Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Triato 0 323 106607 106259 2026-04-20T08:34:59Z CommonsDelinker 81 Replacing Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg with [[File:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Panorám 106607 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|Triato]] [[Fexeiro:Metz Theatre 2003.jpg|thumb|right|300px|L Triato de la [[cidade]] de [[Metz]] ([[Fráncia]]).]] La palabra griega '''Théatron''' stabelece l lhugar físico de l spetador, "lhugar adonde se bei". Antretanto l triato tamien ye l lhugar adonde acuntece l [[drama]] frente als spetadores, cumplemiento rial i eimaginário que acuntece ne l local de repersentaçon. L triato naciu, cuida-se que na [[Grécia antiga]], ne l [[seclo IV a.C.]]. Toda reflesson que tenga l [[drama]] cumo objeto percisa de se apoiar nua [[tríade triatal]]: quien bei, l que se bei, i l que ye eimaginado. L triato ye un fenómeno que eisiste ne ls spácios de l persente i de l eimaginário, i ne ls tiempos andebiduales i coletibos que se fórman neste spácio. L triato ye ua arte an que un [[ator]], ou cunjunto de atores, anterpreta ua stória ou atibidades, cun ajuda de [[dramaturgo]]s, [[diretor]]es i técnicos, que ténen cumo objetibo apersentar ua situaçon i çpertar [[sentimiento]]s ne l público. == Stória de l triato == === Grécia antiga === [[Fexeiro:Delphi amphitheater from above dsc06297.jpg|thumb|right|300px|L antigo triato de [[Delfos]],([[Grécia]]).]] La consolidaçon de l triato, anquanto [[spetaclo]], na Grécia antiga dou-se an funçon de las manifestaçones an houmenaige al dius de l [[bino]], [[Dionísio]] (eiquibalente al dius romano [[Baco]]). A cada nuoba safra de [[uba]], era feita ua fiesta an agradecimiento al dius, atrabeç de porcissones. Cul passar de l tiempo, essas porcissones, que éran coincidas cumo "[[Ditirambo]]s", fúrun quedando cada beç mais eilaboradas, i aparecírun ls "diretores de coro" (ls ourganizadores de las porcissones). Nas porcissones, ls participantes amborrachában-se, cantában, dançában i apersentában muitas cenas de las peripécias de [[Dionísio]]. an porcissones urbanas, ajuntaban-se mais ou menos binte mil pessonas, anquanto que an porcissones de meios rurais (porcissones campestres), las fiestas eran mais pequeinhas. L purmeiro diretor de coro fui [[Téspis]], que fui cumbidado pultirano [[Préstato]] para diregir la porcisson de [[Atenas]]. Téspis zambolbiu l uso de [[máçcara]]s para repersentar puis, an rezon de l grande númaro de participantes, era ampossible todos scuitáren ls relatos, inda assi podian ber l sentimiento de la cena pulas máçcaras. L "[[Coro]]" era cumpuosto puls narradores de la stória, que atrabeç de repersentaçon, [[cançon]]es i [[dança]]s, relataba las stórias de l personaige. El era l antermediário antre l ator i la [[plateia]], i trazie ls pensamientos i sentimientos al de riba, para alhá de traier tamien la cuncluson de la pieça. Tamien podie haber l "[[Corifeu]]", que era un repersentante de l coro que se quemunicaba cun la plateia. An ua dessas porcissones, Téspis einobou al chubir a un "[[altar]]" (Thymele – altar), para respunder al coro, i assi, tornou-se l purmeiro respundedor de coro (''[[hypócrites]]''). Por bias desso, aparecírun ls diálogos i Téspis tornou-se l purmeiro ator griego. <div style="float: center; margin-top: 1em; clear: right; padding: .5em; margin-left: .5em; background-color: #ffffff; border: 1px solid gray; width: 570px"> === Outores === ;Ls tragediógrafos Muitas de las [[tragédia]]s screbidas se perderan i, na atualidade, son trés ls tragediográfos coincidos i cunsidrados amportantes: [[Ésquilo]], [[Sófocles]] i [[Eurípedes]]. '''[[Ésquilo]]''' ([[525 a.C.|525]] a [[456 a.C.]]. aprossimadamente) * Percipal testo: ''[[Prometeu acorrentado]]''. * Tema Percipal que trataba: cuntaba fatos subre ls diuses i ls mitos. '''[[Sófocles]]''' ([[496 a.C.|496]] a [[406 a.C.]] aprossimadamente) * Percipal testo: ''[[Édipo Rei]]''. * Tema Percipal que trataba: as grandes figuras reais. '''[[Eurípedes]]''' ([[484 a.C.|484]] a 406 a.C. aprossimadamente) * Percipal testo: ''[[Las troianas]]'' * Tema percipal que trataba: de ls renegados, de ls bencidos (pai de l drama oucidental) ;Ls comediógrafos '''[[Aristófanes]]''' ([[445 a.C.]] – [[386 a.C.]]) * Dramaturgo griego cunsidrado l maior repersentante de la [[comédia]] griega clássica. '''[[Menandro]]''' (c. 342 a.C. - 291 a.C.) === {{Ber tamien}} === Las comédias de [[Plauto]] i [[Teréncio]], comediógrafos [[Roma antiga|romanos de la antiguidade]]. </div> == Triato an Pertual == ;[[Gil Vicente]] ([[1465]] – [[1536]]?) Ye cunsidrado l fundador de l triato [[Pertual|pertués]], no [[seclo XVI]]. Este, na sue ''Farsa de ls Almocrebes'', an [[1526]], fala de l [[Brasil]]. ;[[António Ferreira]] ([[Lisboua]], [[1528]] – [[1569]]) Studou an [[Coimbra]] i tamien fui l [[decíplo]] mais famoso de [[Sá de Miranda]], tendo sido un de ls ampulsionadores de la cultura [[Renacença|renacentista]] an Pertual. Screbiu an [[1587]] la purmeira tragédia de l [[classicismo]] [[Renacença|renacentista]] pertués, ''Castro'', anspirada ne ls amores de [[D. Pedro I]] i [[Inés de Castro|D. Inés de Castro]], traduzida para l [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[1597]], i apuis, para l [[Lhéngua francesa|francés]] i l [[Lhéngua almana|alman]]. ;[[Jesé I de Pertual|D. Jesé]], rei de Pertual Seguindo las anstruçones de sou pai, einaugurou an [[Lisboua]], a [[2 de Abril]] de [[1755]], l Triato Real de l Paço de la Ribeira (no [[Terreiro de l Paço]]), mais coincido por Ópera de l Tejo, que queda acerca de l [[Riu Tejo|riu de l mesmo nome]], nun spácio antre ls atuales [[Terreiro de l Paço]] (Praça de l Comércio) i Cais de l Sodré. Serie la strutura mais luxuosa i einobadora de l género na [[Ouropa]], que cairie totalmente por tierra cun l terrible [[Terramoto de 1755]] i cuntando solo siete meses de bida. ;[[Almeida Garrett]] ([[Porto]], [[1799]] – [[Lisboa]], [[1854]]) Fui un famoso scritor i dramaturgo [[Romantismo|romântico]], que fundou l Conserbatório giral de Arte Dramática, custruiu l [[Triato Nacional D. Maria II]] an [[Lisboua]] i ourganizou la Anspecçon-Giral de ls Triatos, rebolucionando por cumpleto la política cultural pertuesa zde [[1836]], ne l rescaldo de las [[Guerras Liberais]]. ''[[Frei Luís de Sousa]]'' ye la sue obra maior. ;Outros Yá ne l [[seclo XX]] ancuntran-se grandes nomes de la [[literatura]] pertuesa a screbir para triato, como ye l causo de [[Júlio Dantas]], [[Raúl Brandon]] i [[José Régio]]. A las puortas de la [[década de 1960]], l cuntesto político fomientou ua nuoba [[literatura]] de anterbençon, que se stendiu als palcos atrabeç de ls nomes de [[Bernardo Santareno]], [[Luiz Francisco Rebello]], [[José Cardoso Pires]] i [[Luís de Sttau Monteiro]], que porduzírun grandes i antensas obras. Neste momiento eisiste an [[Pertual]] un triato que se renuoba custantemente i que prima pula sue gran dibersidade, inda que haba un fraco ambestimiento por parte de l Menistério de la Cultura i de las fracas cundiçones cun que la maior parte de ls artistas inda trabalha. Son bários ls grupos que se ténen çtacado na cena cuntemporánea pertuesa: [[Casa Cumbeniente]], [[Triato Praga]], [[Con Solteiro]], Las Buonas Rapazas, [[Triato de la Garaige]], Triato Meridional, [[Sensurround]], Assédio i La scuola de la Nuite). Esses grupos ténen renobado un [[panorama]] que até a la [[década de 1990]] era inda chamado puls ancenadores carismáticos de ls ''grupos andependentes'' de la [[década de 1970]], cumo [[Luís Miguel Cintra]] ([[Triato de la Cornucópia]]), [[Joon Mota]] ([[Triato de la Comuna|Comuna - Triato de Pesquisa]]), [[Jorge Silva Melo]] ([[Artistas Ounidos]]) i [[Joaquim Benite]] (Cumpanha de Triato de Almada), que son inda detentores de la maior parte de ls susídios dados pul Menistério de la Cultura. Çtaca-se inda las cumpanhas de triato que zambolben un trabalho de eitineráncia por to l território de l paíç, cumo son ls causos de l Triato ACERT ([[Tondela]]), de l Triato de la Serra de l Montemuro ([[Castro Daire]]), l Grupo Cultural i Recreatibo de Rossas ([[Arouca]]), Pim triato ([[Ébora]]), Urze-Triato ([[Bila Real]]), Triato de las Beiras ([[Cobilhã]]), antretanto Triato ([[Balongo]]), Triato de l Mar ([[Sines]]) antre outros. Estas cumpanhas que trabalhan cun einúmaras dificuldades, an particular al níble de las cundiçones técnicas, repersentan ua parte bastante reduzida de l ourçamiento de l Ministério de la Cultura. Cun grande dibulgaçon ancontra-se l [[Festibal Alkantara]], Festibal de [[Almada]], FITEI ([[Porto]]), Festibal Anternacional de Triato Cómico de la Maia [[Maia]] i Citemor ([[Montemor-O-Velho]]), antre outros, que acolhen l que de melhor se faç an triato an Pertual i ne l mundo anteiro. == [[Géneros triatales]] == * [[Auto]] * [[Comédia]] * [[Drama]] * [[Farsa]] * [[Melodrama]] * [[Melodrama no triato]] * [[Ópera]] * [[Monólogo]] * [[Triato musical|Musical]] * [[Rebista (triato)|Rebista]] * [[Stand-up comedy]] * [[Surrialismo]] * [[Tragédia]] * [[Tragicomédia]] * [[Triato anfantil]] * [[Triato de feira]] * [[Triato de rue]] * [[Triato ambisíble]] * [[Triato de fantoches]] * [[Triato de selombras]] * [[Triato lambe-lambe]] == {{Ber tamien}} == * [[Lista de dramaturgos]] * [[Lista de dramaturgos lusófonos]] * [[Ator]] * [[Atuaçon]] * [[Cenografia]] * [[Cumpanhas tiatrales]] * [[Zeinho de sonido]] * [[Dramatizaçon]] * [[Dramaturgie]] * [[Figurino]] * [[Stória de l triato]] * [[Eiluminaçon cénica]] * [[Ópera]] * [[Pieças de triato]] * [[Sonoplastia]] * [[Triato de l absurdo]] * [[Triato ouropeu na purmeira metade de l seclo XX]] * [[Kabuki|Triato kabuki - Triato tradicional japonés - comédia]] * [[Bunraku|Triato de caramonos japonés - bunraku]] * [[Noh|Triato Noh - Triato tradicional japonés - tragédia]] * [[Triato isabelino]] * [[Triato eitaliano]] * [[Triato pós-dramático]] * [[Triato na scuola]] (triato anfantil) * [[Banguarda|Triato de banguarda]] * [[Triato-eiducaçon]] ou Pedagogie de l triato == {{Lhigaçones Sternas}} == * [http://www.museudoteatro-ipmuseus.pt Museu Nacional de l Triato - Lisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930160720/http://www.museudoteatro-ipmuseus.pt/ |date=2014-09-30 }} [[Catadorie:Triato]] 9o31ifzb3w2f00fzi227mhds58ze5d3 Lhéngua mirandesa 0 354 106604 106513 2026-04-19T17:09:21Z Sahaquiel9102 2753 Desfeitas 3 edições de [[Special:Diff/106509|106509]] a [[Special:Diff/106513|106513]] 106604 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua |nome = Mirandés |nomenatibo = |quelorfamília = Indo-ouropeia |stados = {{PRT}} |region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]] |falantes = 15 000 |fam2 = Eitálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Eibero-románica |fam8 = Eibero-oucidental |fam9 = [[Stur-lhionés]] |oufecial = |regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]] |fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro] |scrita = Abc lhatino |iso2 = mwl |iso3 = mwl |sil = MWL |mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]] {{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}} {{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}} {{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}} }} [[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]] La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500&nbsp;km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]]. La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés. == Adonde se fala == La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500&nbsp;km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro. Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia. L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]]. Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]]. == Quantos son ls falantes == [[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]] An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies. Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba. Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas. Hoije la lhéngua mirandesa ye amenaçada na sue subrebibéncia tanto por fatores anternos, an particular la zertificaçon de la region adonde se fala i l anfraquecimiento de l modo de trasmisson fameliar, cumo por fatores sternos, an particular ls resultantes de la presson eisercida puls meios de quemunicaçon social, pula scuola i puls meios cunsidrados de éisito eiquenómico, an particular la ampregablidade. == Ourige de la lhéngua == La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade. Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas. A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa. Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia. == Porquei la menorizaçon de la lhéngua == L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales. Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués i l castelhano. Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius. Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta. La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos. == Porquei se mantubo anté als nuossos dies == La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago. L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç. L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX. A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia. Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho. == Bariadades == Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna. De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna'). == Caratelísticas de l mirandés == Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul castelhano, para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas: * l mirandés (salbo ne l dialeto sendinés) palatiza l 'l' einicial, l que nun acuntece an pertués nin an castelhano: lhuna – lua (pert.), luna (cast.); lhana – lã (pert.), lana (cast.); * hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cumo de l castelhano: castielho – castelo (pert.), castillo (cast.); tierra – terra (pert.), tierra (cast.); fuonte – fonte (pert.), fuente (cast.); buono – bom (pert.), bueno (cast.); ferruolho – ferrolho (pert.), cerrojo (cast.); * l mirandés cunseba l 'l' i l 'n' anterbocálicos, que caen ne l pertués (mas nó ne l castelhano): arena – areia; tener – ter; pila – pia; malo – mau; * l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana; Ye tamien de dezir: * l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l castelhano: afogar-se – ahogarse; forno - horno; * la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão; * l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito; * l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar; A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península. Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige). Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas. == Testo amostra == Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i [[Lhéngua castelhana|castelhano]]. {| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |+ ||'''Mirandés''': ||'''Sturiano-lhionés central:''' ||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':''' ||'''Stremenho''': ||'''Pertués''': ||'''Castelhano''': |- || Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br /> || Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa. || Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br /> || Muchas lenguas tienen orgullo de sus antiguos pergaminos, de literatura escrita hace cientos de años y de escritores muy famosos, hoy banderas de esas lenguas. Pero hay otras que no pueden tener orgullo de nada de eso, como es el caso de la lengua mirandesa.<br /> |} {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == * [http://manuelcarvalho.8m.com/AFMIRANDES.html Amadeu Ferreira, testo ne l Festibal Antercéltico de Sendin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616071726/http://manuelcarvalho.8m.com/AFMIRANDES.html |date=2011-06-16 }} * [http://www.romaniaminor.net/alternativa/iberoromanico.pdf Xavier Frías Conde, Francesc González i Planas (eds.), DE LINGUIS IBEROROMANICIS (As línguas ibero-românicas perante o século XXI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119143028/http://www.romaniaminor.net/alternativa/iberoromanico.pdf |date=2008-11-19 }} * [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/indoeuro/italico/remanse/iberorremanse/mirandesa Lengua mirandesa (an spanhol)] * [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }} * [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }} * [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }} * [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }} * [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/LMRNconvencao.pdf Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa; Câmara Municipal de Miranda do Douro, Centro de Linguística da Universidade de Lisboa; Miranda do Douro / Lisboa; 1999] * [https://eprints.ucm.es/23981/1/T35037.pdf Alberto Gómez Bautista; El mirandés: historia, contexto y procesos de formación de palabras; Tesis doctoral; Universidad complutense de Madrid; 2013] {{Cuntrolo d'outorie}} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]] rqy203zf6s23w4t287casef2h0fra8z 106605 106604 2026-04-19T17:10:59Z Sahaquiel9102 2753 106605 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua |nome = Mirandés |nomenatibo = |quelorfamília = Indo-ouropeia |stados = {{PRT}} |region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]] |falantes = 15 000 |fam2 = Eitálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Eibero-románica |fam8 = Eibero-oucidental |fam9 = [[Stur-lhionés]] |oufecial = |regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]] |fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro] |scrita = Abc lhatino |iso2 = mwl |iso3 = mwl |sil = MWL |mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]] {{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}} {{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}} {{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}} }} [[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]] La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500&nbsp;km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]]. La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés. == Adonde se fala == La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500&nbsp;km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro. Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia. L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]]. Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]]. == Quantos son ls falantes == [[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]] An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies. Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba. Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas. Hoije la lhéngua mirandesa ye amenaçada na sue subrebibéncia tanto por fatores anternos, an particular la zertificaçon de la region adonde se fala i l anfraquecimiento de l modo de trasmisson fameliar, cumo por fatores sternos, an particular ls resultantes de la presson eisercida puls meios de quemunicaçon social, pula scuola i puls meios cunsidrados de éisito eiquenómico, an particular la ampregablidade. == Ourige de la lhéngua == La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade. Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas. A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa. Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia. == Porquei la menorizaçon de la lhéngua == L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales. Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués i l castelhano. Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius. Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta. La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos. == Porquei se mantubo anté als nuossos dies == La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago. L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç. L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX. A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia. Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho. == Bariadades == Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna. De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna'). == Caratelísticas de l mirandés == Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul castelhano, para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas: * l mirandés (salbo ne l dialeto sendinés) palatiza l 'l' einicial, l que nun acuntece an pertués nin an castelhano: lhuna – lua (pert.), luna (cast.); lhana – lã (pert.), lana (cast.); * hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cumo de l castelhano: castielho – castelo (pert.), castillo (cast.); tierra – terra (pert.), tierra (cast.); fuonte – fonte (pert.), fuente (cast.); buono – bom (pert.), bueno (cast.); ferruolho – ferrolho (pert.), cerrojo (cast.); * l mirandés cunseba l 'l' i l 'n' anterbocálicos, que caen ne l pertués (mas nó ne l castelhano): arena – areia; tener – ter; pila – pia; malo – mau; * l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana; Ye tamien de dezir: * l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l castelhano: afogar-se – ahogarse; forno - horno; * la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão; * l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito; * l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar; A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península. Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige). Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas. == Testo amostra == Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i [[Lhéngua castelhana|castelhano]]. {| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |+ ||'''Mirandés''': ||'''Sturiano-lhionés central:''' ||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':''' ||'''Stremenho''': ||'''Pertués''': ||'''Castelhano''': |- || Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br /> || Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa. || Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br /> || Muchas lenguas tienen orgullo de sus antiguos pergaminos, de literatura escrita hace cientos de años y de escritores muy famosos, hoy banderas de esas lenguas. Pero hay otras que no pueden tener orgullo de nada de eso, como es el caso de la lengua mirandesa.<br /> |} {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == * [http://manuelcarvalho.8m.com/AFMIRANDES.html Amadeu Ferreira, testo ne l Festibal Antercéltico de Sendin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616071726/http://manuelcarvalho.8m.com/AFMIRANDES.html |date=2011-06-16 }} * [http://www.romaniaminor.net/alternativa/iberoromanico.pdf Xavier Frías Conde, Francesc González i Planas (eds.), DE LINGUIS IBEROROMANICIS (As línguas ibero-românicas perante o século XXI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119143028/http://www.romaniaminor.net/alternativa/iberoromanico.pdf |date=2008-11-19 }} * [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/indoeuro/italico/remanse/iberorremanse/mirandesa Lengua mirandesa (an spanhol)] * [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }} * [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }}|date=2009-06-18 }} * [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }} * [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }} * [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/LMRNconvencao.pdf Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa; Câmara Municipal de Miranda do Douro, Centro de Linguística da Universidade de Lisboa; Miranda do Douro / Lisboa; 1999] * [https://eprints.ucm.es/23981/1/T35037.pdf Alberto Gómez Bautista; El mirandés: historia, contexto y procesos de formación de palabras; Tesis doctoral; Universidad complutense de Madrid; 2013] {{Cuntrolo d'outorie}} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]] pigupmji4zc2ubvwodp5qe90mm9rt88 106606 106605 2026-04-20T00:13:33Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 106606 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua |nome = Mirandés |nomenatibo = |quelorfamília = Indo-ouropeia |stados = {{PRT}} |region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]] |falantes = 15 000 |fam2 = Eitálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Eibero-románica |fam8 = Eibero-oucidental |fam9 = [[Stur-lhionés]] |oufecial = |regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]] |fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro] |scrita = Abc lhatino |iso2 = mwl |iso3 = mwl |sil = MWL |mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]] {{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}} {{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}} {{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}} }} [[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]] La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500&nbsp;km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]]. La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés. == Adonde se fala == La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500&nbsp;km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro. Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia. L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]]. Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]]. == Quantos son ls falantes == [[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]] An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies. Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba. Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas. Hoije la lhéngua mirandesa ye amenaçada na sue subrebibéncia tanto por fatores anternos, an particular la zertificaçon de la region adonde se fala i l anfraquecimiento de l modo de trasmisson fameliar, cumo por fatores sternos, an particular ls resultantes de la presson eisercida puls meios de quemunicaçon social, pula scuola i puls meios cunsidrados de éisito eiquenómico, an particular la ampregablidade. == Ourige de la lhéngua == La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade. Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas. A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa. Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia. == Porquei la menorizaçon de la lhéngua == L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales. Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués i l castelhano. Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius. Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta. La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos. == Porquei se mantubo anté als nuossos dies == La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago. L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç. L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX. A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia. Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho. == Bariadades == Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna. De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna'). == Caratelísticas de l mirandés == Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul castelhano, para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas: * l mirandés (salbo ne l dialeto sendinés) palatiza l 'l' einicial, l que nun acuntece an pertués nin an castelhano: lhuna – lua (pert.), luna (cast.); lhana – lã (pert.), lana (cast.); * hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cumo de l castelhano: castielho – castelo (pert.), castillo (cast.); tierra – terra (pert.), tierra (cast.); fuonte – fonte (pert.), fuente (cast.); buono – bom (pert.), bueno (cast.); ferruolho – ferrolho (pert.), cerrojo (cast.); * l mirandés cunseba l 'l' i l 'n' anterbocálicos, que caen ne l pertués (mas nó ne l castelhano): arena – areia; tener – ter; pila – pia; malo – mau; * l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana; Ye tamien de dezir: * l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l castelhano: afogar-se – ahogarse; forno - horno; * la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão; * l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito; * l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar; A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península. Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige). Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas. == Testo amostra == Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]] i [[Lhéngua castelhana|castelhano]]. {| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |+ ||'''Mirandés''': ||'''Sturiano-lhionés central:''' ||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':''' ||'''Stremenho''': ||'''Pertués''': ||'''Castelhano''': |- || Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br /> || Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa. || Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br /> || Muchas lenguas tienen orgullo de sus antiguos pergaminos, de literatura escrita hace cientos de años y de escritores muy famosos, hoy banderas de esas lenguas. Pero hay otras que no pueden tener orgullo de nada de eso, como es el caso de la lengua mirandesa.<br /> |} {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == * [http://manuelcarvalho.8m.com/AFMIRANDES.html Amadeu Ferreira, testo ne l Festibal Antercéltico de Sendin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616071726/http://manuelcarvalho.8m.com/AFMIRANDES.html |date=2011-06-16 }} * [http://www.romaniaminor.net/alternativa/iberoromanico.pdf Xavier Frías Conde, Francesc González i Planas (eds.), DE LINGUIS IBEROROMANICIS (As línguas ibero-românicas perante o século XXI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119143028/http://www.romaniaminor.net/alternativa/iberoromanico.pdf |date=2008-11-19 }} * [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/indoeuro/italico/remanse/iberorremanse/mirandesa Lengua mirandesa (an spanhol)] * [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }} * [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }} * [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }} * [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }} * [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/LMRNconvencao.pdf Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa; Câmara Municipal de Miranda do Douro, Centro de Linguística da Universidade de Lisboa; Miranda do Douro / Lisboa; 1999] * [https://eprints.ucm.es/23981/1/T35037.pdf Alberto Gómez Bautista; El mirandés: historia, contexto y procesos de formación de palabras; Tesis doctoral; Universidad complutense de Madrid; 2013] {{Cuntrolo d'outorie}} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]] tnlujs31qyli6vx25kdm424nkjunubp