Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Sabana
0
10519
106625
103447
2026-04-27T20:43:06Z
~2026-25832-13
15205
Hh
106625
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:African geo map.JPG|thumb|right|250px|Squema simples de la çtribuiçon de la begetaçon na [[África]]: [[zerto]], '''sabana''', [[selba]] i [[pradarie]].]]
'''Sabana''' (tamien coincida cumo '''anhara''' an [[Angola]] i cumo '''cerrado''' ne l [[Brasil]]) ye ua region praina cuja [[begetaçon]] predominante son las [[gramíneas|plantas gramíneas]], cun [[arble]]s sparsas i [[arbusto]]s eisolados ó an pequeinhos grupos.
==Stória i cunceito==
La palabra mirandesa "sabana" probén de "''habana''", termo de la léngua [[taino]] (família [[Lénguas aruaques|aruaque]])(mais tarde "''sabana''").<ref name="walter2006">Walter, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado: síntese treminológica i relaçones florísticas''. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília, [http://www.pgecl.unb.br/eimages/sampledata/arquibos/teses/2000a2010/2006/Bruno%20M.T.%20Walter.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Dentre ls cumprobantes bibliográficos mais antigos de sou uso stá l libro ''D'orbe nuobo decades tres'' (1516), de [[Pietro Martire d'Anghiera|Petrus Martyr]].<ref>Plischke, Hanes. Subre l'ourige ameríndia d'alguns cunceitos geográficos. ''Rebista de Antropologie'', San Paulo, b. 2, m. 2, p. 101-106, 1954. [Trad. de Anatol H. Rosenfeld.] [http://www.rebistas.usp.br/ra/article/biew/110319/108898 link]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> L termo tamien fui ampregado por [[Gonzalo Fernándeç de Obiedo|Obiedo y Baldés]] para se referir als [[Llanos]] benezuelanos, an sues obras ''Sumario de la Natural Storia de las Andias'' (1526) i ''Storia General y Natural de las Andias'' (1535). Mais tarde, l termo serie ampregado por [[August Heinrich Rudolf Grisebach|Grisebach]] (1872) i [[Andreas Franç Wilheln Schimper|Schimper]] (1898).
La defeniçon de sabana barie enormemente antre defrentes outores.<ref name="walter2006"/>
Alguns outores (s., Schimper, 1898) cunsidran la sabana un tipo de [[campo (bioma)|campo]]. Para outros, specialmente franceses i belgas na África (s., Trochain, 1957), ancluen an sabana ciertos tipos de campos. Inda assi, ne l Brasil, tales acepçones son pouco quemuns, cunsidrando-se las sabanas un tipo de begetaçon andependiente.<ref name="Rizzeni 1997">Rizzeni, C.T. (1997). ''Tratado de fitogeografie de l Brasil: aspetos ecológicos, sociológicos i florísticos''. 2a eidiçon. Riu de Janeiro, Ámbito Cultural, 1997. Belume único, 747 p.</ref>
==Árias de sabana==
Normalmente, las sabanas son zonas de trasiçon antre [[bosque]]s i [[prado]]s. La sabana ye l [[bioma]] típico de las regiones de [[clima tropical cun staçon seca]] (''Aw'' i ''Las'' na [[classeficaçon climática de Köppen-Geiger|classeficaçon de Köppen-Geiger]]). Estas zonas se ancontran an defrentes tipos de [[ecossistema]]s, i sous tipos son:
===Sabanas tropicales===
Sabanas tropicales i subtropicales, son [[bioma]]s giralmente situados an lhatitudes [[trópico|tropicales]] i subtropicales de ls cinco cuntinentes. San caratelizadas por:<ref>[http://www.brasilescola .com/geografie/sabana.htn FREITAS, Eduardo De. "Sabanas"; Brasil Scuola.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* auga: scassa (semiáridas)
* temperatura: dues staçones - ua caliente i seca i outra chubiosa.
* tierra: fértil
* plantas: gramíneas; nun son frequentes las cuncentraçones d'arbles.
* animales: defrentes speces de mamíferos, páixaros i ansetos.
====Sabanas de la África====
[[Fexeiro:Savanna towards the south-east from the south-west of Taita Hills Game Lodge within the Taita Hills Wildlife Sanctuary in Kenya.jpg|thumb|right|250px|Sabana l norte de la [[Tanzánia]].]]
Las [[Sabana Africana|sabanas de la África]] son l'eisemplo clássico. Ua de las mais famosas ye l [[Parque Nacional de Serengueti|Serengueti]], que queda lhocalizado ne l [[Bal de l Rift]], antre l norte de la [[Tanzánia]] i l sudoeste de l [[Quénia|Quénia]].
La sabana africana ye cumpuosta por grandes stensones de tierra na [[África]], cun [[begetaçon]] de [[sabana temperada]] [[heirbácea]] formada por capones de [[arbusto]]s i [[arble]]s menores. La sabana ten un clima particular debido a las [[seca]]s prolongadas, que puoden tener ua duraçon d'até dieç meses, cun eilebadas [[temperatura]]s i [[umidade de l'aire]] [[zerto|çértica]]. Quando chega la staçon de las [[chuba]]s, debido a las sues caratelísticas, l crecimiento de la begetaçon ye stremamente acelerado, mas nestas sabanas eisisten manadas d'heirbíboros pasteijadores( p. s., la zebra ''[[Eiquus quagga|Eiquus burchelli]]'' i l ''gnu Cunnochaetes taurinus'' na África) ténen amportante anfluéncia subre la begetaçon beneficiando las [[Capin-annoni|gramíneas]] i ampedindo la regeneraçon d'arbles<ref>{{Citar lhibro|url=https://books.gogle .com.br/books?id=U6CboHxF0oIC&pg=PA167&lpg=PA167&dq=qual+de ls+biomas+de la+tierra+acha+que+fui+mais+fuortemente+anfluenciado&source=bl&ots=b002JKnQXs&sig=YbYLd9zZM30S8C8_LhBKaxrpyfk&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwj_2KzoY3UAhUGDZAKHQXHA54Q6AEINDAA#b=onepage&q=qual%20dos%20biomas%20da%20terra%20acha%20que%20foi%20males%20fortemente%20influenciado&f=false|títalo=Fundamientos an Ecologie|ultimo=Harper|purmeiro=Colin R. Townsend {{!}} Michael Begon {{!}} John L.|data=2009-01-01|eiditora=Artmed Eiditora|lhengua=t|isbn=9788536321684}}</ref> . Al cessar de las chubas, la begetaçon çancadielha seca cula mesma rapideç de sou crecimiento, fornecendo palha de fácele cumbuston, desta forma faborecendo l'ocorréncia d'ancéndios spontáneos ó por açon houmana, las queimadas. Ua de las mais famosas sabanas de la África ye l bioma de l [[Serengueti]] cun arbles baixas, mas an grande númaro, bastante spinhosas i de fuolhas reduzidas an tamanho, hai la predomináncia de l [[cato]], de la [[acácia]], de la [[palmeira]] i arbles de grande porte cumo l [[baobá]], [[marula|maruleira]] qu'aparecen an alguns ecossistemas de la sabana africana.
La sabana africana aparece na region frunteiriça antre la [[floresta]] mais densa i l [[zerto]] ne ls trópicos, acupando ua faixa bastante grande de l [[cuntinente africano]] zde lheste l'oeste, de l [[Sudan]] als Grandes Lhagos. La [[fauna]] <ref>SHUTZE, Heilke. ''Field Guide to the Mammals''. Struik Books: 2005.</ref> de la sabana africana ye cumpuosta por [[mamífero]]s [[heirbíboros]] de grande porte (cumo l [[búfalo]], la [[girafa]], l [[rinoceronte]] i l [[alifante]]), mamíferos [[heirbíboros]] (cumo la [[zebra]], l [[ampala]], l [[gnu]] i [[antílope]]s), mamíferos [[felinos]] predadores (cumo l [[lhion]], l [[lheopardo]] i l [[guepardo]]), mamíferos [[canídeos]] (cumo l [[mabeco]] i [[chacal]]), [[abes]] (cumo l [[falcon]], la [[águila]], l [[cuorbo]] i l [[abestruç]]).
====Sabanas de l Brasil i América de l Sul====
{{Begetaçon de l Brasil}}
L [[cerrado]] [[brasil]]eiro ye un tipo de sabana, sendo l segundo [[bioma]] mais amenaçado de l paíç.
D'acuordo cul IBGE (2012), las sabanas de l Brasil recíben ls seguintes nomes lhocales: "[[cerrado]]" (ne l Brasil Central), "[[tabuleiro]]", "[[agriste]]" i "[[chapada]]" (na Region Nordiste); "[[campina]]" ó "gerales" (ne l norte de Minas Gerales, Tocantines i Bahia) i "[[lhabrado]]" (an Roraima).<ref name="IBGE 2012"/>
Tipos de sabana qu'ocorren na region de l [[Cerrado]], d'acuordo cul IBGE (2012), cun nomes regionales antre parénteses:<ref name="IBGE 2012"/>
* Sabana Florestada (Cerradon)
* Sabana Arborizada (Campo Cerrado, Cerrado Ralo, Cerrado Típico i Cerrado Denso)
* Sabana Parque (Campo-Sujo-de-Cerrado, Cerrado-de-Pantanal, Campo-de-Murundus ó Coboal i Campo Rupestre)
* Sabana Gramíneo-Lhenhosa (Campo-Lhimpo-de-Cerrado)
Antretanto, notar que, de la lhista arriba, son caratelizadas de fato cumo sabana, ne l sentido usual de l termo, solo las catadories Sabana Arborizada i la Sabana Parque. An giral, l [[Cerradon]] ye cunsidrado ua begetaçon [[floresta|florestal]], i l [[campo lhimpo (begetaçon)|campo-lhimpo]] ye cunsidrado cumo begetaçon de [[campo]].
Outras begetaçones semelhantes la sabana (ambora nun cunsidradas assi splicitamente pul IBGE) fura de la ária de Cerrado ancluen, ne l Brasil:<ref name="IBGE 2012"/>
* [[Stepe|Estepe (subtipos Arborizada i Parque)]], ne ls [[Campos Sulinos]]
* [[Campinarana|Campinarana (subtipos Arborizada i Arbustiba)]], na [[Amazónia]]
* [[Sabana-stépica|Sabana-Stépica (subtipos Arborizada i Parque)]], an bárias regiones
Outras regiones [[neotropical|neotropicales]], fura de la ária de l [[Cerrado sentido amplo]] i floristicamente defrentes deilha, nas quales ocorren begetaçon de sabana, ancluen: ls [[Llanos|Llanos benezuelanos]], ls [[Prainada beniana|Llanos de Mojos]] bolebianos (que chegan até [[Corumbá]], MS), la [[Gran Sabana]] de l [[praino de las Guianas]] (que chega até [[Amapá|AP]], [[Pará|PA]] i [[Roraima|RR]]), las sabanas amazónicas ([[campinarana]]s) i l [[Pantanal]].<ref>WALTER, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado'': síntese treminológica i relaçones florísticas. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília. p. 22-23. [http://repositorio.unb.br/bitstrean/10482/3086/1/2006_BrunoMachadoTelesWalter.pdf lhink]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>
===Sabanas temperadas===
Sabanas temperadas, biomas lhocalizados an lhatitudes médies de ls cinco cuntinentes, caratelizadas por possuíren un clima de berano mais húmido i ambiernos mais secos:
* [[auga]]: semiáridas
* temperatura: ua staçon temperada i ua mais caliente. Ambiernos frius.
* tierra: fértil
* plantas: gramíneas
* animales: mamíferos, páixaros, réteis i ansetos.
===Sabanas mediterráneas===
Sabanas mediterráneas, son biomas lhocalizados an lhatitudes médies, an regiones cun clima mediterráneo.
Se caraterizan por:
* auga: semiáridas
* tierra: pobre
* plantas: begetaçon andémica custituída puls chamados "chaparral", "matorral", "maquis" ó "garrique" (dependendo de l paíç): arbustos perenes de l tipo ''sclerophylla'' i pequeinhas arbles. Este tipo de sabana ye un de ls mais amenaçados de l planeta, pus ten sofrido grande degradaçon i perda de ''habitats'' debido a cortes scessibos para oubtençon de lhenha, scesso de pastoreio, cumbersones agrícolas, ourbanizaçon i antroduçon de speces sóticas.
===Sabanas pantanosas===
Sabanas pantanosas, son ecossistemas lhocalizados an regiones tropicales i subtropicales de ls cinco cuntinentes, cun frequentes inundaçones.
Se caraterizan por:
* auga: mui húmidas
* clima: tropical
* tierra: rico
===Sabanas muntanhosas===
Sabanas muntanhosas se ancontran an altitudes eilebadas (zonas alpinas i sub-alpinas) an defrentes regiones de l planeta. Se caraterizan por tenéren eiboluído de forma eisolada debido a las cundiçones climáticas an detreminadas altitudes i, frequentemente, albergan muitas speces andémicas. Las plantas caratelísticas destes ''habitats'' mostran adataçones tales cumo: struturas an forma de roseta, superfices cerosas i fuolhas pubescentes.
{{refréncias}}
==Ber tamien==
*[[Cerrado]]
*[[Floresta]]
*[[Zerto]]
*[[Stepe]]
*[[Pántano]]
*[[Taiga]]
*[[Tundra]]
{{rabisco}}
[[Catadorie:Biomas terrestres]]
[[Catadorie:Geografie de la África]]
[[Catadorie:Pradaries de la África]]
ixzkmed7lbamlkxtdzud3ua3xbegohc
Rongo-rongo
0
12463
106619
2026-04-27T17:58:35Z
~2026-25832-13
15205
Gg
106619
wikitext
text/x-wiki
L' Rongo-Rongo ye ua lhéngua secreto de la Ilha de Páscoa,Juntamente con l rapanui que ye oficial an Ilha de Páscoa<ref>tf</ref>
Rapanui vs Rongo-Rongo
ljfxhwbldfahukd06m3mnv4wn675nb2
106620
106619
2026-04-27T17:58:42Z
Quinlan83
11300
Requesting deletion
106620
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Test page}}L' Rongo-Rongo ye ua lhéngua secreto de la Ilha de Páscoa,Juntamente con l rapanui que ye oficial an Ilha de Páscoa<ref>tf</ref>
Rapanui vs Rongo-Rongo
mxd5uisrur4nze0delptyeprfg52o12
106621
106620
2026-04-27T17:59:34Z
~2026-25832-13
15205
Ji
106621
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Test page}}L' Rongo-Rongo ye ua lhéngua secreto de la Ilha de Páscoa,Juntamente con l rapanui que ye oficial an Ilha de Páscoa<ref>Ilha de Páscoa</ref>
Rapanui vs Rongo-Rongo
gr4l91y141s0jltzjgs6bd5i41myif5
106622
106621
2026-04-27T17:59:51Z
~2026-25832-13
15205
Y
106622
wikitext
text/x-wiki
L' Rongo-Rongo ye ua lhéngua secreto de la Ilha de Páscoa,Juntamente con l rapanui que ye oficial an Ilha de Páscoa<ref>Ilha de Páscoa</ref>
Rapanui vs Rongo-Rongo
b15vvtetr482b0p16n773y7vke51cv9
Palau
0
12464
106623
2026-04-27T18:03:51Z
~2026-25832-13
15205
Bh
106623
wikitext
text/x-wiki
Palau ye un paíç na Ouceanie an Micronésia
n9vaz9kt4x5k0o8fk8ldzsjb746yxdq
106624
106623
2026-04-27T18:03:56Z
Quinlan83
11300
Requesting deletion
106624
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Test page}}Palau ye un paíç na Ouceanie an Micronésia
oszo92gq1vyfg56zlfmg6rv0lo3fq3d
Lhéngua polinésica
0
12465
106626
2026-04-28T06:51:53Z
~2026-25832-13
15205
Ri
106626
wikitext
text/x-wiki
Las Lhénguas Polinésicas ye bárias lhénguas faladas na Polinésia(Oceanie),Alguns ye lhénguas bulcónicas<ref>Lhénguas Polinésicas</ref>
Eisemplo de lhénguas:.
Hauaiano:Hauaí
Maori:Nuoba Zelándia
Niuano:Niue
Norfuk:Ilhas Norfolk
Pitcairnés:Ilhas Pitcairn
Rapanui:Ilha de Páscoa
Rarotongano:Ilhas Cook(Rarotongo)
Samoano:Samoa
Taitiano:Polinésie Francesa(Taiti)
Tonganés:Tonga
rjh6p2y3oyiknq1v8nt4asi0lxbajl9