Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Stória de la Ouropa
0
1113
106590
97756
2026-04-15T21:51:15Z
Ziv
14141
([[c:GR|GR]]) [[File:Trencheswwi2.jpg]] → [[File:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])
106590
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Abraham Ortelius Map of Europe.jpg|thumb|300px|right|Ouropa zenhada pul cartógrafo antuérpio Abraham Ortelius an 1595]]
La '''Stória de la Ouropa''' çcribe la passaige de l tiempo zde ls purmeiros houmanos que habitórun l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] até la atualidade. La purmeira eibidéncia de l ''[[Homo sapiens]]'' na [[Ouropa]] data de 35 000 a.C.<ref>{{citar web |url=http://www.diomedes.com/crononm1.htm |títalo= Cronología de Nuestro Mundo |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |obra= |lhéngua=spanhol |páigina= |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081012085753/http://www.diomedes.com/crononm1.htm |arquibodata=12-10-2008}}</ref> L relato mais antigo feito subre l cuntinente ye la [[Eilíada]], de [[Homero]], de la [[Antiga Grécia]], que data de 700 a.C.<ref>{{citar web |url=http://misteriosantigos.com/artigos/modules/smartsection/item.php?itemid=114 |títalo=Tróia cantada por Homero puode ser mais ouriental de l que se pensaba |outor= |coautores= |data=26-01-2008 |obra=MisteriosAntigos.com |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090211094446/http://misteriosantigos.com/artigos/modules/smartsection/item.php?itemid=114 |arquibodata=11-02-2009}}</ref> La [[República Romana]] fui stablecida an 509 a.C., i usurpada pul [[Ampério Romano|Nuobo Ampério]] de [[Otabiano]] na metade de l [[Seclo I|purmeiro seclo]].<ref>{{citar web |outor=Aloísio Surgik |url=http://calvados.c3sl.ufpr.br/ojs2/index.php/direito/article/viewFile/8914/6223 |títalo=De l cunceito romano de Imperium i sous zbios jurídico-políticos |data= |mes= |anho= |obra= |formato=PDF |lhéngua=spanhol |acessodata=19-10-2008 |páigina=28 |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> La [[cristandade|religion crestiana]] fui adotada ne l [[seclo IV]] i ourganizada ne l [[Seclo VI|sesto]],<ref>{{citar web |url=http://www.aticaeducacional.com.br/htdocs/secoes/festas.aspx?cod=437 |títalo=La fiesta mais popular de la cristandade |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra=Ática Ltda |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070808023351/http://www.aticaeducacional.com.br/htdocs/secoes/festas.aspx?cod=437 |arquibodata=08-08-2007}}</ref> drento de l Ampério, pul Amperador [[Justiniano I]] ([[527]]-[[565]]) cumo ua [[Pentarquia]] an sues cinco cidades mais amportantes: [[Roma]], [[Custantinopla]], [[Antioquia]], [[Jarusalen]] i [[Alexandria]]. Cunfrontado cun [[Migraçones bárbaras|ataques bárbaros]] i la [[Peste negra|praga]], l Ampério fui debedido antre [[Ampério Romano de l Ouriente|Leste]] i [[Ampério Romano de l Oucidente|Oeste]],<ref>{{citar web |url=http://www.portalimpacto.com.br/docs/01PantojaVestF1Aula14.pdf |títalo=Roma – La Queda de l Ampério Romano |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato=PDF |lhéngua= |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> i la [[Eidade Média]] se anstalou ne l coraçon de la [[Ouropa Oucidental]]. L [[Ampério Bizantino]] mantebe la luç de la [[ceblizaçon]] queimando ne l Lheste. L [[cisma]] drento de la outoridade de la eigreija an [[1054]] acuntiu an seguida a la debison anterior de [[451]], i fui prosseguida de las [[Cruzadas]] de l oeste para recuperar l lheste de la [[Spanson islámica|Ambason de l Muçulmanos]]. La [[Feudalismo|sociadade feudal]] ampeçaba a ruir anquanto ls [[Ampério Mongol|ambasores mungóles]] carregában la [[peste negra]] culs.<ref>{{citar web |url=http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html |títalo=La Grande Fame (1315-1317) i la Peste Negra(1346-1351) |obra=Medieval history |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080308175242/http://www.vlib.us/medieval/lectures/Black_death.html |arquibodata=08-03-2008}}</ref> [[Queda de Custantinopla|Ls muros de Custantinopla caen]] an [[1453]],<ref>{{citar web |url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/FRAMES/ottoframe.html |títalo=L Fin de la eidade média – Turcos Otomanos |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080701213829/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/FRAMES/ottoframe.html |arquibodata=01-07-2008}}</ref> i inda l [[Nuobo Mundo]] ye [[Çcubierta de la América|çcubierto]] an [[1492]], por einiciatiba de [[Çcubrimientos pertueses|Pertueses]] i [[Ampério Spanhol|Spanholes]]. La Ouropa acorda de l [[Eidade Média|período mediebal]] atrabeç de l redescobrimiento de l ansinamiento clássico. La [[Renacença]] fui seguida de la [[Reforma Protestante]], de l padre alman [[Martico Lhutero]], que atacou la outoridade [[papa]]l. La [[guerra de l 30 anhos]],<ref>{{citar web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/population_30YW.htm |títalo=Guerra de l 30 Anhos |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> l [[Tratado de Bestfália]] i la [[reboluçon Gloriosa]] dórun la base para ua nuoba era de spanson i l [[Eiluminismo]].
La [[reboluçon andustrial]], ampeçando na [[Grana-Bretanha]], permitiu a las pessonas, pula purmeira beç, nun dependíren mais de material de susisténcia.<ref>{{citar web |url=http://www.historyguide.org/intellect/lecture17a.html |títalo=Las ouriges de la reboluçon andustrial na Anglaterra |obra=The History Guide |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> L recente [[Ampério Británico]] debediu-se assi cumo sues [[Colonizaçon británica de las Américas|quelónias na América]] reboltadas para stablecer un gobierno repersentatibo. Ua mudança política na Ouropa acuntiu a partir de la [[Reboluçon Francesa]], quando las pessonas gritában “Liberté, Egalité, Fraternité”. L lhíder francés seguinte, [[Napoleon Bonaparte]], cunquistou i reformou la strutura social de l cuntinente atrabeç de guerras até [[1815]]. Quanto mais i mais duonhos de pequeinhas propiadades ganhában poder de boto, na [[Fráncia]] i ne l [[Reino Ounido]], la atebidade [[socialismo|socialista]] i de ls sindicatos zambolbiu-se i la [[Reboluçones de 1848|reboluçon]] se anstalou na Ouropa an [[1848]]. Ls redadeiros bruxedos de [[serbidon]] fúrun abolidos de la [[Áustria-Hungria]] ne l mesmo anho. La [[Serbidon na Rússia|serbidon russa]] fui abolida an [[1861]].<ref>{{citar web |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1048-serf.html |títalo=Serbidon |obra=''Encyclopedia.com'' |acessodata=26-10-08}}</ref> Las [[Balcanas|naciones balcánicas]] ampeçórun a ganhar sues andependéncias de l [[Ampério Otomano]]. Depuis de la [[Guerra Franco-Prussiana]], [[Eitália]] i [[Almanha]] fúrun formadas de grupos de principados an [[1870]] i [[1871]].<ref>{{citar web |url=http://www.bibvirt.futuro.usp.br/content/download/5768/45055/file |títalo=La Ouropa burguesa i a unificaçon de la Eitália i de la Almanha |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2008 |páigina=5 |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Cunflitos zamcadeórun-se al redror de l globo, nua série de ampérios, até que la percura de l lhugar al sol acabou cul ampeço de la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Ne l desespero de la guerra, la [[Reboluçon Russa]] prometie al pobo “paç, pan i tierra”. Para alhá de houmilhada cul [[Tratado de Bersalhes]], la [[Almanha]] ten sue eiquenomie çtruída cula [[grande depresson]] i ua nuoba [[Segunda Guerra Mundial|grande guerra]]. Cula bitória de l [[capitalismo]] i de l [[quemunismo]] subre l [[fascismo]], ampeçou ua nuoba orde mundial coincida cumo [[guerra frie]]. La [[Ouropa Oucidental]] formou ua [[Mercado Quemun Ouropeu|ária de lhibre comércio]], debedida pula [[Cortina de Fierro]] de la [[Ounion Sobiética]]. Quando l [[Queda de l Muro de Berlin|muro de Berlin caiu]] an [[1989]], la Ouropa assinou un [[Ounion Ouropeia|nuobo tratado de ounion]], que an [[2007]], cumprendia 27 países ouropeus.<ref>{{citar web |url=http://biblioteca.universia.net/ficha.do?id=6430376 |títalo=Spanson de la Ounion Ouropeia an 2004 i sous ampatos ne l agronegócio |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua= |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref>
== Pré-stória ==
{{Artigos percipales|[[Pré-Stória]], [[Eidade de la Piedra]] i [[Eidade de l Fierro]]}}
[[Fexeiro:Europe w asia n africa.jpg|left|thumb|180px|Mapa de l Relebo Ouropeu]]
Ls ''[[Homo erectus]]'' i ls [[Neanderthal]]is habitában la Ouropa bien antes de l surgimiento de ls houmanos modernos, ls ''[[Homo sapiens]]''. Ls uossos de ls purmeiros ouropeus fúrun achados an [[Dmanisi]], [[Geórgia]], i datados de 1,8 milhones de anhos. L purmeiro aparecimiento de l pobo anatomicamente moderno na Ouropa ye datado de 35 000 a.C. L período [[neolítico]] chegou na [[Ouropa Central]] ne l 6° milénio a.C. i an partes de la [[Ouropa Setentrional]] ne l 5° i 4° milénio a.C. La [[ceblizaçon Tripiliana]] (5508-2750 a.C.) fui la purmeira grande ceblizaçon de la Ouropa i ua de las purmeiras de l mundo; era lhocalizada na [[Ucránia]] moderna i tamien na [[Moldábia]] i [[Roménia]]. Fui probablemente mais antiga que ls [[Sumérios]] ne l [[Ouriente Próssimo]], i tenie cidades cun 15 000 habitantes que cobrian 450 heitares.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |url=http://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/harsova/en/balk4.htm |títalo=The cucuteni culture |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |lhéngua=anglés |acessodata=21-10-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080609065011/http://www.culture.gouv.fr/culture/arcnat/harsova/en/balk4.htm |arquibodata=09-06-2008}}</ref>
Ampeçando ne l Neolítico, ten-se la ceblizaçon de [[Camunni]] ne l [[Bal Camonica]], [[Eitália]], que deixou mais de 350 000 [[petróglifo]]s, l maior [[sítio arqueológico]] de la Ouropa.
Tamien coincido cumo [[Eidade de l Cobre]], l [[Calcolítico]] ouropeu fui un tiempo de mudanças i cunfuson. L fato mais relebante fui la anfiltraçon i ambason de eimensas partes de l território por pobos oureginários de la [[Ásia Central]], cunsidrado puls percipales storiadores cumo sendo ls oureginales [[ando-ouropeus]], mas hai inda dibersas teories an debate. Outro fenómeno fui la spanson de l [[Megalitismo]] i l aparecimiento de la purmeira seneficante stratificaçon eiquenómica i, relacionado a esso, las purmeiras monarquias coincidas de la region de l [[Balcanas]].<ref name="Stória Global">{{citar lhibro |outor=Gilberto Cotrim |títalo=Stória Global |subtítalo=Brasil i Giral |anho=2007 |lhocal=San Paulo |eiditora=Saraiva |eidiçon=8ª |lhéngua= |páiginas=605 |belume= |ISBN=978-85-02-5256-7}}</ref> La purmeira ceblizaçon bien coincida de la Ouropa fui las de l [[Ceblizaçon minóica|Minóicos]] de la ilha de [[Creta]] i depuis ls [[Micenas]] an adjacentes partes de la [[Grécia]], ne l ampeço de l 2° milénio a.C.<ref name="Stória Global"/>
Ambora l uso de l [[fierro]] fusse de coincimiento de ls pobos [[Ceblizaçon eigéia|eigeus]] por buolta de [[1100 a.C.]], nun chegou a la [[Ouropa Central]] antes de [[800 a.C.]], lhebando al ampeço de la [[Cultura de Hallstatt]], ua eiboluçon de la [[Eidade de l Fierro]] (que até anton se ancontraba na [[Cultura de ls Campos de Urnas]]). Probablemente cumo subproduto desta superioridade tecnológica, pouco depuis ls ando-ouropeus cunsulidan claramente sues posiçones na [[Eitália]] i na [[Península Eibérica]], penetrando perfundamente naqueilhas [[península]]s (Roma fui fundada an [[753 a.C.]]).
== Mundo Clássico ==
{{Artigo percipal|Antiguidade Clássica}}
{{Mais anformaçones|[[Eidade Antiga]]}}
[[Fexeiro:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|thumb|180px|right|Spanson romana por etapas, de 264 a.C. a 180 d.C.]]
Ls [[griegos]] i [[romanos]] deixórun un lhegado na [[Ouropa]] que ye eibidente ne ls pensamientos, lheis, mintes i lhénguas atuales. La [[Grécia Antiga]] fui ua ounion de [[cidade-stado|cidades-stado]], na qual ua primitiba forma de [[democracie]] se zambolbiu. [[Atenas]] fui sue cidade mais poderosa i zambolbida, i un brício de ansinamiento ne ls tiempos de [[Péricles]]. Fóruns de cidadanos acuntecian i l policiamiento de l stado dou orde al aparecimiento de ls mais notables filósofos clássicos, cumo [[Sócrates]], [[Platon]] i [[Aristóteles]]. Cumo rei de l [[Stória de la Macedónia|Reino Griego de la Macedónia]], las campanhas melitares de [[Alexandre l Grande]] spalhórun la [[Heilenismo|cultura Heilenística]] i ls ansinamientos até las nacentes de l [[riu Ando]]. Mas la [[República Romana]], alicerçada pula bitória subre [[Cartago]] nas [[Guerras Púnicas]], staba crecendo na region. La sabedorie griega passada a las anstituiçones romanas, assi cumo la própia [[Atenas]] fui absorbida sob la bandeira de l senado i de l pobo de Roma. Ls romanos spandiran sou ampério zde la [[Arábia]] até la [[Bretanha]]. An [[44 a.C.]] quando atingiu l sou ápice, sou lhíder, [[Júlio César]] fui muorto sob suspeitas de star corrompendo la república para se tornar un [[ditador]]. Na sucesson, [[Otabiano]] usurpou las raízes de l poder i dissolbiu l [[senado romano]]. Quando proclamou l renacimiento de la república el, de fato, trasferiu l poder de l senado romano quando república para un ampério, l [[Ampério Romano]].
=== Grécia Antiga ===
{{Artigos percipales|[[Grécia Antiga]] i [[Período Heilenístico]]}}
[[Fexeiro:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|180px|left|Un mosaico mostrando [[Alexandre, l Grande]] lhutando contra [[Dário III]].]]
La [[Heilenismo|ceblizaçon heilénica]] tenie la forma dun cunjunto de cidades-stado, ó [[pólis]] (las mais amportantes éran [[Atenas]], [[Sparta]], [[Tebas]], [[Corinto]] i [[Siracusa]]), tenendo defrentes tipos de [[gobierno]] i culturas, ancluindo l zambolbimiento de [[filosofie]]s, [[ciéncia]]s, [[matemática]], [[política]]s, [[sporte]]s, [[triato]] i [[música]]. [[Atenas]], la [[cidade-stado]] mais poderosa, era gobernada cun un tipo primitibo de [[democracie]] direta fundada pul nobre ateniense [[Clístenes]]. Na democracie ateniense, ls cidadanos botában neilhes mesmo para cargos [[Poder eisecutibo|eisecutibos]] i [[Poder lhegislatibo|legislatibos]]. Na [[Grécia]] tamien surgiu [[Sócrates]], cunsidrado un de ls fundadores de la [[filosofie oucidental]].<ref>{{citar web |url=http://www.1911encyclopedia.org/Socrates_(philosopher) |títalo=Sócrates |obra=Anciclopédia Británica de 1911 |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080706183654/http://www.1911encyclopedia.org/Socrates_(philosopher) |arquibodata=06-08-2008}}</ref> Sócrates tamien criou l [[método socrático]], un tipo de [[pedagogie]] ousada até hoije ne l daprendizado filosófico, na qual ua série de questones ye feita nun solo para oubter repuostas andibiduales, mas tamien para ancorajar la cumprenson fundamental de l porblemas. Debido a essa filosofie, [[Sócrates]] fui cundenado a la muorte por star "corrompendo la mocidade" ateniense cun sues çcussones que entrában an cunflito cun las fés relegiosas de la época. [[Platon]], un aluno de Sócrates i fundador de la [[Academie de Platon|Academie Platónica]], screbiu subre esse eipisódio an sues scrituras, i zambolbiu sue própia filosofie, l [[Platonismo]].
[[Fexeiro:Parthenon from south.jpg|thumb|140px|right|L [[Parthenon]], antigo templo ateniense na [[Acrópole]] (topo de la cidade), caiu sob l domínio de [[Roma]] an 176 a.C.]]
Las cidades-stado heilénicas fundórun un grande númaro de quelónias nas cuostas de l [[Mar Negro]] i ne l [[Mar Mediterráneo]], [[Ásia Menor]], [[Sicília]] i ne l sul de la [[Eitália]] na [[Magna Grécia]], mas ne l [[seclo V a.C.]], sue spanson rumo al lheste lhebou a ua retaliaçon de l [[Aqueménidas|Ampério Persa Aqueménida]]. Nas [[Guerras Médicas|guerras greco-persas]], las cidades-stado heilénicas formórun ua aliança i derrotórun l [[Ampério Persa]] na [[Batailha de Platéias]], afastando ls ambasores. Ls griegos formórun la [[Liga de Delos|Cunfederaçon de Delos]] para cuntinar lhutando contra la [[Pérsia]], mas la posiçon de [[Atenas]] cumo lhíder desta lhiga lhebou [[Sparta]] a criar la ribal [[Liga de l Peloponeso]]. Las dues lhigas ampeçórun anton la [[Guerra de l Peloponeso]] pula lhiderança de la [[Grécia]], sendo la [[Liga de l Peloponeso]] bitoriosa. Çcontente cula heigemonia [[sparta]]na subre la [[Grécia]] dou-se ampeço la [[Guerra de Corinto|Guerra Corintiana]], adonde ua aliança lhiderada por [[Tebas]] batiu [[Sparta]] na [[batailha de Lheutra]]. Las cuntinas batailhas heilénicas tornórun la Grécia albo fácele pa l rei [[Filipe II de la Macedónia|Filipe II]], que ouniu [[Macedónia]] i [[Grécia]] sob l mesmo domínio. Las campanhas de sou filho [[Alexandre, l Grande]] spalhórun la cultura griega pula [[Pérsia]], [[Eigito]] i [[Índia]], mas tamien permitiu l cuntato cun ls antigos ansinamientos desses países, abrindo ua nuoba era de zambolbimento, coincido cumo [[Heilenismo]]. Alexandre morriu an 323 a.C., decumpondo l sou ampério an dibersas ceblizaçones heilenísticas.
=== La ascenson de Roma ===
{{Artigos percipales|[[Roma Antiga]], [[República Romana]] i [[Ampério Romano]]}}
[[Fexeiro:Maccari-Cicero.jpg|180px|thumb|left|[[Cícero]] dirige-se al [[Senado Romano]] para denunciar la cunspiraçon de Catiline subre la república, por Cesare Maccari.]]
Mui de l ansinamiento griego fui assimilado pul anton nuobo stado romano, assi que el se spalhou pula [[Eitália]], aprobeitando-se de la bantaige de la nun ounion de sous einimigos: l solo zafio rial de la ascendente [[Roma]] fui la quelónia [[Fenícios|fenícia]] de [[Cartago]], i sue derrota ne l fin de l [[seclo III a.C.]] marcou l ampeço de la heigemonia romana. Purmeiro gobernado por reis, depuis por ua república senatorial (la [[República Romana]]), Roma finalmente tornou-se un [[Ampério Romano|ampério]] ne l fin de l [[seclo I a.C.]], sob [[Otábio Augusto|Augusto]] i sous sucessores outoritários. L [[Ampério Romano]] tubo sou centro ne l [[Mar Mediterráneo]], cuntrolando todos ls países margeados por el; l lhemite norte de l território era marcado puls rius [[Riu Reno|Reno]] i [[Riu Danúbio|Danúbio]]. Sob l amperador [[Trajano]] ([[seclo II]]) l ampério alcançou l mássimo de sue spanson territorial, cuntrolando aprossimadamente 5.900.000 km², ancluindo la [[Bretanha]], [[Roménia]] i partes de la [[Mesopotámia]]. L ampério trouxe paç, ceblizaçon i un eficiente gobierno centralizado pa ls territórios dominados, mas ne l [[seclo III]] ua série de guerras cebiles ampeçórun la amenaçar sue fuorça eiquenómica i social. Ne l [[seclo IV]], ls amperadores [[Diocleciano]] i [[Custantino]] fúrun capazes de deminuir l porcesso de declínio debedindo l ampério nua [[Ampério Romano de l Oucidente|parte Oucidental]] i [[Ampério Romano de l Ouriente|outra Ouriental]]. Defrentemente de [[Diocleciano]], que cundenaba ferozmente l [[cristandade]], [[Custantino]] declarou l fin de la perseguiçon de ls crestianos an [[313]] cul [[Édito de Milon]], prosseguindo assi cula oufecializaçon de l [[cristandade]] cumo religion oufecial de l ampério.
== Eidade Média ==
{{Artigos percipales|[[Ambasones Bárbaras]], [[Eidade Média]] i [[Baixa Eidade Média]]}}
[[Fexeiro:Europe 526-600.jpg|thumb|300px|right|An [[526]], la [[Ouropa]] sob domínio [[Godos|gótico]], i an [[600]] cun [[Bizáncio]] ne l sou ápice.]]
Quando l Amperador [[Custantino]] reconquistou Roma sob la bandeira de la Cruç an [[312]], el debrebe eiditou l [[Édito de Milon]] an [[313]], declarando lhegal l [[cristandade]] ne l [[Ampério Romano]]. Para alhá desso, [[Custantino I|Custantino]] mudou oufecialmente la capital de l ampério, [[Roma]], para la quelónia griega de [[Bizáncio]], que el renomeou para [[Custantinopla]] (“Cidade de Custantino”). An [[395]], [[Teodósio I]], que tornou l [[cristandade]] religion oufecial de l [[Ampério Romano]], eirie ser l redadeiro amperador a comandar l [[Ampério Romano]] an to la sue ounidade, sendo depuis l ampério debedido an dues partes: L [[Ampério Romano de l Oucidente]], centrado an [[Rabenna]], i l [[Ampério Romano de l Ouriente]] (depuis referido cumo [[Ampério Bizantino]]) centrado an [[Custantinopla]]. La parte oucidental fui seguidamente atacada por [[Migraçones de ls pobos bárbaros|tribos nómades germánicas]], i an [[476]] finalmente caiu sob la ambason de l [[Hérulos]] comandados por [[Odoacro]].
La outoridade romana ne l Oeste antrou an colapso i las porbíncias oucidentales lhougo tornórun-se pedaços de reinos germánicos. Antretanto, la cidade de Roma, sob l comando de la [[Eigreija Católica Romana]] permaneciu cumo un centro de ansino, i fizo mui para preserbar l pensamiento clássico romano na [[Ouropa Oucidental]].<ref name="Stória Global"/> Nesse meio-tiempo, l amperador romano an [[Custantinopla]], [[Justiniano I]], cunseguiu cun sucesso, montar to la lhei romana ne l [[Corpus Juris Civlis]] ([[529]]-[[534]]). Por to l [[seclo VI]], l [[Ampério Romano de l Ouriente]] stubo ambolbido nua série de cunflitos sangrentos, purmeiro contra l [[Ampério Sassánida|Ampério Persa de l Sassánidas]], depuis pul [[Califado]] [[Islamismo|Islámico]] ([[Dinastie Omíada]]). An [[650]], las porbíncias de l [[Eigito]], [[Palestina]] i [[Síria]] fúrun perdidas para fuorças [[Islamismo|muçulmanas]].
Na [[Ouropa Oucidental]], ua strutura política surgie: ne l bácuo de l poder deixado pul colapso de Roma, hierarquias lhocales fúrun custruídas sob la ounion de las pessonas nas tierras que éran trabalhadas. [[Dízimo]]s éran pagos al senhor de la tierra, i este senhor debie tributos al príncepe regional. Ls dízimos éran ousados para financiar l [[stado]] i las [[guerra]]s. Esse fui l [[sistema feudal]], ne l qual nuobos [[príncepe]]s i [[rei]]s aparecírun, ne l qual l maior deilhes fui l lhíder [[Francos|Franco]] [[Carlos Magno]]. An [[800]], [[Carlos Magno]], passado sues grandes cunquistas territoriales, fui coronado Amperador de ls Romanos ("Imperator Romanorum") pul [[Papa Lhion III]], afirmando efetibamente sou poder na [[Ouropa Oucidental]]. L reinado de [[Carlos Magno]] marcou l ampeço dun nuobo ampério germánico ne l oeste, l [[Sacro Ampério Romano]]. Para alhá de sues frunteiras, nuobas fuorças stában crecendo. L [[Prencipado de Kieb]] staba delimitando sou território, la [[Grande Morábia]] staba crecendo, anquanto ls [[anglos]] i ls [[saxones]] stában cunfirmando sues frunteiras.
=== Ua luç bizantina ===
{{Artigo percipal|Ampério Bizantino}}
[[Fexeiro:Istanbul.Hagia Sophia075.jpg|thumb|left|180px|[[Custantino I]] i [[Justiniano I]] oufrecendo sue fidelidade para la [[Birge Marie]] drento de la [[Hagia Sophia]].]]
L [[Amperador]] [[Custantino I]] (reinante antre [[306]]-[[337]]) ye cunsidrado l purmeiro “Amperador Bizantino”. Fui el que mobiu la capital de l ampério an [[324]] de [[Nicomédia]] para
[[Bizáncio]], refundada cumo [[Custantinopla]], ó "Nuoba Roma".<ref>{{citar lhibro |ultimo=Fletcher |purmeiro=Banister |títalo=Sir Banister Fletcher's La Stória de la Arquitetura |lhocal=Hudson |eiditora=Architectural Press |eidiçon=20ª |ISBN=978-0750622677 |páigina=172}}</ref> La cidade de Roma nun serbia cumo capital zde l reinado de [[Diocleciano]].<ref name="">{{citar lhibro
|outor = Carlos Augusto Ribeiro Machado
|títalo = Roma i sou Ampério
|subtítalo =
|lhéngua =
|anho = 2000
|eidiçon =
|lhocal = San Paulo
|eiditora = Saraiva
|belume =
|páiginas =
|ISBN = 850203104X}}
</ref> Alguns cunsidírun l ampeço de l ampério ne l reino de [[Teodósio I]] ([[379]]-[[395]]) quando l [[cristandade]] sustituiu la [[Religion na Roma Antiga|religion pagana romana]], ó sue posterior muorte an [[395]], quando la debison política antre lheste i oeste se tornou permanente. Outros inda colocan [[476]] cumo l ampeço, quando [[Rómulo Augusto]], tradecionalmente cunsidrado cumo l redadeiro amperador, fui deposto, deixando la sola outoridade amperial ne l Lheste. Outros apuntan inda para la reorganizaçon de l ampério ne ls tiempos de [[Heiráclio]] quando ls usos i títalos lhatinos fúrun oufecialmente trocados pulas sues bersones griegas. An to causo, la mudança fui gradual zde [[330]], quando [[Custantino]] inaugurou la nuoba capital, l porcesso de [[Heilenismo|heilenizaçon]] i la crecente [[crestianizaçon]] stában acuntendo. L ampério ye giralmente dado cumo acabado cula queda de [[Custantinopla]] frente als [[Ampério Otomano|turco-otomanos]] an [[1453]], l que tamien decreta l fin de la [[Eidade Média]].<ref name="Stória de la Eidade Média">{{citar web |url=http://www.tg3.com.br/idademedia/ |títalo=Eidade Média |obra=Tg3.com |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20081012143156/http://www.tg3.com.br/idademedia/ |arquibodata=12-10-2008}}</ref>
La [[praga de Justiniano]] fui ua [[pandemia]] que afetou l [[Ampério Bizantino]], ancluindo sue capital, [[Custantinopla]], ne ls anhos de [[541]] i [[542]]. Stima-se que la praga matou mais de 100 milhones de pessonas an to l mundo.<ref>{{citar web |ultimo=Bishop |purmeiro=Rebecca A. |url=http://dpalm.med.uth.tmc.edu/courses/BT2003/BTstudents2003_files%5CPlague2003.htm |títalo=La Stória de la Peste Bubónica |data=12-02-2003 |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070728234837/http://dpalm.med.uth.tmc.edu/courses/BT2003/BTstudents2003_files/Plague2003.htm |arquibodata=28-08-2007}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1996/plague.htm |títalo=Cientistas eidantifican genes seneficantes na Trasmisson de la Peste Bubónica |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080512202928/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1996/plague.htm |arquibodata=12-05-2008}}</ref> Causou tamien la queda de la populaçon ouropeia an 50% antre 541-700.<ref>{{citar web |ultimo=Maugh |purmeiro=Thomas H. |url=https://www.ph.ucla.edu/EPI/bioter/anempiresepidemic.html |títalo=Un Ampério Eipidémico |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> i tamien debe tener cuntribuído pa l sucesso de las cunquistas árabes.<ref>{{citar web |ultimo=Rodenbeck |purmeiro=Max |url=http://www.iht.com/articles/2008/01/04/arts/idbriefs5H.php |títalo=Las grandes cunquistas árabes |data=04-01-2008 |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090202191807/http://www.iht.com/articles/2008/01/04/arts/idbriefs5H.php |arquibodata=02-02-2009}}</ref>
=== L crecimiento de l sistema feudal ===
{{Artigos percipales|[[Sacro Ampério Romano Germánico]], [[Carlos Magno]], [[Califado de Córdoba]], [[Grande Morábia]] i l [[Prencipado de Kieb]]}}
[[Fexeiro:Ourope 814.jpg|thumb|right|180px|An [[814]] l Ampério Franco alcançou l sou ápice, anquanto [[Bizáncio]] passou para la cunquista islámica.]]
[[Fexeiro:Charlemagne and Pope Adrian I.jpg|thumb|left|180px|Papa [[Adriano I]] piede ajuda la [[Carlos Magno]], rei de l [[Francos]], contra la ambason de [[772]].]]
L [[Sacro Ampério Romano Germánico]] surgiu ne l anho [[800]],<ref name="Stória de la Eidade Média" /> quando [[Carlos Magno]], rei de l [[Francos]], fui coronado pul [[papa]] cumo amperador. Sou ampério, baseado na moderna [[Fráncia]], [[Países Baixos]] i [[Almanha]], spandiu-se pa ls atuales territórios de [[Hungria]], [[Eitália]], [[Boémia]], [[Baixa Saxónia]] i [[Spanha]]. El i sou pai recebírun ua sustancial ajuda dua aliança cul papa, que pediu ajuda contra ls [[lombardos]]. L papa era oufecialmente un [[Bassalaige|bassalo]] de l [[Ampério Bizantino]], mas l amperador bizantino nada podie fazer contra ls [[lombardos]].
Ne l lheste, la [[Bulgária]] fui stablecida an [[681]] i tornou-se l purmeiro paíç [[Slabos|slabo]].<ref name="Stória de la Bulgária">{{citar web |ultimo=Garaffa |purmeiro=F.F. |url=http://br.geocities.com/inations/pbulgaria.htm |títalo=Bulgária |lhéngua=pertués |acessodata=21-10-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080628131251/br.geocities.com/inations/pbulgaria.htm |arquibodata=28-06-2008}}</ref> L poderoso [[Ampério Búlgaro]] fui l percipal ribal de bizáncio ne l cuntrole de l [[Balcanas]] por seclos i zde l [[seclo IX]] tornou-se l centro cultural de la ouropa slaba.<ref name="Cultura de la bulgária">{{citar web |url=http://www.coladaweb.com/paises/bulgaria.htm |títalo=Bulgária |lhéngua=pertués |acessodata=21-10-2008}}</ref> dous stados, la [[Grande Morábia]] i l [[Prencipado de Kieb]] eimergian respetibamente dentre ls slabos oucidentales i ourientales inda ne l [[seclo IX]].<ref name="Stória de la Bulgária"/> Ne l final de l mesmo seclo i ne l seguinte, l norte i l oeste de la ouropa perdírun sou crecente poder i anfluéncia pa ls [[bikings]] que ambadiran, cunquistórun i se stablecírun rápida i eficientemente cun sous abançados barcos de guerra, que yá éran tan abançados cumo [[carabela]]s.<ref name="Stória Global"/> Ls [[húngaros]] pilhórun ls percipales territórios de la ouropa, anquanto ls [[pechenegues]] ambadiran la [[Ouropa Ouriental]] i ls [[árabes]] l sul. Ne l [[seclo X]] reinos andependientes fúrun stablecidos na [[Ouropa Central]], por eisemplo, la [[Polónia]] i l [[Reino de la Hungria]].<ref name="Stória Global"/> Nesso ls húngaros parórun cun las sues campanhas debastadoras i relebantes naciones cumo la [[Croácia]] i la [[Sérbia]] surgiran ne ls [[Balcanas]]. L período seguinte, que acabou por buolta de l anho [[1000]], biu l crecimiento de l [[feudalismo]], que anfraqueciu l [[Sacro Ampério Romano Germánico]].<ref name="Stória Global"/>
== Alto feudalismo ==
{{Artigos percipales|[[Eidade Média]] i [[Alta Eidade Média]]}}
[[Fexeiro:First.Crusade.Map.jpg|thumb|180px|An [[1097]], ampeça la [[purmeira Cruzada]] para la [[Tierra Santa]].]]
La drumida era mediebal fui sacudida pula crise na Eigreija. An [[1054]] un [[Grande Cisma de l Ouriente|cisma]] acunte antre ls dous centros crestianos remanescentes, an [[Roma]] i [[Custantinopla]].
=== La Eigreija debedida ===
{{Artigos percipales|[[Cisma de l Ouriente]] i [[Ambason Normanda]]}}
[[Fexeiro:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|180px|left|La [[Tapeçarie de Bayeux]] mostra la [[Batailha de Hastings]] i ls eibentos que lhebórun a eilha.]]
L [[Grande Cisma de l Ouriente|grande cisma]] antre las eigreijas crestianas oucidental i ouriental acunteciu an [[1054]], quando l [[Papa Lhion IX]] declarou outoridade subre trés de l cinco centros de la [[Pentarquia]], an [[Antioquia]], [[Jarusalen]] i [[Alexandria]]. Zde la metade de l [[seclo VIII]], las frunteiras de l [[Ampério Bizantino]] anfrentában ua eminente spanson islámica. [[Antioquia]] boltou al cuntrole bizantino por buolta de [[1045]], mas l ressurgente poder de ls sucessores romanos ne l oucidente passou a postular por sous dreitos i sue outoridade ne ls lhugares perdidos na [[Ásia]] i [[África]]. Anton, l [[Papa Lhion IX|papa Lhion]] criou ua çputa defendendo la [[cláusula filioque]] ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], la qual l Oucidente boluntariamente adotou. Ls [[ourtodoxos]] ourientales afirmórun que ne l 28° artigo de l [[Quarto Cunseilho Ecuménico]] splicitamente afirma la eigualdade antre ls [[Bispo de Roma|bispados de Roma]] i [[Custantinopla]]. Ls ourtodoxos tamien afirmórun que l [[Bispo de Roma|bispado de Roma]] tenie outoridade solo subre sue própia [[diocese]] i nanhue fura deilha. Eisistiran tamien outros motibos menos seneficantes pa l Cisma, ancluindo la bariaçon subre la [[liturgie]]. L Cisma antre católicos i ourtodoxos prossegue-se até hoije cula debison antre ls mundos lhatino i griego.
Mudanças posteriores ocorrírun cun ua redibison de la [[ouropa]]. [[Guilherme l Cunquistador]], [[duque]] de la [[Normandia]], ambadiu la [[Anglaterra]] an [[1066]]. La cunquista [[Normandia|normanda]] fui crucial na [[Stória de la Anglaterra|stória anglesa]] por dibersas rezones. Essa cunquista aprossimou la [[Anglaterra]] de la [[Ouropa cuntinental]] atrabeç de la antroduçon de la [[aristocracie]] [[Normandia|normanda]] i, antoce, deminuindo la anfluéncia [[Scandinábia|scandinaba]]. Assi criou-se ua de las mais poderosas [[monarquia]]s [[Ouropa|ouropeias]] nun sofisticado sistema gobernamental.
=== Guerras santas ===
{{Artigos percipales|[[Cruzadas]], [[Recunquista]] i [[Carta Magna]]}}
[[Fexeiro:Adhémar de Monteil à Antioche.jpeg|thumb|180px|[[Adhémar de Monteil]] carregando la [[Lança Sagrada]] nua de las batailhas de la [[Purmeira Cruzada]].]]
Depuis de l Cisma Oucidente-Ouriente, la cristandade oucidental fui adotada ne ls recén-criados reinos de la [[Ouropa Central]]: [[Polónia]], [[Hungria]] i [[Boémia]]. La [[Eigreija Católica Romana]] tornou-se un poder supremo, lhebando la guerras antre l papa i l amperador. An [[1129]], la [[Eigreija Católica Romana]] stableciu l uso de la [[Anquisiçon]] para tornar to l Oucidente católico pula fuorça. La [[Anquisiçon]] punia todos aqueilhes que praticában la [[heiresie]] para fazer eilhes se arrependíren i se cumbertíren. Causo nun l fazissen, la puniçon serie la muorte. Durante este tiempo muitos senhores i nobres se cumbertírun al [[cristandade]].<ref name="Stória Global"/> Ls Monges de Cluny batalhórun para anstituir la eigreija adonde nobres nun l fazien. L [[Papa Griegório VII]] cuntinou l trabalho de ls monges cun mais dous oubjetibos alcançados, lhibertar la eigreija de l cuntrole de reis i nobres i oumentar l poder de l papa. La ária de anfluéncia de la [[Eigreija Católica Romana]] oumentou enormemente debido a las cumbersones de reis pagones ([[Scandinábia]], [[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Hungria]]) a la recunquista de la [[Andaluzia]] i a las [[Cruzadas]]. La maior parte de la ouropa era católica romana ne l [[seclo XV]].
Senhales de l renacimiento de la ceblizaçon na [[ouropa oucidental]] ampeçórun a aparecer yá ne l [[seclo XI]] cul ampeço de l [[comércio]] inda na [[Eitália]],<ref name="Stória Global"/> lhebando a un crecimiento cultural i eiquenómico de cidades-stado andependientes cumo [[Beneza]] i [[Florença]]; ne l mesmo tiempo stados-nacion ampeçórun a formar-se cumo [[Fráncia]], [[Anglaterra]], [[Spanha]] i [[Pertual]], mas l porcesso de formaçon, an giral, demorou seclos. Esses recén criados stados-nacion ampeçórun la se quemunicar cun sous lhénguas culturales, al ambés de l tradecional [[Latin]]. Figuras notables de l mobimiento ancluen [[Dante Alighieri]] i [[Cristina de Pisano]] (nacida Christina de la Pizzano), purmeiro scritora an [[Léngua eitaliana|eitaliano]], que depuis de sue mudança de [[Veneza]] para la [[Fráncia]], screbiu an [[Léngua francesa|francés]].<ref name="Stória Global"/> Por outro lhado, l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], eissencialmente baseado na [[Almanha]] i [[Eitália]], stubo fragmentado nun cunjunto de [[prencipado]]s i pequeinhas [[cidade-stado|cidades-stado]], cuja subjugaçon al amperador era solo formal.
Durante ls [[Seclo XII|seclos XIII]] i [[Seclo XIV|XIV]], l [[Ampério Mongol]] subiu al poder. Ls eisércitos mungóles spandiran-se an direçon al oeste sob l comando de [[Batu Khan]]. Sues cunquistas ne l oucidente ancluíran quaije to la [[Rússia]] (salbo [[Nobgorod]], que se tornou un [[bassalo]]),<ref>{{citar web |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |títalo=La çtruiçon de Kieb |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> [[Kitchaks|Kitchak]], la [[Hungria]] i la [[Polónia]] (que permaneciu cumo un stado outónomo). Decumientos mungóles sugíren que [[Batu Khan]] starie planeijando la cumpleta cunquista de ls poderes ouropeus remanescentes, ampeçando cun un ataque ne l ambierno subre la [[Áustria]], [[Eitália]] i [[Almanha]], quando fui chamado de buolta para la [[Mongólia]] debido la muorte de l grande Khan [[Ogedei]]. Muitos storiadores acraditan que sue muorte prebeniu la cunquista cumpleta de la Ouropa. Na [[Rússia]] antretanto, ls mungóles de la [[Horda Dourada]] gobernórun por quaije 250 anhos.
[[Fexeiro:Plague victims blessed by priest.jpg|thumb|left|180px|[[Monge]]s anfetados cula [[praga]] pedindo la bénçon dun padre.]]
=== La Peste Negra ===
{{Artigos percipales|[[Baixa Eidade Média]], [[Peste Negra]], [[Lex Mercatoria]], [[Guerra de l Cien Anhos]] i [[Queda de Custantinopla]]}}
Ua de las maiores catástrofes que atingiu la Ouropa fui la [[peste negra]]. Dibersas [[eipidemia]]s de la peste ocorrírun al lhongo de l tiempos, mas a pior de todas fui na metade de l [[seclo XIV]] i stima-se que tenga matado un terço de la populaçon ouropeia.
Ne l ampeço de l [[seclo XIV]] l [[Mar Báltico]] tornou-se ua de las rotas comerciales mais amportantes. La [[Liga Hanseática]], ua aliança antre cidades comerciales, facilitou la absorçon de bastas árias de la [[Polónia]], [[Lituánia]] i outros países bálticos para la eiquenomie ouropeia. Esso quemidou l crecimiento de poderosos stados na [[Ouropa Ouriental]] cumo [[Polónia]], [[Hungria]], [[Boémia]] i la [[Moscóbia]]. L fin de la [[Eidade Média]] ye relacionado cula queda de [[Custantinopla]] i de l [[Ampério Bizantino]] puls [[Ampério Otomano|turcos otomanos]] an [[1453]]. Ls turcos fazirun la cidade capital de l [[Ampério Otomano]], que subrebibiu até [[1922]] i ancluía [[Eigito]], [[Síria]] i grande parte de l [[Balcanas]]. Las ''guerras otomanas na Ouropa'', tamien referidas cumo ''guerras turcas'', marcórun ua eissencial parte de la stória de l sudeste ouropeu.
{{clear}}
== L Çpertar de la Ouropa ==
{{Mais anformaçones|[[Eidade Moderna]]}}
[[Fexeiro:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|140px|L [[Home Bitrubiano]] de [[Leonardo da Vinci]] demunstra la sue bison pa l home purfeitamente proporcional.]]
=== Renacimiento ===
{{Artigo percipal|Renacimiento}}
L [[Renacimiento]] fui un [[mobimiento cultural]] que afetou perfundamente la bida anteletual ouropeia ne l sou período pré-moderno. Ampeçando na [[Eitália]], i spalhando-se de norte la oeste, l [[renacimiento]] durou aprossimadamente 250 anhos i sue anfluéncia afetou la [[literatura]], [[filosofie]], [[arte]], [[política]], [[ciéncia]], [[stória]], [[religion]] antre outros aspetos de indagaçon anteletual.<ref name="Stória Global"/>
L eitaliano [[Francesco Petrarca]] (''Francesco di Petracco''), suposto purmeiro lhegítimo [[houmanismo|houmanista]], screbiu na década de [[1330]]: ''"Stou bibo agora, inda que you prefira tener nacido an outro tiempo"''. El era un entusiasta de la [[Antiguidade Clássica|antiguidade romana i griega]]. Ne ls [[Seclo XV|seclos XV]] i [[Seclo XVI|XVI]], l cuntino entusiasmo pula [[antiguidade clássica]] fui reforçado pula eideia de que la cultura heirdada staba se dissipando i de que habie un cunjunto de eideias i atitudes cun que serie possible reconstruí-la. [[Matteo Palmieri]] screbiu an [[1430]]: ''"Agora, cun certeza, to sprito pensante debe agradecer la Dius, porque a el fui permitido nacer nua nuoba era"''. L [[renacimiento]] fizo nacer ua nuoba era an que daprender era mui amportante.
L [[renacimiento]] fui anspirado pul crecimiento de ls studos de testos [[Lhéngua lhatina|latinos]] i [[Lhéngua griega|griegos]] i la admiraçon de la era greco-romana cumo ua época de ouro. Esso ancitou muitos artistas i scritores a tomar amprestados eisemplos griegos i romanos para sues obras, mas tamien eisistiran muitas inobaçones nesse período, specialmente atrabeç de artistas multifacetados tales quales [[Leonardo da Vinci]]. Muitos testos griegos i romanos inda eisistian na Eidade Média ouropeia. Ls monges copiórun i recopiórun ls testos antigos i ls guardórun por to un milénio, anque té-lo feito cun outras antençones. Muitos outros fúrun çcubiertos cula migraçon de studiosos griegos, assi cumo de testos griegos clássicos, para la [[Eitália]], passado la queda de [[Custantinopla]], anquanto outros testos griegos i romanos chegórun atrabeç de fuontes [[islamismo|islámicas]], que ls heirdórun atrabeç de las cunquistas, i até mesmo fazendo tentatibas de melhorar alguns deilhes. Cul ourgulho natural de pensadores abançados, ls [[Houmanismo|houmanistas]] biran l ressurgimiento desse grande passado cumo ua renacença – l renacimiento de la própia ceblizaçon.
Amportantes precedentes políticos acuntírun neste período. L político [[Nicolò Machiabelli|Nicolau Maquiable]] screbiu "L Príncepe" que anfluenciou l posterior [[absolutismo]] i la política pragmática. Tamien fúrun amportantes ls dibersos lhíderes que gobernórun stados i usórun la arte de la Renacença cumo un senhal de sous poderes.
=== Reformas ===
{{Artigo percipal|Reforma Protestante}}
[[Fexeiro:95Thesen.jpg|thumb|180px|Las [[95 Teses]] de l monge alman [[Martico Lhutero]] que quebrórun la outocracie papal.]]
Durante esse período, la corrupçon de la [[Eigreija Católica]] lhebou a ua dura reaçon, na [[Reforma Protestante]].<ref name="Stória Global"/> I eilha ganhou muitos seguidores, specialmente antre príncepes i reis buscando un stado fuorte para acabar cula anfluéncia de la [[eigreija católica]]. Figuras cumo [[Martico Lhutero]] ampeçórun a aparecer, assi tamien cumo [[João Calbino]] cul sou [[Calbinismo]] que tubo anfluéncia an muitos países i l rei [[Anrique VIII de la Anglaterra]] que rompeu cula [[eigreija católica]] i fondou la [[Eigreija Anglicana]]. Essas dibisones relegiosas trouxírun ua óndia de guerras anspiradas i cunduzidas religiosamente, mas tamien pula ambiçon de l [[Monarquismo|monarcas]] na [[Ouropa Oucidental]] que se tornában cada beç mais centralizadas i poderosas.
La [[reforma protestante]] tamien lhebou a un fuorte mobimiento reformista na [[eigreija católica]] chamado [[Cuntra-Reforma]], que tenie cumo oubjetibo reduzir la corrupçon, assi cumo oumentar i fortalecer l dogma católico. Un amportante grupo de la [[eigreija católica]] que surgiu nessa época fúrun ls [[Jesuítas]], que ajudórun a manter la [[Ouropa Ouriental]] na lhinha católica de pensamiento. Mesmo assi, la eigreija católica fui fuortemente anfraquecida pula reforma i, grande parte de l cuntinente nun staba mais sob sue anfluéncia i ls reis ne ls países que cuntinórun ne l catolicismo ampeçórun a aneixar las tierras de la eigreija para sous própios domínios.
Defrentemente de la [[Ouropa Oucidental]], ls países de la [[Ouropa Central]], la [[Quemunidade Polaco-Lhituana]] i la [[Hungria]], fúrun mais tolerantes. Anquanto se oumentaba la predomináncia de l catolicismo, eilhes inda permitian que un grande númaro de minories relegiosas cultibasse sues fés. Assi, la [[Ouropa Central]] mantebe-se debedida antre [[católicos]], [[protestantes]], [[ourtodoxos]] i [[judius]]. Outro amportante acuntecimiento desta época fui l crecimiento de l sentimiento de ounion de l pobo ouropeu. [[Émeric Crucé]] ([[1623]]) formulou la eideia de l [[Cunseilho Ouropeu]], cula antençon de acabar cun las guerras na ouropa; bisto que la redadeira tentatiba de criar paç na ouropa nun oubtebe sucesso quando todos ls países ouropeus (sceto la [[Rússia]] i l [[Ampério Otomano]], bistos cumo strangeiros) fazirun un tratado de paç an [[1518]] ne l [[Tratado de Lhondres (1518)|Tratado de Lhondres]]. Muitas guerras stourórun de nuobo an poucos anhos. La reforma proporcionou la paç ampossible na Ouropa por muitos seclos inda.
Outro zambolbimiento fui la eideia de la superioridade ouropeia. L eideal de [[ceblizaçon]] fui baseado ne ls antigos griegos i romanos: [[deciplina]], [[eiducaçon]] i bibir nua cidade éran requeridos para tornar l pobo ciblizado; ouropeus i nun ouropeus éran julgados por sue [[ciblidade]]. Serbícios postais éran ancontrados por todas las regiones, l que permitiu ua rede houmanística de anteletuales anterconetados pula [[Ouropa]], mesmo cun las dibisones relegiosas. Antretanto, la [[Eigreija Católica Romana]] proibiu i baniu muitos trabalhos científicos promissores; esso trouxe ua bantaige als países protestantes, adonde l banimiento de lhibros era ourganizado regionalmente. [[Francis Bacon]] i outros lhíderes de la ciéncia tentórun criar ua ounidade na Ouropa focando-se na ounidade pula natureza. Ne l [[seclo XV]], cul fin de la [[Eidade Média]], poderosos stados aparecírun, custruídos por nuobos [[monarquia|monarcas]], que centralizórun l poder na [[Fráncia]], [[Anglaterra]] i [[Spanha]]. Por outro lhado, l parlamiento de la [[Quemunidade Polaco-Lhituana]] ganhou poder, tirando ls dreitos lhegislatibos de l rei [[Polónia|polaco]]. L poder de l nuobo stado fui cuntestado por parlamentares an outros países, specialmente la [[Anglaterra]]. Nuobos tipos de stados surgian cula coperaçon antre gobernantes de tierras, cidades, repúblicas de huortos i guerreiros.
=== La Era de l Çcubrimientos ===
{{Artigos percipales|[[Mercantilismo]] i [[Era de l Çcubrimentos]]}}
[[Fexeiro:Lorrain.seaport.jpg|thumb|180px|left|L porto marítimo de [[Villa Medici]] an 1638, por [[Claude Lorrain]].]]
Las numerosas guerras nun ampediran que ls nuobos stados splorassen i cunquistassen anchas porçones de l mundo, particularmente na [[Ásia]] ([[Sibéria]])<ref>{{citar web |url=http://www.jocumpr.com.br/projetosiberia/novosibirsck.htm |títalo=Porjeto Sibéria |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080513092636/http://www.jocumpr.com.br/projetosiberia/novosibirsck.htm |arquibodata=13-05-2008}}</ref> i la recén-çcubierta [[América]].<ref>{{citar web |url=http://www.historianet.com.br/conteudo/default.aspx?codigo=36 |títalo=La Cunquista de l Nuobo Mundo |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra=HistoriaNet.com |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2008 |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Ne l [[seclo XV]], [[Pertual]] lhiderou la sploraçon geográfica, seguido pula [[Spanha]] ne l ampeço ne l [[seclo XVI]]. Eilhes fúrun ls purmeiros stados a fundar quelónias na [[América]] i [[Feitorias|staçones de troca]] nas cuostas de la [[África]] i de la [[Ásia]], mas lhougo fúrun seguidos pula [[Fráncia]], [[Anglaterra]] i [[Países Baixos|Houlanda]]. An [[1552]], l [[czar]] [[Rússia|Russo]] [[Iban, l Terríbel]] cunquistou ls dous maiores [[khanato]]s [[tártaros]], [[Kazan]] i [[Astrakhan]], i la [[Yermak Timofeyebich|biaige de Yermak]] an [[1580]], que lhebou la aneixaçon de la [[Sibéria]] pula [[Rússia]].
La [[quelonialismo|spanson quelonial]] prosseguiu-se ne ls anhos seguintes (mesmo cun alguns ampecilhos, cumo la [[Reboluçon Amaricana]] i las guerras pula andependéncia an muitas quelónias amaricanas). La [[Spanha]] cuntrolou parte de la [[América de l Norte]] i grande parte de la [[América Central]] i de l [[América de l Sul|Sul]], l [[Caribe]] i [[Filipinas]].<ref>{{citar web |url=http://www.fcsh.unl.pt/cursos/2007/Estudos-Portugueses-e-Espanhois.4048/uc-711051132.7 |títalo=Stória de l Ampério Spanhol |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra=FCSH |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> [[Ampério Pertués|Pertual]] tubo an sues manos l [[Brasil quelónia|Brasil]] i la maior parte de l territórios costeiros an [[Colonizaçon pertuesa de la África|África]] i na [[Ampério Pertués|Ásia]] ([[Andia]] i pequeinhos territórios na [[China]] etc);<ref>{{citar web |url=http://www.tecnet.pt/portugal/37819.html |títalo=Ampério Quelonial Pertués |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Ls [[Ampério Británico|británicos]] comandában la [[Austrália]], [[Nuoba Zelándia]], maior parte de la [[Índia]] i grande parte de la [[Ampério británico|África]] i [[América de l Norte]];<ref>{{citar web |url=http://www.historiadomundo.com.br/inglesa/imperio-ingles/ |títalo=Ampério Anglés - Stória de l Ampério Anglés |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |lhéngua=pertués |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080918211917/http://www.historiadomundo.com.br/inglesa/imperio-ingles/ |arquibodata=18-09-2008}}</ref> la [[Fráncia]] comandou partes de l [[Canadá]] i de la [[Índia]] (mas quaije todo fui perdido pa ls [[Grana-Bretanha|británicos]] an [[1763]]), la [[Andochina]], grandes tierras na [[Ampério quelonial francés|África]] i [[Caribe]]; la [[Países Baixos|Houlanda]] ganhou las [[Índias Ourientales]] (hoije [[Andonésia]]) i alguas ilhas ne l [[Caribe]]; países cumo [[Almanha]], [[Bélgica]], [[Eitália]] i [[Rússia]] cunquistórun quelónias mais tarde.
Essa spanson ajudou la eiquenomie de l países que la fazirun. L [[comércio]] prosperou, por causa de la menor stablidade antre ls ampérios. Ne l final de l [[seclo XVI]], la [[prata]] amaricana era respunsable por 1/5 de to l comércio de la [[Spanha]].<ref>{{citar web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575057_13/spain.html |títalo=La Cunquista de las Américas |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> Ls países ouropeus trabórun guerras que fúrun pagas atrabeç de l denheiro cunseguido cula sploraçon de las quelónias. Inda assi, ls lhucros cul [[tráfico de scrabos]] i las plantaçones de las [[Índias Oucidentales]], la mais rentable de las quelónias británicas naquel momento, repersentában solo 5% de to la eiquenomie de l [[Ampério Británico]] ne l final de l [[seclo XVIII]], tiempo de la [[Reboluçon Andustrial]].
=== Eiluminismo ===
{{Artigo percipal|Eiluminismo}}
[[Fexeiro:Battle of Nordlingen in 1634 by Jacques Courtois.jpg|thumb|200px|La [[Batailha de Nördlingen (1634)|Batailha de Nördlingen]] na [[Guerra de l 30 anhos]].]]
A partir de l ampeço deste período, l [[capitalismo]] sustituía l [[feudalismo]] cumo percipal forma de ourganizaçon eiquenómica, al menos ne l oeste de la [[Ouropa]]. La spanson de las frunteiras queloniales resultou nua [[Reboluçon Comercial]]. Nota-se ne l período l crecimiento de la [[ciéncia]] moderna i la aplicaçon de sues çcubiertas an melhorias tecnológicas, que culminórun cula [[reboluçon Andustrial]]. Çcubiertas eibéricas de l [[Nuobo Mundo]], que ampeçórun cula jornada de [[Cristobon Colombo]] al oeste cula busca dua rota fácele para las [[Índias Ourientales]] an [[1492]], fúrun lhougo adatadas por sploraçones [[Anglaterra|anglesas]] i [[Fráncia|francesas]] na [[América de l Norte]]. Nuobas formas de comércio i la spanson de ls hourizontes fazirun neçaira ua mudança ne l [[dreito anternacional]].
La [[reforma protestante]] porduziu eifeitos perfundos na ounidade [[Ouropa|ouropeia]]. Nun solo debedindo las naciones ua de las outras pula sue ourientaçon relegiosa, mas alguns stados fúrun afetados anternamente por lhuitas relegiosas, fuortemente ancorajadas por sous einimigos sternos. La [[Fráncia]] bibiu essa situaçon ne l [[seclo XVI]] cun ua série de cunflitos, cumo las [[guerras relegiosas na Fráncia]], que culminórun ne l triunfo de la [[Casa de Bourbon|Dinastie Bourbon]]. La [[Anglaterra]] prebeniu-se desse fato cula cunsulidaçon sob la [[Isabel I de la Anglaterra|Reina Eilizabeth]] de l moderado [[Anglicanismo]]. Quaije to parte de la atual [[Almanha]] staba debedida an einúmeros stados sob l comando teórico de l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], que tamien staba debedido drento de l própio gobierno. La sola sceçon a esso era la [[Quemunidade Polaco-Lhituana]], ua ounion criada pula [[Ounion de Lhublin]], spressando ua grande [[toleráncia relegiosa]]. Esse ambate relegioso acuntiu até la [[Guerra de l Trinta Anhos]] quando l [[nacionalismo]] sustituiu la religion cumo percipal motor de ls cunflitos na ouropa.<ref>{{harbnb|LESSA|2005|p=19}}</ref>
La [[Guerra de l Trinta Anhos]] acuntiu antre [[1618]] i [[1648]],<ref>{{harbnb|LESSA|2005|p=20}}</ref> percipalmente ne l território de la atual [[Almanha]], i ambolbiu las percipales poténcias ouropeias. Ampeçou cumo un cunflito relegioso antre [[Protestantes]] i [[Católicos]] ne l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], i als poucos zambolbiu-se nua guerra giral, ambolbendo buona parte de la ouropa, por rezones nun necessariamente lhigadas a la religion.<ref>{{citar web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War |títalo=Thirty Years' War |data=20-07-1998 |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> L maior ampato de la guerra, na qual eisércitos de [[mercenário]]s fúrun lhargamente outelizados, fui la debastaçon de regiones anteiras na busca de l eisército einimigo. Eipisódios cumo la disseminaçon de la [[fame]] i de las [[malina]]s debastórun la populaçon de ls stados germánicos i, an menor grau, de l [[Países Baixos]] i de la [[Eitália]], adonde lhebórun a la falhéncia mui de ls poderes regionales ambolbidos. Antre un quarto i un terço de la populaçon almana pereciu por causas diretamente lhigadas a la guerra ó inda de malinas i miséria causadas pul cunflito armado.<ref>{{citar web |ultimo=Snell |purmeiro=Melissa |url=http://historymedren.about.com/library/text/bltxtgermany16.htm |títalo=Almanha – La Guerra de l 30 Anhos – La Paç de Bestfália |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> La guerra durou trinta anhos, mas ls cunflitos que eilha dou ampeço inda cuntinórun sin seluçon por mui tiempo.
[[Fexeiro:Herman Moll Map of Europe.jpg|thumb|200px|left|Depuis de la [[Paç de Bestfália]], las frunteiras de la ouropa stában inda las mesmas an [[1708]].]]
Depuis de la [[Paç de Bestfália]], que permitiu als países que eilhes scolhessen sue ourientaçon relegiosa, l [[Absolutismo]] tornou-se l padron de l cuntinente, anquanto la [[Anglaterra]] caminaba rumo al [[liberalismo]] cula [[Guerra Cebil Anglesa]] i la [[Reboluçon Gloriosa]].<ref>{{harbnb|LESSA|2005|p=30}}</ref> Ls cunflitos melitares na ouropa nun acabórun, mas tubírun menos ampato na bida de sous cidadanos. Ne l noroeste, l [[Eiluminismo]] dou la base filosófica para un nuobo punto de bista na [[sociadade]], i la cuntina difuson de la [[literatura]] fui possible cula ambençon de la [[prensa topográfica|prensa]], criando nuobas formas de abanço de l pensamiento houmano. Inda, nesse segmento, la [[Quemunidade Polaco-Lhituana]] fui ua sceçon, cun sue quaije democrática "[[liberdade dourada]]".
La [[Ouropa Ouriental]] era ua arena de cunflito çputada por [[Suécia]], la [[Quemunidade Polaco-Lhituana]] i l [[Ampério Otomano]]. Nesse período ouserbou-se un gradual declínio destes trés poderes que fúrun eibentualmente sustituídos pulas nuobas [[Absolutismo|monarquias absolutistas]], [[Rússia]], [[Prússia]] i [[Áustria]].<ref>{{harbnb|LESSA|2001|p=21}}</ref> Na birada pa l [[seclo XIX]], eilhes tornórun-se las nuobas poténcias, debedindo la [[Polónia]] antre si, cun [[Suécia]] i [[Turquia]] perdendo territórios sustanciales para [[Rússia]] i [[Áustria]] respetibamente. Ua grande parte de [[judius]] poloneses emigrou para la [[Ouropa Oucidental]], fundando quemunidades judaicas an lhugares de adonde fúrun spulsos durante la [[Eidade Média]].
== Reboluçon i nacionalismo ==
{{Mais anformaçones|[[Seclo XIX]]}}
[[Fexeiro:Europe1815 1905.jpg|thumb|180px|An 1815, las frunteiras de la Ouropa fúrun refeitas, quando sues raízes yá habien sido sacudidas puls eisércitos de [[Napoleon I|Napoleon]].]]
=== Reboluçon Andustrial ===
{{Artigo percipal|Reboluçon Andustrial}}
[[Fexeiro:Dore Lhondon.jpg|thumb|180px|left|Cielo de Chupones de [[Londres]] an 1870, por [[Gustave Doré]].]]
La [[Reboluçon Andustrial]] fui un período cumprendido antre l fin de l [[seclo XVIII]] i l ampeço de l [[seclo XIX]], ne l qual ocorrírun grandes mudanças na [[agricultura]], [[manufatura]] i [[trasporte]] i fui porduzido un perfundo eifeito socioeconómico i cultural na [[Grana-Bretanha]], que mais tarde se spalhou por to la [[Ouropa]], [[América de l Norte]], i depuis para to l mundo, nun porcesso que inda cuntina: la [[Andustrializaçon]]. Na parte final de ls anhos de [[1700]] la eiquenomie baseada na fuorça manual ne l Reino de la [[Grana-Bretanha]] ampeçou a ser sustituída por outra dominada pula [[andústria]] i pulas [[máquina]]s. Ampeçou cula [[mecanizaçon]] de las [[Téxteis|andústrias téxteis]], l zambolbimiento de técnicas abançadas de porduçon de [[fierro]] i l oumiento de l uso de [[carbon]] refinado. La spanson de l [[comércio]] fui possiblitada cula antroduçon de [[canhales]], [[rodobias]] i [[outo-stradas]]. La antroduçon de las [[Motor a oupor|máquinas a oupor]] (abastecidas purmeiramente cun [[carbon]]) i maquinarie bruta (percipalmente na manufatura téxtil) dórun la base para grandes oumientos na capacidade pordutiba anglesa.<ref>{{citar lhibro |outor1= Gerald M. Meier |outor2=James E. Rauch |títalo=Leading Issues in Economic Development |lhocal=Oxford |eiditora=Oxford University Press US |lhéngua=anglés |ISBN=0-19-511589-9}}</ref> L zambolbimiento de máquinas de [[ferramienta]]s nas dues purmeiras décadas de l [[seclo XIX]] facilitou la porduçon de mais máquinas para séren outelizadas an outras andústrias. Durante l [[seclo XIX]], la andustrializaçon se alastrou pul resto de la [[Ouropa Oucidental]] i [[América de l Norte]], afetando mais tarde grande parte de l mundo.
=== Reboluçones políticas ===
{{Artigos percipales|[[Reboluçon Amaricana]], [[Reboluçon Francesa]] i [[Guerras napoleónicas]]}}
[[Fexeiro:Prise de la Bastille.jpg|thumb|180px|A tomada de la [[Bastilha]] na Reboluçon Francesa an 1789.]]
La anterbençon francesa na [[Guerra de Andependéncia de l EUA]] lhebou l stado francés a la falhéncia.<ref name=Reb>{{citar web |url=http://www.manyanga.ac.mz/discip/hist/rf.pdf |títalo=Reboluçon Francesa |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=21-10-2008 |páiginas= |arquibourl=https://web.archive.org/web/20091104035156/http://www.manyanga.ac.mz/discip/hist/rf.pdf |arquibodata=04-11-2009}}</ref> Depuis de dibersas tentatibas falhas dua reforma financeira, [[Luis XVI de la Fráncia|Luís XVI]] fui fuorçado a reabibar la [[Assembleia de ls Stados Gerales]], un cuorpo repersentatibo de l paíç feito pulas trés classes de l stado: l [[clero]], ls [[nobre]]s i l [[pobo]]. Ls nembros de l Stados-Gerales reuniran-se ne l [[Palácio de Bersalhes]] an maio de 1789, mas l debate i la forma de botaçon que serie ousada criórun un ampasse. Bino júnio, i l terceiro stado, associado a nembros de ls dous outros stados, declarou-se ua [[Assembleia Nacional]] i prometiu nun se dissolber até que la [[Fráncia]] tubisse ua custituiçon i criasse, an Júlio, ua [[Assembleia Nacional Custituinte]]. Ne l mesmo tiempo, ls [[paris]]ienses reboltórun-se, celebremente derrubando la prison de la [[Bastilha]] an [[14 de júlio]] de [[1789]].<ref name="Reb"/>
Nesse tiempo, la assembleia criou ua [[monarquia custitucional]], i ne ls dous anhos que se passórun bárias lheis fúrun criadas cumo la [[Declaraçon de ls dreitos de l Home i de l Cidadano]], la aboliçon de l feudalismo i ua [[Custituiçon Cebil de l Clérigos|mudança fundamental]] de las relaçones antre la Fráncia i Roma.<ref name="Reb"/> Ne l ampeço, l rei cuntinou ne l trono al lhongo dessas mudanças i gozou dua popularidade razoable cul pobo, mas la anti-rialeza crecie cul peligro dua ambason strangeira. Anton l rei, sin poderes, decidiu fugir cula sue família, mas el fui reconhecido de buolta la [[Paris]]. An [[12 de janeiro]] de [[1793]], sendo cumbita sue traiçon, el fui eisecutado.
An [[20 de setembre]] de [[1792]], la cumbençon nacional aboliu la [[monarquia]] i declarou la Fráncia ua [[república]].<ref name="Reb"/> Debido a la eminéncia de las guerras, la cumbençon nacional criou l [[Comité de Salbaçon Pública]] cuntrolado por [[Maximilien Robespierre]] de l Partido de l [[Jacobinos]], para atuar cumo [[Poder Eisecutibo|eisecutibo]] de l paíç. Sob Robespierre l comité ampeçaba l [[Reino de l terror]], ne l qual cerca de 40.000 pessonas fúrun eisecutadas an Paris, na maiorie nobres, anque, frequentemente, faltáren eibidéncias. Por to l paíç, [[Rebelion de la Bendéia|ansurreiçones]] contra- reboluçon fúrun brutalmente reprimidas. L regime fui puosto ambaixo ne l golpe de [[9 Termidor]] (27 de Júlio de 1794) i Robespierre fui eisecutado. L regime que se seguiu acabou cul Terror i afrouxou la maiorie de las regras stremas de Robespierre.<ref name="Reb"/>
[[Fexeiro:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|left|250px|La [[Batailha de Waterloo]], adonde [[Napoleon]] fui derrotado pul [[Duque de Wellington]] an 1815.]]
[[Napoleon Bonaparte]] fui l general francés que mais oubtebe sucesso nas guerras de la Reboluçon, tenendo cunquistado grandes porçones de la [[Eitália]] i fuorçado ls [[austríacos]] a la paç. An [[1799]], retornou de l [[Eigito]] i an [[18 de Brumário]] (9 de Nobembre) subjugou l gobierno, sustituindo-lo pul sou [[Cunsulado francés|Cunsulado]], de l qual tornou-se l purmeiro Cónsul.<ref name=Napoleao>{{citar web |ultimo=Machado Ramos |purmeiro=Jefferson Evandro |url=http://www.suapesquisa.com/biografias/napoleao.htm |títalo=Napoleon Bonaparte - Biografie, stória, etc. |data= |mes= |anho= |obra= |lhéngua=pertués |acessodata=21-10-2008 |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> An [[2 de Dezembre]] de [[1804]], depuis dua tentatiba de assassinato, el corou-se [[Purmeiro Ampério Francés|amperador]]. An [[1805]], Napoleon planeijou ambadir la [[Grana-Bretanha]], mas la recén-criada aliança antre británicos, russos i austríacos ([[Terceira Coalizon]]) forçou-lo a direcionar la atençon pa l cuntinente, quando a la par el tenie falhado an zbiar la Armada Superior Británica para lhoinge de l [[Canhal de la Mancha]], ocasionando ua decisiba derrota francesa na [[batailha de Trafalgar]] an [[21 de Outubre]], i colocando un fin an sues spráncias de ambadir la Grana-Bretanha. An [[2 de Dezembre]] de [[1805]], Napoleon derrotou l eisército austro-russo, numericamente superior, an [[Austerlitç]], fuorçando la [[Ampério Austríaco|Áustria]] zeistir de la coalizon i lhebando a la fragmentaçon de l [[Sacro Ampério Romano Germánico]].<ref name="Napoleao"/> An 1806, la [[Quarta coalizon]] fui formada; an [[14 de Outubre]] Napoleon derrotou ls [[prussianos]] na [[Batailha de Jena|Batailha de Jena-Auerstedt]], marchando atrabeç de la Almanha i derrotando ls russos an [[14 de Júnio]] de [[1807]] an [[Batailha de Friedlándia|Friedland]]. Ls [[Tratados de Tilsit]] debediran la Ouropa antre Fráncia i [[Ampério Russo|Rússia]] i criórun l [[Ducado de Barsóbia]].<ref name="Napoleao"/>
An [[12 de júnio]] de [[1812]], Napoleon [[Campanha de la Rússia (1812)|ambadiu]] la Rússia cun sue [[Grande Armée]] de aprossimadamente 700.000 suldados.<ref name="Napoleao"/> Passado las bitórias an [[Batailha de Smolensk|Smolensk]] i [[Batailha de Borodino|Borodino]], Napoleon acupou [[Moscobo]], solo para ancontrá-la queimada pul eisército russo an retirada. Assi, el fui fuorçado a bater cun sou eisército an retirada. Na buolta sou eisército fui arrasado puls [[cossacos]] i sofriu de malinas, fame i cul rigoroso ambierno russo. Solo 20.000 suldados subrebibírun a essa campanha.<ref name="Napoleao"/> An [[1813]], ampeçou l declínio de Napoleon, sendo derrotado pul [[Eisército de las siete Naciones]] na [[Batailha de Lheipzig]] an outubre de 1813. El fui fuorçado a abdicar depuis de la [[Campanha de ls Seis Dies]] i la acupaçon de Paris. Sob l [[Tratado de Fontainebleau]] el fui silado na [[Ilha de Eilba]]. Retornou a la Fráncia an [[1° de márcio]] de [[1815]] i cumbocou un eisército lheal, mas fui cumprensiblemente derrotado por fuorças británicas i prussianas na [[Batailha de Waterloo]] an 18 de júnio de 1815.<ref name=Napoleao/>
=== La formaçon de las naciones ===
{{Artigos percipales|[[Unificaçon Eitaliana]], [[Guerra Franco-prussiana]], [[Guerra de la Crimeia]] i [[Reboluçones de 1848]]}}
[[Fexeiro:Maerz1848 berlin.jpg|thumb|180px|Populares apoiando la [[Reboluçones de 1848|Reboluçon de 1848]] an [[Berlin]].]]
Depuis de la derrota de la [[Reboluçon Francesa|rebolucionária Fráncia]], outras grandes fuorças tentórun restaurar la situaçon eisistente antes de 1789. An 1815, ne l [[Cungresso de Biena]], las maiores fuorças de la Ouropa se ourganizórun para porduzir un pacífico [[eiquilíbrio de poder]] antre ls ampérios depuis de las [[Guerras Napoleónicas]] (ambora stubíssen ocorrendo mobimientos anternos rebolucionários) sob l sistema de [[Klemens Wenzel von Metternich|Matternich]].<ref>{{citar web |url=http://educaterra.terra.com.br/voltaire/mundo/2003/03/26/001.htm |títalo=Orde i desorden ne l mundo |acessodata= |outor= |coautores= |data=19-10-2008 |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Antretanto, sous sfuorços fúrun ancapazes de parar la propagaçon de mobimientos rebolucionários: la [[classe média]] fui perfundamente anfluenciada puls eideales de democracie de la Reboluçon Francesa, la [[reboluçon Andustrial]] trouxe amportantes mudanças sócio-eiquenómicas, las classes baixas ampeçórun a ser anfluenciadas pulas eideias [[socialismo|socialistas]], [[quemunismo|quemunistas]] i [[anarquismo|anarquistas]] (specialmente ounidas por [[Karl Marx]] ne l [[Manifesto Quemunista]]),<ref>{{citar web |url=http://www.renascebrasil.com.br/a_socialismo2.htm |títalo=Socialismo i Sistema Socialista |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua= |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> i la preferéncia de ls nuobos capitalistas era l [[liberalismo]]. Ua nuoba óndia de anstablidade bino de la formaçon de dibersos mobimientos [[nacionalismo|nacionalistas]] (na [[Almanha]], [[Eitália]], [[Polónia]], etc.), buscando ua ounidade nacional i/ó lhiberaçon de l domínio strangeiro. Cumo resultado, l período antre 1815 i [[1871]] fui palco dun grande númaro de cunflitos i guerras de andependéncia. [[Napoleon III]], sobrino de Napoleon I, retornou de l eisílio na Anglaterra an 1848 para ser eileito pul parlamiento francés, cumo l anton "Persidente-Príncepe" i nun golpe de stado eileger-se amperador, aprobado depuis pula grande maiorie de l eileitorado francés. El ajudou na unificaçon de la Eitália lhutando contra l [[Ampério Austríaco]]<ref>{{citar web |url=http://www.brasilescola.com/historiag/unificacao-italia.htm |títalo=Unificaçon eitaliana |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> i lhutou la [[Guerra de la Crimeia]] cula Anglaterra i l [[Ampério Otomano]] contra la Rússia. Sou ampério ruiu depuis dua anfame derrota para la Prússia, na qual el fui caturado. La Fráncia anton se tornou ua fraca república que recusaba-se a negociar i fui derrotada pula Prússia an poucos meses. An [[Bersalhes]], l Rei [[Guilherme I de la Prússia]] fui proclamado [[Segundo Reich|Amperador de la Almanha]] i la Almanha moderna naciu.<ref>{{citar web |url=http://www.ricardoorlandini.net/content/DetalheConteudo2.asp?cntId=8539 |títalo=Guerra franco-prussiana |acessodata= |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Mesmo que la maiorie de l rebolucionários tenga sido derrotada, muitos stados ouropeus tornórun-se [[Monarquia Custitucional|monarquias custitucionales]], i an 1871 Almanha i Eitália se zambolbírun an stados-nacion. Fui ne l seclo XIX tamien que se ouserbou l [[Ampério Británico]] eimergir cumo l purmeiro poder global de l mundo debido, an grande parte, a la [[Reboluçon Andustrial]] i la bitória nas [[Guerras Napoleónicas]].<ref>{{citar web |url=http://www.unicamp.br/cemarx/criticamarxista/critica19-A-wod.pdf |títalo=Amperialismo de l EUA: Heigemonia eiquenómica i melitar |acessodata=19-10-2008 |outor=Ellen Meiksins Wood |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref>
=== Ampérios ===
{{Artigos percipales|[[Neoquelonialismo]], [[Ampério Otomano]], [[Ampério Habsburgo]], [[Ampério Russo]], [[Ampério Francés]], [[Ampério Británico]] i [[Ampério Houlandés]]}}
[[Fexeiro:Paris-LOC cph 3b40741.jpg|left|thumb|180px|Paris i la Feira Mundial an 1884.]]
La paç eirie solo durar até que l [[Ampério Otomano]] declinasse suficientemente para se tornar albo de outros.<ref>{{citar web |url=http://www.islam.org.br/o_imperio_otomano.htm |títalo=L Ampério Otomano |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Esso ancitou la Guerra de la Crimeia an 1854,<ref>{{citar web |url=http://guerras.brasilescola.com/seclo-xvi-xix/guerra-crimeia.htm |títalo=Guerra de la Crimeia |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> i ampeçou un tenso período de pequeinhos cunflitos antre las naciones dominantes de la Ouropa que dórun l purmeiro passo para a posterior [[Purmeira Guerra Mundial]]. Esso mudou ua terceira beç cul fin de bárias guerras que trasformórun l [[Reino de la Sardenha]] i l [[Reino de la Prússia]] nas naciones de la Eitália i de la Almanha, mudando seneficatibamente l balanço de l poder na Ouropa. A partir de 1870, la heigemonia [[Otto von Bismarck|Bismarquiana]] na Ouropa puso la Fráncia nua situaçon crítica.<ref>{{citar web |url=http://www.geocities.com/vienna/strasse/8454/historia5.htm |títalo=Seclo XIX |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Eilha debagar reconstruiu sues relaçones anternacionales, buscando alianças cula Grana-Bretanha i Rússia, para cuntrolar l crecente poder de la Almanha subre la Ouropa. Desse modo, dous lhados oupostos se formórun na Ouropa, ancrementando sues fuorças melitares i sues alianças anho a anho.<ref>{{citar web |url=http://www.suapesquisa.com/primeiraguerra/.htm |títalo=Purmeira Guerra Mundial - Antecedentes |acessodata=19-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref>
== Guerra i paç ==
{{Mais anformaçones|[[Seclo XX]]}}
[[Fexeiro:The British Army on the Western Front, 1914-1918 Q4649.jpg|thumb|180px|Las trincheiras tornórun-se famosos simblos de ls cumbates de la [[Purmeira Guerra Mundial]].]]
=== Guerras mundiales ===
{{Artigos percipales|[[Purmeira Guerra Mundial]], [[Reboluçon Russa de 1917]], [[Tratado de Bersalhes]], [[Grande depresson]] i [[Segunda Guerra Mundial]]}}
Depuis de la relatiba paç na maior parte de l [[seclo XIX]], la ribalidade antre las poténcias ouropeias splodiu an [[1914]], quando la [[Purmeira Guerra Mundial]] ampeçou. Mais de 60 milhones de suldados ouropeus fúrun moblizados antre [[1914]] i [[1918]].<ref>{{citar web |url=http://www.jimmyatkinson.com/papers/versaillestreaty.html |títalo=L tratado de Versalhes i sues cunsequéncias |data=16-12-2002 |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref> Dun lhado stában [[Almanha]], [[Áustria-Hungria]], l [[Ampério Otomano]] i la [[Bulgária]] ([[Ampérios Centrales|Poderes Centrales]]/ [[Tríplice Aliança (1882)|Tríplice Aliança]]), anquanto que ne l outro lhado stában la [[Sérbia]] i la [[Tríplice Entente]] – a elástica coalizon antre [[Fráncia]], [[Reino Ounido]] i [[Rússia]], que ganhou la partecipaçon de la [[Eitália]] an [[1915]] i de l [[Stados Ounidos]] an [[1917]]. Ambora la [[Rússia]] tenga sido derrotada an [[1917]] (la guerra fui ua de las maiores causas de la [[Reboluçon Russa de 1917|Reboluçon Russa]], lhebando a la formaçon de la quemunista [[Ounion Sobiética]]), la Entente finalmente prebaleciu ne l outonho de [[1918]].
Ne l [[Tratado de Bersalhes]] ([[1919]]) ls bencedores ampusírun seberas cundiçones a la [[Almanha]] i als nuobos stados reconhecidos (tales cumo [[Polónia]], [[Tchecoslobáquia]], [[Hungria]], [[Áustria]], [[Iugoslábia]], [[Finlándia]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]]) criados na [[Ouropa Central]] a partir de ls zaparecidos ampérios [[Ampério Alman|Alman]], [[Áustria-Hungria|Austro-Húngaro]] i [[Ampério Russo|Russo]], supostamente na base de la outo-definiçon. La maiorie desses países entrarie an guerras lhocales, sendo la maior deilhas la [[Guerra Polaco-Sobiética]] ([[1919]]-[[1921]]). Nas décadas seguintes, l medo de l [[quemunismo]] i la [[Grande Depresson]] ([[1929]]-[[1943]]) lhebórun grupos stremistas nacionalistas - sob la catadorie de l [[fascismo]] – na [[Eitália]] ([[1922]]), [[Almanha]] ([[1933]]), [[Spanha]] (depuis de la [[Guerra Cebil spanhola|guerra cebil]], treminada an [[1939]]) i an outros países cumo la [[Hungria]].
[[Fexeiro:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|thumb|140px|Hitler i Mussolini formórun l Pato de l Eixe i dominórun la maior parte de la Ouropa na fase einicial de la Segunda Guerra Mundial.]]
Depuis de aliar-se cula Eitália de Mussolini ne l [[Pato de Aço]] i assinar l pato de nó-agresson cula [[Ounion Sobiética]], l ditador alman [[Adolf Hitler]] ampeçou la [[Segunda Guerra Mundial]] an [[1° de Setembre]] de [[1939]] ambadindo la [[Polónia]], depuis dua spanson melitar ocorrida ne l final de la década de [[1930]]. Passado sucessos einiciales (percipalmente la cunquista de l oeste de la [[Polónia]], grande parte de la [[Scandinábia]], [[Fráncia]] i ls [[Balcanas]] antes de [[1941]]), las fuorças de l [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] ampeçórun a anfraquecer-se an [[1941]]. Ls percipales ouponentes eideológicos de Hitler éran ls [[quemunismo|quemunistas]] de la [[Rússia]], mas por causa de la falha almana an derrotar l [[Reino Ounido]] i de las falhas eitalianas ne l [[norte de la África]] i ne l [[Mediterráneo]], las fuorças de l Eixe se resumiran a la [[Ouropa Oucidental]], [[Scandinábia]], para alhá de ataques la [[África]]. L ataque feito mais tarde a la [[Ounion Sobiética]] (que junto cula [[Almanha]] debediu la [[Ouropa central]] an [[1939]]-[[1940]]) nun fui feito cula fuorça neçaira. Anque un sucesso einicial, l eisército alman fui parado acerca de [[Moscobo]] an [[dezembre]] de [[1941]].
Solo ne l próssimo anho ye que l abanço alman serie parado i eilhes ampeçarian a sofrer ua série de derrotas, cumo por eisemplo, nas batailhas de [[Batailha de Stalingrado|Stalingrado]] i [[Batailha de Kursk|Kursk]]. Nesse anterin, l [[Japon]] (aliado de [[Almanha]] i [[Eitália]] zde [[setembre]] de [[1940]]) atacou ls británicos ne l [[Sudeste Asiático]] i ls [[Stados Ounidos]] ne l [[Habaí]] an [[7 de Dezembre]] de [[1941]]; la [[Almanha]] anton cumpletou sue spanson declarando guerra als [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]. La guerra oumentou la tenson antre l [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] ([[Almanha]], [[Eitália]] i [[Japon]]) i ls [[Aliados]] ([[Reino Ounido]], [[Ounion Sobiética]] i ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]). Las fuorças Aliadas bencírun ne l norte de la [[África]] i ambadiran la [[Eitália]] an [[1943]], i la acupada [[Fráncia]] an [[1944]]. Na [[primabera]] de [[1945]], la [[Almanha]] fui ambadida pul lheste pula [[Ounion Sobiética]] i pul oeste puls [[Aliados]]; [[Hitler]] cometiu suicídio i la [[Almanha]] se rendiu ne l ampeço de maio acabando cula guerra na Ouropa.
L período fui marcado tamien por un andustrializado i planeijado [[genocídio]] de mais de 11 milhones de pessonas, ancluindo la [[Holocausto|maiorie de ls judius de la Ouropa]] i [[ciganos]], assi cumo milhones de [[Crimes nazistas contra poloneses|poloneses]] i slabos [[Generalplan Ost|sobiéticos]]. L sistema sobiético de [[Gulags|trabalho fuorçado]], las spulsones de la populaçon de la [[Ounion Sobiética]] i la [[Holodomor|grande fame de la Ucránia]] tubírun semelhante carga de muortes. Durante i depuis de la guerra, milhones de cebiles fúrun afetadas pulas fuorçadas trasferéncias de la populaçon.
=== Guerra Frie ===
{{Artigos percipales|[[Guerra Frie]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], [[Praino Marshall]] i [[Quemunidade Ouropeia]]}}
[[Fexeiro:Berlin Wall 1961-11-20.jpg|thumb|180px|Trabalhadores de la Almanha Ouriental custruindo l Muro de Berlin, 20 de Nobembre de 1961.]]
La [[Purmeira Guerra Mundial|Purmeira]] i specialmente la [[Segunda Guerra Mundial]] acabórun cula preponderante posiçon de la [[Ouropa Oucidental]]. L mapa de l cuntinente fui redesenhado na [[Cunferéncia de Yalta]]<ref>{{citar web |url=http://educaterra.terra.com.br/voltaire/seculo/2003/11/28/004.htm |títalo=La Cunferéncia de Yalta |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> i debedido se tornou la percipal zona de cuntençon na [[Guerra Frie]] antre dous blocos, ls países oucidentales i l [[bloco de lheste|bloco Ouriental]]. Ls [[Stados Ounidos]] i la [[Ouropa Oucidental]] ([[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Países Baixos]], [[Almanha Oucidental]], etc.) stablecírun la aliança de la [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]] cumo proteçon contra ua possible ambason sobiética.<ref>{{citar web |url=http://www.mundoeducacao.com.br/geografia/otan.htm |títalo=OTAN |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Depuis, la [[Ounion Sobiética]] i l [[Leste Ouropeu]] ([[Polónia]], [[Tchecoslobáquia]], [[Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]] i [[Almanha Ouriental]]) stablecírun l [[Pato de Barsóbia]] cumo proteçon contra ua possible ambason de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]].<ref>{{citar web |url=http://www.historiadomundo.com.br/idade-contemporanea/pacto-de-varsovia/ |títalo=Pato de Barsóbia |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref>
Na mesma época, la [[Ouropa Oucidental]] lhentamente ampeçou un porcesso de antegraçon política i eiquenómica,<ref name="UE">{{citar web |url=http://www.suapesquisa.com/uniaoeuropeia/ |títalo=Ounion Ouropeia - L que ye, países nembros, mapa, etc. |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |lhéngua=pertués |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> deseiando un cuntinente ounido i antegrado para prebenir outra guerra. Esse porcesso resultou naturalmente ne l zambolbimiento de ourganizaçones cumo la [[Ounion Ouropeia]]<ref name="UE"/> i l [[Cunseilho de la Ouropa]].<ref>{{citar web |url=http://europa.eu/european_council/index_pt.htm |títalo=Ouropa - L Cunseilho Ouropeu |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> L mobimiento [[Solidarność]] que acuntiu na década de [[1980]] anfraqueciu l gobierno quemunista na [[Polónia]], fui l ampeço de l fin de l domínio quemunista na [[Ouropa Ouriental]] i l declínio de la [[Ounion Sobiética]].<ref name="URSS">{{citar web |url=http://www.espacoacademico.com.br/077/77rattner.htm |títalo=Ascenson i declínio de Superpoténcias |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> L lhíder sobiético [[Mikhail Gorbacheb]] anstituiu la [[Perestroika]] i la [[Glasnost]], que anfraquecírun oufecialmente la anfluéncia sobiética na [[Ouropa Ouriental]].<ref name="URSS"/> Ls gobiernos que dában suporte als sobiéticos entrórun an colapso i la [[Almanha Oucidental]] aneixou la [[Almanha Ouriental|Ouriental]] an [[1990]]. An [[1991]], la própia [[Ounion Sobiética]] ruiu, debedindo-se an 15 stados, cula [[Rússia]] tomando l lhugar de la [[Ounion Sobiética]] ne l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]]. Antretanto, la separaçon mais biolenta acuntiu na [[Iugoslábia]], ne ls [[Balcanas]]. Quatro ([[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Heirzegóbina]] i [[FYROM|Macedónia]]) de las seis repúblicas iugoslabas declarórun andependéncia i para la maiorie deilhas ua biolenta guerra se seguiu, an alguas partes até [[1995]]. An [[2006]], [[Montenegro]] se separou i declarou andependéncia, seguido por [[Kosobo]], formalmente ua porbíncia outónoma de la [[Sérbia]], an [[2008]], i çcaraterizando cumpletamente l antigo mapa de la [[Iugoslábia]]. Na era pós-guerra frie, [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]] i la [[Ounion Ouropeia]] fúrun als poucos admitindo la maiorie de ls antigos stados nembros de l [[Pato de Barsóbia]].<ref name="UE"/>
=== Reunificaçon i antegraçon ===
{{Artigos percipales|[[Stória de la Ounion Ouropeia]] i [[Antegraçon Ouropeia]]}}
[[Fexeiro:European flag in the wind.jpg|thumb|200px|La [[bandeira ouropeia]].]]
An [[1992]], l [[Tratado de Maastricht]] fui assinado puls anton nembros de la [[Ounion Ouropeia]]. Esso trasformou l "Porjeto Ouropeu" de ser ua [[Mercado Quemun Ouropeu|quemunidade eiquenómica]] cun ciertos aspetos políticos, nua ounion cun ua antensa coperaçon i prosperidade baseada nua ounion de soberanias nacionales.<ref name="UE"/>
An [[1985]], l [[Acordo de Schengen]] yá habie ua [[Cuntrole de Alfándiga|ária sin frunteiras]] i sin cuntrole de [[passaporte]] antre ls stados que l assinórun.<ref>{{citar web |url=http://europa.eu/abc/history/1990-1999/index_en.htm |títalo=Ua Ouropa sin frunteiras |lhéngua=anglés |acessodata=25-07-2008}}</ref>
Ua [[Ouro|moeda quemun]] para la maiorie de ls stados nembros de la [[Ounion Ouropeia]], l [[ouro]], fui stablecida eiletronicamente an [[1999]],<ref name="Ouro">{{citar web |url=http://www.suapesquisa.com/o_que_e/euro.htm |títalo=Ouro - definiçon, saba l que ye Ouro, eimaige, etc. |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |lhéngua=pertués |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> oufecialmente partilhando todas las [[moeda]]s de cada partecipante cun ls outros. La nuoba [[moeda]] fui posta an circulaçon an [[2002]] i las bielhas fúrun retiradas de l mercados.<ref name="Ouro"/> Solo trés países de l quinze Stados-nembros decidiran nun aderir al ouro ([[Reino Ounido]], [[Dinamarca]] i [[Suécia]]). An [[2004]], la [[Ounion Ouropeia|UE]] dou orde a la sue maior spanson, admitindo 10 nuobos nembros (uito de ls quales antigos stados [[quemunismo|quemunistas]]). Outros dous angressórun ne l grupo an [[2007]], nun total de 27 naciones.
Un tratado stablecendo ua [[Custituiçon Ouropeia|custituiçon para la UE]] fui assinado an [[Roma]] an [[2004]], cula antençon de sustituir todos ls antigos tratados cun solo un solo decumiento. Antretanto, sue ratificaçon nunca fui feita debido a la rejeiçon de [[Fráncia|franceses]] i [[Países Baixos|houlandeses]] bie [[refrendo]]. An [[2007]], cuncordou-se an sustituir aqueilha perpuosta cun un nuobo tratado reformado, l [[Tratado de Lhisboua]], que eirie antrar cumo ua emenda al ambés de sustituir ls [[Tratados de la Ounion Ouropeia|tratados eisistentes]].<ref name="TdL">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/NR/rdonlyres/1D96311C-F90D-4E97-B355-DFEA0DD1ABEA/0/TLconsolidado.pdf |títalo=Tratado de Lhisboua |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref> Esse tratado fui assinado an [[13 de Dezembre]] de [[2007]], i bai antrar an bigor an [[janeiro]] de [[2009]], se ratificado até essa data. Esso dará la [[Ounion Ouropeia]] sou purmeiro persidente permanente i menistro de relaçones steriores.<ref name="TdL"/>
Ls [[Balcanas]] son la parte de la [[Ouropa]] que mais deseia aderir la [[Ounion Ouropeia]], cula [[Croácia]] notadamente sperando ser aceita antes de [[2010]].<ref>{{citar ambora |outor= |url=http://www.parana-online.com.br/editoria/mundo/news/286339/ |títalo=Croácia ganha apoio para antrar na Ounion Ouropeia an 2010 |acessodata=25-10-2008 |obra=Paraná Online |data=13-03-2008 |lhéngua=pertués |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref><ref>{{citar ambora |url=http://dn.sapo.pt/2005/12/09/internacional/croacia_mais_perto_uniao_europeia.html |títalo=Croácia mais acerca de la Ounion Ouropeia |acessodata=25-10-2008 |outor= |coautores= |data= |mes= |anho= |obra= |formato= |lhéngua=pertués |páiginas= |arquibourl= |arquibodata= |citacao=}}</ref>
{{Refréncias|quel=2}}
=={{Bibliografie}}==
* {{citar lhibro |ultimo=LESSA |purmeiro=Antônio Carlos |títalo=Stória de las Relaçones Anternacionales: La Pax Britannica i l Mundo de l Seclo XIX |anho=2005 |lhocal=Petrópolis |eiditora=Vozes |ISBN=}}
[[Catadorie:Stória de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stória por region]]
9uur90caebx4mm6u95tp0ny01d88b2b
CD
0
10766
106589
106421
2026-04-15T21:33:44Z
Amherst99
11266
106589
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Jewel Case 02.jpg|thumb|La [[Jewel Case]].]]
Un '''disco cirne''', '''disco cirne a lhaser''', '''disco a lhaser''', '''cirne lhaser''' ó simplesmente '''disco lhaser''' (popularmente coincido por '''CD''', sigla pa la zeignaçon anglesa, '''''compact disc''''') ye un [[disco ótico]] [[digital]] de [[armazenamiento de dados]]. L formato fui ouriginalmente zambolbido cul propósito d'armazenar i tocar solo músicas, mas mais tarde fui adatado pa l'armazenamiento de dados, l [[CD-ROM]].
== Funcionamiento ==
Un CD ye un [[Acionador de disco|disco]] de [[acrílico]], subre l qual ye ampressa ua lhonga [[spiral]] (22,188 buoltas, totalizando 5,6 Km de stenson). Las anformaçones son grabadas an furos nessa spiral, l que cria dous tipos d'eirregularidades físicas: puntos brilhantes i puntos scuros. Estes puntos son chamados de [[bits]], i cumponen las anformaçones carregadas pul CD.
La lheitura dessas anformaçones ye feita por çpositibos speciales, que puoden ser [[Lheitor de CD|lheitores de CD]] ó [[Reprodutor de DBD|lheitores de DBD]]. La superfice de la spiral ye barrida por un ''[[lhaser]]'', qu'outeliza luç ne l cumprimiento [[anfrabermelho]]. Essa luç ye refletida pula superfice de l disco i catada por un detetor. Esse detetor ambia al cuntrolador de l'apareilho la sequéncia de puntos claros i scuros, que son cumbertidos an "uns ó zeros", ls bits (dados binairos). Para proteger la superfice de l CD de sujeira, ye colocada subre eilha ua camada de [[policarbonato]].
== Stória ==
A partir de l final de la [[década de 1980]] i ampeço de la [[década de 1990]], la popularidade de ls ''Compact Discs'' oumentarie, assi fornecendo maior capacidade, durabelidade i clareza sonora, sin chiados, fazendo ls [[disco de benil|discos de benil]] séren cunsidrados ousoletos.<ref>{{citar web |url= https://www.nytimes.com/2010/05/31/business/media/31bestbuy.html |título= As CD Sales Wane, Music Retailers Diversify |acessodata= 11 de maio de 2017 |autor= Plambeck, Joseph |data= 30 de maio de 2016 |obra= New York Times |publicado= |língua= anglés}}</ref>
Cula banalizaçon de ls discos cirnes, la cunsecutiba banalizaçon de grabadores de CD permitiu la qualquiera outelizador de [[cumputador pessonal|PC]] grabar ls sous própios CDs, tornando este meio un sério sustituto a outros çpositibos de ''[[backup]]''.
Surgiu assi la popularizaçon de ls "discos lhaser birges" ([[CD-R]]), para grabaçon solo, i de ls discos que puoden ser "rescritos" ([[CD-RW]]). La defrença percipal antre estes dous ye percisamente la capacidade de se poder apagar i rescrebir l cuntenido ne l segundo tipo, caratelística qu'eirie cuntribuir pa l zaparecimiento de ls/de las [[çquete]]s cumo meio mais quemun de trasporte de dados.
Efetibamente, un CD ye agora capaç d'armazenar cuntenido eiquibalente l'aprossimadamente 497 çquetes de 3 1/2" (cun capacidade de 1440 KB), ó seia, ua capacidade de 700 MB de dados cun mui maior fidelidade - ua de las caratelísticas negatibas de çquetes era la sue reduzida fidelidade, yá que facilmente se danificában ó se corrompian. Cumo eisemplo, la sposiçon al calor, friu i, até mesmo, la prossimidade a apareilhos cun campo magnético, cumo telemobles.
Inda assi, alguns anhos antes an [[1976]], la [[Sony]], assi cumo la [[Phelips]], yá habie studado cun protótipos, ua possibelidade dun nuobo disco ótico digital de áudio.
La Phelips i la Sony criórun ua fuorça-tarefa cunjunta d'angenheiros, para zambolber un nuobo disco digital de áudio. La fuorça-tarefa, lhiderada por nembros proeminentes de la Philips, [[Kees Schouhamer Immink]], i Sony, [[Toshitada Doi]], progrediran na pesquisa an tecnologie-lhaser i discos óticos digitales que tenie sido ampeçada de forma andependiente pula Sony an [[1975]] i pula Phelips an [[1977]].
Sou lhançamiento se dou a partir de [[1º d'outubre]] de [[1982]] ne l mercado mundial, ampeçando cul [[Japon]] i la [[Ouropa]]. An [[febreiro]] de [[1983]], l sistema apareciu na [[América de l Norte]]. Ne l [[Brasil]], l'anton nuobo sistema digital solo fui lhançado an [[júlio]] de [[1987]].
Las datas de lhançamiento de l CD an dibersos países fúrun graduales i cunsecutibas, pus la Phelips i la Sony tubírun, por motibos financeiros i de custos na fabricaçon de ls discos, atrasos ne l cumprimiento de l lhançamiento. Sendo assi, cun receio, al ambés d'outar por quedar adiando permanentemente l lhançamiento de l nuobo sistema sin cuncretizá-lo, outórun por lhançar als poucos an cada paíç.
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
{{Commons|Compact disc}}
* [[Trilha (CD)]]
* [[CD-Text]]
* [[Lheitor de CD]]
* [[DVD]]
* [[Disco blu-ray]]
[[Catadorie:Armazenamiento de áudio]]
[[Catadorie:Armazenamiento de bídeo]]
[[Catadorie:Armazenamiento de dados]]
[[Catadorie:Sonido digital]]
[[Catadorie:Ambençones de l Japon]]
[[Catadorie:Ambençones de la Houlanda]]
ep6hrhxntc0xrc5gipojpq74v48gicp