a partir de sementes de botones de xá an beç de fuolhas. Ye ousado na medecina chinesa para lhidar cul calor de l [[berano]] bien cumo para tratar sintomas de gripe.
** [[Kukicha]] ó ''xá de ambierno'': feita de galhos i fuolhas bielhas [[twig]] podadas de la planta de xá durante la época drumente i tostado a seco debaixo de l fuogo. Ye popular na medecina tradecional [[japon]]esa i na dieta [[macrobiótica]].
** [[Lapsang souchong]] (正山小种 ó 烟小种) de [[Fujian]], China, ye un xá negro fumado, esto ye, secado ousando fogueiras de pino.
** [[Xá Rize]]: xá negro fuorte, porduzido na [[Turquie]], cun un sabor çtinto i perparaçon specífica, ancluindo pré-calecimento, serbido cun açucre.
== Porcessamiento de l xá negro ==
L xá negro ye processado de dues formas, an ''CTC'' (''Crush, Telar, Curl'' — Smagamento, Rasgo, Anrolamento) ó ''ourtodoxo'', esto ye, an fuolhas anteiras.
L método CTC ye ousado para fuolhas de baixa culidade que acában an saquitos de xá i son porcessados por máquinas. Este método ye eifeciente para porduzir un porduto a partir de fuolhas de culidade média ó baixa. L porcessamiento manual ye ousado para xás de culidade eilebada. Este stilo de porcessamiento ortodoxo resulta nun xá de culidade eilebada percurado por muitos conhecedores i apreciadores de xá.
== Bariadades ==
L xá negro porduzido fuora de la China toma normalmente l nome de la region de ourige: [[Darjeling]], [[Assan]], [[Ceilon]], antre outras. Na China, l xá negro mais famoso ye probablemente l Kemun, mais eisisten muitas outras bariadades. La maiorie de l xás berdes, assi i todo, son porduzidos na China i Japon i por esso mantubírun l sou nome an japonés ó chinés tradecional: [[Genmaicha]] (玄米茶), [[Houjicha]] (焙じ茶), [[Pouchong]] (包種茶), etc. L xá berde i l xá negro ténen antiouxidantes, mais de tipos defrentes. L xá berde ye mais rico an catequinas, specialmente l galato de eipigalhocatequina, anquanto que l xá negro cuntén ua maior bariadade de [[flabonóide]]s. L xá Oolong ye antermédio, sendo l mais famoso l xá de la Formosa. L xá branco, de fuolhas de xá mui moços, ye muitas bezes cunsidrado un tipo çtinto, anque oucasionalmente seia agrupado cumo un xá berde debido al porcessamiento simples. L xá branco porduç ua anfuson delicada que la maiorie de las bezes retén ua doçura residual lhebe.
Todos ls tipos son bendidos cumo xás "simples", quando son ua sola bariadade, ó "misturas" (''blends'').
Adulteraçon i falseficaçon son porblemas sérios ne l quemércio global de xá; la quantidade de xá bendida cumo [[Darjeling]], l mais apreciado de l xás negros, todos ls anhos passa muito la porduçon anual de Darjeling, stimada an 11000 [[tonelada]]s. Antre ls xás, l xá branco ye cunsidrado l mais ralo i mais caro; el debe ser colhido a la mano solo durante ua cierta fase de la bida de la planta. Andependiente desso, inda assi, ancontra-se çponible an lhoijas specializadas i, solo recentemente, acundicionados an saquitos de papel.
== Misturas i aditibos ==
Quaije todos ls xás an saquetas i la maior parte de ls outros xás son misturas. Anque recentes melhoramientos na técnica de cungelaçon seca i de l método melhorado de anfuson, son bendidos l puolo de xá i la eisséncia cundensada de xá que solo percísan de auga caliente ó frie para se purparar ua xabena de xá. A mistura puode acuntecer al nible dua solo ária de plantaçon (por eisemplo [[Assan]]), ó puoden ser misturados xás probenientes de dibersas árias. L oubjetibo de la eilaboraçon de misturas ye la oubtençon dun sabor stable al lhargo de ls anhos i de melhor précio. Nua mistura, l xá mais caro i mais saboroso puode ancobrir l sabor anferior dun xá mais barato.
Hai bários xás que cunténen aditibos i/ó porcessamientos defrentes de las bariadades "puras". L xá ten la capacidade de ganhar qualquiera aroma facilmente, l que puode trazer porblemas ne l porcessamiento, ne l trasporte, ó ne l sou armazenamiento, mais essa capacidade tamien ser aprobeitada bantajosamente para purparar xás aromatizados.
* L xá de jasmin ye spalhado a la par cun flores de [[jasmin]] durante la ouxidaçon, i oucasionalmente son deixadas alguas flores ne l xá cumo decoraçon. Muitas outras flores, cumo la [[rosa]] i outras flores parfumadas, son ousadas cumo aromatizantes de l xá na China.
* L xá [[Earl Grey]] ye giralmente ua mistura de xás negros, cun adiçon de eisséncia de bergamota (fruito de la família de l cítricos oureginário de Eitália).
* Xás cun speciaries, cumo l andiano [[massala chai]], aromatizados cun speciaries cumo l [[gengibre]], l [[cardamomo]], la [[canielha]], la [[pumienta preta]], l [[crabo-de la-Índia]], l [[louro andiano]] i por bezes la [[nuoç-moscada]] son quemuns ne l sul de la Ásia i ne l Médio Ouriente.
* L [[xá Touareg]] ye xá berde fuorte cun Nana [[hortelana]], purparado ne ls países de l norte de África i Médio Ouriente.
* L [[Jagerte]] ye xá cun adiçon de [[run]].
== Sustitutos de l xá ==
Anfusones de outras plantas tamien son a las bezes chamadas de "xá" i outelizadas an sustituiçon deste:
* [[Yerba Mate]] (or ''yerba mate'') ye un arbusto cultibado percipalmente na [[Argentina]], [[Paraguai]], [[Uruguai]] i [[Brasil]].
* [[Roibos]] (Red Bush) ye ua planta aburmelhada, oureginária de la [[África de l Sul]] que faç ua anfuson aparecida al xá negro.
* [[Honeybush]], relacionada cul [[roibos]] mais mais doce, crece tamien na África de l Sul.
* "[[xá de yerbas]]" ye l termo giral para todas las anfusones feitas a partir de defrentes partes de plantas, nun necessariamente yerbas. Eisemplos mais quemuns: xá de [[maçanielha]], de [[yerba-cidreira]], de [[tília]], [[capin-lhimon|príncepe]], de [[menta]], etc.
== Stória ==
=== Ourige i disseminaçon de l xá ===
Storicamente, la ourige de l xá cumo yerba medicinal útele para se mantener çperto nun ye clara. L uso de l xá, anquanto bubida social data, pul menos, de la época de la [[dinastie Tang]].
Ls purmeiros ouropeus a cuntatar cul xá fúrun ls [[Pertual|Pertueses]] que chegórun al [[Japon]] an [[1560]]<ref>[http://www.culturajaponesa.com.br/htm/cha.html Xá (un stórico giral)], por Crestiane A. Sato — Cultura Japonesa (2006).</ref>.
An brebe la Ouropa ampeçou a amportar las fuolhas, tenendo la bubida tornado-se debrebe popular, specialmente antre las classes mais abastadas an [[Fráncia]] i [[Países Baixos]]. L uso de l xá an [[Anglaterra]] ye atribuído la [[Catarina de Bergáncia]], princesa pertuesa que casou cun [[Carlos II de Anglaterra]]) i puode ser situado cerca de [[1650]].
== La palabra ''xá'' ==
L [[carátele chinés]] para ''xá'' ye 茶, mais ten dues formas cumpletamente çtintas de se pernunciar. Ua ye 'te' que ben de la palabra malaia pa la bubida, ousada pul [[Dialeto Min-nan]] que se ancontra an [[Amoy]]. Outra ye ousada an [[cantonés]] i [[mandarin]], que soa cumo ''cha'' i quier dezir 'apanhar'.
Esta duplicidade fizo cun que l nome de l xá nas lhénguas nun chinesas las debedisse an dous grupos:
:Lhénguas que úsan deribados de la palabra ''Te'': [[Léngua almana|alman]], anglés, dinamarqués, heibraico, húngaro, finlandés, andonésio, eitaliano, lheton, tamil, sinhala, francés, houlandés, arménio i lhatin científico.
:Lhénguas que usan deribados de la palabra ''Cha'': hindi, japonés, pertués, persa, albanés, xeco, russo, turco, tibetano, árabe, bietnamita, coreano, tailandés, griego, romeno, swahili, [[croata]], [[mirandés]].
== Anfluéncias subre la salude ==
L xá ye tradecionalmente ousado ne ls sous países de ourige cumo ua bubida benéfica a la salude an bários aspetos. Recentemente, cientistas ténen se dedicado als studos de ls eifeitos de l xá subre l [[organismo]], bien cumo a coincer melhor las sustáncias que promoben esses eifeitos. Todos ls tipos de xá ténen praticamente las mesmas sustáncias, mais an cuncentraçones mui defrentes debido als porcessos de purparaçon.
Studos andícan que l xá ten muitas propiadades benéficas amportantes, por eisemplo: ye anticancerígeno, oumenta l metabolismo, ajuda l sistema eimunológico, reduç l malo-hálito, deminui l stress, ten eifeitos subre l HIV. Ye inda assi neçaira algua precauçon an relaçon la estas cunclusones, porque nun eisisten praticamente resultados científicos cunclusibos i para alhá desso alguns de ls studos feitos (particularmente na China) ténen por detrás grandes antresses eiquenómicos.
Ye inda assi de salientar que l scesso de cunsumo, ó l cunsumo de xá mal cunserbado ó mal purparado, ténen tamien eifeitos negatibos pa la salude. An particular, l xá ten [[fluoreto]]s (porbócan [[osteoporose]] i [[artrite]] i son cancerígenos), [[cafeína]] (porboca [[malinas de l sono]]), i [[ouxalato]]s (porbócan porblemas renales). Mas, an giral, puode-se dezir que l xá ten subretodo eifeitos benéficos, porque todas estas sustáncias ténen eifeitos benéficos se angeridas an pequeinhas quantidades.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Xá]]
thkwf45mzrmoyy0s2idlbopbjdmbqsl
106560
106559
2026-04-09T19:01:03Z
Quinlan83
11300
Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]
85880
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Tea Cup.jpg|thumb|250px|Ua [[xabena]] cun xá.]]
L '''xá''' ye ua bubida purparada atrabeç de la [[anfuson]] de [[fuolhas]], [[flores]], [[raízes]] de xá, ó [[Camellia sinensis]]. Giralmente ye purparada cun [[auga]] caliente. Cada bariadade ganha un sabor defenido de acuordo cul porcessamiento outelizado, que puode ancluir [[ouxidaçon]], [[fermentaçon]], i l cuntato cun outras [[yerba]]s, [[speciaries]] i [[fruitos]].
La palabra "xá" ye tamien ousada popularmente para refrenciar qualquier anfuson de fruitos, fuolhas, raízes ó yerbas cumo la [[maçanielha]] ó la [[cidreira]], mesmo nun cuntendo fuolhas de xá (ber [[tisana]]).
Este artigo trata, assi i todo, solo subre l berdadeiro xá.
== Cultibo ==
[[Fexeiro:Malaysia-tea plantation.jpg|thumbnail|250px|right|Plantaçon de xá na Malásia.]]
Natibo de regiones [[subtropical]]es cun clima de [[monçon]]es, l xá tamien ye cultibado an climas [[tropical]]es, oubtendo maior éisito an regiones de alta [[altitude]]. Cantitatibamente, de las cerca de 3.000.000 de [[tonelada]]s porduzidas anualmente, metade ye porduzida pula [[China]] i [[Índia]], an porporçones eiguales. 60% de l restro ye porduzido pul [[Quénia]], [[Turquie]], [[Andonésia]] i [[Sri Lhanka]]. Na [[Ouropa]] solo ye cultibado ne ls [[Açores]], adonde son porduzidas anualmente cerca de 40 toneladas.
An todas las regiones pordutoras, l cultibo ye aparecido, outelizando arbles podadas, para ajudar la colheita, i relatibamente moças, sendo sustituídas quando ampéçan a perder pordutibidade, cun cerca de 50 anhos. Notables cachos ancluen l Gyokuro, [[xá berde]] japonés, portegido de l sol durante l cultibo, i l [[Pu-erh]], tradecional xá de l sudoeste de la China, que outeliza arbles cun dezenas de metros i cientos de anhos, muitas deilhas dahs i salbaiges.
[[Fexeiro:Tea bush.jpg|left|thumbnail|Arbusto de xá]]
=== Cultibo an Pertual ===
Pertual tubo dues primazies an relaçon a la antroduçon de l xá na [[Ouropa]]. A de la antroduçon de l cunsumo de xá i la antroduçon, an 1750, de l cultibo de l xá. Fúrun porduzidos, na [[Ilha de San Miguel]] an zonas de micro-clima cumo Porto Formoso i Capielhas, 10 kg de xá negro i 8 kg de xá berde. Inda assi serie solo un seclo depuis que, cula chegada de mano de obra specializada, la porduçon se tornarie cunsequente, passando a haber ua apuosta na andustrializaçon de l porcessamiento passado apanha de las fuolhas.
De notar que atualmente l xá porduzido ne ls [[Açores]], sob las marcas Gorreana i Porto Formoso, ye cunsidrado un xá biológico, l que an muitos mercados proboca ua eideia de nobidade que nun ye de todo fatual. L porcessamiento deste, zde l cuidado de ls arbustos até a la colheita, ye l mesmo hai 250 anhos. Este xá ten praticamente toda la sue porduçon dibedida antre la region de l Açores, la quemunidade de la ilha na diáspora i l [[Reino Ounido]].
== Porcessamiento de l xá ==
Ls quatro tipos de xá son çtinguibles pul sou porcessamiento. ''Camellia sinensis'' ye un arbusto siempre berde an que las fuolhas, se nun son lhougo secas depuis de apanhadas, debrebe ampéçan a ouxidar. Este porcesso lhembra la maltizaçon de la cebada; las fuolhas quédan als poucos scuras, assi que la [[clorofila]] se quebra. L porcesso seguinte ne l porcessamiento ye parar l porcesso de ouxidaçon nun stado predetreminado remobendo la auga de las fuolhas bie calecimento. La palabra ''[[fermentaçon]]'' ye frequente i erroneamente ousado para çcrebir este porcesso, mesmo que na berdade nanhue berdadeira fermentaçon acunteça (ó seia, l porcesso nun ye digerido por microurganismos).
L xá ye tradecionalmente classeficado an quatro grupos percipales baseados ne l grau de ''ouxidaçon'':
* [[Xá branco]]: fuolhas moças (nuobos botones que crecírun) que nun sofrírun eifeitos de ouxidaçon; ls botones puoden star scudados de la luç de l sol para prebenir la formaçon de clorofila.
* [[Xá berde]]: la ouxidaçon ye parada pula aplicaçon de la calor, quier atrabeç de [[oupor]], un método tradecional japonés, ó an bandeijas calientes — l método tradecional chinés).
* [[Oolong (xá)|Oolong]] (烏龍茶): cuja ouxidaçon ye parada algures antre l xá berde i l xá negro.
* [[Xá negro]]: ouxidaçon sustancial. La traduçon lhiteral de la palabra chinesa ye ''xá burmeilho'', l que puode ser ousado antre ls fanas de xá.
* bariaçones pouco quemuns: stan çponibles bárias perparaçones de xá que nun se anquádran na nomenclatura ousual.
** [[Pu-erh]] (普洱茶): eirroneamente cunsidrado cumo ua subclasse de xá negro, pu-erh ye un porduto mui ambulgar. L Pu-erh ye un xá fermentado i ambelhecido (puode tener mais de 50 anhos), por bezes, çcrito cumo duplamente fermentado, sendo la segunda "fermentaçon" resultado de la açon de batérias. Eisiste un método moderno de acelarar l ambelhecimiento natural que porduç pu-erh de menor qualidade, chamado pu-erh cozinado, que ye bendido frequentemente an saquitos. L pu-erh tradecional ye cunserbado an forma de "tijolo" ó outras formas (las fuolhas de xá depuis de tratadas son prensadas an moldes). Este ye l mais apreciado de todos ls xás na China, sendo catalogado an funçon de la culidade de las fuolhas i de l anho de porduçon, tal cumo un bun bino ne l oucidente, i ye l xá normalmente outelizado para la cerimónia de xá chinesa (Kung Fu Cha). Para purparar la anfuson usa-se auga mui caliente ó até mesmo a ferber (ls [[Tibete|tibetanos]] son coincidos por deixá-los a ferber durante la nuite). L Pu-erh ye cunsidrado cumo un xá medecinal na [[China]].
** [[Xá amarielho]]: ye ousado cumo un nome de xá de alta culidade serbido na corte amperial, ó dun xá special porcessado aparecido al xá berde, mais cun ua fase de secaige mais demorada.
** [[Chong Cha]] (虫茶): lhiteralmente "''xá caliente''", esta espece ye feita a partir de sementes de botones de xá an beç de fuolhas. Ye ousado na medecina chinesa para lhidar cul calor de l [[berano]] bien cumo para tratar sintomas de gripe.
** [[Kukicha]] ó ''xá de ambierno'': feita de galhos i fuolhas bielhas [[twig]] podadas de la planta de xá durante la época drumente i tostado a seco debaixo de l fuogo. Ye popular na medecina tradecional [[japon]]esa i na dieta [[macrobiótica]].
** [[Lapsang souchong]] (正山小种 ó 烟小种) de [[Fujian]], China, ye un xá negro fumado, esto ye, secado ousando fogueiras de pino.
** [[Xá Rize]]: xá negro fuorte, porduzido na [[Turquie]], cun un sabor çtinto i perparaçon specífica, ancluindo pré-calecimento, serbido cun açucre.
== Porcessamiento de l xá negro ==
L xá negro ye processado de dues formas, an ''CTC'' (''Crush, Telar, Curl'' — Smagamento, Rasgo, Anrolamento) ó ''ourtodoxo'', esto ye, an fuolhas anteiras.
L método CTC ye ousado para fuolhas de baixa culidade que acában an saquitos de xá i son porcessados por máquinas. Este método ye eifeciente para porduzir un porduto a partir de fuolhas de culidade média ó baixa. L porcessamiento manual ye ousado para xás de culidade eilebada. Este stilo de porcessamiento ortodoxo resulta nun xá de culidade eilebada percurado por muitos conhecedores i apreciadores de xá.
== Bariadades ==
L xá negro porduzido fuora de la China toma normalmente l nome de la region de ourige: [[Darjeling]], [[Assan]], [[Ceilon]], antre outras. Na China, l xá negro mais famoso ye probablemente l Kemun, mais eisisten muitas outras bariadades. La maiorie de l xás berdes, assi i todo, son porduzidos na China i Japon i por esso mantubírun l sou nome an japonés ó chinés tradecional: [[Genmaicha]] (玄米茶), [[Houjicha]] (焙じ茶), [[Pouchong]] (包種茶), etc. L xá berde i l xá negro ténen antiouxidantes, mais de tipos defrentes. L xá berde ye mais rico an catequinas, specialmente l galato de eipigalhocatequina, anquanto que l xá negro cuntén ua maior bariadade de [[flabonóide]]s. L xá Oolong ye antermédio, sendo l mais famoso l xá de la Formosa. L xá branco, de fuolhas de xá mui moços, ye muitas bezes cunsidrado un tipo çtinto, anque oucasionalmente seia agrupado cumo un xá berde debido al porcessamiento simples. L xá branco porduç ua anfuson delicada que la maiorie de las bezes retén ua doçura residual lhebe.
Todos ls tipos son bendidos cumo xás "simples", quando son ua sola bariadade, ó "misturas" (''blends'').
Adulteraçon i falseficaçon son porblemas sérios ne l quemércio global de xá; la quantidade de xá bendida cumo [[Darjeling]], l mais apreciado de l xás negros, todos ls anhos passa muito la porduçon anual de Darjeling, stimada an 11000 [[tonelada]]s. Antre ls xás, l xá branco ye cunsidrado l mais ralo i mais caro; el debe ser colhido a la mano solo durante ua cierta fase de la bida de la planta. Andependiente desso, inda assi, ancontra-se çponible an lhoijas specializadas i, solo recentemente, acundicionados an saquitos de papel.
== Misturas i aditibos ==
Quaije todos ls xás an saquetas i la maior parte de ls outros xás son misturas. Anque recentes melhoramientos na técnica de cungelaçon seca i de l método melhorado de anfuson, son bendidos l puolo de xá i la eisséncia cundensada de xá que solo percísan de auga caliente ó frie para se purparar ua xabena de xá. A mistura puode acuntecer al nible dua solo ária de plantaçon (por eisemplo [[Assan]]), ó puoden ser misturados xás probenientes de dibersas árias. L oubjetibo de la eilaboraçon de misturas ye la oubtençon dun sabor stable al lhargo de ls anhos i de melhor précio. Nua mistura, l xá mais caro i mais saboroso puode ancobrir l sabor anferior dun xá mais barato.
Hai bários xás que cunténen aditibos i/ó porcessamientos defrentes de las bariadades "puras". L xá ten la capacidade de ganhar qualquiera aroma facilmente, l que puode trazer porblemas ne l porcessamiento, ne l trasporte, ó ne l sou armazenamiento, mais essa capacidade tamien ser aprobeitada bantajosamente para purparar xás aromatizados.
* L xá de jasmin ye spalhado a la par cun flores de [[jasmin]] durante la ouxidaçon, i oucasionalmente son deixadas alguas flores ne l xá cumo decoraçon. Muitas outras flores, cumo la [[rosa]] i outras flores parfumadas, son ousadas cumo aromatizantes de l xá na China.
* L xá [[Earl Grey]] ye giralmente ua mistura de xás negros, cun adiçon de eisséncia de bergamota (fruito de la família de l cítricos oureginário de Eitália).
* Xás cun speciaries, cumo l andiano [[massala chai]], aromatizados cun speciaries cumo l [[gengibre]], l [[cardamomo]], la [[canielha]], la [[pumienta preta]], l [[crabo-de la-Índia]], l [[louro andiano]] i por bezes la [[nuoç-moscada]] son quemuns ne l sul de la Ásia i ne l Médio Ouriente.
* L [[xá Touareg]] ye xá berde fuorte cun Nana [[hortelana]], purparado ne ls países de l norte de África i Médio Ouriente.
* L [[Jagerte]] ye xá cun adiçon de [[run]].
== Sustitutos de l xá ==
Anfusones de outras plantas tamien son a las bezes chamadas de "xá" i outelizadas an sustituiçon deste:
* [[Yerba Mate]] (or ''yerba mate'') ye un arbusto cultibado percipalmente na [[Argentina]], [[Paraguai]], [[Uruguai]] i [[Brasil]].
* [[Roibos]] (Red Bush) ye ua planta aburmelhada, oureginária de la [[África de l Sul]] que faç ua anfuson aparecida al xá negro.
* [[Honeybush]], relacionada cul [[roibos]] mais mais doce, crece tamien na África de l Sul.
* "[[xá de yerbas]]" ye l termo giral para todas las anfusones feitas a partir de defrentes partes de plantas, nun necessariamente yerbas. Eisemplos mais quemuns: xá de [[maçanielha]], de [[yerba-cidreira]], de [[tília]], [[capin-lhimon|príncepe]], de [[menta]], etc.
== Stória ==
=== Ourige i disseminaçon de l xá ===
Storicamente, la ourige de l xá cumo yerba medicinal útele para se mantener çperto nun ye clara. L uso de l xá, anquanto bubida social data, pul menos, de la época de la [[dinastie Tang]].
Ls purmeiros ouropeus a cuntatar cul xá fúrun ls [[Pertual|Pertueses]] que chegórun al [[Japon]] an [[1560]]<ref>[http://www.culturajaponesa.com.br/htm/cha.html Xá (un stórico giral)], por Crestiane A. Sato — Cultura Japonesa (2006).</ref>.
An brebe la Ouropa ampeçou a amportar las fuolhas, tenendo la bubida tornado-se debrebe popular, specialmente antre las classes mais abastadas an [[Fráncia]] i [[Países Baixos]]. L uso de l xá an [[Anglaterra]] ye atribuído la [[Catarina de Bergáncia]], princesa pertuesa que casou cun [[Carlos II de Anglaterra]]) i puode ser situado cerca de [[1650]].
== La palabra ''xá'' ==
L [[carátele chinés]] para ''xá'' ye 茶, mais ten dues formas cumpletamente çtintas de se pernunciar. Ua ye 'te' que ben de la palabra malaia pa la bubida, ousada pul [[Dialeto Min-nan]] que se ancontra an [[Amoy]]. Outra ye ousada an [[cantonés]] i [[mandarin]], que soa cumo ''cha'' i quier dezir 'apanhar'.
Esta duplicidade fizo cun que l nome de l xá nas lhénguas nun chinesas las debedisse an dous grupos:
:Lhénguas que úsan deribados de la palabra ''Te'': [[Léngua almana|alman]], anglés, dinamarqués, heibraico, húngaro, finlandés, andonésio, eitaliano, lheton, tamil, sinhala, francés, houlandés, spanhol, arménio i lhatin científico.
:Lhénguas que usan deribados de la palabra ''Cha'': hindi, japonés, pertués, persa, albanés, xeco, russo, turco, tibetano, árabe, bietnamita, coreano, tailandés, griego, romeno, swahili, [[croata]], [[mirandés]].
== Anfluéncias subre la salude ==
L xá ye tradecionalmente ousado ne ls sous países de ourige cumo ua bubida benéfica a la salude an bários aspetos. Recentemente, cientistas ténen se dedicado als studos de ls eifeitos de l xá subre l [[organismo]], bien cumo a coincer melhor las sustáncias que promoben esses eifeitos. Todos ls tipos de xá ténen praticamente las mesmas sustáncias, mais an cuncentraçones mui defrentes debido als porcessos de purparaçon.
Studos andícan que l xá ten muitas propiadades benéficas amportantes, por eisemplo: ye anticancerígeno, oumenta l metabolismo, ajuda l sistema eimunológico, reduç l malo-hálito, deminui l stress, ten eifeitos subre l HIV. Ye inda assi neçaira algua precauçon an relaçon la estas cunclusones, porque nun eisisten praticamente resultados científicos cunclusibos i para alhá desso alguns de ls studos feitos (particularmente na China) ténen por detrás grandes antresses eiquenómicos.
Ye inda assi de salientar que l scesso de cunsumo, ó l cunsumo de xá mal cunserbado ó mal purparado, ténen tamien eifeitos negatibos pa la salude. An particular, l xá ten [[fluoreto]]s (porbócan [[osteoporose]] i [[artrite]] i son cancerígenos), [[cafeína]] (porboca [[malinas de l sono]]), i [[ouxalato]]s (porbócan porblemas renales). Mas, an giral, puode-se dezir que l xá ten subretodo eifeitos benéficos, porque todas estas sustáncias ténen eifeitos benéficos se angeridas an pequeinhas quantidades.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Xá]]
4v37gznp8eyckla28y0mez1ar7zfa72
Lhista de paízes
0
709
106541
106531
2026-04-09T12:24:52Z
~2026-21643-36
15165
Ggt
106541
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:CIA Political World Map 2002.jpg|400px|thumb|right|Debison política de l mundo (2002)]]
Este artigo ye ua '''lista de stados soberanos''' de l mundo, ancluindo ls stados andependientes ''[[de jure]]'' i ''[[de fato]]''.
De modo a aparecer na lista cumo un paíç ''de fato'' andependiente, l stado ten de oubedecer al artigo 1º de la [[Cumbençon de Montebideu]] de [[1933]], l que quier dezir que la antidade ten de apersentar las seguintes qualificaçones:
:la) ua populaçon permaniente;
:b) un território definido;
:c) gobierno;
:d) capacidade para antrar an relaçones culs outros stados.
Culas [[#notas|notas]], algua anformaçon ye dada:
* La rezon por que un stado nó-''de jure'' ye listado <sup>[[#Notes|1]]</sup>
* Las dependéncias <sup>[[#Notes|2]]</sup>
* Las struturas federales, quando aplicable <sup>[[#Notes|3]]</sup>
* Las antidades outónomas andrento de l território de l stado soberano <sup>[[#Notes|4]]</sup>
* Outras ouserbaçones
Ls nomes son apersentados ne ls padrones de [[lhéngua mirandes|mirandés]] de [[Pertual]] (i outros países); habendo defrenças andrento de l própios padrones, eilhas son tamien apersentadas. Para alhá desso, tamien aparécen ls nomes na(s) lhéngua(s) ouficial(ales) de l paíç.
* An Mirandés, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia (s: Afeganistan) i na forma ouficial (s: República Eislámica de l Afeganistan).
* Na lhéngua oufecial, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia i na forma oufecial. Quando neçairo, la [[traslhiteraçon]] para l [[abc lhatino]] ye apersentada a la par de l carateres screbidos oureginales ([[cerílico]], [[lhéngua china|lhetras chinas]], etc.). Quando possible, la ''lhatinizaçon'' perferida pul paíç fui ousada.
La ancluson de qualquiera nome i/ó paíç neste artigo nun debe de pressuponer la aporfilhaçon dua posiçon oufecial nalgua çputa subre esse nome i/ó paíç. Antidades cunsideradas [[micronaçon]]es nun recoincidas anternacionalmente nun fúrun ancluídas.
== Stados soberanos ==
{| border="1" style="border-collapse: collapse;"
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio an Mirandés
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio i oufecial na(s) lhéngua(s) de l paíç
|- valign=topf
|[[Fexeiro:Flag of Abkhazia.svg|25px]] ''[[Abecásia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Abecásia
|
* ''Abecásio'': Laṗsny / Аҧсны
* ''Russo'': Abchazija / Абхазия
* ''Georgiano'': Laṗẖazeṭi / აფხაზეთი
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Afghanistan.svg|25px]] '''[[Afeganistan]]''' - República Eislámica de l Afeganistan
|
* ''Persa (Dari-Persa)'': Afġānestān / افغانستان - Jomhūrī-ye Slānī-ye Afġānestān / جمهوری اسلامی افغانستان
* ''Pashto'': Afġānistān / افغانستان - də Afġānistān Islānī Jumhūriyat / افغانستان اسلامي جمهوريت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] '''[[África de l Sul]]''' - República de la África de l Sul
|
* ''Anglés'': South Africa - Republic of South Africa
* ''Africáner'': Suid-Afrika - Republiek ban Suid-Afrika
* ''Xhosa'': uMzantsi Afrika - iRiphabliki yaseMzantsi Afrika
* ''Zulu'': iNingizimu Afrika / iSotafilika - iRiphabliki yaseNingizimu Afrika
* ''Ndebele'': iSewula Afrika - iRiphabliki yeSewula Afrika
* ''Sotho'': Afrika-Borwa - Rephaboliki ya Afrika-Borwa
* ''Swati'': iNingizimu Afrika / iNyonyana - iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
* ''Tsonga'': Afrika Dzonga - Riphabliki ra Afrika Dzonga
* ''Tswana'': Aforika Borwa / Aferika Borwa - Rephaboliki ya Aforika Borwa
* ''Benda'': Afurika Tshipembe - Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Albania.svg|25px]] '''[[Albánia]]''' - República de la Albánia
|
* ''Albanés'': Shqipëria - Republika i Shqipërisë
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|25px]] '''[[Almanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Almanha
|
* ''Alman'': Deutschland - Bundesrepublik Deutschland
* ''Dinamarqués'': Tyskland - Forbundsrepublikken Tyskland
* ''Frísio oucidental'': Dútslán - Bûnsrepublyk Dútslán
* ''Baixo alman'': Duutschland - Bundsrepublik Duutschland
* ''Romani Kalderash'': Jermaniya / जेर्मानिया - Federalni Republika Jermaniya / क़ेदेराल्नी रेपुब्लिका जेर्मानिया
* ''Sórbio superior'': Němska - Zwjazkowa republika Němska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Andorra.svg|25px]] '''[[Andorra]]''' - Prencipado de Andorra
|
* ''Catalan'': Andorra - Principat d’Andorra
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] '''[[Angola]]''': República de Angola
|
* ''Pertués'': Angola - República de Angola
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px]] '''[[Antígua i Barbuda]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> ó '''Antiga i Barbuda'''</sup>
|
* ''Anglés'': Antigua and Barbuda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] '''[[Arábia Saudita]]''' - Reino de la Arábia Saudita
|
* ''Árabe'': al-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّعُودِيَّة ; las-Suʿūdiyyá / السعودية - al-Mamlakátu l-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / المملكة العربية السعودية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] '''[[Argélia]]''' - República Popular Democrática de la Argélia
|
* ''Árabe'': al-Ǧaçā'ir / اَلْجَزَائِر - al-Ǧumhūriyyátu l-Ǧaçā'iriyyáti d-Dīmuqrāṭiyyáti š-Šlaʿbiyyá / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
* ''Tamazight'': Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ - Tamurt n Ldzayer / ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Armenia.svg|25px]] '''[[Arménia]]''': República de la Arménia/Arménia
|
* ''Arménio'': Hayastan / Հայաստան ; Hayḳ / Հայք - Hayastani Hanrapetouṭyoun / Հայաստանի Հանրապետություն
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|25px]] '''[[Oustrália]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Quemunidade de la Oustrália
|
* ''Anglés'': Australia - Commonwealth of Australia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Austria.svg|25px]] '''[[Áustria]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Áustria
|
* ''Alman'': Österreich - Republik Österreich
* ''Croata'': Austrija - Republika Austrija
* ''Checo'': Rakousko - Rakouská republika
* ''Húngaro'': Ausztria - Osztrák Köztársaság
* ''Romani Kalderash'': Strexa / एस्त्रेख़ा - Republika Estrexa / रेपुब्लिका एस्त्रेख़ा
* ''Slobaco'': Rakúsko - Rakúska republika
* ''Slobeno'': Abstrija - Republika Abstrija
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] '''[[Azerbaijon]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup>, '''Azerbaidjon''' ó '''Azerbeijan''' - República de l Azerbeijan
|
* ''Azeri'': Açərbaycan / Азәрбајҹан - Açərbaycan Respublikası / Азәрбајҹан Республикасы
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Bahamas.svg|25px]] '''[[Bahamas]]''', '''Baamas''' ó '''Barramas''' - Quemunidade de las Baamas
|
* ''Anglés'': The Bahamas - Commonwealth of The Bahamas
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bangladesh.svg|25px]] '''[[Bangladexe]]''' ó '''Bangladesh''' - República Popular de l Bangladesh
|
* ''Bengali'': Bāṁlādeš / বাংলাদেশ - Góṇ Prójātóntrī Bāṁlādeš - গণ প্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|25px]] '''[[Barbados]]'''
|
* ''Anglés'': Barbados
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bahrain.svg|25px]] '''[[Bahrein|Barén]]' '', '''Bahrain''', '''Bahrein''', '''Barain''', '''Barein''', '''Bareine''' ó '''Baraine''' - Reino de l Barén
|
* ''Árabe'': al-Baḥrayn / اَلْبَحْرَيْن - Mamlakátu l-Baḥrayn / مملكة البحرين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belgium.svg|25px]] '''[[Bélgica]]''' - Reino de la Bélgica
|
* ''Flamengo'': België - Koninkrijk België
* ''Francés'': Belgique - Royaume de Belgique
* ''Alman'': Belgien - Königreich Belgien
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belize.svg|25px]] '''[[Belize]]'''
|
* ''Anglés'': Belize
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] '''[[Benin]]''' ó '''Benin''' - República de l Benin
|
* ''Francés'': Bénin - République du Bénin
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belarus.svg|25px]] '''[[Bielorrússia]]''', '''Bielo-Rússia''' ó '''Belarus''' - República de la Bielorrússia<br />
|
* ''Bielorrusso'': Biełaruś / Беларусь - Respublika Biełaruś / Рэспубліка Беларусь
* ''Russo'': Belarus' / Беларусь ; Belorussija / Белоруссия - Respublika Belarus' / Республика Беларусь
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] '''[[Bósnia i Heirzegobina]]''', '''Bósnia i Heirzegobina''', '''Bósnia-Heirzegobina''' ó '''Bósnia-Heirzegobina'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Bósnio'': Bosna i Heircegobina
* ''Sérbio'': Bosna i Heircegobina / Босна и Херцеговина
* ''Croata'': Bosna i Heircegobina
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] '''[[Zabotsuana]]''' ó '''Botswana''' - República de l Botsuana
|
* ''Tsuana'': Botswana - Lefatshe la Botswana
* ''Anglés'': Botswana - Republic of Botswana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|25px]] '''[[Brasil]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federatiba de l Brasil
|
* ''Pertués'': Brasil - República Federatiba do Brasil
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brunei.svg|25px]] '''[[Brunei]]''' - Stado de l Brunei Darussalan
|
* ''Malaio'': Brunei Darussalan / بروني دارالسلام - Negara Brunei Darussalan / نڬارا بروني دارالسلام
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|25px]] '''[[Bulgária]]''' - República de la Bulgária
|
* ''Búlgaro'': Bŭlgarija / България - Republika Bŭlgarija / Република България
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] '''[[Burkina Faso]]''', '''Burquina Faso'''
|
* ''Francés'': Burkina Faso
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] '''[[Burundi]]''' ó '''Burúndi''' - República de l Burundi
|
* ''Rundi'': Uburundi - Republika y'Uburundi
* ''Francés'': Burundi - République du Burundi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bhutan.svg|25px]] '''[[Buton]]''' - Reino de l Buton
|
* ''Jonghka'': 'Brug.yul. / འབྲུག་ཡུལ་ - 'Brug.rGyal.kʰab / འབྲུག་ཡུལ་
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cape Verde.svg|25px]] '''[[Cabo Berde]]''' - República de Cabo Berde
|
* ''Pertués'': Cabo Berde - República de Cabo Verde
* ''Crioulo cabo-berdiano'': Kabu Berdi - Republika di Kabu Berdi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] '''[[Camarones]]''' - República de ls Camarones
|
* ''Francés'': Cameroun - République du Cameroun
* ''Anglés'': Cameron - Republic of Cameron
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cambodia.svg|25px]] '''[[Camboja]]''' - Reino de l Camboja
|
* ''Cambojano'': Kampučā / កម្ពុជា - Praḥrāčāṇāčak[r] Kampučā / ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Canada.svg|25px]] '''[[Canadá]]''' - Reino de l Canadá <sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Anglés'': Canada
* ''Francés'': Canada
* ''Inuktitut'': Kanata / ᑲᓇᑕ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] '''[[Cazaquistan]]''' - República de l Cazaquistan
|
* ''Cazaque'': Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respublikasy / Қазақстан Республикасы
* ''Russo'': Kazaĥstan / Казахстан - Respublika Kazaĥstan / Республика Казахстан
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] '''[[República Centro-Africana]]'''
|
* ''Francés'': République Centrafricaine
* ''Sango'': Ködörösése tî Béafrîka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] '''[[Xade]]''', '''Chad''', '''Tchade''' ó '''Tchad''' - República de l Chade
|
* ''Francés'': Tchad - République du Tchad
* ''Árabe'': Tašād / تشاد - Ǧumhūriyyátu Tašād /جمهورية تشاد
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] '''[[República Checa]]''', '''Chéquia'''<sup>[[#Notas|12]]</sup>
|
* ''Checo'': Čsko - Česká republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] '''RP [[República Popular de la China|China]]' ''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Popular de la China
|
* ''Mandarin'': Zhōngguó / 中國 / 中国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó / 中華人民共和國 / 中华人民共和国
* ''Anglés'': China - People’s Republic of China
* ''Cazaque'': Qytaj / Қытай - Jûṅĥua Ĥalıq Respublikası / جۇڭحۋا حالىق رهسپۋبليكاسى
* ''Mungol'': Ĥjatad / Хятад ; Dundad uls / Дундад улс - Buġuḍi Nayiranḍlaĥu Dunḍlaḍu Arad Ulus / ????? ??????????? ??????? ?????? ?????
* ''Pertués'': China - República Popular da China
* ''Tibetano'': rGya.nag. / རྒྱ་ནག་; Kruṅ.go. / ཀྲུང་གོ་ ; Kruṅ.hwa. / ཀྲུང་ཧྭ་ - Kruṅ.hwa Mi.dmaṅs sPyi.mtʰun rGyal.kʰab. / ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་
* ''Uigur'': Hitay / ھىتاي ; Junggo / جۇڭگو ; Jungxua Xelq Jumhuriyiti / جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cyprus.svg|25px]] '''[[Xipre]]'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Xipre
|
* ''Griego'': Kýpros / Κύπρος - Kypriakī́ Dīmokratía / Κυπριακή Δημοκρατία
* ''Turco'': Kıbrıs - Kıbrıs Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] ''[[Chipre de l Norte]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República Turca de l Xipre de l Norte
|
* ''Turco'': Kuzey Kıbrıs - Kuzey Kıbrıs Turk Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Comoros.svg|25px]] '''[[Quemores]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Ounion de las Comores
|
* ''Francés'': Comores - Union ç Comores
* ''Comorano'': Komori / قُمُرِ - Udzima wa Komori / وُدْزِمَ وَ قُمُرِ
* ''Árabe'': Ǧuzuru l-Qumur / جزر القمر ; Ǧuzuru Kūnūrū / جزر كومورو ; Ǧaçā'iru l-Qumur / جزائر القمر ; Ǧaçā'iru Kūnūrū / جزائر كومورو - Ittiḥādu l-Qumur / اتحاد القمر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República Democrática de l Congo]]''', '''Congo-Quinxasa''' ó '''Congo-Kinxasa'''
|
* ''Francés'': Congo - République Démocratique du Congo
* ''Kikongo'': Kongo - Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki
* ''Suaili'': Kongo - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* ''Tshiluba'': Kongu - Ditunga die Kongu wa Mungalaata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República de l Congo]]''', '''Congo-Brazabile'''
|
* ''Francés'': Congo - République du Congo
* ''Kituba'': Kongo - Repubilika ya Kongo
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of North Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Norte]]''' - República Popular Democrática de la Coreia
|
* ''Coreano'': Chosŏn / 조선 / 朝鮮 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk / 조선민주주의인민공화국 / 朝鮮民主主義人民共和國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Sul]]''' - República de la Coreia / Coréia
|
* ''Coreano'': Hanguk / 한국 / 韓國 - Daehan Minguk / 대한민국 / 大韓民國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] '''[[Cuosta de l Marfin]]'''<sup>[[#Notas|10]]</sup> - República de la Cuosta de l Marfil
|
* ''Francés'': Cóte d'Ivoire - République de Cóte d'Ivoire
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Croatia.svg|25px]] '''[[Croácia]]''' - República de la Croácia
|
* ''Croata'': Hrbatska - Republika Hrbatska
* ''Húngaro'': Horbátország - Horbát Köztársaság
* ''Eitaliano'': Croazia - Repubblica Croata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Denmark.svg|25px]] '''[[Dinamarca]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Dinamarca
|
* ''Dinamarqués'': Danmark - Kongeriget Danmark
* ''Faroés'': Danmark - Kongsríkið Danmark
* ''Alman'': Dänemark - Königreich Dänemark
* ''Groenlandés'': Danmarki ; Qallunaat Nunaat - Kunngeqarfik Danmarki
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] '''[[Djibuti]]''', '''Jibúti''' - República de Jibúti
|
* ''Árabe'': Ǧībūtī / جيبوتي ; Dǧībūtī / دجيبوتي - Ǧumhūriyyátu Ǧībūtī / جمهورية جيبوتي
* ''Francés'': Djibouti - République de Djibouti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Dominica.svg|25px]] '''[[Dominica]]''' ó '''Domínica''' - Quemunidade de la Dominica
|
* ''Anglés'': Dominica - Commonwealth of Dominica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] '''[[Eigito]]''' - República Árabe de l Eigito
|
* ''Árabe'': Miṣr / مِصْر - Ǧumhūriyyátu Miṣra l-ʿArabiyyá / جمهورية مصر العربية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] '''[[Eimirados Árabes Ounidos]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Árabe'': al-Einārātu l-ʿArabiyyátu l-Muttaḥidá / اَلْٳمَارَاتُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْمُتَّحِدَة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] '''[[Eritreia]]''' - Stado de la Eiritreia
|
* ''Tigrina'': Ertra / ኤርትራ - Hagəre Ertra / ሃግሬ ኤርትራ
* ''Árabe'': Iritriyā / ٳرِتْرِيَّا ; Aritriyā / أرتريا ; Irītriyā / إريتريا ; Aireītriyā / أريتريا ; Irtīriyā / إرتيريا ; Artīriyā / أرتيريا - Dawlátu Iritriyā / دولة إرتريا
* ''Anglés'': Eritrea - State of Eritrea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovakia.svg|25px]] '''[[Slobáquia]]''' - República Slobaca
|
* ''Slobaco'': Eslobensko - Slobenská republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|25px]] '''[[Slobénia]]''' - República de la Slobénia
|
* ''Slobénio'': Slobenija - Republika Slobenija
* ''Húngaro'': Szlobénia - Szlobén Köztársaság
* ''Eitaliano'': Slobenia - Repubblica Slobena
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Spain.svg|25px]] '''[[Spanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Reino de Spanha
|
*
* ''Basco'': Spainia - Espainiako Erresuma
* ''Catalan'': Espanya - Regne d'Espanya
* ''Galego'': España - Reino de España
* ''Sturiano'': España - Reinu d’España
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United States.svg|25px]] '''[[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]' ''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Stados Ounidos de la América
|
* ''Anglés'': United States - United States of America
* ''Francés'': États-Ounis - États-Ounis d’Amérique
* ''Habaiano'': ʻAmelika Huipūʻiba - ʻAmelika Huipūʻiba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Estonia.svg|25px]] '''[[Stónia]]''' - República de la Stónia
|
* ''Stónio'': Eesti - Eesti Babariik
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] '''[[Etiópia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Democrática Federal de la Eitiópia
|
* ''Amárico'': Ityop̣ya / ኢትዮጵያ - yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik / የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
* ''Anglés'': Ethiopia - Federal Democratic Republic of Ethiopia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Fiji.svg|25px]] '''[[Fiji]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> ó '''Fidji''' - República de las Ilhas Fiji
|
* ''Anglés'': Fiji - Republic of the Fiji Islands
* ''Fijiano'': Biti - Matanitu Tu-Baka-i-koya ko Biti
* ''Hindustani'': Fijī / फ़िजी / فیجی - Fijī Ripablik / फ़िजी रिपब्लिक / فیجی رپبلک
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Philippines.svg|25px]] '''[[Felipinas]]''' - República de las Felipinas
|
* ''Felipino'': Pilipinas - Republika ng Pilipinas
* ''Anglés'': Philippines - Republic of the Philippines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Finland.svg|25px]] '''[[Finlándia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Finlándia
|
* ''Finlandés'': Suomi - Suomen tasavalta
* ''Sueco'': Finland - Republiken Finland
* ''Lapon setentrional'': Suopma - Suoma republihkka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of France.svg|25px]] '''[[Fráncia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - República Francesa
|
* ''Francés'': France - République française
* ''Alsaciano'': Frankreich - Republik Frankriich
* ''Basco'': Frantzia - Frantziako Errepublika
* ''Breton'': Bro-C’hall ; Frañs - Republik C’hall
* ''Catalan'': Fráncia - República Francesa
* ''Corso'': Francia - Repubblica Francesa
* ''Houlandés'': Frankrijk - Franse Republiek
* ''Oucitano'': Fráncia - República francesa
* ''Taitiano'': Farāni - Repupirita farāni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] '''[[Gabon]]''' - República de l Gabon
|
* ''Francés'': Gabon - République Gabonaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] '''[[Gámbia]]''' - República de la Gámbia
|
* ''Anglés'': The Gambia - Republic of the Gambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] '''[[Gana]]''' - República de l Gana
|
* ''Anglés'': Ghana - Republic of Ghana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Georgia.svg|25px]] '''[[Geórgia]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Geórgia
|
* ''Geórgio'': Saḳaireṭbelo / საქართველო - Saḳaireṭbelos Respublika / საქართველოს რესპუბლიკა
* ''Abecásio'': Ḳərṭtʷəla / Қырҭтәыла - Arespublika Ḳərṭtʷəla / Ареспублика Қырҭтәыла
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Grenada.svg|25px]] '''[[Granada]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Stado de Granada
|
* ''Anglés'': Grenada - State of Grenada
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Greece.svg|25px]] '''[[Grécia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Griega
|
* ''Griego'': Eilláda - Ελλάδα ; Heillás / Ελλάς - Eillīnikī́ Dīmokratía / Ελληνική Δημοκρατία
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guyana.svg|25px]] '''[[Guiana]]''' - República Co-ouperatiba de la Guiana
|
* ''Anglés'': Guyana - Co-ouperatibe Republic of Guyana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné]]''', '''Guiné-Conacri''' - República de la Guiné
|
* ''Francés'': Guinée - République de Guinée
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] '''[[Guiné-Bissau]]''' - República de la Guiné-Bissau
|
* ''Pertués'': Guiné-Bissau - República da Guiné-Bissau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné Equatorial]]''' - República de la Guiné Eiquatorial
|
*
* ''Francés'': Guinée équatoriale - République de Guinée équatoriale
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Haiti.svg|25px]] '''[[Haiti]]''' - República de l Haiti
|
* ''Francés'': Haïti - République d'Haïti
* ''Crioulo Haitiano'': Ayiti - Repiblik dAyiti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|25px]] '''[[Hungrie]]''' - República de la Hungrie
|
* ''Húngaro'': Magyarország - Magyar Köztársaság
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Yemen.svg|25px]] '''[[Iémen]]''' - República de l Iémen
|
* ''Árabe'': al-Yaman / اليمن - al-Ǧumhūriyyátu l-Yamaniyyá / الجمهورية اليمنية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of India.svg|25px]] '''[[Índia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República de la Índia
|
* ''Hindi'': Bharat / भारत - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Anglés'': Andia - Republic of Andia
* ''Bengali'': Bʰārót / ভারত - Bʰārót Góṇórājÿó / ভারত গণরাজ্য
* ''Gujarati'': Bʰārat / ભારત ; Īnḍiyā / ઈન્ડિયા ; Hiṁd / હિંદ - Bʰārat Gaṇaireājya / ભારત ગણરાજ્ય
* ''Kanada'': Bʰārata / ಭಾರತ - Bʰārata Gaṇaireājya / ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ
* ''Marati'': Bʰāratīy / भारतीय - Bʰāratīy Pradzāsattāk / भारतीय प्रजासत्ताक
* ''Nepali'': Bʰārat / भारत ; Hindustān / हिन्दुस्तान - Bʰārat Gaṇaireādzya / भारत गणराज्य
* ''Sánscrito'': Bʰāratan / भारतम् - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Tamil'': Antiyā / இந்தியா ; Pārata / பாரத - Antiyak Kuṭiyaraču / இந்தியக் குடியரசு
* ''Telugu'': Bʰārata Dēšlaṁ / భారత దేశం ; Iṁḍiyā / ఇండియా - Bʰārata Gaṇla Rājyamu / భారత గణ రాజ్యము
* ''Urdu'': Hindūstān / ہندوستان ; Bʰārat / بھارت ; Inḋiyā / انڈیا - Jumhūrīyat-i Hindūstān / جمہوریت ہندوستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Indonesia.svg|25px]] '''[[Andonésia]]''' - República de la Andonésia
|
* ''Andonésio'': Indonesie / ايندونيسيا - Republik Andonesie / ريڤوبليك ايندونيسيا
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iran.svg|25px]]' ''[[Eiran]]''' - República Eislámica de l Eiran
|
* ''Persa'': Īrān / ایران - Jomhūrī-ye Slānī-ye Īrān - جمهوری اسلامی ایران
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iraq.svg|25px]] '''[[Eiraque]]''' - República de l Eiraque
|
* ''Árabe'': al-ʿIrāq / اَلْعِرَاق - al-Ǧumhūriyyátu l-ʿIrāqiyyá / الجمهورية العراقية
* ''Curdo'': ʿÎraq / عیراق ; Îraq / ئیراق ; Iraq / ئراق - Komara ʿÎraqé / کۆمارا عیراقێ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ireland.svg|25px]] '''[[República de la Eirlanda|Eirlanda]]' '' - República de la Eirlanda
|
* ''Anglés'': Ireland - Republic of Ireland
* ''Eirlandés'': Éire - Poblacht na hÉireann
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iceland.svg|25px]] '''[[Eislándia]]''' - República de la Eislándia
|
* ''Eislandés'': Ísland - Lýðbeldið Ísland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|25px]] '''[[Eisrael]]''' - Stado de Eirael
|
* ''Heibraico'': Yiśra'el / יִשְׂרָאֵל - Mədînat Yiśra'el / מדינת ישראל
* ''Árabe'': Isrā'īl / ٳسْرَائِيل - Dawlátu Isrā'īl / دولة إسرائيل
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Italy.svg|25px]] '''[[Eitália]]''' - República Eitaliana
|
* ''Eitaliano'': Italia - Repubblica Italiana
* ''Francés'': Italie - République italienne
* ''Friulano'': Italie - Republiche Taliane
* ''Alman'': Italien - Italienische Republik
* ''Lhadino'': Talia ; Italia - República Taliana
* ''Sardo'': Itàlia - Repùbrica Italiana
* ''Slobeno'': Italija - Italijanska republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jamaica.svg|25px]] '''[[Jamaica]]'''
|
* ''Anglish'': Jamaica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|25px]] '''[[Japon]]''' - [[Ampério de l Japon]]
|
* ''Japonés'': Nihon / 日本 - Nihon-koku / 日本国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jordan.svg|25px]] '''[[Jordánia]]''' - Reino Hashemita de la Jordánia
|
* ''Árabe'': Al-Urdun / الاردن - Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah / المملكة الأردنّيّة الهاشميّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kiribati.svg|25px]] '''[[Kiribati]]''', '''Quiribati''' - República de l Quiribati
|
* ''Gilbertés:'' Kiribati - Ribaberikin Kiribati
* ''Anglés'': Kiribati - Republic of Kiribati
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|25px]] '''[[Kosobo]]<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|8]]</sup> ''','''Kosobo''' - República de l Kosobo
|
* ''Albanés'': Kosobë
* ''Serbo-Croata'': Косово, Kosobo
* ''Turco'': Kosoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kuwait.svg|25px]] '''[[Kuwait]]''', '''Kuaite''', - Stado de l Kuaite
|
* ''Árabe'': al-Kuwayt / الكويت - Dawlátu l-Kuwayt / دولة الكويت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Laos.svg|25px]] '''[[Laos]]''' - República Popular Democrática de Laos
|
* ''Laociano'': Lao / ນລາວ - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao / ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] '''[[Lesoto]]''' - Reino de l Lesoto
|
* ''Anglés'': Lesotho - Kingdon of Lesotho
* ''Soto'': Lesotho - Mmuso wa Lesotho
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Latvia.svg|25px]] '''[[Letónia]]''' - República de la Letónia
|
* ''Leton'': Latbija - Latbijas Republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lebanon.svg|25px]] '''[[Líbano]]''' - República de l Líbano
|
* ''Árabe'': Lubnān / لبنان - Al Jumhuriyah al Lubnaniyah / الجمهوريّة البنانيّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] '''[[Libéria]]''' - República de la Libéria
|
* ''Anglés'': Liberie - Republic of Liberie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] '''[[Líbia]]''' - Grande Jamahiriya Socialista Popular Árabe de la Líbia
|
* ''Árabe'': Lībiyah / ليبية - al-Janāhīrīyah al-‘Arabīya al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah al-Uzma / الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] '''[[Liechtenstein]]''', - Percipado de Liechtenstein
|
* ''Alman'': Liechtenstein - Furstentun Liechtenstein
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lithuania.svg|25px]] '''[[Lituánia]]''' - República de la Lituánia
|
* ''Lituano'': Lietuba - Lietubos Respublika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Luxembourg.svg|25px]] '''[[Luxemburgo]]''' - Gran-Ducado de l Luxemburgo
|
* ''Luxemburgués'': Lëtzebuerg - Groussherzogden Lëtzebuerg
* ''Francés'': Luxembourg - Grand-Duché de Luxembourg
* ''Alman'': Luxemburg - Großheirzogtun Luxemburg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of Macedonia.svg|25px]] '''[[República de la Macedónia de l Norte|Macedónia (ARJM)]]''' <sup>[[#Notas|5]]</sup> - República de la Macedónia de l Norte
|
* ''Macedónio'': Makedonija / Македонија - Republika Makedonija / Република Македонија
* ''Albanés (nun ye ua léngua nacional)'': Maqedoni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] '''[[Madagáscar]]''' - República de Madagáscar
|
* ''Malgaxe'': Madagasikara - Repoblikan'i Madagasikara
* ''Francés'': Madagascar - Republique de Madagascar
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malaysia.svg|25px]] '''[[Malásia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon de la Malásia
|
* ''Malaio'': Malaysia - Persekutuan Malaysia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] '''[[Malaui]]''', '''Maláui''', - República de l Mal´sui
|
* ''Anglés'': Malawi - Republic of Malawi
* ''Chewa'': Malaŵi - Mfuko la Malaŵi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Maldives.svg|25px]] '''[[Maldibas]]''' - República de las Maldibas
|
* ''Dibehi'': Dibehi Rājje / ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު - Dibehi Rājje ge Jumhuriyyā / ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] '''[[Mali]]''' - República de l Mali
|
* ''Francés'': Mali - République de Mali
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malta.svg|25px]] '''[[Malta]]''' - República de Malta
|
* ''Maltés'': Malta - Repubblika ta' Malta
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] '''[[Ilhas Marshall]]''' - República de las Ilhas Marshall
|
* ''Anglés'': Marshall Islands - Republic of the Marshall Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Morocco.svg|25px]] '''[[Marrocos]]'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - Reino de Marrocos
|
* ''Árabe'': al-Maġrib / مغرب - Al Mamlakah al-Maghribiyah / المملكة المغربية
* ''Francés'': Maroc - Royaume du Maroc
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] '''Mourícias''' - República de la Mourícia
|
* ''Anglés'': Mauritius - Republic of Mauritius
* ''Francés'': Maurice - République de Maurice
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritania.svg|25px]] '''[[Mouritánia]]''' - República Eislámica de la Mouritánia
|
* ''Árabe'': Mūrītāniyyah / موريتانية - Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Mūrītāniyah / الجمهورية الإسلامية الموريتانية
* ''Francés'': Mauritanie - République Islamique de la Mauritanie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Myanmar.svg|25px]] '''Birmánia''' <sup>[[#Notas|11]]</sup> - Ounion de Birmánia
|
* ''Birmanés'': Myanma - Pyidaungzu Myanma Naingngandaw
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] '''[[Micronésia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Stados Federados de la Micronésia
|
* ''Anglés'': Micronesie - Federates States of Micronesie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] '''[[Moçambique]]''' - República de Moçambique
|
* ''Pertués'' - República de Moçambique
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Moldova.svg|25px]] '''[[Moldábia]]''' <sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Moldábia
|
* ''Romeno/Moldabo'': Moldoba - República Moldoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Monaco.svg|25px]] '''[[Mónaco]]''' - Percipado de Mónaco
|
* ''Francés'': Monaco - Principauté de Monaco
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mongolia.svg|25px]] '''[[Mongólia]]'''
|
* ''Mongol'': Mongol Uls / Монгол Улс
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Montenegro.svg|25px]] '''[[Montenegro]]''' - República de Montenegro
|
* ''Sérbio'': Crna Gora / Црна Гора - Republika Crna Gora / Република Црна Гора
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|25px]] ''[[Ñagorno-Karabakh]]'' <sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Nagorno-Carabaque
|
* ''Arménio'': Lernayin Gharabagh / Լեռնային Ղարաբաղ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] '''[[Namíbia]]''' - República de la Namíbia
|
* ''Anglés'': Namibia - Republic of Namibia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nauru.svg|25px]] '''[[Ñaouru]]'''
|
* ''Naurano'': Naoero
* ''Anglés'': Nauru
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nepal.svg|18px]] '''[[Nepal]]''' - República de l Nepal
|
* ''Nepalés'': Nepāl / नेपाल - Nepal Adhirajya / नेपाल अधिराज्य
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] '''[[Níger]]''' - República de l Níger
|
* ''Francés'': Niger - République du Niger
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] '''[[Nigéria]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Nigéria
|
* ''Anglés'': Nigerie - Federal Republic of Nigerie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Norway.svg|25px]] '''[[Noruega]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Noruega
|
* ''Noruegués (bokmål)'': Norge - Kongeriket Norge
* ''Noruegués (nynorsk)'': Noreg - Kongeriket Noreg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|25px]] '''[[Nuoba Zelándia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup>
|
* ''Anglés'': New Zealand
* ''Maori'': Aotearoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Oman.svg|25px]] '''[[Ouman]]''' - Sultanato de l Ouman
|
* ''Árabe'': ʿUmnān / عمان - Saltanat Uman / سلطنة عُمان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Ossetia.svg|25px]] ''[[Oussécie de l Sul]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Oussécie de l Sul
|
* ''Oussécio'': Xussar Iryston / Хуссар Ирыстон - Respublikae Xussar Iryston / Республикӕ Хуссар Ирыстон
* ''Russo'': Južnaja Osetie / Южная Осетия - Respublika Južnaja Osetija/ Республика Южная Осетия
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Netherlands.svg|25px]] '''[[Países Baixos]]''' ó '''Houlanda'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de ls Países Baixos
|
* ''Flamengo'', ''nerlandés'' ó ''holandés'': Nederland - Koninkrijk dar Nederlanden
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palau.svg|25px]] '''[[Palau]]''' - República de Palau
|
* ''Palauano'': Belau - Beluu er la Belau
* ''Anglés'': Palau - Republic of Palau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|25px]] ''[[Outoridade Nacional Palestiniana|Palestina]]' '<sup>[[#Notas|7]]</sup> - Stado de la Palestina
|
* ''Árabe'': Filastīn / فلسطين - Daulat Filastin / دولةفلسطين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] '''[[Papua-Nuoba Guiné]]''', '''Papuásia-Nuoba Guiné''' ó '''Papua Nuoba Guiné'''
|
* ''Anglés'': Papua New Guinea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Pakistan.svg|25px]] '''[[Paquiston]]''' - República Eislámica de l Paquistan
|
* ''Urdu'': Pākistān / پاکستان - Islami Jamhuria Pākistān / اسلامی جمہوریت پاکستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Paraguay.svg|25px]] '''[[Paraguai]]''' - República de l Paraguai
|
* ''Guarani'': Paraguái - Téta Paraguái
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Poland.svg|25px]] '''[[Polónia]]''' - República de la Polónia
|
* ''Polaco'': Polska - Rzeczpospolita Polska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|25px]] '''[[Pertual]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Pertuesa
|
* ''Pertués'': Portugal - República Portuguesa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|25px]] '''[[Qatar]]''', '''Qatar''' ó '''Katar''' - Stado de l Qatar
|
* ''Árabe'': Qaṭaire / قَطَر - Dawlátu Qaṭaire / دولة قطر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] '''[[Quénia]]''' - República de l Quénia/Quénia
|
* ''Anglés'': Kenya - Republic of Kenya
* ''Suaili'': Kenya - Jamhuri ya Kenya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px]] '''[[Quirguistan]]''', '''Quirguizistan''' ó '''Quirguízia''' - República Quirguiç
|
* ''Quirguiç'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyç Respublikasy / Кыргыз Республикасы
* ''Russo'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyzskaya respublika - Кыргызская республика
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] '''[[Reino Ounido]]'''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Reino Ounido de la Gran Bretanha i Eirlanda de l Norte
|
* ''Anglés'': United Kingdon - United Kingdon of Great Britain and Northern Ireland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Romania.svg|25px]] '''[[Roménia]]'''
|
* ''Romeno'': Románia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] '''[[Ruanda]]''' - República de l Ruanda
|
* ''Ruandés'': Rwanda - Repubulika y'u Rwanda
* ''Francés'': Rwanda - République du Rwanda
* ''Anglés'': Rwanda - Republic of Rwanda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|25px]] '''[[Rússia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon Russa
|
* ''Russo'': Rossija / Россия - Rossijskaja Federacija / Российская Федерация
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] '''[[Eilhas Salomon]]'''
|
* ''Anglés'': Tierramon Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Samoa.svg|25px]] '''[[Samoa]]''' - Stado Andependiente de la Samoa
|
* ''Anglés'': Samoa - Andependent State of Samoa
* ''Samoano'': Samoa - Malo Sa'oloto Tuto'atasi l Samoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Lucia.svg|25px]] '''[[Santa Lúcia]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Lucia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px]] '''[[San Cristobo i Nebis]]''', '''Saint Kitts i Nebis''', '''San Cristobo i Nebis''', '''Saint Kitts i Nébis''', '''San Cristófe i Nébis'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Federaçon de San Cristobo i Nebis
|
* ''Anglés'': Saint Kitts and Nebis - Federation of Saint Kitts and Nebis
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of San Marino.svg|25px]] '''[[San Marinho]]''' ó '''San Marino''' - República Sereníssema de San Marino
|
* ''Eitaliano'': San Marino - Serenissima Repubblica di San Marino
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] '''[[San Tomé i Príncepe]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Democrática de San Tomé i Príncepe
|
* ''Pertués'' - República Democrática de São Tomé i Príncepe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px]] '''[[San Bicente i Granadinas]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Bincent and the Grenadines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]] '''[[Sara Oucidental]]''', '''Saara Oucidental''' ó '''Sahara Oucidental'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - República Democrática Árabe de l Sara / Saara / Sahara
|
* ''Árabe'': Al-Saḥrāwiyyah / صحراوية - Al-Jumhūrīyá al-Arabīyá las-Sahrāwīyá ad-Dīmuqrātīyá / الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] '''[[Seixeles]]''' - República de las Seixeles
|
* ''Anglés'': Seychelles - Republic of Seychelles
* ''Francés'': Seychelles - République ç Seychelles
* ''Seselwa'': Sesel - Repiblik Sesel
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] '''[[Senegal]]''' - República de l Senegal
|
* ''Francés'': Sénégal - République du Sénégal
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sri Lanka.svg|25px]]'''Sri Lanka''' ó '''Seilon''' - República Democrática Socialista de l Sri Lanca
|
* ''Sinhala'': Sri Lanka - Sri Lankā Prajathanthrika Samajabadi Janarajaya
* ''Tamil'': Llankai / இலங்கை - Eillankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] '''[[Serra Lhiona]]''' - República de la Sierra Lhiona
|
* ''Anglés'': Sierra Leone - Republic of Sierra Leone
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Serbia.svg|25px]] '''[[Sérbia]]'''<sup>[[#Notas|3]], [[#Notas|4]], [[#Notas|8]]</sup> - República de la Sérbia
|
* ''Sérbio'': Srbija / Србија - Republika Srbija / Република Србија
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Singapore.svg|25px]] '''[[Singapura]]''' - República de Singapura
|
* ''Malaio'': Singapura - Republik Singapura
* ''Chino'': Xinjiapo / 新加坡 - Xīnjīapō Gònghéguó / 新加坡共和国
* ''Tamil'': Čiṅkappūr / சிங்கப்பூர் - Cingkappūr Kudiyarasu / சிங்கப்பூர் குடியரசு
* ''Anglés'': Singapore - Republic of Singapore
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Syria.svg|25px]]' ''[[Síria]]''' - República Árabe Síria
|
* ''Árabe'': Sūriyyah / سورية - Al-Jumhuriyah al-'Arabiyah al-Suriyah / الجمهوريّة العربيّة السّوريّة
* Síriaco:ܘܩ݂ܥܠ ܐܩ ܵܥܘܥܲ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] '''[[Somália]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|9]]</sup>
|
* ''Somali'': Somaaliya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somaliland.svg|25px]] ''[[Somalilándia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Somalilándia
|
* ''Somali'': Somaliland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Swaziland.svg|25px]] '''[[Suazilándia]]''' - Reino de la Suazilándia
|
* ''Anglés'': Swaziland - Kingdon of Swaziland
* ''Suazi'': eSwatini - Umbuso weSwatini
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] '''[[Sudon]]''' - República de l Sudan
|
* ''Árabe'': Las-Sūdān / السودان - Jumhuriyat las-Sudan / جمهورية السودان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sweden.svg|25px]] '''[[Suécia]]''' - Reino de la Suécia
|
* ''Sueco'': Sberige - Konungariket Sberige
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Switzerland.svg|18px]] '''[[Suíça]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Cunfederaçon Suíça
|
* ''Alman'': Schweiç - Schweizerische Eidgenossenschaft
* ''Francés'': Suisse - Cunfédération suisse
* ''Eitaliano'': Sbizzera - Cunfederazione Sbizzera
* ''Reto-Romano'': Sbizra - Cunfederaziun Sbizra
* ''Lhatin'': Cunfœderatio Heilbetica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Suriname.svg|25px]] '''[[Suriname]]''' - República de l Surinan
|
* ''Flamengo'': Suriname - Republiek Suriname
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Thailand.svg|25px]] '''[[Tailándia]]''' - Reino de la Tailándia
|
* ''Tailandés'': Prathēt Thai / ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of China.svg|25px]] '''[[República de Taiwan|Taiwan]]' '', '''Fermosa''', ó '''China-Taipé'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la China / Fermosa
|
* ''Chino'': Táiwān / 臺灣 / 台湾 - Zhōnghuá Mínguó / 中華民國 / 中华民国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tajikistan.svg|25px]] '''[[Tajiquistan]]'''<sup>[[#Notas|4]] - República de l Tajiquistan
|
* ''Persa (Tajique-Persa)'': Tojikistan / Тоҷикистон - Jumhurii Tojikiston
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] '''[[Tanzánia]]''' ó '''Tanzania''' - República Ounida de la Tanzánia
|
* ''Suaili'': Tanzania - Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|25px]] '''[[Timor-Leste]]''' - República Democrática de Timor-Leste
|
* ''Tétun'': Timór Lorosa'i - Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'i
* ''Pertués'': Timor-Leste - República Democrática de Timor-Leste
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] '''[[Togo]]''' - República de l Togo
|
* ''Francés'': Togo - République Togolaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tonga.svg|25px]] '''[[Tonga]]''' - Reino de Tonga
|
* ''Tonganés'': Tonga - Pule'anga Fakatu'i 'l Tonga
* ''Anglés'': Tonga - Kingdon of Tonga
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Transnistria.svg|25px]] ''[[Transnístria]]'', ''Transdniestre'', ''Transdniéstria'' ó ''Pridnestróbia'' - República de la Transnístria
|
* ''Russo'': Pridnestrobje / приднестрові - Приднестровская Молдавская Республика
* ''Romeno/Moldabo (ouficiosa)'': Stînga Nistrului - República Moldobenească Nistreană / Република Молдовеняскэ Нистрянэ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px]] '''[[Trindade i Tobago]]''', <sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de Trindade i Tobago
|
* ''Anglés'': Trinidad and Tobago - Republic of Trinidad and Tobago
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] '''[[Tunísia]]''' - República de la Tunísia
|
* ''Árabe'': Tūnis / تونس - Al Jumhuriyya at-Tūsiyya / الجمهرية التونسية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkmenistan.svg|25px]] '''[[Turquemenistan]]'''
|
* ''Turqueménio'': Turkmenistan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|25px]] '''[[Turquie]]''' - República de la Turquie
|
* ''Turco'': Turkiye - Turkiye Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tuvalu.svg|25px]] '''[[Tubalu]]'''
|
* ''Tubaluano'': Tuvalu
* ''Anglés'': Tuvalu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|25px]] '''[[Oucránia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Oucraniano'': Ukrajina / Україна
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] '''[[Ouganda]]''' - República de l Ouganda
|
* ''Anglés'': Uganda - Republic of Uganda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] '''[[Uzbequiston]]''' ó '''Ouzbequistan'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de l Ouzbequistan
|
* ''Ouzbeque'': L'zbekiston - L‘zbekiston Respublikasi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vanuatu.svg|25px]] '''[[Banuatu]]''' - República de l Banuatu
|
* ''Bislama'': vanuatu - Ripablik blong Banuatu
* ''Anglés'': vanuatu - Republic of Banuatu
* ''Francés'': vanuatu - République du Banuatu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Vatican City.svg|18px]] '''[[Cidade de l Baticano]]''' - Stado de la Cidade de l Baticano
|
* ''Eitaliano'': Città del Baticano - Stato della Città del Vaticano
* ''Lhatin'': Baticanus - Status Urbis Baticani
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vietnam.svg|25px]] '''[[Bietname]]'''
|
* ''Bietnamita'': Biệt Nan - Cộng Hòa Xana Hội Chủ Nghĩla Biệt Nan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] '''[[Zámbia]]''' - República de la Zámbia
|
* ''Anglés'': Zambia - Republic of Zambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] '''[[Zimbabué]]''' ó '''Zimbaué'''- República de l Zimbabué
|
* ''Anglés'': Zimbabwe - Republic of Zimbabwe
|}
An [[Febreiro]] de [[2008]], eisistien 203 países na lista arriba, correspundendo a:
* 195 países andependientes:
** 192 Stados nembros de las [[Naciones Ounidas]]
** [[Kosobo]] ''(Andepéndencia ounilateral)''
** [[Taiwan|República de la China]] (Fermosa/Taiwan)
** [[Cidade de l Baticano]]
* 8 países andependientes, mas nun recoincidos: ([[Abecásia]], [[Nagorno-Karabakh|Alto Carabaque]], [[Xipre de l Norte]], [[Palestina]], [[Saara Oucidental]], [[Somalilándia]], [[Ossétia de l Sul]] i [[Transnístria]])
== Notas ==
* <sup>1</sub>: Esta lista anclui países andependientes ''de-fato''. mais anformaçon puode ser ancontrada na [[Aneixo:Lista de cunflitos territoriales|Lista de países nó-recoincidos]].
* <sup>2</sub>: Alguns stados soberanos ténen dependéncias oultramarinas que nun fázen parte de l sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de territórios dependientes|Lista de territórios dependientes]].
* <sup>3</sub>: Alguns stados soberanos ténen struturas [[Federaçon|federales]] an grau mais ó menos bariable. mais anformaçon puode ser bista an [[Aneixo:Lista de federaçones|Lista de federaçones]].
* <sup>4</sub>: Alguns stados soberanos ténen antidades outónomas que fázen parte de ls sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de antidades outónomas|Lista de antidades outónomas]].
* <sup>5</sub>: La República de la [[República de la Macedónia|Macedónia]] ye tamien coincida cumo "Antiga República Jugoslaba/Iugoslaba de la Macedónia/Macedónia".
* <sup>6</sub>: Saara: ber [[Política de l Saara Oucidental]]
* <sup>7</sub>: Palestina: L "Stado de la [[Palestina]]" fui declarado an [[1988]] i recoincido por bários países árabes i muçulmanos. Ls artigos [[Faixa de Gaza]], [[Cisjordánia]] i [[Eirael]] ténen refréncias subre árias na region de la Palestina.
* <sup>8</sub>: Kosobo (Kosoba - Kosobo i Metohija / Косово и Метохија) declarou ounilateralmente la andependéncia de la Sérbia an [[2008]], que fui recoinciida por países cumo ls [[Stados Ounidos]], mas nó pula [[Sérbia]] i outros países cumo [[Rússia]] i [[Spanha]]. Até ende era ua porbíncia outónoma sérbia ambaixo admenistraçon de la [[ONU]] zde [[1999]].
* <sup>9</sup>: La Somália ye un paíç que atualmente eisiste cun statuto ''de-jure''.
* <sup>10</sup>: La Cuosta de l Marfil determinou spressamente a la quemunidade anternacional para ser tratada por '''Cóte d'Ivoire'''.
* <sup>11</sup>: Mianmar ó l Myanmar (Bras.) ye inda coincido pul nome antigo Birmánia ó Burma (Bras.).
* <sup>12</sup>: La República Xeca puode tamien ser dezida cumo '''Xéquia''' (nome cúrtio ancorajado pulas outoridades Xecas).
== Outras listaiges ==
* [[Critarquie|Lista de países que yá nun eisisten]]
* [[Lista simples de países|Lista de países (semplificada)]]
* [[Lista de países nun-recoincidos]]
* [[Lista de antidades outónomas]]
* [[Lista de territórios dependientes]]
* [[Lista de árias çputadas ó acupadas]]
* [[Lista de países i territórios por ária]]
* [[Países eimaginários]]
* [[Micro-stados]]
* [[Lista de capitales]]
* [[lista de países ansulares]]
* [[Lista de países por data de criaçon]]
* [[Fuso hourário]]
Para mais recursos, ber [[Refréncias geográficas]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eitimologie de ls nomes de ls países]]
* [[Geografie]]
* [[Tierra]]
* [[Cuntinente]]
* [[Micronaçon]]es
[[Catadorie:!Lhistas]]
c1lcftk59giqi68xdisxpoyco5geh74
Lhéngua pertuesa
0
715
106554
106180
2026-04-09T18:28:16Z
~2026-21643-36
15165
Hh
106554
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués
| nomenatibo = português
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Pertual]]
| falantes = Nativa: 236,1 milhões<ref name="Worldpress">{{citar web | url=http://frankherles.wordpress.com/2009/06/28/the-100-most-spoken-languages-on-the-world/ | titalo=The 100 most spoken languages on the world|first=Frank| last=Herles Matos | date=28 de junho de 2009}}</ref> <br /> Total: 272,9 milhões<ref name="Worldpress" />
| posiçon = 6.ª como lhéngua nativa ou segunda língua;<br /> 5.ª como lhéngua nativa<ref>{{citar web | url=http://www.sk.com.br/sk-stat.html | títalo=A Presença do Inglês e do Português no Mundo | autor=Schütz, Ricardo|data=4 de agosto de 2003|publicado=}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.krysstal.com/spoken.html | títalo=The 30 Most Spoken Languages of the World|autor=|data=|publicado=KryssTal}}</ref>
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| oufecial = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=9 países|
{{AGO}}|<br />
{{BRA}}|<br />
{{CPV}}|<br />
{{GBS}}|<br />
{{GNQ}}|<br />
{{MOZ}}|<br />
{{PRT}}|<br />
{{STP}}|<br />
{{TLS}}|<br />
}}<br />{{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=1 entidade dependente|
{{MAC}}|
}}<br />
| regulador =
| iso1 = pt
| iso2 = por
| iso3 = por
| sil = POR
| mapa = [[file:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|frameless]]
}}
La '''lhéngua pertuesa''', cun mais de 200 milhones de falantes,<ref>http://diario.iol.pt/sociadade/língua-portuguesa-portugues-ensino-goberno-alunos/972503-4071.html</ref> ye, cumo lhéngua natiba, la quinta lhéngua mais falada ne l mundo i la terceira mais falada ne l [[mundo oucidental]], ten ourige oufecial de [[Pertual]] dende l nome "pertués", sendo lhéngua oufecial tamien de [[Angola]], [[Brasil]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Lheste]], sendo tamien falada ne ls antigos territórios de la [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Ilha de Angediba]], [[Simbor]], [[Gogolá]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Abeli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], ne l [[Mercosul]] i na [[Ounion Africana]].
La lhéngua pertuesa ye ua [[lhéngua románica]] (de l grupo [[Lhénguas eibero-románicas|eibero-románico]]), tal cumo l [[lhéngua mirandesa|mirandés]],[[lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua romena|romeno]] i outros.
Assi cumo ls outros eidiomas, l pertués sofriu ua eiboluçon stórica, sendo anfluenciado por bárias lhénguas i [[dialeto]]s, até chegar al stágio coincido atualmente. Debe-se cunsiderar, mas, que l pertués de hoije cumprende bários dialetos i subdialetos, falares i subfalares, muitas bezes bastante çtintos, para alhá de dous padrones recoincidos anternacionalmente ([[pertués brasileiro]] i [[pertués ouropeu]]). Ne l momento atual, l pertués ye la única lhéngua de l [[mundo oucidental]] falada por mais de cien milhones de pessonas cun dues ortografies oufeciales (note-se que lhénguas cumo l [[lhéngua anglesa|anglés]] ténen defrenças de ourtografie puntuales mas nun ourtografies oufeciales dibergentes), situaçon a que l [[Acordo Ourtográfico de 1990]] pretende poner cobro.
Segundo un lhebantamiento feito pula [[Academie Brasileira de Lhetras]], la lhéngua pertuesa ten, atualmente, cerca de 356 mil ounidades lhexicales. Essas ounidades stan decionarizadas ne l [[Bocabulário Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa]].
L pertués ye coincido cumo "La lhéngua de Camões" (an houmenaige la [[Luís Vaz de Camões]], [[scritor]] [[Pertual|pertués]], outor de ''[[Ls Lusíadas]]''), "La redadeira flor de l Lhácio" (spresson ousada ne l [[soneto]] ''Lhéngua Pertuesa'', de l [[scritor]] [[brasil]]eiro [[Olavo Bilac]]<ref>[http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/ Lhéngua Pertuesa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007095253/http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/ |date=2008-10-07 }}'', de [[Olavo Bilac]]''</ref>). [[Miguel de Cervantes]], ,cunsidraba la lhéngua "doce i agradable".<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirbeObras/cerv/12604733118045969643624/p0000009.htn Biblioteca Birtual Miguel de Cerbantes. Se reunió Cerbantes a su antiguo tercio.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ne ls seclos [[seclo XV|XV]] i [[seclo XVI|XVI]], a la medida que Pertual criaba l [[Ampério Pertués|purmeiro ampério quelonial i comercial ouropeu]], la lhéngua pertuesa spalhou-se pul mundo, stendendo-se zde las cuostas [[África|Africanas]] até [[Macau]], na [[China]], al [[Japon]] i al [[Brasil]], nas [[Américas]]. Cumo resultado dessa spanson, l pertués ye agora lhéngua oufecial de uito países andependientes para alhá de Pertual, i ye lhargamente falado ó studado cumo segunda lhéngua noutros. Hai, inda, cerca de binte lhénguas [[Criuolo de base pertuesa|criuolas de base pertuesa]]. Ye ua amportante lhéngua minoritária an [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Paraguai]], [[Namíbia]], [[Maurícia]], [[Suíça]] i [[África de l Sul]]. Ancóntran-se, tamien, numerosas quemunidades de eimigrantes, an bárias cidades an todo l mundo, adonde se fala l pertués cumo [[Paris]] na [[Fráncia]]; [[Hamilton]] nas [[Ilha]]s de [[Bermudas]] que faç parte de l [[territórios británicos ultramarinos]] ne l [[Ouceano Atlántico]]; [[Toronto]], [[Hamilton]], [[Montreal]] i [[Gatineau]] ne l [[Canadá]]; [[Boston]], [[New Jersey]] i [[Miami]] ne ls [[Stados Ounidos de la América|SDA]] i [[Nagoya]] i [[Hamamatsu]] ne l [[Japon]].
== Ber tamien ==
* [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]]
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas de Pertual]]
qepnfd5dmynr2qo7lojaumo88uj9zui
Lhéngua stremenha
0
1306
106558
106056
2026-04-09T18:48:24Z
~2026-21643-36
15165
Vhgg
106558
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Stremenho
| nomenatibo = ''Stremeñu''
| pronúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-ouropeia
| stados = [[Spanha]]
| region = [[Stremadura]]
| falantes = 200.000 (cerca de 500.000 passibos)<ref name="site">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ext Ethnologue] 11/11/2011</ref>
| posiçon =
| scrita =
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| fam9 = Astur-Lheonés
| oufecial =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 = ext
| sil =
| mapa =
}}
L '''stremenho''' ye ua lhéngua de l grupo [[Lhéngua asturiana|astur-lheonés]] falada na [[Stremadura]], [[Spanha]].
==Dados==
*Nomes: ''Stremeñu'' (L ''Castúo'' ye un dialeto de trasiçon antre l stremenho).
*Populaçon: hai uns 200.000 falantes qu'úsan la [[Lhenguaige houmana|lhéngua]] cun regularidade i cerca de meio milhon que son falantes passibos ó capazes d'ousá-la.<ref name="site" /> La maiorie de ls falantes son maiores de 40 anhos.
*Lhocalizaçon: ye falada ne l norte de [[Stremadura]], specificamente na [[porbíncia de Cáceres]], cerca de la frunteira cun [[Pertual]].
==Dialetos==
Hai trés [[dialeto]]s percipales: setentrional ó ''artu stremeñu'', central ó ''meyu estremeñu'' i meridional ó ''bahu stremeñu'', sendo l setentrional cunsidrado l más puro i que ten la maior cantidade de falantes. Cada un desses dialetos se subdebide, por sue beç, an bariantes subdialetales, habendo subreciente antelegeblidade antre ls trés. Hai çfrenças d'oupenion subre l'antelegeblidade cul [[Lhéngua asturiana|astur-lheonés]], que para uns ye ansubreciente i para outros ye subreciente.
Ls falantes de stremenho son bilhíngues, cunsidrando-la cumo lhéngua percipal i l'outelizando na scuola, eigreija, i ne l cuntato cun strangeiros, cunserbando l stremenho na bida fameliar. De fato l'oupenion generalizada ye de que ye ũa lhéngua i l stremenho ye un dialeto.
Pori 90% de la populaçon falante de stremenho lheien bien, habendo çfrentes ourtografies pa screbir stremenho,zambolbida ne l [[seclo XIX]] pul poetap,######,l'outra ye más reciente i más fonética.
==Fuontes==
* [http://www.proel.org/ www.proel.org]
* [http://www.ethnologue.com/ www.ethnologue.com]
{{Refréncias}}
=={{Lhigaçones Sternas}}==
{{AnterWiki|cod=st}}
* [http://www.proel.org/ www.proel.org]
* [http://www.ethnologue.com/ www.ethnologue .com]
* .com www.aplexextremadura .com {{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.inventia.com www.inventia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119033048/http://www.inventia.com/ |date=2012-01-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20070704120502/http://cuyupaneharras.blogspot.com/ Blogue an stremenho]
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
3wi5sk2t5gor57xa19uj3gtwes0ru41
Península Eibérica
0
3877
106564
101717
2026-04-09T21:19:21Z
~2026-21643-36
15165
Vf
106564
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Iberian map europe.svg|thumb|right|300px| Lhocalizaçon de la Península Eibérica (an [[berde]]) na [[Ouropa]], amostra ls dous percipales países de la region, [[Spanha]] i [[Pertual]].]]
[[Fexeiro:Iberian peninsula.jpg|thumb|right|300px| [[Eimaige de satélite]] de la Península Eibérica.]]
La '''Península Eibérica''' queda ne l Sudoeste de la [[Ouropa]]. Politicamente, quatro países quédan nesta península: [[Pertual]], [[Spanha]] i [[Andorra]], para alhá dun anclabe [[território británico ultramarino]], [[Gibraltar]].
Formando quaije un [[Trapézio (geometrie)|trapézio]], la Península liga-se al cuntinente ouropeu pul [[istmo]] custituído pula cordilheira de ls [[Pirenéus]], sendo rodeada la Norte, Oeste i parte de l Sul pul [[ouceano Atlántico]], i la restante cuosta sul i leste pul [[mar Mediterráneo]]. L sou punto mais oucidental ye l [[Cabo de la Ruoca]] i l mais ouriental l [[Cabo de Creus]].
Cun ua altitude média bastante eilebada, apersenta predomínio de prainos rodeados por cadenas de muntanhas, i que son atrabessados puls percipales rius. Ls mais amportantes son l [[riu Teijo]], l [[riu Douro]], l [[riu Guadiana]] i l [[riu Guadalquebir]], que zaguan ne l'ouceano Atlántico, i l [[riu Ebro]], que, por sue beç, zagua ne l mar Mediterráneo.
Las eilebaçones mais amportantes son la Cordilheira Cantábrica, ne l Norte; l [[Sistema Penibético]] ([[serra Nebada]]) i l [[Sistema Bético]] ([[serra Morena]]), ne l Sul; i inda la Cordilheira Central ([[serra de Guadarrama]]), de que la [[serra de la Streilha]] ye l porlongamiento oucidental. Densamente poboada ne l [[litoral]], la Península Eibérica ten fraca densidade populacional nas regiones anteriores. Eicepçon a esta regra ye la region de Catalunha, mui poboada.
== Stória ==
[[Fexeiro:Iberian Peninsula antique map.jpg|thumb|250px|Mapa de l [[seclo XVIII]] grabado an [[cobre]] i pintado a a mano, repersentando bárias caratelísticas [[Topografie|topográficas]] de la Península Eibérica.]]
La Península Eibérica, al lhargo de ls tiempos, yá fui chamada de bários nomes anquanto era gobernada por pobos çtintos. Antre eilhes, çtácan-se ls nomes Iberia i Spania. ''Iberia'' fui l nome griego dado a la península Eibérica, por mais qu'eilhes conhecian solamente la parte al alredror de l riu [[Íber]]. Yá ''Spania'' era l nome romano de la península.
La region, depuis de l período stórico chamado ''[[Recunquista]]'', fui-se trasformando i ls muçulmanos fúrun spulsos. Pertual cumo stado surge an 1143 i cunfirmado, mais tarde, pul Papa Alxandre III pula eimisson de la Bula [[Manifestis Porbatum]]. Cul casamiento an [[1492]] antre [[Fernando II de Aragon]] i [[Sabel I de Castielha]], nace la [[Spanha]].
== Lénguas ==
Na Península Eibérica son faladas siete [[lhénguas oufeciales]]: l [[lhéngua pertuesa|pertués]] l [[lhéngua catalana|catalan]] i l [[lhéngua anglesa|anglés]] son oufeciales, respetibamente, an Spanha, an Pertual, an Andorra i an Gibraltar; cumo co-oufeciales ancóntran-se mais quatro: l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua galega|galego]] i l [[lhéngua basca|basco]] - nas respetibas quemunidades outónomas de Spanha, l [[lhéngua aranesa|aranés]] ne l [[Bal de Aran]], i l [[lhéngua mirandesa|mirandés]] (ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro]]) an Pertual; a estas hai que somar mais alguas lhénguas nó-oufeciales ([[astur-lhionés]], [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[romani]]), alguas deilhas cun dialetos amportantes ([[lhéngua balenciana|balenciano]], [[lhéngua andaluza|andaluç]], etc.).
== Pólos ourbanos ==
Ls percipales centros ourbanos son: [[Madrid]], [[Lisboua]], [[Barcelona]], [[Porto]], [[Baléncia]], [[Sebilha]] i [[Málaga]]. Outros amportantes son: [[Alicante]], [[Gibraltar]], [[Pamplona]], [[Bigo]], [[Braga]], [[Coimbra]], [[Setúbal]], [[Corunha]], [[Faro]], [[Abeiro]], [[Badajoç]], [[Bilbau]], [[Saragoça]], [[Andorra-la-Bielha]], [[San Sebastian]], [[Murcia]], [[Balhadolid]], [[Granada]], [[Córdoba]], [[Cádis]], [[Lheon]], [[Obiedo]], [[Almerie]] i [[Tarragona]]. [[Reus]], [[Sabadell]], [[Terrassa]], [[Mataró]], [[El Prat de Llobregat]], [[Badajoç]], [[Cartagena]], [[Eilche]], [[Alcoi]], [[Burgos]], [[Alcalá de Henares]], [[Salamanca]], [[Figueira de la Foç]], [[Gijón]], [[Caldas de la Reina]], [[Santander]], [[Pamplona]], [[Logroño|Logronho]], [[Bigo]], [[Girona]], [[Guimaráes]], [[Biseu]], [[Guarda]], [[Elbas]], [[Ébora]], [[Leiria]], [[Guarda]], [[Almada]], [[Bergancia]], [[Bila Rial]], [[Guimaraes]], [[Seia]] [[Chabes]], [[Mirandela]], [[Miranda de l Douro]] i [[Portimon]] son polos regionales.
==Capitales==
Las capitales geograficamente na Península Eibérica son por orde alfabética: [[Andorra-la-bielha]] (Andorra), [[Gibraltar]] (Gibraltar), Lisboua (Pertual).
== Percipales aeroportos ==
Alicante/Alacante (ALC); Barcelona - [[Aeroporto Anternacional de El Prat de Lobregat/Barcelona]] (BCN); Bilbau/Bilbo (BIO); Faro - [[Aeroporto de Faro]] Faro/Algarbe (FAO); Aeroporto Anternacional de [[Gibraltar]] (GIB); Lisboua - [[Aeroporto de la Portela]]/Lisboua (LIS)Porto - [[Aeroporto Anternacional Francisco Sá Carneiro]](Por)/Pedras Rubras[Moreira,Maia] (OPO); Baléncia (BLC); Málaga (Pablo Picasso) (AGP).
== Percipales rius ==
[[Fexeiro:Map of Europe according to Strabo.jpg|thumb|250px|[[Mapa]] de la [[Ouropa]] segundo l geógrafo i filósofo griego [[Strabon]].]]
[[Riu Teijo]], [[Riu Douro]], [[Riu Guadiana]], [[Riu Ebro]], [[Riu Guadalquebir]], [[Riu Mundego]], [[Riu Minho]], [[Riu Cábado]], [[Riu Lima]], [[Riu Sigura]], [[Riu Zézere]], [[Riu Sado]], [[Riu Júcar]], [[Riu Jalón]], [[Riu Pisuerga]], [[Riu Zújar]], [[Riu Tener]], [[Riu Ave]], [[Riu Esla]].
== Percipales serras ==
Antre las percipales cordilheiras de la Península Eibérica stan la [[Cordilheira Bética]] (subdebide-se na [[Cordilheira Penibética]] i [[Cordilheira Subbética]]), ls [[Pirenéus]], la [[Cordilheira Cantábrica]], l [[Sistema Central]], l [[Sistema Eibérico]] i la [[Cordilheira Pré-litoral]].
Alguas de las serras mais repersentatibas destas cordilheiras ó eisoladas son: [[Serra Nebada (Spanha)|Serra Nebada]], [[Serra de Guadarrama]], [[Serra Morena]], [[Picos de Ouropa]], [[Serra de Gredos]], [[La Serrota]], [[Serra de Guadarrama]], [[Serra de la Streilha]], [[Serra de l Larouco]], [[Serra de la Peneda]], [[Serra de l Gerés]], [[Serra de l Soajo]], [[Serra de l Maron]], [[Serra de Montesinho]], [[Serra de Bornes]], [[Serra de la Nueira]], [[Serra de Leomil]], [[Serra de l Caramulo]], [[Serra de la Marofa]], [[Serra de Gata]], [[Serra de la Gardunha]], [[Serra de la Lousana]], [[Serra de Albelos]] ó [[Serra de San Mamede]].
== Nomes altarnatibos ==
Anque '''Península Eibérica''' ser hoije an die l nome mais quemun para chamar la península, la mesma ten outros nomes, dados puls dibersos pobos que l'habitórun i que fúrun mantenidos mais tarde. Ls bários nomes altarnatibos son:
* '''[[Ibéria]]''', ([[Lhéngua griega|Griego]]: ''Iberia'') nome griego de la Península;
* '''[[Hispânia]]''', ([[Lhatin]]: ''Hispania'') nome romano de la Península;
* '''[[Al-Andalus]]''', ([[Árabe]]: ''الأندلس'') nome árabe de ls territórios muçulmanos de la Península Eibérica;
* '''[[Sefarad]]''', ([[Lhéngua heibraica|Heibraico]]: ''ספרד'') nome heibraico
== Stória ==
* [[Celtas]], [[Eiberos]], [[Lhusitanos]], [[Celtiberos]], [[Tartessos]], [[Cónios]]
* [[Ambason romana]]
** '''[[Spánia]]''' ([[Spánia Ulterior|Ulterior]] i [[Spánia Citerior|Citerior]])
** [[Tarraconense]], [[Bética]], [[Galécia]], [[Lusitánia]], [[Cartaginense]]
* [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica]] (specificidade de las [[migraçones de ls pobos bárbaros]])
** [[Bisigodos]], [[Suebos]], [[Bándalos]] i [[Alanos]]
* [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|Ambason árabe]]
** [[Califado de Córdoba]]
** [[Taifa]]
** [[Ducado de la Cantábria]]
* [[Recunquista]]
** [[Reino de las Astúrias]]
** [[Reino de Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]
** [[Cundado Portucalense]], [[andependéncia de Pertual]] i [[Reino de Pertual]]
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eiquenomie de la Península Eibérica]]
== Eimaiges ==
* [http://www.travel-images.com/iberian.html Península Ibérica em Travel-Images.com] - eimaiges de Pertual, Spanha, Andorra, Gibraltar
== {{Lhigaçones sternas }} ==
{{Commons|Iberian Peninsula}}
* [http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm Mapa pormenorizado de ls Pobos Pré-Romanos de la Península Eibérica (200 AC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040611215344/http://www.arqueotavira.com/Mapas/Iberia/Populi.htm |date=2004-06-11 }}
* [http://www.iberiaselvagem.blogspot.com Blog subre la fauna iebérica]
[[Catadorie:Penínsulas de la Ouropa|Iberica]]
[[Catadorie:Stória de la Península Eibérica|Peninsula Iberica]]
[[Catadorie:Territórios británicos ultramarinos]]
l6lgof5zn98tf84gi079rbi0seb0duf
Lhéngua spanhola
0
4374
106555
105800
2026-04-09T18:35:05Z
~2026-21643-36
15165
Rr
106555
wikitext
text/x-wiki
Esse idioma é um lixo
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
elzdolwxd0kdl1jhi3kgsbs49ah8ybe
106556
106555
2026-04-09T18:35:17Z
NDG
14635
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|talk]]) to last version by Adnarimiranda: unexplained content removal
105800
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
51wvgzizu4ii181puqxnkkw23rgpfdb
106557
106556
2026-04-09T18:44:35Z
~2026-21643-36
15165
#######################################################################################
106557
wikitext
text/x-wiki
<nowiki>################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################</nowiki>
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
ax3x3ycka330jxgqse25wb4vyqqjjvm
106561
106557
2026-04-09T19:03:28Z
WikiBayer
9520
Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:NDG|NDG]]
105800
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
51wvgzizu4ii181puqxnkkw23rgpfdb
106562
106561
2026-04-09T19:12:27Z
~2026-21643-36
15165
#######################################################################################
106562
wikitext
text/x-wiki
<nowiki>########################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################################</nowiki>
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
fo9xj4neul1cpnthu9c23p4lslyepev
106563
106562
2026-04-09T19:12:40Z
Quinlan83
11300
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|talk]]) to last version by WikiBayer: reverting vandalism
105800
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
51wvgzizu4ii181puqxnkkw23rgpfdb
106567
106563
2026-04-09T22:10:16Z
~2026-21643-36
15165
106567
wikitext
text/x-wiki
Esse idioma é um lixo do diabo que tentou estragar as línguas que no mundo Xwejhghuphapuljimageda ele não vai existir'''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
facgb2nih43v5rljq42dvmbbb727ym1
106568
106567
2026-04-09T22:13:37Z
~2026-21643-36
15165
106568
wikitext
text/x-wiki
Esse idioma é um lixo do diabo que tentou estragar as línguas que no mundo Xwejhghuphapuljimageda ele não vai existir
== Lhéngua oufecial ==
Países que eu vou destruir:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
411125nk1xe7a6jx98csxndcdhimgw6
106569
106568
2026-04-09T22:14:09Z
NDG
14635
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|talk]]) to last version by Quinlan83: unexplained content removal
105800
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
51wvgzizu4ii181puqxnkkw23rgpfdb
106571
106569
2026-04-09T22:15:05Z
~2026-21643-36
15165
106571
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas tem alguns que foram invadidos que eu vou limpar:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
pi153e4y3t6xgasecnltcrehyyzy8r0
106572
106571
2026-04-09T22:19:20Z
~2026-21643-36
15165
Página substituída por "[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]] [[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]"
106572
wikitext
text/x-wiki
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
kx085naldm1268zzlo18sj80i82v990
106573
106572
2026-04-09T22:19:34Z
NDG
14635
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|talk]]) to last version by NDG: unexplained content removal
105800
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
51wvgzizu4ii181puqxnkkw23rgpfdb
106574
106573
2026-04-09T22:20:22Z
~2026-21643-36
15165
Página substituída por "* [[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]] [[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]"
106574
wikitext
text/x-wiki
*
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
kqfizd9sudk0i4nlaxypqmq95ibpg33
106575
106574
2026-04-09T22:20:37Z
NDG
14635
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|talk]]) to last version by NDG: unexplained content removal
105800
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Castelhano
| nomenatibo = ''castellano o español''
| pronúncia =
| outrosnomes = Spanhol
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados =
| region = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
| falantes = 390 milhones natibos, 110 milhones segunda lhéngua, 500 milhones total<ref>Instituto Cervantes ([http://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes Noticias de "El País"],[http://www.padi.cat:8080/wayback/20090525123030/actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm Noticias en "Terra"]), Universidad de México ([http://archive.is/20121209175150/http://www.lllf.uam.es/~fmarcos/coloquio/Ponencias/MMelgar.doc uam.es], [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gEqh4n6EQ14J:www.educar.org/articulos/ellenguajequenosidentifica.asp+%22es+el+idioma+materno+de+unos+400+millones+de+personas,+y+otros+100+millones+lo+hablan+como+segunda+lengua,+de+acuerdo+a+una+investigaci%C3%B3n+realizada+por+la+Universidad+de+M%C3%A9xico%22&hl=es&ct=clnk&cd=1&gl=es educar.org]), [http://www.babel-linguistics.com/idiomas.htm Babel-linguistics]</ref>
| posiçon = 3
| scrita = [[Alfabeto latino]]
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| oufecial = [[Argentina]], [[Benezuela]], [[Bolíbia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Costa Rica]], [[Cuba]], [[Eiquador]], [[El Salbador]], [[Guatemala]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Hunduras]], [[México]], [[Nicarágua]], [[Ouruguai]], [[Panamá]], [[Paraguai]], [[Peru]], [[Porto Rico]], [[República Domenicana]], [[Spanha]]
Minories seneficatibas:[[Stados Ounidos]]
Pequeinhas minories an:[[Andorra]], [[Belize]] i [[Gibraltar]]
Núcleos d'eimigrantes an: [[Almanha]], [[Arábia Saudita]], [[Brasil]], [[Canadá]], Stados Ounidos, [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Japon]], [[Kuwait]], [[República Checa]] i [[Suíça]].
| regulador = Rial Academie Spanhola
| iso1 = es
| iso2 = spa
| iso3 = spa
| sil = SPN
| mapa = [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|centro|frameless|upright=1.25]]
{{legend|#045a8d|Países adonde l spanhol ye [[lhéngua oufecial]].}}
{{legend|#0674b6|Países adonde l spanhol ye lhéngua co-oufecial.}}
{{legend|#9bbae1|Países ó regiones adonde l castelhano ye falado sin reconhecimiento oufecial, por 20% ó mais de la populaçon.}}
}}
L '''spanhol''' ó '''castelhano''' (an spanhol: español ó castellano) ye ua [[lhéngua románica]] de l grupo Ibero-Románico que se ouriginou ne l norte de la [[Spanha]] i als poucos spalhou pul Reino de [[Castielha]], eiboluindo pa la lhéngua percipal de gobierno i de comércio na [[Península Eibérica]]. L lhéngua fui lhiebado specialmente pa las [[América]]s, [[África]] i Ásia-Pacífico cula spanson de l [[Ampério Spanhol]] antre ls seclos XV i XIX.
Hoije, 329 milhones de pessonas falan spanhol cumo lhéngua natibo. Ye la segunda lhéngua mais falada ne l mundo an cantidade de falantes natibos, depuis de l [[lhéngua mandarin|mandarin chinés]]. L [[México]] ten la maior populaçon de falantes de spanhol. L'espanhol ye ua de las seis lhénguas oufeciales de las [[Naciones Ounidas]].
== Lhéngua oufecial ==
L castelhano ye la lhéngua oufecial, ó ua de las oufeciales, de ls seguintes países:
* {{ARG}}
* {{BEN}}
* {{BOL}}
* {{CHI}}
* {{COL}}
* {{COS}}
* {{CUB}}
* {{EQU}}
* {{GUA}}
* {{HON}}
* {{MEX}}
* {{NIC}}
* {{URU}}
* {{PAN}}
* {{PAR}}
* {{PER}}
* {{PUR}}
* {{DOM}}
* {{ELS}}
* {{ESP}}
Mas la persença deilha tamien ye amportante an:
* {{BLZ}}
* {{USA}}.
* [[África]]: [[Canárias]], [[Ceuta]], [[Melilha]], [[Guiné Eiquatorial]]. An [[11 de júlio]] de [[2001]], l spanhol (castelhano) fui declarado ua de las lhénguas oufeciales de la [[Organizaçon de la Ounidade Africana]] (OUA), junto cul [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua anglesa|anglés]], [[lhéngua pertuesa|pertués]] i ''[[kiSwahili]].''
* [[Ouropa]]: ye oufecial na [[Spanha]] i se fala tamien an [[Andorra]] i [[Gibraltar]]. Núcleos d'eimigrantes na [[Almanha]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[República Checa]] i [[Suíça]]. Ye ua de las lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]].
* [[Oceania]]: [[Ilha de la Páscoa]] (Chile). Núcleos d'eimigrantes na [[Oustrália]].
=== Bariadades ===
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|[[Mapa]] cronológico mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l castelhano.]]
* Dialeto andalhuç
* Dialeto canairo
* Dialeto churro
* Dialeto murciano
* Dialeto stremenho
* Spanhol amazónico
* Spanhol andino
* Spanhol benezuelano
** Spanhol benezuelano central
** Spanhol benezuelano guaro-maracucho
* Spanhol bolebiano
* Spanhol caribenho
** Spanhol cubano
** Spanhol domenicano
** Spanhol portorriquenho
* Spanhol centro-amaricano
* Spanhol chileno
* Spanhol colombiano central
* Spanhol colombiano-eiquatoriano ribeirinho
* Spanhol mexicano
** Spanhol mexicano setentrional
** Spanhol mexicano meridional
* Spanhol peruano ribeirinho
* Spanhol rioplatense
* Spanhol de la Guiné Eiquatorial
* Spanhol de las Filipinas
* Spanhol neotradicional
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua castelhana ye l lhéngua de la Spanha, de la América de l Sul i Central (fuora Brasil, Haiti, Guianas i bárias ilhas caribenhas), de las Filipinas i de la Guiné Eiquatorial, na África. Cunta cun cerca de duzientos i cinquenta milhones de falantes. Tamien ye chamada de ”castelhano”, nome de la quemunidade lhenguística (Castielha) que l dou ourige ne ls tiempos mediebales. Na Spanha tamien son falados l [[lhéngua catalana|catalan]], l [[lhéngua asturiana|asturiano]], l [[lhéngua aragonesa|aragonés]] i l [[lhéngua galega|galego]] (lhénguas de tronco románico), i l [[lhéngua basca|basco]], ua lhéngua cujas ouriges inda son studadas.
Na formaçon de l castelhano/spanhol, puoden-se çtinguir trés períodos: l mediebal ó castelhano antigo (de ls seclos X al XV), l spanhol moderno (antre ls seclos XVI i XVII) i l cuntemporáneo, que bai de la fundaçon de la Rial Academie Spanhola até nuossos dies.
Anque ser ua lhéngua falado an regiones tan çtantes, l'ortografie i las normas gramaticales asseguran l'antegridade de la lhéngua, dende la colaboraçon antre las dibersas Academies de la Lhéngua de Spanha i las de ls países amaricanos ne l'antuito de preserbar esta ounidade. Spanha eilaborou l purmeiro método unitairo d'ansino de l lhéngua que ye difundido por to l mundo atrabeç de l [[Anstituto Cerbantes]].
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
51wvgzizu4ii181puqxnkkw23rgpfdb
Guiné Eiquatorial
0
10467
106551
92610
2026-04-09T18:20:04Z
~2026-21643-36
15165
Gr
106551
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = República de la Guiné Eiquatorial<br>''República de Guinea Ecuatorial'' <small>(an spanhol)</small><br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small>
|nome_lhargo_cumbencional =
|perposiçon = de la
|nome_mwl = Guiné Eiquatorial
|eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_bandeira =
|legenda_bandeira = Bandeira
|eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_brason =
|legenda_brason = Brason
|lhema = "Ounidade, Paç, Justícia"<br>"''Unidad, paz y justicia''"<br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''"
|hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade")
|gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense
|lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg
|lhocalizaçon_legenda =
|capital = Malabo
|lhatitude =
|lhungitude =
|meior_cidade = Bata
|lhéngua_oufecial = [[Lhéngua spanhola|Spanhol]] (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]]
|lhéngua_nó_oufecial =
|tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista
|títalo_xefe1 = Persidente
|nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
|títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro
|nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue
|títalo_xefe3 = Bice-persidente
|nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue
|títalo_xefe4 =
|nome_xefe4 =
|títalo_xefe5 =
|nome_xefe5 =
|no_menistérios =
|eibento_tipo = Andependéncia
|eibento_nota =
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = de la Spanha Franquista
|eibento_data1 = 12 de outubre de 1968
|eibento2 =
|eibento_data2 =
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia -->
|frunteira = Gabon, Camarones
|ária_total = 28 051
|ária_pos = 142
|auga_pc = 0,1
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2016
|populaçon_stimada = 1 221 490
|populaçon_stimada_pos =
|populaçon_censo_anho = 2015
|populaçon_censo = 1 222 442
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 43,57
|densidade_pos =
|PAB_PPC_anho = 2017
|PAB_total = 31 769 mil melhones
|PAB_pos =
|PAB_per_capita = 34 864
|PAB_per_capita_pos =
|PAB_nominal_anho = 2017
|PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones
|PAB_nominal_pos =
|PAB_nominal_per_capita = 14 176
|PAB_nominal_per_capita_pos =
|Gini_anho =
|Gini =
|Gini_catadorie =
|IZH_anho = 2015
|IZH = 0,592
|IZH_pos = 135
|IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font>
|moneda = Franco CFA
|moneda_ISO = XAF
|fuso_hourário = WAT
|defrença_UCT = +1
|fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado''
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]]
|clima = Tropical
|código_paíç = GNQ, GQ
|tld = .gq
|código_tel = 240
|sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial]
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapie =
}}
La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial(an''' francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye Malabo.<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref>
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Commons|Guinea Ecuatorial|Guiné Eiquatorial}}
*[http://www.guineaecuatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] (an spanhol, francés i anglés)
{{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Guiné Eiquatorial]]
oes2kid8rj6nxls44vrcx5286huwakd
106552
106551
2026-04-09T18:24:11Z
~2026-21643-36
15165
Jh
106552
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small>
|nome_lhargo_cumbencional =
|perposiçon = de la
|nome_mwl = Guiné Eiquatorial
|eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_bandeira =
|legenda_bandeira = Bandeira
|eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_brason =
|legenda_brason = Brason
|lhema = <br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''"
|hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade")
|gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense
|lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg
|lhocalizaçon_legenda =
|capital = Malabo
|lhatitude =
|lhungitude =
|meior_cidade = Bata
|lhéngua_oufecial = (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]]
|lhéngua_nó_oufecial =
|tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista
|títalo_xefe1 = Persidente
|nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
|títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro
|nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue
|títalo_xefe3 = Bice-persidente
|nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue
|títalo_xefe4 =
|nome_xefe4 =
|títalo_xefe5 =
|nome_xefe5 =
|no_menistérios =
|eibento_tipo = Andependéncia
|eibento_nota =
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = de la Spanha Franquista
|eibento_data1 = 12 de outubre de 1968
|eibento2 =
|eibento_data2 =
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia -->
|frunteira = Gabon, Camarones
|ária_total = 28 051
|ária_pos = 142
|auga_pc = 0,1
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2016
|populaçon_stimada = 1 221 490
|populaçon_stimada_pos =
|populaçon_censo_anho = 2015
|populaçon_censo = 1 222 442
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 43,57
|densidade_pos =
|PAB_PPC_anho = 2017
|PAB_total = 31 769 mil melhones
|PAB_pos =
|PAB_per_capita = 34 864
|PAB_per_capita_pos =
|PAB_nominal_anho = 2017
|PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones
|PAB_nominal_pos =
|PAB_nominal_per_capita = 14 176
|PAB_nominal_per_capita_pos =
|Gini_anho =
|Gini =
|Gini_catadorie =
|IZH_anho = 2015
|IZH = 0,592
|IZH_pos = 135
|IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font>
|moneda = Franco CFA
|moneda_ISO = XAF
|fuso_hourário = WAT
|defrença_UCT = +1
|fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado''
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]]
|clima = Tropical
|código_paíç = GNQ, GQ
|tld = .gq
|código_tel = 240
|sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial]
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapie =
}}
La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial(an''' francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye Malabo.<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref>
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Commons|Guinea Ecuatorial|Guiné Eiquatorial}}
*[http://www.guineaecuatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] (an spanhol, francés i anglés)
{{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Guiné Eiquatorial]]
17lvx7sjp8wrngumamluucsexl4pa9x
106553
106552
2026-04-09T18:25:15Z
~2026-21643-36
15165
Vv
106553
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small>
|nome_lhargo_cumbencional =
|perposiçon = de la
|nome_mwl = Guiné Eiquatorial
|eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_bandeira =
|legenda_bandeira = Bandeira
|eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg
|çcriçon_brason =
|legenda_brason = Brason
|lhema = <br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''"
|hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade")
|gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense
|lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg
|lhocalizaçon_legenda =
|capital = Malabo
|lhatitude =
|lhungitude =
|meior_cidade = Bata
|lhéngua_oufecial = (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]]
|lhéngua_nó_oufecial =
|tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista
|títalo_xefe1 = Persidente
|nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
|títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro
|nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue
|títalo_xefe3 = Bice-persidente
|nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue
|títalo_xefe4 =
|nome_xefe4 =
|títalo_xefe5 =
|nome_xefe5 =
|no_menistérios =
|eibento_tipo = Andependéncia
|eibento_nota =
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = de la Spanha Franquista
|eibento_data1 = 12 de outubre de 1968
|eibento2 =
|eibento_data2 =
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia -->
|frunteira = Gabon, Camarones
|ária_total = 28 051
|ária_pos = 142
|auga_pc = 0,1
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2016
|populaçon_stimada = 1 221 490
|populaçon_stimada_pos =
|populaçon_censo_anho = 2015
|populaçon_censo = 1 222 442
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 43,57
|densidade_pos =
|PAB_PPC_anho = 2017
|PAB_total = 31 769 mil melhones
|PAB_pos =
|PAB_per_capita = 34 864
|PAB_per_capita_pos =
|PAB_nominal_anho = 2017
|PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones
|PAB_nominal_pos =
|PAB_nominal_per_capita = 14 176
|PAB_nominal_per_capita_pos =
|Gini_anho =
|Gini =
|Gini_catadorie =
|IZH_anho = 2015
|IZH = 0,592
|IZH_pos = 135
|IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font>
|moneda = Franco CFA
|moneda_ISO = XAF
|fuso_hourário = WAT
|defrença_UCT = +1
|fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado''
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]]
|clima = Tropical
|código_paíç = GNQ, GQ
|tld = .gq
|código_tel = 240
|sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial]
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapie =
}}
La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial(an''' francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye Malabo.<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref>
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Commons|Guinea Ecuatorial|Guiné Eiquatorial}}
*[http://www.guineaecuatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] (francés i anglés)
{{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}}
[[Catadorie:Guiné Eiquatorial]]
by65yb1y5yin3t6xjmedbk7q40otg4v
Nome de la Occitània
0
10970
106550
94766
2026-04-09T16:40:53Z
~2026-21643-36
15165
Vf
106550
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Langue_de_Oc_(1286).png|thumb|right|320px|L teçtemunho de Lancelot d'Orgemont, 1286. Purmeiro persidente de l Parlamento de ''Langue de Oc'', fizo l sou teçtemunho segundo ls questumes de Occitània, ''mores patriae occitanae''.]]
L '''nome de la Occitània''' ben de l lhatin mediabal ''Occitania''.<ref>[https://ciberduvidas.iscte-iul.pt/consultorio/perguntas/a-relacao-da-palavra-oxitona-com-o-nome-da-regiao-occitania-franca/27907 A relação da palavra oxítona com o nome da região Occitânia (França)]</ref> La palabra apareciu na fin de l seclo XIII, an testos an lhatin: l sou purmeiro teçtemunho coincido data pul menos de 1290<ref>[[Robèrt Lafont|LAFONT Robèrt]] (1986) "La nominacion indirècta dels païses", ''Revue des langues romanes'' nº2, tòme XC, pp. 161-171</ref> i más possible de 1271.<ref>LODGE R. A. (1993) ''French, from dialect to standard'', London / New York: Routledge, p. 96 — Citat dins: [http://www.ucm.es/BUCM/revistas/fll/11339527/articulos/CFIT9797110253A.PDF MULJAČIĆ Žarko (1997) “Perché i glottonimi linguaggio italiano, lingua italiana (e sim.) appaiono per indicare ‘oggetti’ reali e non soltanto auspicati molto più tardi di altri termini analoghi che si riferiscono a varie lingue gallo e ibero-romanze?”, ''Cuadernos de filología italiana'' 4: 253-264]</ref> La purmeira parte de la palabra, ''Occ-'', ben de l oucitano ''òc'' i de la spresson ''lenga d'òc'', outro termo aparece na miesma época (i que Dante Alighieri outelizou an partecular) pa nomear l oucitano segundo la maneira de dezir de "òc" (por ouposiçon a la ''lenga de si'' que ye l eitaliano i la ''lenga d'oïl'' que ye l francés). La treminaçon ''-itània'' ye ua eimitaçon de l bielho nome ''[Aqu]itània''. "Occitània" se podie outelizar an partecular pa nomear ls cunjuntos de las possessones occitanofònas de l rei de la [[Fráncia]], drento de ls testos de lhatin admenistratibo.
Ls purmeiros teçtemunhos de l uso ''Occitania'' drento de outras lénguas que el latin dátan de:
* 1515 an eitaliano;<ref>"Egli tutto pien d'ira Carlo attacò il fuoco, e spianò Narbona, Agate, Nemauso, e Biterra nobile Colonia de' Settumani, onde pare che hauesse tutta quella contrada il nome, che alhora si chiamava Settimania, & hora (come s'è gia detto) in uece di Gotticana, è chiamata Ocitania." ''Historia delle cose di Francia, raccolte fedelmente da Paolo Emilio da Verona, e recata hora a punto dalla Latina in questa nostra lingua Volgare'', Venezia: Michele Tramezzino; 1515. Autra edicion en 1549: [http://digital.onb.ac.at/OnbViewer/viewer.faces?doc=ABO_%2BZ166974907 en linha (imatges 144-145)] e [https://books.google.fr/books?id=i7BTAAAAcAAJ&dq=ocitania&hl=fr&source=gbs_navlinks_s tanben]</ref> 1645<ref>[https://books.google.fr/books?id=-BwPP2ZHJlwC&pg=PA47&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CFUQ6AEwB2oVChMI8sqMrbjMxwIVDGsUCh3bzwfP#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Annali dell'Ordine dei frati minori cappuccini'']</ref> i 1658 (an eitaliano<ref>"Tralascio qui Simone Monfortio, capo della crociata, chi mediante l{{'}}autorità del Legato Apostolico, restò vincitore d{{'}}Alby in Occitania...", in ''Bizzarie politiche. Over, raccolta, delle più notabili prattiche di Stato, nella Christianità.'' de Laurens Banck, Giovanni d{{'}}Archerio, alla Franechera, 1658 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k51148h.image.r=occitania.f278.langEN.pagination en linha]</ref>)
* 1572<ref>[https://books.google.fr/books?id=fzNhAAAAcAAJ&pg=PR75&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CC8Q6AEwAjhkahUKEwilyJewuszHAhWFvhQKHWG8Dzc#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Frantzösischer und anderer Nationen mit einlauffender Historien warhaffte Beschreibung: biß auff Henricum den Anderen ... in Neunthehen Bücher verfasset ... Sampt aller Königen Bildtnussen, Volum 2''] p. 740</ref> i 1617 (an alman)
* L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre
Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-1-09-069605-1]</ref>
L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) por Jean-Pierre Camus data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre
Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-05-1]</ref>
Cumbén de situar l acento tónico subre la sílaba ''tà'' drento de ''Occi<u>tà</u>nia'', l que se nota cun acento grabe subre la palabra central ''à''. Ye aquel l nome auténtico de l paíç segunda la norma clássica, ye ua forma firmada an 1935 drento de la gramática de Loís Alibèrt i cunfirmada pul ''Conselh de la Lenga Occitana''. La rezon ye que l nome lhatin de ourige, ''Occi<u>ta</u>nia'', tamien traç l acento tónico subre ''ta'' i más se an lhatin se nota nó l acento (eigual, ye l causo de la treminaçon ''-i<u>tà</u>nia'' de ''Aquitània'').
Na norma mistralenca, se outeliza mais bien ''Óucitanìo'', cul acento tónico subre ''ni'', pa anfluenciar de l nome francés ''Occita<u>nie</u>''.
Inda assi, aqueilha norma nó ye tanto eibidente pul gascon que dai sustantibos amprestados al lhatin se dízen ''tragedia'', ''comedia'' (al cuntrairo de ''tragèdia'', ''comèdia'', formas mais alargadas drento de l restro de ls dialetos) i que l uso corriente i smasiado atestado ye de outelizar formas de nomes de paízes cumo ''Italia'', de l que assi ''Occitania''.<ref>Lo diccionari francés-occitan (gascon) de Miquèu Grosclaude i Gilabèrt Narioo admet ambedoás fòrmas ''Occitània'' e ''Occitania''.</ref> De formas cula miesma acentuaçon tamien stan drento de outros dialetos cumo l lemosin.
''País d'Òc'' ye un sinónimo de la ''Occitània''.
[[Catadorie:Fráncia]]
o0nikwq9ftxasfuv0qpei4lqzg8pqqb
Benin
0
11640
106566
100788
2026-04-09T22:07:16Z
~2026-21643-36
15165
106566
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Benin'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Benin.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Benin (orthographic projection).svg|300px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || Francés
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| Porto Novo ''de iure'', Cotonú ''de facto''
|-
|-
|}
'''Benin''' ye un paíç de la [[África]]
{{commons|Benin}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
c92k064rqunbzmu72k4du3k9gnudewh
Quiriguela
0
11792
106542
99889
2026-04-09T14:50:13Z
~2026-21643-36
15165
Gg
106542
wikitext
text/x-wiki
''' Quiriguela'''(Spondias purpurea,tamien chamada ceriguela, siriguela ó seriguela. ye ua arble de la família de las anacardiáceas. Esses mesmos nomes tamien se refíren al sous fruitos. Ye ua arble de porte médio, podendo atingir até siete metros d'altura. Ouriginária de la América Central i de la América de l Sul, ye bastante quemun na Region Nordiste de l [[Brasil]].
[[File:Seriguela (Spondias purpurea).JPG|thumb|Quiriguela]]
{{Commons|Spondias purpure}}
ctah1pkjrf4uklv4w37r17nhwp17ta6
Guaraná
0
11828
106565
106539
2026-04-09T22:04:41Z
~2026-21643-36
15165
106565
wikitext
text/x-wiki
'''Guaraná'''(Paullenia cupana), quemumente chamado guaranazeiro i uaraná, ye un cipó ouriginairo de la Amazónia. Ye ancontrado ne l [[Brasil|Brasil,]]<nowiki/>sendo cultibado percipalmente ne l munecípio de Maués, stado de l Amazonas, i na Bahia. Pertence la família Sapindaceae.
[[File:Guaraná 02.jpg|thumb|Guaraná]]
fo0gv65i9ydk7m7fft88k69w4y99qm8
106570
106565
2026-04-09T22:14:46Z
NDG
14635
Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:NDG|NDG]]
106539
wikitext
text/x-wiki
'''Guaraná'''(Paullenia cupana), quemumente chamado guaranazeiro i uaraná, ye un cipó ouriginairo de la Amazónia. Ye ancontrado ne l [[Brasil]], [[Peru]], [[Colómbia]], Guiana i [[Benezuela]], sendo cultibado percipalmente ne l munecípio de Maués, stado de l Amazonas, i na Bahia. Pertence la família Sapindaceae.
[[File:Guaraná 02.jpg|thumb|Guaraná]]
5cgdgj5r51709tylzmffie3k210n4tu
Papiamento
0
11837
106543
105626
2026-04-09T16:05:47Z
~2026-21643-36
15165
Cg
106543
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i houlandés i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l spanhol, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l [[Lhéngua spanhola|castelhano]] acunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la [[Benezuela]]. L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul spanhol i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l spanhol i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura espanhola "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references></references>
</div>
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
pd35qcdf0o2dztopqx88zlqf4wb1nfu
106544
106543
2026-04-09T16:07:43Z
~2026-21643-36
15165
Tg
106544
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l houlandés, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l [[Lhéngua spanhola|castelhano]] acunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la [[Benezuela]]. L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul spanhol i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l spanhol i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura espanhola "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references></references>
</div>
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
5r8i5wgdzqua0qgfgf8usnic9123h0h
106545
106544
2026-04-09T16:12:25Z
~2026-21643-36
15165
G
106545
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l houlandés, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l houlandesa cunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la [[Benezuela]]. L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul spanhol i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l spanhol i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura houlandesa "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
9cdqigcsn61ixyhpl4z3izh93anpnyr
106546
106545
2026-04-09T16:14:02Z
~2026-21643-36
15165
V
106546
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l houlandés, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l houlandesa cunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la [[Benezuela]]. L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul pertuesa i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l spanhol i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura houlandesa "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
qy14qg4tn6028bfyk0yiydhqr8h0fs7
106547
106546
2026-04-09T16:15:32Z
~2026-21643-36
15165
F
106547
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l houlandés, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l houlandesa cunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la Brasil L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul pertuesa i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l spanhol i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura houlandesa "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
819y6qgu2jefr7ilyj48htwc9y1x6sg
106548
106547
2026-04-09T16:31:49Z
~2026-21643-36
15165
N
106548
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l houlandés, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l houlandesa cunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la Brasil L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul pertuesa i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l pertués i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura houlandesa "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
1gu19o7386x8lny95jv9yydlu48npan
106549
106548
2026-04-09T16:33:28Z
~2026-21643-36
15165
C
106549
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l houlandés, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l houlandesa cunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la Brasil L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul pertuesa i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l pertués i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua pertuesa, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura houlandesa "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|mantén SH
|-
|8
|ocho
|CH=TCH
|-
|9
|nuebe
|Mantén UE
|-
|10
|dies
|IE
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsou
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }}
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
3iejx8ltnfbn8rm2lgx1u9wybdyvccr
106576
106549
2026-04-10T06:22:53Z
Tanbiruzzaman
13140
Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:200.24.154.83|200.24.154.83]]
105626
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua|nome=Papiamento|outrosnomes=papiamentu|falantes=319.400<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pap Ethnologue]</ref>|quelorfamília=Crioulo|fam1=[[Crioulos de base pertuesa]]|fam2=[[Crioulos da Alta Guiné]]|regulador=''Não possui regulação oficial''|iso1=|iso2=pap|iso3=pap|mapa=[[Ficheiro:ABCEilandenLocatie.PNG|alt=Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.|300px]]<center>Mapa andicando la lhocalizaçon de las Ilhas de Aruba, Bonaire i Curaçau.</center>|region=[[Bonaire]]
[[Curaçau]]
[[Aruba]]}}'''La lhéngua crioula papiamiento''' ó '''papiamentu''' (Aruba: papiamiento; Curaçao/Bonaire: papiamentu) ye ua [[lhéngua crioula]] falada nas [[Caraíbas houlandesas]]. Ye la lhéngua mais falada nas [[ilhas ABC]], cun statuto oufecial an [[Aruba]] i Curaçau. Papiamiento tamien ye ua lhéngua reconhecida ne ls uorgones públicos houlandeses de [[Bonaire]], [[Santo Eustáquio]] i [[Saba]].
L papiamiento ye lhargamente baseado ne l [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i [[Lhéngua spanhola|spanhol]] i ten ua anfluéncia cunsidrable probeniente de la [[lhéngua houlandesa]]. Debido a las semelhanças lhéxicas antre l pertués i l spanhol, ye defícel çtinguir l'ourige sata de cada palabra. Ambora eisistan defrentes teories subre las sues ouriges, atualmente la maiorie de ls lhenguístas acradita que l papiamiento ouriginou na cuosta de la África Oucidental, ua beç que ten grandes semelhanças al [[Crioulo Cabo-berdiano|crioulo cabo-berdiano]] i al [[Crioulo de Guiné-Bissau|crioulo de la Guiné-Bissau]].
L papiamiento ye ua lhéngua biba i atiba. Ye falada cotidianamente ne ls mais dibersos ambientes de cumbibéncia social, cumo nas casas, nas eigreijas, ne l parlamiento i nas scuolas, nas quales ls ninos son ansinadas an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Debido al caráter d'abrangéncia i praticidade, eimigrantes strangeiros prefíren daprender l papiamiento pa la quemunicaçon culs natibos. An [[Aruba]], tornou-se ua lhéngua oufecial an maio de 2003. Assi, decumientos oufeciales, jornales i canhales de telebison son criados an papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Eitimologie ==
L nome procede de la palabra papiá, que senefica 'cumbersar', deribada ouriginalmente de la palabra pertuesa "papear". Ourigina-se eigualmente deste berbo coloquial l nome de l crioulo de base [[Lhéngua pertuesa|lhusófona]] de [[Malaca]], l [[papiá kristáng]]. L berbo papiá inda eisiste ne l [[crioulo cabo-berdiano]] i senefica falar.
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Stória ==
L papiamiento ouriginou-se de l [[pidgin pertués]] coincido cumo guene, por ser falado puls scrabos africanos (ouriginairos de las zonas de [[Guiné-Bissau]]/[[Cabo Berde]] i [[San Tomé i Príncepe|San Tomé]]/[[Golfo de la Guiné]], antre outras) trazidos puls houlandeses pa l trabalho na lhaboura de [[Cana de açúcar|canha-de-açúcar]]. Passado la retomada de [[Cabo Berde]] por [[Pertual]] i la reconquista de la [[Nuoba Houlanda]] puls pertueses, alguns judius [[Sefardita|sefarditas]], pertueses de Cabo Berde i quaije todos ls de l Nordiste brasileiro fúrun pa las [[Antilhas Houlandesas]] lhiebando cunsigo la lhéngua pertuésa. La lhenguaige judaico-pertuesa eirie se misturar al guene de ls scrabos africanos, dando ourige a la purmeira forma de l papiamiento ne l seclo XVIII. Cula admenistraçon de l'[[Ampério houlandés|ampério colonial houlandés]] nas ilhas, l'anfluéncia [[Ampério houlandes|houlandesa]] lhegou muitas palabras de sou lhéngua al papiamiento. Ne l final de l seclo XIX, l'anfluéncia de l [[Lhéngua spanhola|castelhano]] acunteciu cul cuntato culs países bezinos, specialmente la [[Benezuela]]. L papiamiento sofriu tamien anfluencia de la [[Léngua anglesa|lhéngua anglesa]] puls missionairos que se stablecírun nas ilhas i mais tarde pula persença de turistas benidos de países anglófonos.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Yá eisisten jornales an papiamiento i dicionairos bilíngues. Alguns anteletuales pertueses antressan-se pula criaçon dua rede de pesquisadores de crioulística qu'enlace ls antressados nestas manifestaçones lhenguísticas mestiças, ancluindo l papiamiento.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Laços lhenguísticos i stóricos culs crioulos pertueses de la Alta Guiné ===
Las pesquisas atuales subre las ouriges de l papiamiento anciden specificamente subre las relaçones lhenguísticas i stóricas antre l papiamiento i ls [[crioulos de base pertuesa]] de la [[Alta Guiné]] falados na ilha de Santiago, an [[Cabo Berde]], na [[Guiné-Bissau]] i an [[Casamansa]]. Eilaborando subre las cumparaçones feitas por Martinus i Quint, Jacobs defende l'heipótese de que l papiamiento ye ua ramificaçon dua bariadade enicial de l crioulo de la Alta Guiné, trasferido de la Senegámbia para Curaçau na segunda metade de l [[seclo XVII]], un período an que ls nerlandeses cuntrolórun l porto de [[Goreia]], lhougo ambaixo de la punta de la península de Cabo Berde. An Curaçau, esta bariadade sofriu altaraçones anternas, assi cumo las altaraçones anduzidas por cuntato an todos ls nibles de la gramática (ambora particularmente ne l lhéxico) debido al cuntato cul spanhol i, an menor grau, cul houlandés, bien cumo cun ua bariadade de [[lhénguas cuás]] i [[Banto|bantas]]. Estas mudanças nun oustante, la strutura morfo-sintática de l papiamiento inda ye notabelmente próssima a la de ls crioulos de la Alta Guiné de Cabo Berde i de la Guiné-Bissau/Casamança.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
== Fonologie ==
=== Bogales ===
L papiamento possi nuobe bogales: a ([a]), e ([e]), è ([ɛ]), i ([i]), o ([o]), ò ([ɔ]), u ([u]), ù ([ʏ]) e ü ([y]) e duas semivogais: w ([u]) e j ([y]).[8]
Antre las bogales, hai çtinçon antre ls sonidos de "e", "l" i "u" i, antoce, las bogales qu'aparecen cun aciento grabe (`) son pronunciadas cumo [ɛ], [ɔ] i [ʏ], respetibamente. La bogal "ü", por sue beç, ye outelizada para sustituir "uu" de palabras benidas de l'houlandés, cumo an "hür" (aluguer), de l'houlandés "huur".
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+Fonemas vocálicos orais da língua papiamento
!
!Anterior
!Central
!Posterior
|-
!Cerrada
|i
|
|u
|-
!Semicerrada
|e [[ø]]
|
|o
|-
!Média
|
|ə
|
|-
!Semiabierta
|ɛ
|
|ɔ
|-
!Abierta
|a
|
|
|}
Las semibogales solo se çtinguen graficamente de las bogales quando son posicionadas ne l'ampeço dua sílaba. Cumo eisemplo, la semibogal "w" ye çtacada an "wesu" (uosso), mas aparece cumo "u" an ruina (ruína), anque seguir sendo ua semibogal de l ditongo ascendente ui. Eigualmente, l bocábulo "yabi" (chabe) nun puode ser scrito cumo "iabi". Para alhá desso, "w" nunca aparece antre "u" i ua outra bogal qualquiera i tamien "y" nun aparece antre "i" i outras bogales.[9]
'''Ditongos'''
An papiamiento, ocorren uito ditongos ascendentes ([ja], [je], [jo], [ju], [wa], [we], [wo], [wu]) i uito ditongos çcendentes ([ai̯], '[au̯], [ei̯], [ɛi̯], [eu̯], [oi̯], [ɔu̯], [ʏi̯]). Ne l dialeto de Curaçao i Bonaire, inda assi, ye adicionado un nono ditongo çcendente, "[ɔi̯]", debido a ua particularidade na sue pronún. [8]
{| class="wikitable"
|+Ditongos
!Ascendentes
!Çcendentes
|-
|ja
|ai̯
|-
|je
|au̯
|-
|jo
|ei̯
|-
|ju
|ɛi̯
|-
|wa
|eu̯
|-
|we
|oi̯
|-
|wo
|ɔu̯
|-
|wu
|ʏi̯
|-
| -
|ɔi̯
|}
Bogales duplicadas ocorren solamente quando ambas son pronunciadas separadamente, cumo an "reeduca" (reeiducar) i l'uso de l trema (¨) se restringe la palabras strangeiras, nun serbindo para andicar la pronúncia apartada dua bogal, cumo ocorre na palabra spanhola pingüino (pinguin).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Consoantes e encontros consonantais ===
{| class="wikitable"
|+Consoantes
|
|lhabial
|dental
|albeopalatal
|palatal
|belar
|glotal
|-
|oclusibas
|'''p''', '''b'''
|'''t, d'''
|
|
|'''g, k'''
|
|-
|fricatibas
|'''f''', '''v'''
|'''s, z'''
|ʃ, ʒ
|
|'''x'''
|'''h'''
|-
|africadas
|
|
|t / tʃ
d / dʒ
|
|
|
|-
|nasales
|'''m'''
|'''n'''
|
|ɲ
|ŋ
|
|-
|lhíquidas
|
|'''l,''' '''r'''
|
|
|
|
|-
|semibogales
|'''w'''
|
|
|'''j'''
|
|
|}
'''Dígrafos'''
Hai quatro ditongos an Papiamiento: "ch", "dj", "sh" i "zj", pronunciados respetibamente cumo [tʃ], [dʒ], [ʃ] i [ʒ].{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra C'''
L papiamiento amprega la lhetra "c" fuorte [k] i fraca [s] cumo an bários lhénguas deribados de l lhatin. La lhetra "c" ye pronunciada cumo [s] antes de "e" i "i", anquanto l "c" fuorte ye outelizado nas demales situaçones. Las lhetras "k" i "s" puoden sustituir l "c" an alguas ocasiones, mas l "c" ten preferéncia an relaçon la "k" quando aparece antes de las lhetras "la", "l", "u", "l", "m", "r" i "t" i, eigualmente, an relaçon la "s" na radadeira sílaba dun bocábulo, bien cumo an cunjugaçones berbales cumo "conoce" (cunhece).
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La lhetra G'''
Assi cumo cula lhetra "c", l "g" tamien assume las formas fuorte i fraca, podendo ser pronunciado cumo [g] antes de "la", "l" ó "u" ó cumo [x], giralmente antes de "e" i "i". Para que soe cumo [g] antes de "e" i "i", ye necessairo adicionar un "u", cumo an "guera" (guerra), que se pronuncia cumo ['ge.ra].
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/X/, /H/ i /K/'''
Puode haber dibergéncias antre las bariaçones de Aruba i Curaçao/Bonaire quando a la pronúncia de /x/, /h/ i /k/. Na purmeira sílaba, /x/ i /h/ barian, cumo an /gèspo/ (Aruba) i /hèspu/ (Curaçao). Na radadeira sílaba, /x/ i /k/ barian, cumo an /vlègtu/ (Aruba) i /flèktu/ (Curaçao). {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''/V/, /F/ i /B/'''
A las bezes, /v/ altarna cun /f/ i /b/, mas l'amberso nun ocorre. Cumo eisemplo, l'altarnáncia antre /v/ i /f/ ocorre an palabras houlandesas cumo /vèrnis/, que se trasforman an /fèrnis/. Inda, l'altarnáncia antre /v/ i /b/ ocorre an palabras d'ourige eibérica, cumo an /favor/, que queda /fabor/. (Coincidéntemente, cumo l mirandés) {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Diacríticos ===
La bariaçon de Curaçao i Bonaire adora l'aciento grabe (`) para denotar defrenças de pronúncia antre dues bogales i l'aciento agudo (´) para andicar a tonicidade dua palabra. Quanto a a tonicidade, las palabras an papiamentu puoden ser oxítonas, paroxítonas, proparoxítonas ó "subresdrúhulo". Essa radadeira classeficaçon ocorre ne l spanhol i carateriza la sílaba tónica cumo la sílaba anterior a l'antepenúltima sílaba dua palabra. Tamien hai uso de l trema nessa bariaçon.{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
=== Apócope ===
Assi cumo na lhéngua spanhola, l fenómeno de l'apócope acuntece ne l papiamiento, percipalmente an berbos ne l'anfenitibo (marcar - marká) ó an alguas profissones (pescador - piskadó).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Cuntreste antre tones ====
L papiamiento ten dous nibles de ton: alto (A), repersentado pul aciento agudo (´), i baixo (B), repersentado pul a aciento grabe (`), qu'auxelian na eidantificaçon de l seneficado de palabras de mesma grafie. Cumo eisemplo, la palabra "papa", se pronunciada cumo "pápà", se refire al cargo de Pontífice, anquanto "pàpá" senefica "pai" ó "papai/papá". An giral, esse cuntreste antre tons altos i tones baixos nun ocorre an palabras monossílabas, trissílabas ó polissílabas. [10]
== Alfabeto i ortografie ==
=== Alfabeto i correspondéncia fonética ===
{| class="wikitable"
|+Alfabeto
!Lhetra
!Nome
!Eisemplo
|-
|A
|a
|antes
|-
|B
|be
|banko
|-
|C
|ce/se
|centro
|-
|D
|de
|documento
|-
|E
|e
|esei
|-
|F
|ef/èf
|fauna
|-
|G
|ge
|gesto
|-
|H
|ha
|habilidad
|-
|I
|i
|igual
|-
|J
|ye
|Juan
|-
|K
|ka
|kere
|-
|L
|el/èl
|lista
|-
|M
|em/èm
|mucho
|-
|N
|en/èn
|nada
|-
|Ñ
|eñe
|ñapa
|-
|O
|o
|otro
|-
|P
|pe
|palo
|-
|Q
|ku/kü
|quesillo
|-
|R
|er/èr
|rosa
|-
|S
|es/ès
|saya
|-
|T
|te
|tin
|-
|U
|u
|un
|-
|V
|ve
|verbo
|-
|W
|we
|wesu
|-
|X
|eks
|examen
|-
|Y
|igrek/igrèk
|yama
|-
|Z
|zed/zèd
|zona
|}
{| class="wikitable"
|+Ortografia das vogais
!IPA
!Aruba
!Curaçau i Bonaire
|-
|a
|a
|a
|-
|e
|e
|e
|-
|ɛ
|e
|è
|-
|ǝ
|e
|e
|-
|i
|i
|i
|-
|o
|o
|o
|-
|ɔ
|o
|ò
|-
|u
|u
|u
|-
|ø
|u
|ù
|}
== Gramática ==
=== Pronomes ===
'''Pessoais'''
Ls pronomes pessonales an papiamiento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes pessoanales
|mi
|you
|-
|bo
|tu
|-
|e
|el, eilha
|-
|nos
|nós
|-
|boso
|bós
|-
|nan
|eilhes, eilhas
|}
Ouserbaçones: Ls [[Pronome pessonal|pronomes pessonales]] son outelizados de la mesma forma, andependientemente se son ampregados cumo [[sujeito]] ó cumo [[oubjeto]] dua [[ouraçon]]. Ye cunsidrado rude outelizar l pronome "bo" para se referir a ua pessona çconhecida, sendo preferible outelizar "Señor" (senhor) ó "Señora" (senhora).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Ls percipales pronomes andefenidos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessivos
|mi
|meu, minha, meus, minhas
|-
|bo
|teu, tua, teus, tuas
|-
|su
|seu, sua
|-
|nos
|nosso, nossa, nossos, nossas
|-
|boso
|seus, suas
|-
|nan
|seus, suas
|}
{| class="wikitable"
|+Pronomes possessibos (2)
|di mi
|(l/la) miu, mie, (ls/las) mius, mies
|-
|di bo
|(l/la) tou, tua (ls/las) tous, tuas
|-
|di dje
|(l/la) sou, sue
|-
|di nos
|(l/la) nuosso, nuossa (ls/las) nuossos, nuossas
|-
|di boso
|(ls/las) sous, seus
|-
|di nan
|(ls/las) deilhes, deilhas
|}
'''Reflexibos'''
Ls pronomes reflexibos, qu'apersentan cierta semelhança cul pertués i l mirandés, son:{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes reflexibos
|mi mes
|you mesmo/a
|-
|bo mes
|tu mesmo/a
|-
|e mes
|el/eilha mesmo/a
|-
|su mes
|si mesmo/a
|-
|nos mes
|nós mesmos/as
|-
|boso mes
|bós mesmos/as
|-
|nan mes
|eilhes/as mesmos/as
|}
'''Andefenidos'''
Ls pronomes relatibos an papiamento son:
{| class="wikitable"
|+Pronomes andefenidos
|un otro
|(un) outro
|-
|kualke
|qualquiera
|-
|kualke kos
|qualquiera cousa
|-
|tur kos
|todas las cousas
|-
|tur hende
|todas las pessonas
|-
|ni un, ningun hende
|naide
|-
|un hende
|alguien
|-
|algo/algu
|algo
|-
|ambos
|ambos
|-
|tur
|todos/as
|-
|algun di
|algun (de l to)
|-
|ningun di
|nanhun (de l to)
|}
Ls pronomes anterrogatibos son: {{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
{| class="wikitable"
|+Pronomes anterrogatibos
|kiko?
|qué?
|-
|cuandu?
|quando?
|-
|ki ora?
|qu´horas
|-
|ki dia?
|que die?
|-
|unda?
|adonde?
|-
|kende?
|quien?
|-
|cua?
|qual?
|-
|pa kiko?
|por qué?
|-
|con?
|cumo?
|-
|cuanto?
|quanto?
|}
'''Relatibos'''
{| class="wikitable"
|+Pronomes relativos
|ku
|que, l/la qual
|-
|ken su
|de quien? (posse)
|-
|di ken
|de quien? (ourige)
|-
|lloke
|que, l/la qual
|}
=== Berbos ===
==== Cunjugaçon e aspecto ====
La cunjugaçon de ls berbos an papiamiento ye dada pula adiçon de las partículas "ta", "lo" i "la" antes de l berbo, que nun barie an l pessona ó númaro. Ye amportante çtacar que nun hai percisamente l'eideia de passado, persente i feturo cumo nas lhénguas ando-ouropeias*, mas si l'eideia d'aspetos. San eilhes cuntino/nun cuntino, perfetibo/nun perfetibo i rial/heipotético.[12]
'''La partícula "ta"'''
La partícula "ta" refire-se a ua açon an progresso, seia ne l momiento an que se fala ó noutro momiento andicado pul enunciador, podendo tamien andicar açon habitual ó cuntínua, a eisemplo de la strutura "ta komiendo" (stá comendo) que reproduç la strutura espanhola "está comiendo". Inda, ye ousada para andicar qu'ua açon stá para ocorrer ó quando ye cierto qu'eirá ocorrer. Nun hai, antoce, çtinçon antre açones eimediatas ó açones qu'ocorriran nun feturo próssimo. La partícula "ta" tamien puode ser ousada para anfatizar ua açon na frase, cumo an "mi mes ta kana bai" (you mesmo puodo ir).[13]
Alguns berbos nun son acumpanhados pula partícula "ta", cumo l própio berbo "ta" i ls berbos tin (tener), por (poder), ke (querer), konose (coincer), mester (deber). Alguns outros puoden ó nun lhiebar la partícula, cumo gusta (gustar), stima (amar), bal (baler), kosta (custar), debe (deber), parse (parecer).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
Açones feturas tamien puoden ser spressas pula spresson "ta bai" + anfenitibo, cumo an "mi ta bai piska" (lhit. you bou pescar).{{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
'''La partícula "a"'''
Andica ua açon que yá fui cumpletada até l momiento de la fala ó an alumínio outro momiento andicado pul enunciador. Quando l pronome "e" (terceira pessona de l singular) ye seguido pula particula "a", el ye trasformado an "el".[13]
Eisemplo: "E mucha a hui bai" (l rapaç fugiu).
'''La partícula "lo"'''
Ye outelizada para andicar ua açon heipotética ó ua açon fetura. Segundo la lhógica de l papiamiento, açones passadas i persentes puoden ser reales ó heipotéticas, mas açones feturas solo puoden ser heipotéticas, pus nun hai cumo tomá-las cumo fato. Questuma-se ampregar essa partícula antes de l sujeito de l'ouraçon.[14]
'''La partícula "táa" ó "tábata"'''
La partícula "táa", que se defrencia de "ta" por star formada por ua sílaba lhonga de ton alto, anquanto la radadeira ye cumpuosta por ua sílaba cúrtie de ton baixo, ye la cumbinaçon antre las partículas "ta" i "a".[14]
Ambas las partículas serben para andicar açones cuntínuas cumpletas ne l momiento de la fala ó an outro dado momiento, ó açones que stában an curso ne l momiento an qu'algun outro eibento acunteciu.[15]
La defrença antre las dues formas ye la formalidade, sendo "tábata" cunsidrada mais polida. Esta ye, ademales, la forma outelizada an testos de gramática subre l papiamiento an detrimiento de la berson coloquial "táa".[15]
==== Modo ====
'''La partícula "lo ta"'''
La cumbinaçon antre las partículas "lo" i "ta" andica ua açon cuntínua i heipotética.[16]
'''La partícula "lo a"'''
Esta cumbinaçon andica açones passadas heipotéticas.[17]
'''Las partículas "lo táa" i "lo tábata"'''
Andican açones passadas cuntínuas i heipotéticas.[17]
'''L'auséncia de partículas'''
L'auséncia de qualesquiera partículas, cumo na forma amperatiba de l papiamiento ó an ouraçones subordinadas, andica que l'açon ye nó-cuntínua, nó-perfetiba i nó-heipotética.[18]
Ne l causo de las ouraçones subordinadas, l'aspeto berbal nun ye marcado pus yá fui marcado na ouraçon percipal, stá ne l cuntesto de las ouraçones ó nun ye relebante pa la situaçon de la quemunicaçon.[19]
=== Ouraçones ===
==== Orde sintática ====
L'orde sintática de l papiamiento ye sujeito-berbo-oubjeto, sendo l'oubjeto andireto posicionado antes de l'oubjeto direto. [20]
Eisemplo: E manda mi ruman bo number di telefon. (El manda a a mie armana l sou númaro de telifone).
==== Foco ====
Quando algua strutura sintática recibe l foco, eilha passa a star ne l'ampeço de la frase, preferencialmente junto de l marcador de foco "ta". [21]
==== Frases cumparatibas ====
{| class="wikitable"
|+Frases comparativas
|Equidade
|A ta mes X ku B (A ye tanto X quanto B)
|-
|Superioridade
|A ta mas X ku B (A ye mais X que B)
|-
|Inferioridade
|A ta menos X ku B (A ye menos X que B)
|-
|Comparativa negativa
|A no ta asina X manera B (A nun ye tan X quanto B)
|-
|Superlativo
|E di mas X (Ye l mais X)
|}
==== Frases negatibas ====
Las frases negatibas an papiamiento son formadas atrabeç de l'adiçon de la partícula "no" (nó) ó de partículas negatibas cumo "nada", "ningun" (nanhun), "ningun hende" (naide), nunka (nunca), "ningun kaminda" (nanhun lhugar).[23]
==== Frases anterrogatibas ====
Nun hai mudança ó amberson na orde sintática pa la formaçon de preguntas. Basta adicionar un andicador de queston i aplicar entonaçon apropiada. [20]
== Bocabulário ==
==== Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos ====
"Articulo 1
Tur ser humano ta nace liber y igual den dignidad y den derecho. Nan ta dota cu rason y cu consenshi y nan mester comporta nan den spirito di fraternidad pa cu otro."
("Artigo 1
Todos ls seres houmanos nacen lhibres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.){{Sin fuontes|data=maio de 2022}}
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé desde maio de 2022]]
[[Categoria:!Artigos que carecem de notas de rodapé sem indicação de tema]]
==== Frases de l die-a-die ====
{| class="wikitable"
|+Cumprimientos
|Bon bini
|Bien-benido(a)
|-
|Bon dia
|Buonos dies
|-
|Bon tardi
|Buona tarde
|-
|Bon nochi
|Buona nuite
|-
|Con ta bai?
|Cumo bás?
|-
|Mi ta bon
|Stou bien
|}
{| class="wikitable"
|+Outras frases
|Danki
|Oubrigado(a)
|-
|Por fabor
|Por fabor
|-
|Di nada
|De nada
|-
|Sí
|Si
|-
|No
|Nó/Nun
|-
|Ayó
|Adius
|-
|Te otro biaha
|Até lhougo (lhit. Até outra biajen)
|}
==== Númaros ====
{| class="wikitable"
|+
!Númaro
!Cardinal
!Ourdinal
|-
|0
|zero
|
|-
|1
|unu
|prome(r) / di prome(r)
|-
|2
|dos
|di dos
|-
|3
|tres
|di tres
|-
|4
|cuater
|di cuater
|-
|5
|sinku, cincu
|di sinku / cincu
|-
|6
|seis
|(segue l mesmo padron)
|-
|7
|shete
|
|-
|8
|ocho
|
|-
|9
|nuebe
|
|-
|10
|dies
|
|-
|11
|diesun
|
|-
|12
|diesdos
|
|-
|13
|diestres
|
|-
|14
|diescuater
|
|-
|15
|diessinku
|
|-
|16
|diesseis
|
|-
|17
|dieshete
|
|-
|18
|diesocho
|
|-
|19
|diesnuebe
|
|-
|20
|binti
|
|-
|21
|binti un
|
|-
|22
|binti dos
|
|-
|30
|trinta
|
|-
|40
|cuarenta
|
|-
|50
|cincuenta
|
|-
|60
|sesenta
|
|-
|70
|setenta
|
|-
|80
|ochenta
|
|-
|90
|nobenta
|
|-
|100
|cien
|
|-
|200
|dos cien
|
|-
|201
|dos cien un
|
|-
|1000
|mil
|
|-
|2000
|dos mil
|
|}
=== Cumparaçon cun lhénguas similares (i Mirandés) ===
{| class="wikitable"
!Mirandés
!Pertués
!Papiamento
!Crioulo de la Guiné-Bissau
!Crioulo de Cabo-Berde
|-
|Bien-Benido
|Bem-vindo
|Bon Bini
|Bô bim drito
|Bem-vindo
|-
|Buonos Dies
|Bom Dia
|Bon dia
|bon dia
|Bon dia
|-
|Oubrigado
|Obrigado
|Danki
|Obrigado
|Obrigadu
|-
|Cumo bás
|Como vai/vais?
|Con ta bai?
|Kuma ku bu na bai?
|Módi ki bu sa ta bai?
|-
|Mui buono
|Muito bom
|Hopi bon
|I bon dimás
|Mutu bon
|-
|You stou bien
|Eu estou bem
|Mi ta bon
|Ami n'stá bon
|N sta dretu
|-
|You, You sou
|Eu, Eu Sou
|Mi
|Ami
|N, Mi e
|-
|Tenga un buono die
|Tenha um bom dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|Pasa un bon dia
|-
|Beijo-te depuis, até lhougo
|Vejo você depois/ vejo-te depois, até logo
|Te aworo
|N'ta odjau dipus
|N ta odjâ-u dipôs
|-
|Comida
|Comida
|Cuminda
|Bianda; Kumida
|Kumida
|-
|Pan
|Pão
|Pan
|Pon
|Pon
|-
|Sumo
|Suco, Refresco, Sumo
|Refresco
|Sumo
|Sumu
|-
|You amo l Curaçau
|Eu amo o Curaçau
|Mi stima Kòrsow
|N´gosta di Curaçau
|N gosta di Curaçao
|-
|}
* L papiamiento fui houmenageado na eidiçon de 2012 de la [[Oulimpíada Brasileira de Lhenguística]], que recebiu l nome de "Paraplü", ua palabra an papiamiento.
{{referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>
# Ethnologue
# ↑ Koninkrijksrelaties, Ministerie van Binnenlandese Zaken en. «Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba» wetten.overheild.nl (an houlandés). Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Romero, Simon (5 de júlio de 2010) «A Language Thrives in Its Caribbean Home» The New York Times (an anglés) ISSN 0362-4331. Cunsultado an 18 de agosto de 2021
# ↑Lang, George (2000) Entwisted tongues : comparative creole literatures. Amsterdam: (s.n.) OCLC 44056748
# ↑Quint Nicolas (2000) Le cape-verdien : origines et devenir d'une langue métisse : étude des relations de la langue cap-verdienne avec les langues africaines, créoles et portugaise. Paris, France: L'Harmattan. OCLC 47894425
# ↑Jacobs, Bart. «Papiamentu: a diachronic analysis of its core morphology». Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑Jacobs Bart. «Jacobs 2009 Origins of Old Portuguese Features in Papiamentu» Cunsultado an 12 de maio de 2022
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 6.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 8.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 12.
# ↑ papiamentu.pbworks.com. Cunsultado an 11 de maio de 2022
# ↑ Salazar 1975, p. 13.
# ↑ Salazar 1975, p. 31.
# ↑ Salazar 1975, p. 33.
# ↑ Salazar 1975, p. 34.
# ↑ Salazar 1975, p. 35.
# ↑ Salazar 1975, p. 36.
# ↑ Salazar 1975, p. 37.
# ↑ Salazar 1975, p. 40.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 35.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 36.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 53.
# ↑ Kouwenberg & Murray 1994, p. 41.
# ↑ Olímpiada Brasileira de Línguistica «Edição Paraplü». obling.org. Cunsultado an 12 de maio de 2022
== Bibliografie ==
* Kouwenberg; Murray (1994). Papiamentu. [S.l.: s.n.]
* Salazar (1975). The Papiamento and Jamaican Creole Verbal Systems. [S.l.: s.n.]
== Lhigaçones sternas ==
{{Wikcionário}}
* Dicionário an Pertués [http://www.majstro.com/Web/Majstro/home.php?gebrTaal=eng Papiamento-Português-Papiamento]
* [http://bookishplaza.com/ Bookish Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829063741/http://bookishplaza.com/ |date=2016-08-29 }} lhibrarie online cun lhiteratura an Papiamiento
* [https://web.archive.org/web/20160819164409/http://papiamento.aw/main/images/pdf/ortografia/150520_papiamento-ortografia-version-april-2009.pdf Ortografia di Papiamento] - INTRODUCCION
* [https://web.archive.org/web/20160819215245/http://papiamento.aw/main/images/pdf/Paw_2009_Vocabulario_di_Papiamento.pdf Vocabulario di Papiamento] (Lista di palabra na Papiamento)
* [http://www.fpi.cw/index.php?topic=20110917-Lista_di_palabra_Papiamentu Lista di Palabra Papiamentu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011133916/http://www.fpi.cw/index.php?topic=20110917-Lista_di_palabra_Papiamentu |date=2017-10-11 }} (Fundashon pa Planifikashon di Idioma)
* [https://web.archive.org/web/20160610183048/http://www.papiamento.aw/main/images/pdf/p.aw_PDF_regla_Gramatica.pdf Regla di gramatica di Papiamento]
* [https://web.archive.org/web/20160819154931/http://papiamento.aw/main/images/pdf/p.aw_PDF_regla_Stilistica.pdf Stilistica di Papiamento]
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Papiamento}}
[[Catadorie:Aruba]]
[[Catadorie:Curaçau]]
[[Catadorie:Bonaire]]
[[Catadorie:Países Baixos]]
[[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
rfdzx5ws5k9d7d5cyzx144jmp6hh21m